Albert Beintema

Eilanden

Van Andøya tot Vuurland

==

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Albert Beintema

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld Albert Beintema

Verzorging e-boek: Perfect Service

Kaarten binnenwerk G-O graphics, Wijk bij Duurstede

==

ISBN 978 90 450 2229 1 / NUR 508

==

www.atlascontact.nl

albertbeintema.blogspot.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

ISBN 978 90 450 2228 4

Eilanden

Er bestaat een mooi, duur woord voor eilandgekte of eilandliefde: nesofilie, ook wel insulafilie, afhankelijk van of je Grieks en Latijn door elkaar wilt husselen.

Er is mij wel eens gevraagd of ik met mijn passie voor eilanden in het voetspoor van beroepsnesofiel Boudewijn Büch treed. Nee. De selectie van eilanden die ik hier de revue laat passeren is een heel andere dan die van Boudewijn Büch. Ik heb het daar een keer met hem over gehad en het verschil heeft een heel prozaïsche verklaring. Boudewijn bezocht voor zijn tv-programma’s alleen die eilanden waar je met een vliegtuig naartoe kon, om de doodeenvoudige reden dat het financieel niet haalbaar was met een dure cameraploeg dagen achtereen op een schip rond te dobberen om een verre, eenzame bestemming te bereiken. Zo was hij nooit op het meest afgelegen bewoonde eiland ter wereld – Tristan da Cunha, bijna een week varen van de dichtstbijzijnde vaste wal – geweest, maar toonde wel steevast een postzegel met een afbeelding van dat eiland in zijn intro. Voor mij is Tristan inmiddels mijn meestbezochte eiland buiten Nederland geworden. Mijn favoriete eilanden zijn meestal juist niet per vliegtuig te bereiken. Voor mijn eilanden moet je dagenlang varen om er te komen. Ik breng veel tijd door aan boord van schepen.

Het is mij gegund als gids en lecturer te werken op relatief kleine cruiseschepen, die over de oceanen en in de Antarctische wateren ronddolen om plekken te bezoeken waar je op een andere manier vrijwel niet kunt komen. Geen balzalen en zwembaden, maar ruige, natte landingen met rubberbootjes op keienstranden tussen pinguïns en robben. Geen bingoavonden maar een serieus lezingenprogramma. Ik vertel verhalen over de ecologie en de geschiedenis van eilanden die wij bezoeken, maar heb het ook over wind, ijsbergen en zeestromingen. En ik mag vaak de rol van een humeurige Neptunus spelen, met baard en drietand, als we over de evenaar gaan.

De Nederlandse reisorganisatie Oceanwide Expeditions heeft al jarenlang een programma van kleinschalige expeditiecruises in de poolgebieden, in de zuidelijke zomer in het zuiden, in de noordelijke zomer in het noorden. Aanvankelijk werden hiervoor Russische schepen ingezet, die in de verhuur kwamen na het faillissement van de Sovjet-Unie. In maart verhuisden de schepen van zuidpool naar noordpool, in november voeren zij terug naar het zuiden. In 1998 heeft Oceanwide voor het eerst zo’n repositioning trip als cruise aangeboden, met de Professor Molchanov. Die tocht, de zogeheten Atlantic Odyssey, begon vanuit Ushuaia, de hoofdstad van Argentijns Vuurland, met een bezoek aan het puntje van het Antarctische Schiereiland, met een landing op het zuidpoolcontinent. Daarna ging de reis via het spectaculaire Zuid-Georgië naar Tristan da Cunha, in het centrum van de zuidelijke Atlantische Oceaan, halverwege Kaapstad en Buenos Aires, en dan verder noordwaarts via Sint-Helena, Ascension en de Kaapverdische Eilanden naar het noorden.

In 1998 hadden nog niet veel Nederlanders Tristan da Cunha bezocht. Ik was er geweest voor een bizarre speurtocht naar een niet-vliegend waterhoen dat daar misschien was uitgestorven, maar misschien ook niet. Ik heb daarover Het waterhoentje van Tristan da Cunha geschreven. Ook had ik geschreven over eerdere ervaringen in Antarctica, in In de voetsporen van Shackleton. Ik werd daarom uitgenodigd mee te gaan met die eerste Atlantic Odyssey, om mijn belevenissen en ervaringen te delen met de passagiers. Dat is mij zo goed bevallen, dat ik dat werk aan boord met een zekere regelmaat ben blijven doen.

In 2010 heeft die goeie ouwe Molchanov, waar ik erg verknocht aan was geraakt, zijn laatste Odyssey gevaren. Het schip werd te oud en voldeed niet meer aan de eisen van deze tijd, qua luxe en brandveiligheid. Opknappen zou te duur worden en met een capaciteit van slechts vijftig passagiers was het schip niet meer rendabel te maken. De Molchanov en drie zusterschepen werden teruggestuurd naar hun eigenaren in Rusland. Oceanwide Expeditions zet nu eigen schepen in, de Plancius en de Ortelius, elk goed voor ruim honderd passagiers. Dat is in de cruisewereld nog steeds kleinschalig. Sinds kort heb ik mijn werkgebied uitgebreid naar het noordpoolgebied en werk ik ook voor de Britse reisorganisatie Noble Caledonia, aan boord van de MS Island Sky, een schip dat qua grootte te vergelijken is met de Plancius en de Ortelius.

==

Veel eilandervaringen heb ik gedeeld met anderen. Meestal gebruik ik dan het anonieme woordje ‘we’, waarbij ik in het midden laat met wie ik op pad was. Een enkele keer maak ik een uitzondering voor vrienden, collega’s of familie, als ik het naar willekeur leuk vind wel namen te noemen. Dat geldt met name voor mijn echtgenotes. Met Dineke, de moeder van mijn kinderen, ben ik vierendertig jaar getrouwd geweest, tot haar overlijden in 2003. Met haar heb ik eilanden in Europa en Noord-Amerika bezocht en zij is een keer mee geweest met de Atlantic Odyssey. In 2008 ben ik hertrouwd met Olga, met wie ik me als eilandbewoner op Walcheren heb gevestigd. Met haar heb ik Canarische Eilanden, Noorse eilanden en de tropische Indische Oceaan verkend.

==

Vlissingen, maart 2013

==

Albatross Island

In vroeger eeuwen geloofden zeelieden dat de zielen van hun verdronken kameraden voortleefden in de albatrossen die in de zuidelijke oceanen het gezelschap van hun schepen opzochten. Misschien kwam dat wel doordat deze zo tot de verbeelding sprekende vogels zich zichtbaar meer op hun gemak voelden naarmate het harder waaide. Albatrossen zien wij tijdens de Atlantic Odyssey vooral in de wateren rond het mooiste eiland ter wereld, Zuid-Georgië. Dat ligt ongeveer 2000 kilometer ten oosten van het zuidelijkste puntje van Zuid-Amerika. Besneeuwde bergtoppen, gletsjers tot in zee, pinguïns, pelsrobben, zeeolifanten, stormvogels en albatrossen. Ik zal hier zo aan het begin van het alfabet niet uitweiden over de ongeëvenaarde schoonheid van dit fantastische eiland. Die lofzang bewaar ik tot het laatst, onder de z.

Afhankelijk van het weer en de opgelopen vertraging door tegenwind hebben we maximaal vier dagen te besteden rond Zuid-Georgië. Een van de hoogtepunten is een bezoek aan de Bay of Isles, waar op kleine eilandjes, tegen het geweldige decor van de sneeuwbergen van het hoofdeiland, grote albatrossen broeden. Slechts op een van die eilandjes krijgen toeristenschepen toestemming hun passagiers aan land te laten om naar de broedende vogels te kijken, onder strikt gereguleerde omstandigheden. Tot voor kort was dat op Albatross Island. Sinds 2007 zijn de bezoeken verlegd naar het naburige Prion Island.

Schattingen van de wereldpopulatie van de grote albatros lopen uiteen van 15 000 tot 25 000 exemplaren, en de aantallen lopen overal gestaag terug. De meeste broeden op gure, winderige eilanden in de zuidelijke Indische Oceaan. Ongeveer een vijfde deel bewoont Zuid-Georgië, maar de vogels broeden hier niet op het hoofdeiland. De overgrote meerderheid nestelt op Bird Island bij de westpunt van Zuid-Georgië, een strikt reservaat waar geen toeristenschepen in de buurt mogen komen. Er staat een Brits biologisch station dat het hele jaar door bewoond wordt door een ploegje onderzoekers, in wisselende samenstelling. Zij volgen het wel en wee van de albatrossen al tientallen jaren op de voet.

Slechts een klein aantal grote albatrossen broedt verspreid op andere kleine eilandjes voor de kust, zoals Albatross Island en Prion Island. Ik mocht in 1998 voor het eerst kennismaken met de grote albatrossen op Albatross Island, na een indrukwekkende ochtend tussen de kleurrijke koningspinguïns aan de overkant van de baai. Ik had al wel oog in oog gestaan met de geelneusalbatrossen en zwarte albatrossen van Tristan da Cunha, maar deze beesten hier waren nog wel even een paar maten groter! Als je ze boven zee ziet vliegen, terwijl ze laag over de golven scheren, heb je niet in de gaten hoe enorm groot deze vogels zijn. Je leest dat ze een spanwijdte van bijna vier meter kunnen halen, maar dat zie je er niet aan af. Stel je eens voor dat je er eentje opgezet aan het plafond in je slaapkamer hebt hangen, boven je bed, diagonaal van de ene hoek van de kamer naar de andere! Dan besef je hoe groot deze vogels zijn.

