Maria Konnikova

Mastermind

Denken als Sherlock Holmes

Vertaald door Lisa de Groot, Patricia Piolon
en René van Veen

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Maria Konnikova

© 2013 Nederlandse vertaling Lisa de Groot,
Patricia Piolon en René van Veen

Oorspronkelijke titel Mastermind.
How To Think Like Sherlock Holmes

Oorspronkelijke uitgeverij Viking Penguin

Omslagontwerp Loudmouth

E-book Elgraphic bv, Schiedam

Illustraties binnenwerk United States Government, Wikimichels (Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0), Biophilia curiosus (Creative Commons Attribution 3.0), Brandon Motz (Creative Commons Attribution 2.0)

NUR 770

ISBN 978 90 450 2239 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 254 3968 2

www.atlascontact.nl

www.mariakonnikova.nl

Voor Geoff

De keuze van aandacht – aan het ene aandacht besteden en het andere juist negeren – is voor het innerlijke leven wat de keuze van handelen is voor het uiterlijke leven. In beide gevallen is de mens verantwoordelijk voor zijn eigen keuzes en moet hij de gevolgen ervan aanvaarden. Zoals Ortega Y Gasset zei: ‘Zeg me waar je aandacht aan besteedt, en ik vertel je wie je bent.’

– W.H. Auden

.

Inhoud

Proloog

Deel een

(Jezelf) begrijpen

Hoofdstuk een

De methodologie van het brein

Hoofdstuk twee

De bovenkamer: wat is het, en wat zit erin?

Deel twee

Van observatie naar verbeeldingskracht

Hoofdstuk drie

Het inrichten van de bovenkamer: de kracht van observeren

Hoofdstuk vier

Het verkennen van de bovenkamer: de waarde van creativiteit en verbeeldingskracht

Deel drie

De kunst van het deduceren

Hoofdstuk vijf

Je weg vinden door de bovenkamer: deductie vanuit de feiten

Hoofdstuk zes

De bovenkamer op orde houden: we houden nooit op met leren

Deel vier

De kunst en wetenschap van de zelfkennis

Hoofdstuk zeven

De dynamische bovenkamer: alles tot een geheel smeden

Hoofdstuk acht

We zijn maar mensen

Epiloog

Dankbetuiging

Voor verdere studie

.

Proloog

Toen ik klein was, las mijn vader ons voordat we naar bed gingen vaak voor uit Sherlock Holmes. Mijn broer maakte nogal eens van de gelegenheid gebruik door onmiddellijk in zijn hoek van de bank in slaap te vallen, maar de rest van ons zat altijd ingespannen te luisteren. Ik herinner me nog de grote leren leunstoel waarin mijn vader zat, terwijl hij het boek met één hand voor zich hield en het haardvuur in de weerkaatsing van zijn zwart omrande brillenglazen danste. Ik herinner me de variaties die hij in zijn stem legde, terwijl de spanning bijna ondraaglijk was, totdat eindelijk, eindelijk de langverwachte ontknoping kwam, alles op zijn plaats viel en ik mijn hoofd schudde, net als Watson, en dacht: Natuurlijk... het is allemaal zo duidelijk nu hij het zegt. Ik herinner me de geur van de pijp die mijn vader af en toe rookte: een fruit- en aardeachtig mengsel dat zich nestelde in de plooien van de leren stoel en zich door de vitrages en de openstaande tuindeuren verspreidde tussen de schaduwen van de nacht. Uiteraard had hij een kromme pijp, net als Holmes. En ik herinner me die laatste klap waarmee hij het boek dichtsloeg, waardoor de dikke bladzijden weer samenkwamen tussen het dieprode omslag, terwijl hij zei: ‘Dat was het voor vanavond.’ En hup, daar gingen we – hoeveel we ook smeekten en hoe zielig we hem ook aankeken. Naar boven, naar bed.

En dan is er nog datgene wat zó diep in mijn hersenen is doorgedrongen dat het zich daar heeft verankerd en me nog jaren is blijven achtervolgen, ook toen de rest van de verhalen allang naar de achtergrond was verdwenen, en ik de avonturen van Holmes en zijn trouwe metgezel al bijna was vergeten: de traptreden.