De landingsplaats op Albatross Island is een keienwal die een rotsklomp in zee met het eiland verbindt, een soort natuurlijke pier. De landing is een zogeheten natte landing, waarbij we met laarzen aan vanuit de zodiac, een rubberboot met buitenboordmotor, in de branding stappen. Het advies is daarbij een regenbroek te dragen, niet in, maar over de laarzen. Zo houden we meestal de voeten wel droog.

Veel passagiers zijn fanatieke vogelaars, die graag alle bijzondere, zeldzame soorten willen zien op de eilanden die we bezoeken. Direct na de landing op Albatross Island is het meestal al raak. Hier scharrelen tussen de aangespoelde slierten kelpwier kleine, onbeduidende bruine vogeltjes rond, die sprekend lijken op de graspiepertjes die je bij ons zo hier en daar nog in de wei kunt aantreffen. Onooglijk of niet, het gaat hier om een heuse endemische vogelsoort, dat wil zeggen dat je hem nergens anders ter wereld kunt zien. Eigenlijk lijkt hij nog het meest op de Zuid-Amerikaanse correnderapieper, zijn naaste verwant, maar hij geldt als een volwaardige soort: de Zuid-Georgische pieper. Check. De piepertjes zijn helemaal niet schuw en laten zich, net als alle andere dieren in Antarctica, gemakkelijk benaderen en fotograferen.

Als het lukt de vogelfotografen los te rukken van het strand, zetten we de wandeling voort. Op de keienwal zit meestal een rijtje hooghartig kijkende reuzenstormvogels. Vrijwel alle soorten stormvogels zijn elegante verschijningen. Zo niet de reuzenstormvogels. Het zijn de gieren van de zuidelijke oceanen en het lijkt of ze dat met hun rommelige, lompe uiterlijk proberen te accentueren. Arrogante lichte ogen en een gore haaksnavel completeren het beeld. Deze vogels zijn in hun element als ze met agressief gespreide vleugels een rottende zeeolifant uit elkaar mogen scheuren, hun met bloed en drek besmeurde koppen diep in de stinkende ingewanden stekend.

Vanaf de keienwal loopt de route naar boven door een modderig stroompje met glibberige keien, tussen pollen tussockgras die ons tot het middel reiken. Links en rechts liggen jonge pelsrobben tussen, onder en op de graspollen. Agressief grommend sperren ze hun muiltjes naar ons open, maar ze zijn nog te klein om een aanval aan te durven. Als we een stap dichterbij komen trekken ze zich piepend en jengelend terug. In dit stadium zijn ze nog superschattig. De volwassen mannetjes zijn minder aandoenlijk. Die gunnen we wel met een omtrekkende beweging hun ruimte. Hogerop komen we eigenlijk alleen maar de jeugd tegen.

Na wat geglibber en geklauter komen we op een plateautje waar we onmiddellijk oog in oog staan met de eerste broedende albatros. Het nest bestaat uit een bijeengeschraapte hoop natte turf, bijna een meter in diameter en ruim een halve meter hoog. Daarbovenop zit de broedende vogel, als een reusachtige, uit de hand gelopen witte gans. Hij kijkt ons zachtmoedig aan, zonder een spoor van angst of achterdocht. Geen wonder dat zeelui dergelijke broedende vogels in vroeger eeuwen achteloos de een na de ander konden doodknuppelen. Verspreid over het eiland zijn meer grote witte stippen te zien. De nesten liggen tot honderden meters uit elkaar.

In maart hebben de grote albatrossen meestal kleine jongen, nooit meer dan één per nest. Het ene ei moet lang bebroed worden en het jong groeit langzaam. Al met al duurt het vanaf het moment dat het ei wordt gelegd dertien maanden voordat het kuiken uitvliegt. Dat betekent dat grote albatrossen niet vaker dan eens in de twee jaar een jong grootbrengen. Daar staat tegenover dat ze tot op hoge leeftijd productief blijven. Albatrossen worden naar schatting ongeveer negentig jaar oud. Ze kunnen dus heel wat jaren meedraaien in het voortplantingsproces, ook al duurt het minstens zeven jaar voordat ze geslachtsrijp zijn.

De stilzittende broedende vogels zijn imposant, maar ze bieden een betrekkelijk statisch tafereel. Zo nu en dat staat er een ouder op, zodat we een glimp kunnen opvangen van het donskuiken daaronder. We zien dan hoe de oudervogel een slijmerige vloeistof uit zijn snavel in die van het jong laat lopen, maar daarna volgt onherroepelijk weer het eindeloze stilzitten. Mensen die daarop uitgekeken raken en eigenlijk wel terug willen naar het warme schip, raden we aan nog even geduld te hebben, want het mooiste moet nog komen.

In de loop van de middag komt er leven in de brouwerij. Steeds meer albatrossen komen aanvliegen. Ze cirkelen rond, scheren laag over ons heen, zodat je de vleugels hoort ruisen, en dan volgen landingspogingen. Landen is voor albatrossen met hun lange vleugels niet eenvoudig. Het zijn net vliegtuigen. Door de vleugels een kwartslag te draaien proberen ze het draagvermogen in de lucht weg te nemen. De poten klappen ze naar voren, de enorme zwemvliezen wijd gespreid, als echte remflappen. In tegenlicht zie je in de doorschijnende zwemvliezen alle aderen scherp afgetekend. Veel landingen mislukken en worden voortijdig afgebroken. De vogel trekt op om het na een volgend rondje nog een keer te proberen. Soms gaat er bij de landing een vogel plat op zijn bek.

De vogels die ’s middags het eiland komen bezoeken, zijn onvolwassen exemplaren, die nog niet geslachtsrijp zijn: pubers en adolescenten. Zij komen om in groepjes van twee of drie te oefenen in het baltsen, maar tot echte paarvorming komt het nog niet. De balts van de grote albatros is een prachtige dans. Met wijd uitgespreide, naar voren gebogen vleugels draaien de vogels rondjes om elkaar heen. Daarbij strekken ze geregeld samen hun halzen en laten ze met de snavel verticaal in de lucht hun trompetroep horen. Dit wisselen ze af met episoden waarbij ze de kop horizontaal strekken, naar elkaar toe, waarna ze de snavels zijwaarts tegen elkaar laten tikken. In het Engels wordt deze dans gamming genoemd. Ik kan hier geen Nederlands alternatief voor bedenken.

Het is verboden de albatrossen tot op minder dan twintig meter te naderen. Gelukkig kennen de vogels zelf de regels niet en als je doodstil blijft zitten, dan kan het gebeuren dat een dansend stel op je afkomt tot je de wind van hun vleugels in je gezicht voelt en je ze bijna kunt aanraken. Tegen het geweldige decor van het hoofdeiland met zijn besneeuwde toppen en de daaroverheen jagende wolkenpartijen is dit een van de allerfraaiste schouwspelen die de natuur ons op deze aarde te bieden heeft.

==

Albatross Island ligt op 54°30’ ZB en 37°20’ WL

Amsterdamøya

Er zijn twee eilanden op deze wereld die door onze Hollandse voorvaderen Amsterdameiland zijn genoemd. Het ene ligt in de zuidelijke Indische Oceaan en maakt tegenwoordig deel uit van de Franse Antarctische en subantarctische territoria. Het wordt bewoond door albatrossen, pinguïns en een handjevol weermannen en wetenschappers. Het andere ligt op de rand van de Noordelijke IJszee, aan het uiterste noordwestpuntje van Spitsbergen, dat sinds 1925 onder Noors beheer valt (zie ‘Spitsbergen’). Vandaar dat dit Amsterdameiland nu als Amsterdamøya op de kaart is terug te vinden.

Willem Barentsz, die in 1596 bij toeval Spitsbergen ontdekte, maakte melding van onvoorstelbare hoeveelheden walvissen, die daar in de talloze fjorden en beschutte baaien lui rond lagen te wentelen. Je kon bij wijze van spreken de fjorden oversteken door van de ene walvisrug op de andere te springen. Het duurde even voordat dat bericht Nederland bereikte, want de roemruchte overwintering op Nova Zembla kwam ertussen. In de daaropvolgende zomer slaagden de mannen van Barentsz erin terug te varen naar Nederland, maar zelf overleefde hij de reis niet. Walvisolie stond al bekend als een kostbaar product, hoewel er nog niet veel Europeanen waren die de kunst van de walvisjacht verstonden. Alleen de Basken hadden zich op dit gebied gespecialiseerd. Zij joegen in de Golf van Biskaje op walvissen, die zij in kleine, wendbare roeibootjes benaderden, om ze vervolgens te harpoeneren. Dat was een levensgevaarlijk bedrijf, waarbij veel ongelukken gebeurden, maar een gevangen walvis bracht nu eenmaal goud op.

Na Barentsz’ ontdekkingen duurde het nog meer dan vijftien jaar voordat de Nederlanders zich noordwaarts ter walvisvaart waagden. Misschien hadden zij die tijd nodig om de kunst van de Basken af te kijken en zich goed op het bedrijf voor te bereiden. In ieder geval gingen zij pas in 1614 terug naar Spitsbergen, waar de Amsterdamse Kamer van de Noordse Compagnie zich op de beschutte, vlakke oostzijde van Amsterdamøya vestigde. De eerste jaren opereerden de Amsterdammers er vanuit tentenkampen, maar in 1619 bouwden zij er samen met Deense walvisvaarders de permanente vestiging Smeerenburg. Een veelzeggende, vieze naam. Van lieverlee vestigden zich er ook Kamers uit andere Nederlandse steden, zoals Rotterdam, Hoorn, Enkhuizen, Zaanland, Delft, Middelburg, Vlissingen en Veere. In de hoogtijdagen werkten er enkele honderden mensen in Smeerenburg, gevestigd in tientallen huizen. Smeerenburg werd in eerste instantie alleen in de zomermaanden bewoond.

De Denen hadden ervaren Basken in dienst, rauwe lieden, die het niet altijd zo nauw namen met het mijn en dijn. De spanningen met de Nederlanders liepen op en in 1625 zijn de Denen en hun Baskische employés er definitief uit gegooid. Zij weken uit naar het naburige Danskøya. Met de Engelsen was overeengekomen dat die een paar baaien verder naar het zuiden mochten opereren. Franse walvisvaarders kregen geen voet tussen de deur en werden of door de Nederlanders, of door de Engelsen consequent weggejaagd.

In 1633 is voor het eerst geprobeerd in Smeerenburg te overwinteren. Dat was vooral om alle kostbare spullen te bewaken, want een jaar eerder hadden de met de Denen bevriende Basken de Nederlandse installaties op het eiland Jan Mayen kort en klein geslagen. De eerste overwintering verliep succesvol, maar in de tweede winter stierven de mannen, vermoedelijk als gevolg van scheurbuik. Van verdere overwinteringspogingen werd daarna afgezien.

Aanvankelijk sleepte men de op zee geharpoeneerde walvissen aan land, om daar het spek aan stukken te snijden en de traan eruit te koken in grote ketels. Maar zo rond 1650 raakten de walvissen in de fjorden op en moesten de mannen verder de zee op om ze nog te kunnen bemachtigen. Geleidelijk aan begon men de walvissen aan boord te verwerken. In 1660 was het afgelopen met de economie in Smeerenburg. De walvissen waren op.

In de zeventiende eeuw joeg men alleen op trage walvissoorten die je met een roeiboot kon benaderen en die op hun spek bleven drijven als ze dood waren. Pas in de negentiende eeuw hebben de Noren technieken ontwikkeld om de veel snellere vinvissen, die na hun overlijden zonken, te bemachtigen. De soort die de Nederlanders vanuit Smeerenburg bejoegen, was de Groenlandse walvis. We hebben hem bijna uitgeroeid. Na vierhonderd jaar hebben de populaties van die soort zich nog steeds niet hersteld.

In 1973 zijn de restanten van Smeerenburg tot monument verklaard, deel uitmakend van het Nationale Park Spitsbergen. In de jaren zeventig en tachtig hebben Nederlandse onderzoekers er uitvoerig onderzoek gedaan en er allerlei gebruiksvoorwerpen opgegraven. Vooral het werk van het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen, onder leiding van Louwrens Hacquebord, is bekend. Voor de logistiek werd een schip ingezet, de Plancius. Het schip werd geëxploiteerd door de speciaal voor dat doel opgerichte Stichting Plancius, en vervoerde ook allerlei andere expedities van en naar afgelegen oorden in Spitsbergen. Na beëindiging van het onderzoek door het Arctisch Centrum is de stichting blijven voortbestaan. De Plancius ging met groepen toeristen varen. In 1992 is de stichting gefuseerd met Oceanwide Expeditions in Vlissingen. Met Oceanwide heb ik uiteindelijk ook Spitsbergen en Amsterdamøya bereikt. Na jarenlang alleen in het diepe zuiden rondgevaren te hebben, bevaar ik sinds 2012 als gids ook noordelijke poolstreken.

Op de meeste reizen rond Spitsbergen staat Amsterdamøya niet op het programma. Dat komt doordat het, wat betreft afstanden tot andere te bezoeken plekken, zodanig is gesitueerd dat expeditieleiders het meestal liever overslaan om wat verder door te varen. Ik ben pas op mijn derde Spitsbergenreis op Amsterdamøya terechtgekomen. We hadden toen een grote groep Zweden aan boord, die een speciaal verzoek hadden ingediend om het naburige Danskøya te bezoeken, omdat daar een bijzonder stukje Zweedse geschiedenis ligt (zie ‘Danskøya’). Terwijl de Zweden daar in twee zodiacs naartoe gingen, ben ik met de overige passagiers en collega’s geland op het strand van Amsterdamøya. Het was een prachtige zonnige dag en aan de overkant van de Smeerenburgfjord zagen we een spectaculaire besneeuwde bergketen, vanwaar op verschillende plaatsen gletsjers afdaalden in zee. Met die achtergrond lag er op de punt van het strand een groep walrussen op ons te wachten. Op veilige afstand hebben we daar urenlang naar staan kijken. Duizenden foto’s zijn er gemaakt. De meeste tijd lagen de beesten maar wat vadsig over elkaar heen te hangen, op dezelfde manier als de zeeolifanten in het zuiden. Soms kwamen er een paar een beetje overeind om elkaar te porren met hun enorme ivoren slagtanden.

De Spitsbergse walrussen zijn net als de walvissen door onze voorvaderen nagenoeg uitgeroeid. Walrusblubber was vergeleken met walvistraan van inferieure kwaliteit, maar het ivoor bracht des te meer op. De walruspopulaties overleefden op het verder oostwaarts in de poolzee gelegen Frans-Jozefland. Daar brengen vandaag de dag de wijfjes hun jongen voort, in grote harems, bewaakt door de sterkste walrusman. Wat we hier op Spitsbergen zien zijn alleen de mannetjes die daar door de dominante strandmeesters zijn verjaagd. Eens hopen ze als beach master zelf een harem op Frans-Jozefland te veroveren. En op den duur zullen zich ook wel weer wijfjes op Spitsbergen gaan vestigen. In de aantallen walrussen die hier gezien worden, zit een duidelijk stijgende lijn.

Er is niet veel terug te vinden van Smeerenburg. De houten huizen zijn uiteraard verdwenen, maar de funderingsbalken zijn zo hier en daar nog te herkennen. Her en der verspreid zijn bakstenen te vinden, vooral van die kleine gele ijsselsteentjes. Die werden gebruikt om de traanovens op te trekken, waarin de traanketels werden verwarmd op houtvuur. Brandhout was op de Spitsbergse stranden in overvloed te vinden. Overal lagen boomstammen, door zeestromingen aangevoerd uit verre, beboste streken. Overgebleven walvisblubber werd ook als brandstof gebruikt. Rondom de bakstenen ovenwand werd een isolatielaag aangebracht van zand vermengd met blubberrestanten. Dat mengsel werd door de hitte van de ovens gebakken tot een soort zwart asfaltbeton. Het zijn vooral die ronde, zwarte betonranden die in het terrein nog steeds goed te herkennen zijn.

==

Amsterdamøya ligt op 79°45’ NB en 10°50’ OL

Anacapa

Mijn persoonlijke eilandenrijk omspant niet de gehele wereld. Er zitten grote gaten in. Het grootste gat bevindt zich in de Grote Oceaan. Of, als ik eerlijk ben, kan ik beter zeggen dat de Grote Oceaan mijn Grote Gat is. Eigenlijk ken ik helemaal geen eilanden in die oceaan, die zo helemaal vol ligt met fantastische eilanden. Er is één kleine uitzondering. Er is één eilandje in de Grote Oceaan waar ik voet aan wal heb gezet, helemaal aan het uiterste randje, vlak bij de vastelandskust van de Verenigde Staten.

Anacapa maakt deel uit van de Channel Islands, die niet zoals de Britse Kanaaleilanden genoemd zijn naar het Kanaal waar ze in liggen, maar naar het kanaal dat de eilanden van het vasteland scheidt. De Amerikaanse Channel Islands liggen voor de kust van Californië. Vijf van de acht eilanden vormen samen een van de nationale parken in het uitgebreide netwerk van parken in de Verenigde Staten.

In de Verenigde Staten hebben ze het goed voor elkaar met hun nationale parken. In feite is het hele idee van nationale parken zoals wij dat nu ook in Europa kennen, afkomstig uit de Verenigde Staten. Halverwege de negentiende eeuw werden reizigers in het uitgestrekte prairiegebied in het Middenwesten getroffen door de enorme verwoestingen die daar in de natuur hadden plaatsgevonden, met het massaal afslachten van de bizons en de grootschalige ontginningen ten behoeve van de landbouw. Zo ontstond het idee om van elk natuurtype een stuk apart te zetten om het voor het nageslacht te bewaren, zodat volgende generaties er ook nog van zouden kunnen genieten. Natuurbescherming speelde in deze overwegingen helemaal geen rol. Het ging louter om het behoud van natuurschoon voor onze nakomelingen. Zo werd in 1872 het eerste park gesticht: Yellowstone National Park, met zijn beroemde vulkanische geisers. Yellowstone is daarmee het oudste nationale park ter wereld.