De treden van de opgang die uitkwam bij Baker Street 221B. Hoeveel waren het er precies? Deze vraag stelde Holmes aan Watson in ‘A Scandal in Bohemia’, en sindsdien heeft hij me nooit meer losgelaten. Terwijl ze in hun identieke fauteuils zitten, legt de detective aan de arts uit wat het verschil is tussen ‘zien’ en ‘observeren’. Watson is met stomheid geslagen. Maar dan wordt alles hem opeens volkomen duidelijk:

‘Als ik je de dingen hoor uitleggen,’ merkte [Watson] op, ‘lijkt het mij altijd zo lachwekkend eenvoudig, alsof ik het zelf ook makkelijk zou kunnen doen, hoewel ik bij elke stap in je redenering perplex sta totdat je hem hebt toegelicht. En toch geloof ik dat mijn ogen net zo goed zijn als de jouwe.’

‘Dat is ook zo,’ antwoordde Holmes, terwijl hij een sigaret opstak en zich in een leunstoel liet vallen. ‘Je ziet, maar je observeert niet. Er is een duidelijk verschil. Je hebt bijvoorbeeld heel vaak de treden gezien van de trap die van de gang naar deze kamer leidt.’

‘Heel vaak.’

‘Hoe vaak?’

‘Zeker wel een paar honderd keer.’

‘Hoeveel zijn het er dan?’

‘Hoeveel? Dat weet ik niet.’

‘Precies! Je hebt ze gezien, maar niet geobserveerd. Dat is precies wat ik bedoel. Ik weet dat er zeventien treden zijn, omdat ik ze zowel gezien als geobserveerd heb.’

Toen ik dit gesprekje voor het eerst hoorde, op een van die in pijprook gehulde avonden bij de open haard, ging er een schok door me heen. Koortsachtig probeerde ik me te herinneren hoeveel traptreden er bij ons thuis waren (ik had geen flauw idee), hoeveel er naar onze voordeur leidden (er schoot me helemaal niets te binnen) en hoeveel naar de kelder (tien? twintig? Ik kon zelfs geen schatting maken). En ook nog heel lang daarna probeerde ik waar ik maar kon traptreden te tellen, waarbij ik me steeds het precieze aantal inprentte voor het geval iemand ooit een beroep op me zou doen. Holmes kon trots op me zijn.

Natuurlijk vergat ik prompt alle getallen die ik zo ijverig probeerde te onthouden. Pas later besefte ik dat ik, juist door zo intens te focussen op het onthouden, de plank volledig had misgeslagen. De hele onderneming was van het begin af aan tot mislukken gedoemd geweest.

Wat ik toen nog niet doorhad, was dat Holmes een hemelsbrede voorsprong op mij had. Hij was al bijna zijn hele leven bezig met het perfectioneren van een methode voor een aandachtige interactie met zijn omgeving. Dat met die trap bij hem thuis? Dat was gewoon een manier om indruk te maken met iets wat hij inmiddels zo goed beheerste dat hij er niet eens meer bij na hoefde te denken. Een nonchalante uiting van een proces dat zich aan de lopende band, vrijwel onbewust, voltrok in zijn voortdurend actieve geest. Een trucje als het ware, dat niet zoveel om het lijf had, maar dat juist heel veel betekende zodra je wist waardoor het mogelijk werd gemaakt. Een trucje waaraan ik uiteindelijk een boek heb gewijd.

Het idee van mindfulness is zeker niet nieuw. Al aan het einde van de negentiende eeuw schreef William James, de vader van de moderne psychologie: ‘Het vermogen om de versnipperde aandacht doelbewust bij te sturen, telkens opnieuw, staat aan de basis van beoordelingsvermogen, karakter en wilskracht. [...] Een opleiding die dit vermogen kan verbeteren zou de opleiding par excellence zijn.’ In feite is dit vermogen de essentie van mindfulness, en zou de opleiding die James voorstelt een opleiding moeten zijn die ons leert om ons leven en denken aandachtig te benaderen.