Hoewel het onbehagen over het grote natuurvernielen in de prairie is begonnen, is de prairie zelf ironisch genoeg tot voor kort helemaal buiten het parkensysteem gebleven. Dat komt doordat de meeste mensen, vooral de plaatselijke bevolking, prairie helemaal niet zien als natuur, maar als boerenland. En om boerenland te promoveren tot natuur moet je van goeden huize komen; dat is in Amerika niet anders dan in Nederland! Globaal kun je de Noord-Amerikaanse prairie onderverdelen in twee helften. De oostelijke helft was oorspronkelijk begroeid met hoge grassoorten (tallgrass prairie), op vruchtbare, zwarte grond. Hier is nagenoeg niets van overgebleven. Vrijwel alles is omgeploegd voor akkerbouw. Het ploegen gebeurde op een dermate grote schaal, dat dit gedurende een droogteperiode in de jaren dertig van de vorige eeuw aanleiding gaf tot stofstormen van ongekende omvang (de beruchte dust bowl). De vruchtbare grond werd bij tonnen tegelijk weggeblazen, tot in de steden aan de oostkust. Het stof verduisterde de hemel en vele kleine boerenbedrijven gingen over de kop. De westelijke helft van het prairiegebied, met korte grassoorten op onvruchtbare grond (shortgrass prairie) was ongeschikt voor akkerbouw, maar na het uitroeien van de bizons en de indianen werden hier onafzienbare ranches gevestigd, met al even onafzienbare kuddes vee en bijpassende cowboys. Pas in 1996 werd in de staat Kansas een significant stuk prairie opzijgezet als Tallgrass Prairie National Park.

Ook Channel Islands National Park heeft pas betrekkelijk kortgeleden de parkstatus verworven, in 1980. De eilanden zijn al sinds de veroveringen door de Spanjaarden in de zestiende eeuw in agrarisch gebruik, dus ook hier moesten boeren worden uitgekocht en dat is nu eenmaal een moeizame en tijdrovende zaak. De archipel telt acht eilanden, waarvan er vijf deel uitmaken van het nationale park. Santa Cruz is met een oppervlakte van 25 000 hectare het grootst, op de voet gevolgd door Santa Rosa, met 21 500 hectare. Op deze eilanden zijn resten van prehistorische bewoning gevonden die teruggaan tot 13 000 jaar geleden. Daarmee zijn dat de oudste vondsten van menselijke beschaving in heel Noord-Amerika. Toen de Spanjaarden hier in de zestiende eeuw arriveerden werden de eilanden bewoond door de Chumash-indianen. Ook zijn er op de eilanden fossiele resten gevonden van een schattig klein mammoetje, dat nergens anders ter wereld leefde en als een van de laatste mammoeten is uitgestorven. Het had een schofthoogte van nauwelijks meer dan anderhalve meter.

Het derde eiland, San Miguel, met een oppervlakte van 3800 hectare, is bekend om de grote aantallen zeezoogdieren die zich hier voortplanten. Er komen hier vijf verschillende soorten robben en zeeleeuwen voor, in totaal meer dan dertigduizend exemplaren. Op het eiland loopt een endemisch vosje rond, dat niet groter wordt dan een huiskat. Een van zijn prooidieren is een endemische muizensoort.

Anacapa en Santa Barbara zijn beide niet groter dan driehonderd hectare. Santa Barbara is vooral een zeevogeleiland. Hier broeden maar liefst elf soorten zeevogels, waarvan de bijzonderste wel Xantus’ alk is. Alken komen alleen voor op het noordelijk halfrond. Zij zijn zo’n beetje de noordelijke tegenhangers van de pinguïns, die we alleen op het zuidelijk halfrond aantreffen. Net als pinguïns duiken ze onder water en bewegen ze zich daarbij met hun vleugels voort. Ze vliegen als het ware onder water. Het grote verschil met pinguïns is echter dat zij het vliegvermogen boven water behouden hebben, zij het dat het knullige vliegers zijn geworden, met hun haast te kleine vleugeltjes. De meeste alkachtigen leven in koude noordelijke streken. Xantus’ alk is de zuidelijkste soort. Hij is zeldzaam en bedreigd en komt alleen maar voor op een paar Mexicaanse eilandjes en op Santa Barbara. Vroeger broedde hij ook op de andere Channel Islands, maar daar is hij uitgestorven omdat er door de menselijke bewoning ook ratten kwamen. Waar ratten opduiken, leggen in holen broedende zeevogels het loodje. Dat drama zien we op eilanden over de gehele wereld. Op Anacapa begint Xantus’ alk voorzichtig terug te keren, want daar is het gelukt de ratten uit te roeien. Een hoopgevende ontwikkeling.

Van alle Noord-Amerikaanse parken telt Channel Islands National Park verreweg het grootste aantal zeldzame, bedreigde en bijzondere soorten planten en dieren. Van de circa tweeduizend soorten die er voorkomen, zijn er maar liefst 145 endemisch. Ondanks deze bijzonderheden worden de eilanden relatief weinig bezocht. Met ongeveer 250 000 bezoekers per jaar is het een van de rustigste parken van de Verenigde Staten. Ter vergelijking: Yellowstone krijgt jaarlijks ruim 2,5 miljoen bezoekers te verwerken.

==

Toen onze kinderen een jaar of vijftien waren, hebben Dineke en ik hen meegenomen op een rondreis door de Verenigde Staten. Daarbij hebben we ook een dagje doorgebracht op Anacapa. De oversteek met de boot vanaf Ventura was al heel bijzonder. We kwamen midden in een grote school dolfijnen terecht, die werd vergezeld door enorme aantallen zeevogels, waaronder hele zwermen grauwe pijlstormvogels, afkomstig uit hun broedgebieden in het uiterste zuiden van Chili.

Wat we op Anacapa zelf te zien kregen viel een beetje tegen. Anacapa bestaat eigenlijk uit drie afzonderlijke eilandjes, die als een parelsnoer aan elkaar geregen liggen. Ze heten respectievelijk Anacapa West, Anacapa Middle en Anacapa East. Alleen East is voor publiek toegankelijk, met vanaf de landingsplaats ongeveer tweeënhalve kilometer aan paadjes. Het is een spannend idee dat de zeldzame Xantus’ alk zich hier als broedvogel opnieuw aan het vestigen is, maar daar zie je als bezoeker niets van. De alken leven in holen onder de grond en laten zich overdag niet zien. Wel kwamen we op verschillende plaatsen grote kuikens van de Californische meeuw tegen. Boven zee zweefden voortdurend lijntjes bruine pelikanen langs, want op West bevindt zich, voor ons helaas net buiten beeld, de grootste kolonie van deze soort van de hele Amerikaanse westkust. Als gevolg van de DDT-crisis in de jaren zestig van de vorige eeuw is de bruine pelikaan in Noord-Amerika bijna uitgestorven. Via de voedselketen hoopte het gif zich in de vogels op, waardoor ze dunnere eischalen produceerden. Het gevolg was dat veel eieren vroegtijdig barstten en dus niet uitkwamen. Na het DDT-verbod heeft deze soort zich fenomenaal hersteld. Ironisch genoeg mocht DDT na dit verbod nog wel jarenlang aan het buitenland verkocht worden, met name aan ontwikkelingslanden. Want ja, die dure voorraden moesten wel op...

Toen we waren uitgewandeld, hebben we een tijdlang op de rand van een hoog, verticaal klif gelegen, om van bovenaf het leven in het heldere water te bewonderen. Er dartelden wat zeehonden rond, en onder water zagen we een paar grote mantaroggen voorbijzwemmen, met een spanwijdte van minstens een meter.

Om vier uur moesten wij ons bij de pier vervoegen, voor de boottocht terug naar het vasteland. Tijdens deze oversteek zagen we geen dolfijnen en geen zeevogels. Je kunt het treffen of niet.

==

Anacapa ligt op 34º00’ NB en 129°25’ WL

Andøya

Net boven de poolcirkel ligt een beeldschone eilandengroep voor de Noorse kust. Gemakshalve hebben we het meestal over de Lofoten, maar goed beschouwd bestaat de archipel uit twee gescheiden eilandengroepen, de Vesterålen aan de noordkant en de Lofoten aan de zuidwestzijde. Vesterålen en Lofoten gaan naadloos in elkaar over, maar verschillen duidelijk in landschap en karakter (zie ‘Lofoten’ en ‘Vesterålen’).

Olga en ik bezochten de eilanden half juni, kort voor de langste dag, dus in de tijd dat de zon vierentwintig uur per dag ruim boven de horizon blijft. We waren uit Nederland vertrokken bij ellendig koud druilweer en landden op het vliegveldje van Evenes, ten westen van Narvik, in volle zon en bij 16 °C. Na een prachtige rit kwamen we ’s avonds aan in Andenes, op het meest noordelijke puntje van Andøya (Eendeneiland), het noordelijkste eiland van de Vesterålen.

Een van de attracties in Andenes is het walvisonderzoekscentrum. Niet ver hiervandaan ligt een zeegebied waar zich in de zomer altijd potvissen verzamelen, maar er worden ook vaak andere soorten walvissen en dolfijnen gezien. Vanuit Andenes doen Noorse wetenschappers hier onderzoek, vaak bijgestaan door geïnteresseerde studenten uit het buitenland. Ook worden dagelijks walvissafari’s voor toeristen georganiseerd. Dat gebeurt op wel meer plaatsen op de wereld, maar de tochten vanuit Andenes worden tot de meest trefzekere gerekend, met bijna honderd procent garantie op het zien van potvissen. Mijn dochter Nienke heeft hier eens een hele zomer gewerkt als gids in het museum en op de walvissafari’s.

De eilanden maken samen met het Noorse vasteland deel uit van de Europese continentale landmassa, die zich in de kustgebieden onder water voortzet. Het onderzeese deel van het continent duiden we aan als continentaal plat. Zo ligt het gehele Noordzeegebied op het continentaal plat, met dieptes van enkele tientallen meters tot een paar honderd meter. De rand van het continentaal plat loopt ten westen van de kustgebieden van Ierland, Schotland en Noorwegen. Bij die rand eindigt de continentale massa abrupt in een peilloze afgrond die in één keer doorloopt tot de eigenlijke oceaanbodem, op ruim 3000 meter diepte. Iets ten noordwesten van Andenes komt de grens van het continentaal plat uitzonderlijk dicht bij de kust. Vanaf de afgrond loopt hier een onderzeese canyon een eind het plat in en dat is waar de walvissen op afkomen om er naar voedsel te zoeken. Vrijwel nergens anders ter wereld kun je potvissen zo dicht bij de kust zien (zie ook ‘Azoren’).

In eerste instantie waren Olga en ik van plan deel te nemen aan een walvissafari vanuit Andenes, maar in tweede instantie hebben we daarvan afgezien. We waren gewaarschuwd dat de zee boven de eilanden soms aardig tekeer kan gaan en Nienke heeft tijdens haar walvisseizoen heel wat mensen groen over de reling zien hangen. Olga heeft geen last van zeeziekte, maar wordt door pure angst bevangen als een schip gaat slingeren. Die angst komt voort uit een traumatische ervaring in het verleden, met een iets te klein bootje tussen iets te grote golven op de Middellandse Zee die niet zo kalm en bleu was als de folders ons meestal willen doen geloven.

Een vriendin van Olga was ook in Andenes geweest. Zij vertelde dat de walvissafari een onvergetelijke ervaring was geweest. Wij werden ’s ochtends wakker bij een strakblauwe lucht en een stralende zon, die de vorige avond niet was ondergegaan. Het was fantastisch weer en er stond geen zuchtje wind. De blaadjes hingen roerloos aan de bomen. Dus in derde instantie dachten wij dat we het toch maar moesten proberen. Dat was een grote vergissing. Wij hadden verzuimd rekening te houden met het fenomeen deining. Als ervaren oceaanvaarder had ik beter moeten weten. Deining heeft niets te maken met de wind ter plekke. Het is als de rimpeling in de vijver die ontstaat als we er een steentje in gooien. De wijder worden kringen bereiken na verloop van tijd de oevers, ver bij dat steentje vandaan. In ons geval was het steentje een storm die misschien wel twee dagen geleden had gewoed op duizend kilometer afstand. Het was verschrikkelijk. De bemanning bood excuses aan voor het ongemak en begon vrolijk kotszakken uit te delen. Onbezette plastic stoelen rolden kletterend heen en weer van de ene reling naar de andere. Witte knokkels van paniek. We hebben driemaal een mooie duik van een potvis gezien, waarbij de hele staart werd getoond, maar er was op deze manier geen lol aan te beleven. Een schattig Belgisch meisje, als gids werkzaam aan boord, vertelde geruststellend dat dit schip wel golven van zestien meter kon hebben, terwijl die waar wij mee te maken hadden niet hoger waren dan een meter of drie. Het mocht allemaal niet baten. We hebben het moeten uitzitten, ruim drie uur ellende. Een onvergetelijke ervaring? Inderdaad.

==

Andenes ligt op 69°19’ NB en 16°07’ OL

Arel

In de jaren zestig had ik een vriend met een droom, net zo’n soort droom als ik had. Ik droomde ervan Tristan da Cunha te bereiken, hij droomde van de Banc d’Arguin, een plek op aarde waar toen nog bijna niemand ooit van gehoord had. Met een borrel op konden wij samen heerlijk filosoferen over hoe wij in de toekomst onze dromen waar zouden maken.

De Banc d’Arguin is een eilandengroep in een modderige waddenzee aan de kust van West-Afrika. Het gebied ligt in Mauritanië en grenst aan de noordzijde aan de voormalige Spaanse kolonie Westelijke Sahara, die na het vertrek van de Spanjaarden in 1975 is ingepikt door Marokko. Mauritanië was een Franse kolonie en de Franse invloed is er nog goed merkbaar. Zo kun je in de paar steden die het land telt op elke straathoek de hele dag vers stokbrood krijgen.

In de jaren vijftig waren Spaanse natuurvorsers een paar keer op expeditie naar de Banc d’Arguin geweest. Zij staken vanuit hun Spaanse Sahara de grens over naar de Mauritaanse havenstad Nouadhibou. Nouadhibou ligt geheel geïsoleerd op een schiereilandje dat als een soort appendix onder aan de zuidwestpunt hangt van wat nu Marokko is. Er is een vliegveld, maar er is geen weg die de stad met de rest van Mauritanië verbindt. Vanuit Nouadhibou hadden de Spanjaarden bootjes gehuurd, waarmee ze het gebied verkenden. Ze troffen er een ongekende rijkdom aan vogels aan, met enorme broedkolonies van pelikanen, aalscholvers, flamingo’s, lepelaars, reigers, meeuwen en sterns in vele soorten en maten, met als grote verrassing duizenden broedende Europese lepelaars. Ze maakten mooie films en publiceerden over hun bevindingen, maar ja, welke vogelaar leest er nou Spaans? De rijkdommen van de Banc d’Arguin bleven voor het merendeel van de Europese ornithologen verborgen. In 1960 publiceerde de Amsterdamse hoogleraar Karel Voous zijn vermaarde standaardwerk Atlas van de Europese vogels, waarin hij voor alle Europese broedvogels de verspreiding over de gehele wereld beschreef. Op de verspreidingskaarten in de atlas is de Banc d’Arguin een witte vlek, hoewel daar van diverse Europese soorten waarschijnlijk meer exemplaren broedden dan in heel Europa.

Wie wel lucht kreeg van de geheimen van de Banc d’Arguin was de Franse ornitholoog René de Naurois. Hij was de eerste die met kwantitatieve gegevens op de proppen kwam, gebaseerd op redelijke tellingen en schattingen. Hij publiceerde zijn bevindingen in 1959, net te laat om nog verwerkt te kunnen worden in de atlas van Voous.

De Naurois schudde vele Europese vogelaars wakker. Zo ook mijn dromende vriend. Hij wijdde zijn leven geheel aan het wel en wee van onze lepelaars en was bezorgd over de condities in hun overwinteringsgebieden. Wij konden in Nederland dan wel goed op hun broedkolonies passen, maar wie weet wat voor ellende de vogels in de winter in Afrika te wachten stond? Tot dan toe werd aangenomen dat onze lepelaars voornamelijk overwinterden in de delta van de rivier de Sénégal, die in het zuiden van Mauritanië de grens vormt met Senegal. Maar daar werden er nooit voldoende aangetroffen. Mijn vriend was al een paar keer naar Senegal geweest om ze te zoeken, maar meer dan een handjevol lepelaars kon hij er niet vinden. Met de bevindingen van De Naurois leek de oplossing van het raadsel voor de hand te liggen. Als de Banc d’Arguin zo geschikt was voor lepelaars dat er duizenden konden broeden (meer dan in heel Europa), dan zouden de condities er waarschijnlijk ook ideaal zijn voor onze overwinteraars. Mijn vriend wilde naar de Banc d’Arguin om Hollandse lepelaars te zoeken.

Wie ook hun pijlen op de Banc d’Arguin richtten, waren de Britse en Nederlandse wadvogelaars. Dat zijn enthousiaste mensen die zich het lot aantrekken van de miljoenen steltlopers die in vele, vaak moeilijk van elkaar te onderscheiden soorten op de uitgestrekte arctische toendra broeden. Op weg naar hun Afrikaanse overwinteringsgebieden maken veel van deze vogels een tussenstop in de Britse estuaria en onze eigen Waddenzee. Overal ter wereld worden getijdengebieden bedreigd door inpolderingen, industrie, vervuiling en overbevissing, en onze wadvogelaars doen er alles aan om de voedselrijke moddervlaktes voor de steltlopers te behouden. Zij richten zich vooral op de voedselecologie van de vogels, en hun trekstrategieën, om aan te tonen dat geen enkele tussenstop op de lange route van de Arctis naar Afrika gemist kan worden. In Europa hebben zij zich verenigd in de Wader Study Group, waarin de Britten en Hollanders de boventoon voeren. Dat is terecht, want de Britse Eilanden zijn zeer rijk aan estuaria, die vrijwel allemaal bedreigd worden of al vernield zijn, en wij hebben onze nationale trots: de Waddenzee.

In de jaren zeventig toog de Britse wadvogelaar William Dick naar Mauritanië. Hij benaderde de Banc d’Arguin vanuit het zuiden, vanuit de hoofdstad Nouakchott. Mauritanië is een heel raar land. In het noorden leven Arabieren, die veelal met hun kamelen en schapen een nomadisch bestaan leiden. In het zuiden, langs de vruchtbare oevers van de Sénégal, wonen zwarte Afrikanen. Daartussenin is het land leeg, één grote zandbak met hier en daar wat stenen. In een poging eenheid in het land te brengen hebben de Franse kolonisten de hoofdstad Nouakchott gesticht, halverwege het noorden en het zuiden, aan zee, maar zonder haven. Nouakchott is dus helemaal niks, een gat in de woestijn. Vanaf de grens met Senegal kun je er met de auto naartoe rijden, hoewel de weg soms versperd wordt door rondwandelende zandduinen. Vanuit Nouakchott loopt een lange weg oostwaarts de woestijn in, naar verafgelegen plaatsen in het binnenland, tot dicht bij de grens met Mali. Er liggen daar een paar grote meren, waardoor er iets van landbouw mogelijk is. Naar het noorden toe zijn er helemaal geen wegen. Als je naar het noorden van het land wilt, moet je met Mauritania Airlines vliegen, bijvoorbeeld naar Nouadhibou, en er maar op vertrouwen dat de toestellen op tijd hun onderhoudsbeurten hebben gehad. William Dick reed vanuit Nouakchott met een landrover gewoon over het strand naar het noorden, tot hij op de Banc d’Arguin stuitte.