In de jaren zeventig toonde Ellen Langer aan dat een aandachtige manier van denken er zelfs voor kan zorgen dat oudere mensen zich jonger gaan voelen en gedragen; bovendien kunnen hun cognitieve en vitale functies, zoals de bloeddruk, erdoor verbeteren. Recent onderzoek heeft aangetoond dat meditatie, ook al is het maar een kwartier per dag, een patroon van frontale hersenactiviteit kan veroorzaken dat in verband wordt gebracht met positief denken en probleemoplossingsgerichtheid, en dat contact met de natuur, ook als het maar heel even duurt, ons scherpzinniger, creatiever en productiever kan maken. Verder wordt het steeds duidelijker dat ons brein niet is gemaakt om te multitasken, iets wat sowieso onverenigbaar is met mindfulness. Wanneer we verschillende dingen tegelijkertijd moeten doen, doen we niet alleen elk van die dingen minder goed, maar neemt ons geheugen af en loopt ons algehele gevoel van welbevinden een merkbare knauw op.

Maar voor Sherlock Holmes is mindfulness alleen nog maar het begin. Het is een middel om tot een nog veel groter, praktischer en bevredigender doel te komen. Eigenlijk geeft Holmes ons precies datgene wat William James zo graag had gezien: een opleiding die ons vermogen tot mindfulness verbetert en ons leert om dit vermogen te gebruiken om meer te bereiken, beter na te denken en meer gefundeerde beslissingen te nemen. In de breedste zin is het een middel om ons besluitvormings- en beoordelingsvermogen te verbeteren door gebruik te maken van de meest elementaire bouwsteen van onze geest.

Door te wijzen op het verschil tussen ‘zien’ en ‘observeren’ zegt Holmes eigenlijk tegen Watson dat hij onoplettendheid nooit mag aanzien voor mindful, passiviteit nooit voor een actieve betrokkenheid. Zien doen we automatisch. Het is een zintuiglijk proces dat ons geen enkele inspanning kost, behalve dan het openen van onze ogen. We zien bovendien onbewust; we nemen talloze elementen uit onze omgeving in ons op, zonder dat per se tot ons doordringt wat die elementen zijn. Soms hebben we niet eens door dat we iets zagen, terwijl het zich recht voor onze neus bevond. Maar als we observeren, worden we gedwongen goed op te letten. Het passieve absorberen moet plaatsmaken voor een actief bewustzijn. We moeten betrokken zijn. Dat geldt voor alles: niet alleen voor wat we zien, maar voor elk gevoel, elke indruk, elke gedachte.

We zijn maar al te vaak verbazingwekkend onbedachtzaam als het aankomt op ons eigen denken. Vrolijk koersen we voorwaarts, zonder te beseffen wat we allemaal missen, hoe weinig we begrijpen van ons eigen denkproces, en hoeveel capabeler we hadden kunnen zijn als we maar de tijd hadden genomen voor inzichten, voor bespiegeling. Net als Watson sjokken we tientallen, honderden, duizenden keren dezelfde trap op, meerdere malen per dag, en toch kunnen we ons nog niet eens de meest simpele details ervan voor de geest halen (ik had niet gek opgekeken als Watson net zo sprakeloos was geweest bij de vraag over de kleur van de trap als bij die over het aantal treden).

Het is niet zo dat we het niet kunnen; we kiezen er alleen voor om het niet te doen. Denk maar eens terug aan je kindertijd. Er is een grote kans dat, als ik je zou vragen om iets te vertellen over de straat waar je bent opgegroeid, je nog van alles te binnen schiet. De kleuren van de huizen. De rare trekjes van sommige buren. De geur van de seizoenen. Hoe anders de straat was op de verschillende momenten van de dag. Waar je altijd speelde. Waar je liep. Waar je niet durfde te lopen. Je kunt vast nog uren doorgaan.

Als kind zijn we ons buitengewoon bewust van onze omgeving. De snelheid waarmee we informatie in ons opnemen en verwerken, bereiken we daarna nooit meer. Nieuwe beelden, geluiden, geuren, mensen, emoties, ervaringen: we maken kennis met onze wereld en de mogelijkheden die hij biedt. Alles is nieuw, alles is spannend, alles maakt nieuwsgierig. En doordat alles om ons heen zo nieuw is, zijn we buitengewoon alert, worden we volledig in beslag genomen en nemen we het allemaal in ons op. Bovendien onthouden we dingen: omdat we gemotiveerd en betrokken zijn (twee eigenschappen die nog vaak ter sprake zullen komen) pikken we niet alleen veel meer op dan we ooit nog later zullen doen, maar slaan we het op voor later. Wie weet wanneer het nog van pas komt.