William Dick kwam thuis met onthullende gegevens over de aantallen overwinterende steltlopers. Tot dan toe was de aandacht in het gebied geheel uitgegaan naar de ongekende rijkdom aan broedkolonies. Maar tussen de eilanden liggen uitgestrekte moddervlaktes die met laag water droogvallen. Een complete Waddenzee, met een compleet assortiment aan wadvogels. Anderhalf tot twee miljoen, was de schatting.

Ook de Nederlandse wadvogelaars wilden achter de trekvogels aan. Zij verenigden zich in de stichting WIWO, Werkgroep Internationaal Wad- en Watervogelonderzoek. WIWO bereidde een heuse expeditie naar de Banc d’Arguin voor en slaagde erin de daarvoor benodigde subsidies te verkrijgen. En zo reisden vier enthousiaste jonge ornithologen in 1980 naar Mauritanië, om er een heel winterseizoen te blijven, er systematische tellingen uit te voeren en onderzoek te doen naar de voedselbiologie van de vogels. Inmiddels had de Mauritaanse regering het gebied tot Nationaal Park verheven en was er met Frans geld een bescheiden biologisch station opgetrokken, waar de vier jongens mochten verblijven. De resultaten van het viertal hebben de toon gezet voor jarenlang vervolgonderzoek door WIWO, in samenwerking met het NIOZ (Koninklijk Nederlands Instituut voor onderzoek der Zee) en de Rijksuniversiteit Groningen.

In 1982 waren mijn lepelaarvriend en ik beiden betrokken bij het project Spaar de Trekvogels van het Wereldnatuurfonds. Er waren fondsen bijeengeschraapt om aandacht te vragen voor drie karakteristieke Nederlandse broedvogels die het mogelijk moeilijk zouden hebben in hun Afrikaanse overwinteringsgebieden: de lepelaar, de purperreiger en de grutto. Het purperreigerdeel van het project is een stille dood gestorven, maar mijn vriend mocht geld aan Hollandse lepelaars in Afrika besteden en ik mocht de belangen van de grutto behartigen. Wij kregen onoverkomelijke ruzies over de besteding van de gelden en wij hebben elkaar al dertig jaar niet meer gesproken. De ironie wil dat het project mij in 1982 op de Banc d’Arguin bracht, terwijl hij daar toen nog niet geweest was. Ik mocht naar een wetlandsconferentie in Nouadhibou. Daar zouden natuurbeschermingsambtenaren uit alle voor grutto’s relevante West-Afrikaanse landen aanwezig zijn, dus voor mij was dat een unieke kans om contacten te leggen en latere grutto-expedities voor te bereiden.

De conferentie duurde vier dagen. Ik leerde er heel veel. Het was onder andere mijn eerste kennismaking met de Afrikaanse vergadercultuur. Afrikanen zijn dol op vergaderen (vooral als ze daarvoor betaald krijgen), maar de uitkomsten van discussies vinden zij volgens mij ondergeschikt aan de processen die tot die uitkomsten leiden. Het gaat hun om het spel van woord en wederwoord, en hoe meer het over punten en komma’s gaat, hoe geslaagder zij de conferentie vinden.

Voor de meerdaagse post-conference-excursie waren kleine kunststof vissersscheepjes gehuurd van een Japans bedrijf dat in Nouadhibou de visserij aan het organiseren was. Verdeeld over vier scheepjes begonnen we aan de oversteek naar het zuidoosten, richting Banc d’Arguin. Er stond een stevige bries en de boten produceerden rijkelijk buiswater. Er heersten kou en zeeziekte onder de passagiers en ik zag hoe Afrikanen op hun manier relatief bleek kunnen worden. We kwamen aan in de avondschemering en dat was best spannend. In deze waddenzee liggen geen boeien en tonnen, er staan geen staken langs de vaargeulen en er zijn geen vuurtorens. Als je door het donker wordt overvallen, kun je maar het beste op een zandbank de volgende dag afwachten en genieten van een inktzwarte sterrenhemel zonder een spatje lichtvervuiling. Een van de scheepjes haalde het niet voor donker. Het werd uren modderen met zaklantaarnsignalen, herhaaldelijk vastlopen en loswrikken en uiteindelijk een landing een paar kilometer verderop. Wij sloegen ons bivak op in en om het biologisch station en daar was gelukkig een landrover aanwezig die de gestrande passagiers kon ophalen.

Een van de Nederlandse deelnemers was Theunis Piersma, die hier twee jaar eerder met de wadvogelexpeditie was geweest. Hij wilde zien hoe het station er nu bij lag, en voorbereidingen treffen voor toekomstige WIWO-expedities. De toestand van het station was deplorabel. Ramen sloten niet meer goed, waardoor binnen alles onder het zand zat. De zonnecollectoren die warm water voor de douche moesten leveren waren lek en leeg en de windmolen die ons van elektriciteit had moeten voorzien was kapot. Het enige positieve wat er over de windmolen te melden viel, was dat op de vastgeroeste wieken een slechtvalk zijn vaste uitkijkpost had gekozen.

Een strandwandeling was een bijna Nederlandse ervaring. Slierten wier in de vloedlijn, stukjes wad en kwelder met zeegras, zeekraal en schorrenkruid, en foeragerende steenlopertjes in het aanspoelsel. Je zou je zo op het strand van Terschelling wanen, maar dan zonder mensen. Pas als je tegen het duin op klom om eens een kijkje te nemen aan de andere kant, realiseerde je je opeens dat dit geen Terschelling was maar Afrika. Vanaf een duintop zag je tot aan de horizon zand, in de wetenschap dat dit zo nog 7000 kilometer door zou gaan, tot aan de Rode Zee. De Sahara pur sang.

Een landroverrit de binnenlanden in leverde beelden op van de leegste landschappen die ik ooit heb gezien. Op een kilometer afstand zag je iets uit het zand steken, dat bij nadering een half bedolven aardewerken pot bleek te zijn van duizenden jaren oud, uit de tijd dat de Sahara nat, groen, vruchtbaar en bewoond was. De conservator van het museum in Nouakchott was mee, en met groot enthousiasme groef hij het ding voorzichtig uit om mee te nemen. Hele potten uit die tijd zijn zeldzaam. Meestal vind je alleen scherven. We vonden ook kraaltjes gemaakt van de eierdoppen van struisvogels, die hier allang zijn uitgestorven. En vuurstenen pijlpuntjes, ongeveer tienduizend jaar oud.

Met de Japanse bootjes gingen we nogmaals de zee op. We voeren door prachtige onbedorven waddenlandschappen, met kronkelende geulen door groene kwelders afgeladen vol met vogels. Een groep van achtduizend lepelaars ging even de lucht in omdat we te dichtbij kwamen. Ik had nog nooit zoveel wit gezien. Tussen drooggevallen platen door slingerden we in de richting van diverse eilanden, die aan de horizon naar ons lagen te lonken. Hier bevinden zich die enorme broedkolonies waar De Naurois over schreef.

Ver weg van de andere eilanden, in het uiterste westen van het gebied, op de grens van waddenzee en Atlantische Oceaan, ligt het meest geïsoleerde eilandje van de Banc d’Arguin, Arel. Arel is geen zandeiland, maar een verhoogd stukje zandsteenplateau, aan alle klanten afgeknaagd door de zee. Op de steile kanten zijn zwarte vlekken te zien. Dat zijn kolonies aalscholvers. De platte bovenzijde is helemaal wit. Hier zitten duizenden pelikanen dicht opeengepakt te broeden op een dikke laag guano (vogelmest). Arel is het meest afgelegen hoekje van het gebied. Je mag er met de boot in de buurt komen, maar het is natuurlijk verboden er te landen en de vogels te verstoren. Uiteraard is er geen controle, daar is geen geld voor. Er is een patrouillevaartuig aan het park geschonken, maar dat was bij uitblijven van onderhoud binnen een jaar onherstelbaar kapot. Ach ja, c’est l’Afrique, zeggen de Fransen schouderophalend.

De terugreis naar Nouadhibou ging niet over zee maar over land, met landrovers door het zand, een spannende reis door fraaie landschappen. Fantastisch gevormde sikkelduinen en zo nu en dan een skelet van een kameel. We pauzeerden bij een waterput waar het grondwater op veertig meter diepte zat. Er waren pas nog kamelen geweest, want er lagen veel verse drollen rond de put en er kropen griezelig grote teken doelloos door het zand, op zoek naar vers bloed.

Theunis en ik knoopten er nog een weekje vogeltjes kijken in Senegal aan vast. Met een huurauto vanuit Dakar verkenden we diverse prachtige gebieden. Ook reden we terug naar het noorden, naar de grens met Mauritanië, om het beroemde vogelpark de Djoudj te bezoeken, in het hartje van de Sénégaldelta. Ik had nooit kunnen vermoeden dat deze vluchtige kennismaking voor mij het begin zou zijn van een langdurige bemoeienis. Een paar jaar later werd ik door mijn bazen op het Rijksinstituut voor Natuurbeheer naar Senegal gestuurd om de Dienst Nationale Parken daar te helpen bij het opstellen van een nieuw beheersplan voor de Djoudj. Ruim tien jaar lang ben ik er een- of tweemaal per jaar naartoe gereisd, vooral om er op z’n Afrikaans te vergaderen.

In de Djoudj liepen we mijn gewezen lepelaarvriend tegen het lijf, geen gezellige ontmoeting. Later in het seizoen zou hij eindelijk zijn droombestemming de Banc d’Arguin bereiken om er zijn lepelaars te zien.

Een jaar of tien later kwam ik nog eens terug in het station op de Banc d’Arguin. Er was veel veranderd. In het station functioneerde alles naar behoren en er woonde zelfs een bewaker, die er op een groot kleurenscherm naar voetbal zat te kijken. Op de stranden lagen overal kadavers van roggen en haaien, een schokkend gezicht. Dit is een natuurreservaat! Maar de lokale vissers hebben de Chinese markt ontdekt en oogsten op grote schaal haaienvinnen voor de soep. Haaienvlees wordt hier als oneetbaar beschouwd, dus de vinloze kadavers liggen op het strand weg te rotten. Roggen treft hetzelfde lot, want aan stukken gesneden roggenvinnen zijn niet te onderscheiden van haaienvinnen.

We maakten nog een boottocht met een van de nieuwe vissersschepen, die de lokale vissers van goed bedoelende donoren hebben gekregen. We haalden Arel, dat er gelukkig nog net zo gaaf en rijk bij lag als tien jaar eerder. Op de terugweg liepen we bij herhaling vast op onzichtbare zandbanken. De schipper moest geregeld overboord om ons los te duwen. Dat vond hij niet fijn, omdat de zee hier zo rijk is aan haaien. Of was?

Door politieke onrust in Algerije had men de route van de rally Parijs-Dakar net een jaar voor dit bezoek verlegd naar Marokko en dan over het Mauritaanse strand langs de Banc d’Arguin. De maagdelijke woestijnlandschappen die in mijn herinneringen leefden, waren nu helemaal omgewoeld door de sporen van honderden terreinwagens. Nu komen die er niet meer, dus de wind zal de sporen uiteindelijk wel uitwissen. Nadat er een paar keer kleine zwarte jongetjes door coureurs zijn doodgereden en terrorismedreiging de kop opstak is Parijs-Dakar helemaal uit Afrika weggehaald. Nu scheuren de terreinwagens door Argentinië en Chili en rijden daar bijzonder fraaie en zeer kwetsbare woestijngebieden volledig aan gort. En veel mensen vinden dat nog mooi ook.

==

Arel ligt op 19º56’ NB en 16º32’ WL

Ascension

Ascension ligt in de grote leegte van de zuidelijke Atlantische Oceaan, in de tropen, zo’n slordige 800 kilometer ten zuiden van de evenaar. Het eiland werd in 1501 ontdekt door de Portugese zeevaarder João da Nova, die op weg was naar India. De Portugezen hadden in die tijd de gewoonte nieuw gevonden eilanden te bevolken met geiten en konijnen, opdat latere bezoekers er vers vlees zouden kunnen vinden. Ascension werd voor dat doel niet interessant bevonden. Het eiland was te bar en te onvruchtbaar om er ook maar een sprietje gras te laten groeien. Zo ver het oog reikte was er een maanlandschap van kale lava en as – een onherbergzaam woestijneiland, niet de moeite waard om te koloniseren. Pas in 1539, bijna veertig jaar na de ontdekking, behaagde het de Portugese koning het eiland te claimen. Als verversingsstation voor de Oost-Indiëvaarders was het eiland oninteressant en het geschiedenisboek over Ascension blijft dan ook honderden jaren vrijwel blanco. Niemand interesseerde zich ervoor.

Dezelfde João da Nova vond trouwens op de terugreis van India, in 1502, het eiland Sint-Helena, dat ruim 700 kilometer ten zuidoosten van Ascension ligt. Daar trof hij een weelderige groene vallei aan waar van alles te kweken viel. Sint-Helena werd een belangrijk verversingsstation voor de Portugezen, dus ze hadden dat barre Ascension ook helemaal niet nodig.

Ascension kreeg pas een rol van betekenis toen Napoleon in 1815 werd opgeborgen op Sint-Helena. De Engelsen waren bang dat de Fransen de naburige eilanden Ascension en Tristan da Cunha zouden benutten als uitvalsbasis om hun keizer te bevrijden (nou ja, hoe naburig is Tristan – ruim 2400 kilometer verder zuidelijk!). Als voorzorgsmaatregel plantten de Britten zowel op Ascension als op Tristan een garnizoen soldaten. Ascension was inmiddels geluidloos en geweldloos van Portugese in Britse handen overgegaan. Ascension is sinds Napoleon altijd bezet gebleven. Officieel is het eiland nooit permanent bewoond geraakt. Het was geen kolonie, maar kreeg de status van oorlogsschip, HMS Ascension, sloop of war.

Het zwarte, vulkanische eiland heeft prachtige gouden stranden, helemaal opgebouwd uit door vissen vermalen koralen en schelpen. De vissen knagen deze dieren van de rotsen, kauwen ze fijn, verteren de inhoud en poepen de rest uit als koraal- en schelpenzand, al miljoenen jaren lang. De natuur blijft ons verbazen, want hoe is het mogelijk: de zeeschildpadden, die 2000 kilometer westwaarts de Braziliaanse zeegrasvelden begrazen, hebben deze gouden stranden rondom dit stipje in de oceaan gevonden om er hun eieren te leggen. ’s Nachts naar eierleggende schildpadden kijken is een van de attracties als wij met de Atlantic Odyssey Ascension bezoeken. In de negentiende eeuw werden de schildpadden door de Britten op grote schaal afgeslacht om er de exquise turtle soup van te maken. Natuurlijk liepen zij te hard van stapel, waardoor deze bloeiende industrie vanzelf weer instortte. De schildpadden hebben zich sindsdien gelukkig aardig hersteld.

In 1899 werd Ascension het centrum van de wereld, als spin in het communicatieweb. Dat web bestond uit telegraafkabels die over de oceaanbodem werden gelegd van Ascension naar Engeland, Zuid-Amerika en West-Afrika, en via Sint-Helena naar Kaapstad, zodat nieuws over de Boerenoorlog in minuten Engeland bereikte.

In de Tweede Wereldoorlog arriveerden de Amerikanen op Ascension, om er nooit meer weg te gaan. Gelukkig lustten zij geen schildpaddensoep. De Amerikanen bouwden er een vliegveld dat nog steeds van strategisch belang is. De baan is als een van de weinige op aarde lang genoeg om er de Space Shuttle te kunnen laten landen. Ascension is nog altijd een communicatiespin, maar de kabels doen geen dienst meer. Het eiland staat nu vol schotelantennes die naar satellieten kijken. Het eiland is officieel nog steeds onbewoond, hoewel er een paar duizend mensen leven, allemaal op tijdelijke contracten. Het blijft Brits, maar de Amerikanen hebben een grote vinger in de pap als het gaat om de toekomst van het eiland.

Met de Atlantic Odyssey hebben we vaak interessante passagiers aan boord, die een speciale binding hebben met de eilanden die we bezoeken. Zo hadden we in 2006 Dave the Cat Killer mee. Met grote inspanning, gefinancierd door de Britse Vogelbescherming, is het hem gelukt de verwilderde katten op Ascension uit te roeien. Dave wilde zijn werk nog eens bekijken en wat oude vrienden bezoeken (hoewel hij er ook vijanden heeft gemaakt, vooral onder de kattenminnende huisvrouwen).

De katten zijn opzettelijk ingevoerd om de ratten te bestrijden, die op een gegeven ogenblik een plaag vormden. De ratten deden zich onder andere te goed aan de eieren en kuikens van de duizenden zeevogels die het eiland bevolkten. Maar de bestrijding met katten werkte niet. Ratten zijn best moeilijk te vangen. Zeevogels niet. De katten versnelden zodoende alleen maar het uitroeien van de zeevogelkolonies. Men heeft nog geprobeerd met honden de katten weer te lijf te gaan, maar ook dat werkte alleen maar averechts. Gezamenlijk hebben ratten, katten en honden ervoor gezorgd dat vrijwel alle vogelkolonies op Ascension verdwenen zijn. Grote witte plakkaten guano op de zwarte rotsen herinneren nog aan betere tijden. De enige zeevogelsoort die het heeft volgehouden in kolonies op Ascension te broeden is de bonte stern. Zijn strategie was om na een broedseizoen van drie maanden en bloc het eiland voor zes maanden te verlaten. Tijdens de broedtijd namen de katten hun deel, maar als de sterns weg waren, was er niets meer te vreten. Zo hielden de sterns de aantallen katten onder controle. De seizoenscyclus van de bonte stern op Ascension duurt negen maanden in plaats van twaalf (drie maanden aanwezig – zes maanden afwezig), waardoor het broedseizoen ieder jaar drie maanden opschuift. In sommige jaren treffen wij de sterns dus thuis, in andere jaren niet.

De overige koloniebroeders hebben zich noodgedwongen teruggetrokken op ongediertevrije rotseilandjes in zee, zoals Boatswain Bird Island (zie ‘Boatswain Bird Island’). Maar na het werk van Dave zien we de laatste jaren hoe op een paar plekken op het hoofdeiland zich opnieuw zeevogels vestigen. Een hoopvolle ontwikkeling!