Naarmate we ouder worden neemt de blaséfactor echter met grote sprongen toe. Been there, done that; hier hoef ik geen aandacht aan te besteden, en waar heb ik dát nou ooit nog voor nodig. Binnen de kortste keren hebben we die aangeboren oplettendheid, betrokkenheid en nieuwsgierigheid van ons afgeworpen en verruild voor een hele reeks passieve, achteloze gewoontes. En zelfs al zouden we beter willen opletten, de luxe die we als kind hadden hebben we nu niet meer. De tijd dat onze voornaamste taak bestond in dingen leren, in ons opnemen en erop reageren is voorbij; er wordt nu door andere, dringender verantwoordelijkheden (denken we) beslag op ons gelegd. En hoe meer beslag er wordt gelegd op onze aandacht – zeker niet ondenkbaar, gezien de groeiende druk om te multitasken in een digitale vierentwintiguursmaatschappij – hoe sterker onze werkelijke aandacht afneemt. Daardoor zijn we steeds minder in staat om onze eigen denkpatronen te onderscheiden, en worden onze oordelen en beslissingen steeds meer bepaald door ons brein in plaats van andersom. En hoewel dat niet per se slecht is – sterker nog: we zullen het nog vaak hebben over de noodzaak om van bepaalde mentale handelingen die eerst nog veel moeite kosten automatische processen te maken – lijkt het gevaarlijk veel op achteloosheid. De scheidslijn tussen efficiency en gedachteloosheid is erg dun, en we moeten uitkijken dat we er niet overheen gaan.

Het is je ongetwijfeld wel eens overkomen dat je iets moest doen wat afweek van je vaste routine, en je er opeens achter kwam dat je het was vergeten. Stel: je moet na je werk nog even langs de apotheek. De hele dag door denk je eraan. Je bereidt je erop voor; je ziet zelfs de afslag voor je die je moet nemen om er te komen, een kleine omweg van je gebruikelijke route. En toch kom je thuis aan zonder dat je ooit bij de apotheek bent geweest. Je bent vergeten om die afslag te nemen, en je kunt je zelfs niet herinneren dat je erlangs reed. De gewoonte heeft zich gedachteloos van je meester gemaakt; de routine heeft het gewonnen van dat deel van je geest dat wist dat er nog iets anders moest gebeuren.

Het gebeurt zo vaak. Je raakt zó gewend aan een bepaald patroon dat je hele stukken van je dag doorbrengt in een afwezig waas (en als je nog aan je werk loopt te denken, inzit over een e-mail of alvast bedenkt wat je straks moet gaan koken, kun je het al helemaal vergeten). Die automatische vergeetachtigheid, die allesoverheersende routine en dat gemak waarmee je wordt afgeleid vormen nog maar het kleinste onderdeel – zij het een nogal merkbaar onderdeel, omdat we de luxe hebben om te beseffen dat we iets vergeten zijn te doen – van een veel groter fenomeen. Maar het gebeurt veel vaker dan we kunnen aangeven, en meestal zijn we ons niet eens bewust van onze eigen achteloosheid. Hoeveel gedachten fladderen er niet je hoofd in en uit zonder dat je erbij stilstaat? Hoeveel ideeën en inzichten zijn je niet ontgaan omdat je even niet oplette? Hoeveel beslissingen heb je niet genomen en hoeveel meningen heb je niet gevormd zonder te beseffen hoe of waarom, aangestuurd door standaardinstellingen in je hoofd waarvan je je maar vaag of helemaal niet bewust bent? Hoeveel dagen zijn er niet geweest waarop je je opeens afvroeg wat je ook alweer aan het doen was, of hoe je ergens terecht was gekomen?

Dit boek biedt hulp. Op basis van de methodes van Holmes verkent en verklaart het de stappen die nodig zijn om denkgewoontes te ontwikkelen die je in staat stellen mindful te kijken naar jezelf en je omgeving. Zodat ook jij straks dat aantal traptreden even terloops uit je mouw schudt en zo indruk maakt op je minder wakkere gezelschap.

Doe de open haard dus maar aan, kruip op de bank, en maak je gereed om Sherlock Holmes en John H. Watson te vergezellen op hun avonturen door de van misdaad vergeven straten van Londen – en tot in de diepste krochten van de menselijke geest.

DEEL EEN

(Jezelf) begrijpen

HOOFDSTUK EEN

De methodologie van het brein

Er was iets mysterieus aan de hand met de dieren van Great Wyrley. Schapen, koeien, paarden: een voor een vielen ze midden in de nacht dood neer. De doodsoorzaak was telkens een lange, oppervlakkige snijwond over de buik, met een langdurige en pijnlijke bloeding tot gevolg. De boeren waren woest; de inwoners ontdaan. Wie zou zulke weerloze dieren nou zo willen toetakelen?

De politie meende te weten wie erachter zat: George Edalji, de half-Indiase zoon van de plaatselijke dominee. In 1903 werd de zevenentwintigjarige Edalji veroordeeld tot zeven jaar dwangarbeid voor een van de zestien gevallen van ernstige dierenmishandeling – die van een pony waarvan het kadaver was aangetroffen in een kuil vlak bij de pastorie. Het maakte niets uit dat de dominee zwoer dat zijn zoon had liggen slapen op het tijdstip van het misdrijf. Of dat er nadat George was opgepakt nog meer dieren waren gedood. Evenmin dat het voornaamste bewijs bestond uit anonieme brieven die hij zelf zou hebben geschreven en waarin George als schuldige werd aangewezen. De politie, onder leiding van commandant George Anson, het hoofd van de politie van Staffordshire, was ervan overtuigd de juiste man te hebben.

Drie jaar later werd Edalji vrijgelaten, nadat het ministerie van Binnenlandse Zaken twee petities had ontvangen waarin zijn onschuld werd bepleit op grond van een gebrek aan bewijs – de ene met tienduizend handtekeningen, de andere afkomstig van een groep van driehonderd juristen. Hiermee was de kous echter nog niet af. Edalji mocht dan een vrij man zijn, officieel was hij nog steeds schuldig. Vóór zijn arrestatie was hij advocaat geweest; nu kon hij niet eens meer aan de slag bij zijn eigen praktijk.

In 1906 zat het George Edalji eindelijk mee: Arthur Conan Doyle, de beroemde bedenker van Sherlock Holmes, raakte geïnteresseerd in zijn zaak. Die winter spraken Conan Doyle en Edalji met elkaar in het Charing Cross Hotel in Londen. Daar, in de lobby, werd elke twijfel die Sir Arthur misschien nog had over de onschuld van de jongeman weggenomen. Zoals hij later schreef:

Hij was volgens afspraak naar mijn hotel gekomen; ik was echter iets later, en hij zat de krant te lezen om de tijd te doden. Ik herkende hem aan zijn donkere gezicht, en bleef even staan om hem te observeren. Hij hield de krant vlak voor zijn ogen en enigszins naar de zijkant, waaruit niet alleen een hoge mate van bijziendheid bleek, maar ook een cilindrische oogafwijking. Het idee dat zo iemand ’s nachts de velden zou afstruinen, vee zou mishandelen en daarbij steeds uit handen van een waakzame politie zou weten te blijven, was bespottelijk... Daarin, in die ene fysieke tekortkoming, lag zo goed als zeker zijn onschuld.

Conan Doyle zelf was overtuigd, maar hij wist dat dit nog niet genoeg zou zijn om het ministerie van Binnenlandse Zaken wakker te schudden. Dus reisde hij af naar Great Wyrley om bewijs voor de zaak te verzamelen. Hij ondervroeg dorpsbewoners. Hij onderzocht de plaatsen delict, het bewijsmateriaal en de omstandigheden. Hij sprak met een zich steeds vijandiger gedragende commandant Anson. Hij bezocht de oude school van George. Hij bekeek oude dossiers over anonieme brieven en pesterijen aan het adres van zijn familie. Hij spoorde de handschriftdeskundige op die had vastgesteld dat Edalji’s handschrift overeenkwam met dat van de anonieme brieven. Uiteindelijk vatte hij zijn bevindingen samen voor het ministerie.