Niet alleen de zeevogels hebben op Ascension het loodje moeten leggen, ook van de oorspronkelijke vegetatie is nagenoeg niets overgebleven. Het woestijnachtige laagland is altijd grotendeels kaal geweest, hoewel er een aantal interessante plantensoorten wist te overleven, tot ze door de ingevoerde geiten, konijnen en ezels werden opgegeten en werden vervangen door uitheemse grassoorten. In het midden van het eiland rijst Green Mountain op tot ongeveer 800 meter. Hier zorgen de omhooggestuwde passaatwinden voor nevel en neerslag, waardoor de bovenste helft van de berg werkelijk groen is. Hier hebben de Britse soldaten al direct na aankomst een boerderij gesticht, The Farm, om er voedsel te verbouwen. Ook werd er een ingenieus wateropvangsysteem gebouwd, omdat drinkwater op dit eiland altijd schaars is geweest. Tegenwoordig maakt men er drinkwater door zeewater te ontzilten.

In de negentiende eeuw hebben de Britten ontzettend hun best gedaan Ascension groen te maken. In 1845 werden grote partijen planten ingevoerd vanuit Buenos Aires. In 1847 volgden zevenhonderd pakketjes met zaden vanuit Kew Gardens, de botanische tuin in Londen. Drie jaar lang werden iedere maand nieuwe pakketten met zaad vanuit Londen verstuurd. Daarna nog jarenlang eens per jaar. In 1858 werden 228 nieuwe plantensoorten ingevoerd vanuit Zuid-Afrika en in de daaropvolgende twintig jaar werden er meer dan vijfduizend exotische bomen geplant. Zo kun je je wel voorstellen dat er van de originele vegetatie niet veel meer terug te vinden is.

Tegenwoordig ziet Ascension er aardig groen uit, dankzij een ongelukje met een andere interessante passagier, die we in 1998 mee hadden. Voordat we bij het eiland aankwamen, vertoonde ik een video over Ascension. Daarin kwam een interview voor met de toenmalige administrator, die zich beklaagde over de uitbreiding van de mesquite, een doornige boom afkomstig uit de woestijnen van de zuidelijke Verenigde Staten en Mexico. Mesquite wordt in droge landen, zoals in de Afrikaanse Sahel, veelvuldig gebruikt in herbebossingsprojecten, vooral als voedselboom voor geiten. Maar op Ascension werd deze soort niet op prijs gesteld, vanwege de vlijmscherpe doorns. Men klaagde zelfs over lekke banden veroorzaakt door afgevallen takken. In het interview zei de administrator dat hij geen idee had hoe deze akelige boomsoort op zijn eiland was terechtgekomen. Onder mijn toeschouwers begon een oudere heer besmuikt te lachen. ‘Ik weet het wel,’ zei hij. ‘Ik heb ze ingevoerd’. Hij bleek een gepensioneerde landschapsarchitect te zijn. Een oersaaie man, die ontzettend interessante dingen gedaan bleek te hebben (dat heb je soms met Britten). Zo had hij na de Falklandoorlog op Oost-Falkland de omgeving van het vliegveld weer toonbaar gemaakt. En hij had landschapsprojecten gedaan in Sri Lanka. En op Ascension dus...

==

Ascension heeft zijn eigen Robinson Crusoë gekend, een Nederlander nog wel. Het verhaal was allang als legende bekend, maar de ware feiten zijn pas betrekkelijk kortgeleden aan het licht gekomen.

In januari 1726 troffen Britse zeelui er tijdens een kort bezoekje een verlaten tent aan, met wat spulletjes en een in de Nederlandse taal geschreven dagboek, dat begint op 5 mei 1725 en een halfjaar later ophoudt. Het dagboek ging mee naar Engeland en werd vertaald. In 1728 verscheen de eerste Engelse versie in druk met als titel An Authentick Relation. Het oorspronkelijke Nederlandse manuscript is verloren gegaan. In het dagboek worden geen namen van personen of schepen genoemd. Het is dus niet zo eenvoudig na te gaan wie de auteur is geweest.

De schrijver van het dagboek is een Nederlandse zeeman die wegens ‘sodomie’ (homoseksuele handelingen) op het barre eiland is achtergelaten om er een jammerlijke dood door uitdroging te sterven, na enige maanden te hebben overleefd op een dieet van vogels en schildpadden, waarvan hij vooral het bloed nodig had om te drinken. Het verhaal wordt een legende en duikt in de loop der eeuwen herhaaldelijk op in boeken en andere publicaties.

In 1978 verschijnt een zogenaamde historische versie van de Amerikaanse schrijver Peter Agnos, onder de titel The queer Dutchman. True account of a sailor castaway on a desert island for ‘unnatural act’ and left to God’s mercy. Agnos geeft de man een naam en voegt voetnoten en verwijzingen naar archieven en documenten toe. Het blijkt allemaal fantasie te zijn. Agnos had een dikke duim, maar blies wel de oude legende nieuw leven in. De Nederlandse historicus Michel Koolbergen ontzenuwde het verhaal van Agnos en dook in de originele VOC-archieven in Den Haag, om als eerste, na veel diep spitwerk, de echte feiten boven tafel te krijgen. Koolbergen overleed in 2002, een paar maanden voor zijn boek verscheen: Een Hollandse Robinson Crusoë. Dagboek van de verbannen VOC-dienaar Leendert Hasenbosch op het onbewoonde eiland Ascension A.D. 1725. In 2006 is het boek door Alex Ritsema bewerkt voor Engelstalig publiek onder de titel A Dutch castaway on Ascension Island in 1725, als bijdrage in de internationale zogeheten roze literatuur.

Leendert Hasenbosch werkte als klerk aan boord van de Prattenburg, op weg van Batavia naar Nederland. Ergens tussen Sint-Helena en Ascension werd hij betrapt op seksueel gerommel met een maatje. Dat soort gedrag werd door de kapiteins volstrekt niet geaccepteerd en wie tegen de lamp liep kon zonder pardon overboord gezet worden, voor de haaien. Of je werd met een summier overlevingspakket gedumpt op een of ander godverlaten eiland, waar je het dan, met hulp van de Heer, verder zelf maar moest uitzoeken. Leendert werd op 17 april veroordeeld ‘om op het Eyland Asschentioen dan wel elders voor schelm aan de wal gejaagt te worden met confiscatie syner te goed hebbende gagie’. Op 5 mei was het zover. Leendert werd op het strand gezet met een vat water, een tent, twee emmers en nog wat losse spullen om te proberen in leven te blijven. En een basisvoedselpakket, bestaande uit uien, bonen en rijst.

Als Leendert het waterniveau in zijn vaatje ziet dalen gaat hij naarstig op zoek naar drinkwater, dat op Ascension heel moeilijk te vinden is. In het binnenland treft hij grote kuddes geiten aan, die hij dagenlang volgt, in de hoop dat ze hem naar een waterbron zullen leiden. Tevergeefs. Ook kan hij ze niet vangen om op te eten – ze zijn hem steeds te snel af. Hij overleeft op een dieet van voornamelijk vogels en schildpadden en hun eieren. Hij bidt dagelijks tot de Heer, met de vraag of die hem niet uit zijn lijden kan verlossen. Dorst wordt zijn voornaamste kwelling. Uiteindelijk laat hij schildpadden in zijn emmer leegbloeden om het bloed te drinken. Maar daar wordt hij dan zo misselijk van dat hij moet overgeven en aan de diarree raakt. Ook snijdt hij hun blaas open om de urine te drinken, die hem beter smaakt dan het bloed. Hij experimenteert met mengsels van bloed en urine, om zo een drankje te fabriceren dat hij nog net zonder braken kan verdragen. Ook zijn eigen urine vangt hij op om te drinken.

Ten slotte geeft hij het in oktober op. Hij sterft rond de 14e, na dagenlang in zijn dagboek niet veel anders geschreven te hebben dan het zinnetje ‘hetzelfde als eerder’. Drie maanden later vinden de Engelsen zijn tent en zijn dagboek. Het lichaam is nooit gevonden.

==

Ascension ligt op 7º57’ ZB en 14°22’ WL

Azoren

Op de Azoren ben ik maar één keer geweest, heel kort, slechts een dag of twee. Ik kwam er terecht aan het eind van mijn tweede Atlantic Odyssey en mocht vanaf daar naar huis vliegen.

De eerste Atlantic Odysseys eindigden op de Canarische Eilanden. Bij de derde Odyssey, in 2000 (mijn tweede), lag het eindpunt op de Azoren. Het leuke daarvan was dat we de noordwestelijke eilanden van Kaapverdië konden bezoeken, omdat we daarna toch in noordwestelijke richting naar de Azoren voeren.

De Azoren vormen een lieflijke bestemming. De landschappen zijn groen en glooiend, met vaak mooie uitzichten op zee, haast een beetje Brits. De steden en dorpjes zijn schattig, met gave koloniale Portugese bouw, en prachtige, heel eenvoudige kerkjes. En je kunt er heerlijk seafood eten in gezellige restaurantjes. Ik heb er zelfs een bedreigde endemische schelpdiersoort gegeten in een verrukkelijke rode knoflooksaus. Schuldgevoel? Ach, een goed glas wijn doet wonderen om de ecologische pijn te verzachten.

Na een dagje toeren met de bus over het eiland São Miguel kwam ik tot de conclusie dat een vakantie van langer dan een week op de Azoren aan mij niet besteed zou zijn. Er is aan land te weinig wat zich echt onderscheidt van wat je aan de vaste wal van Europa kunt zien, bijvoorbeeld in Portugal. Wat fauna betreft is het armoe op de Azoren. Tijdens onze bustocht, met zo nu en dan een kort wandelingetje, hebben we bijna geen vogels gezien. De Azoren liggen domweg te ver van de continenten af om landvogels een redelijke kans te geven zich te vestigen. Op de Canarische Eilanden is ondanks het massatoerisme voor natuurliefhebbers veel meer te beleven.