Het bloed op de scheermesjes? Gewoon oude roestvlekken; bovendien konden zulke mesjes niet het soort wonden hebben veroorzaakt waaraan de dieren waren bezweken. De modder op Edalji’s kleren? Niet afkomstig van het veldje waar de pony was gevonden. De handschriftdeskundige? Die bleek zich in het verleden een aantal keren te hebben vergist, met als gevolg dat de verkeerde personen waren veroordeeld. En dan was er natuurlijk nog de kwestie van het gezichtsvermogen: zou iemand met bijziendheid en een ernstige cilindrische oogafwijking echt zijn weg kunnen vinden over een nachtelijk terrein om vervolgens ook nog dieren toe te takelen?

In de lente van 1907 werd Edalji eindelijk gezuiverd van alle blaam. Het was niet de onverdeelde overwinning waarop Conan Doyle had gehoopt – George werd niet gecompenseerd voor zijn arrestatie en de tijd die hij had vastgezeten – maar het was tenminste iets. Edalji werd weer toegelaten tot zijn advocatenpraktijk. De onderzoekscommissie was van mening, zo vatte Conan Doyle samen, dat ‘de politie haar onderzoek niet was begonnen en had uitgevoerd om erachter te komen wie de schuldige was, maar om een zaak op te bouwen tegen Edalji, wiens schuld in haar ogen reeds vaststond’. In augustus van dat jaar werd het eerste gerechtshof voor hoger beroep van Engeland en Wales opgericht, om gerechtelijke dwalingen voortaan systematischer te kunnen aanpakken. Edalji’s zaak werd alom beschouwd als de drijvende kracht hiertoe.

De vrienden van Conan Doyle waren onder de indruk, maar de schrijver George Meredith verwoordde het nog het best. ‘Ik zal de naam waarvan het inmiddels vermoeiend voor je moet zijn om hem te horen niet noemen,’ zei hij tegen Conan Doyle, ‘maar de schepper van de buitengewone amateurdetective heeft laten zien waartoe die, eenmaal tot leven gekomen, in staat is.’ Sherlock Holmes was dan misschien een fictief personage, zijn nauwgezette denkmethodes waren wel degelijk echt. Bij een juiste toepassing ervan kunnen ze het verhaal ontstijgen en resulteren in tastbare, positieve veranderingen, en bovendien veel verder reiken dan de wereld van de misdaad.

Bij het horen van de naam Sherlock Holmes zie je ongetwijfeld direct van alles voor je. De pijp. De jagerspet. De cape. De viool. Het haviksprofiel. Of misschien wel William Gillette, Basil Rathbone, Jeremy Brett of een van de vele andere beroemde acteurs die in de loop der jaren in zijn huid zijn gekropen, onder wie onlangs nog Benedict Cumberbatch en Robert Downey Jr. Welke kenmerken er ook in je opkomen, de term ‘psycholoog’ zit daar vast niet tussen. Maar misschien wordt het daar nu tijd voor.

Holmes was als detective inderdaad ongeëvenaard. Zijn inzicht in de menselijke geest doet echter zeker niet onder voor zijn indrukwekkende prestaties op het gebied van misdaadbestrijding. Wat Sherlock Holmes ons biedt is meer dan alleen een methode om misdrijven op te lossen. Het is een hele manier van denken, een mentaliteit die toepasbaar is op ontelbare zaken die mijlenver af staan van de nevelige straten van de Londense onderwereld. Het is een aanpak die is gebaseerd op wetenschappelijke methodologie, maar die verder gaat dan wetenschap en misdaad alleen, en kan dienen als een denkmodel, of zelfs als een leefmodel, dat vandaag de dag nog even overtuigend is als in de tijd van Conan Doyle. En daarin zit volgens mij het geheim van Holmes’ enorme, blijvende en universele aantrekkingskracht.

Het is niet waarschijnlijk dat Conan Doyle vanaf het begin een model voor denk-, besluitvormings- en probleemoplossingsmethodiek wilde ontwikkelen. Maar toch is dat precies wat hij deed. Eigenlijk creëerde hij de perfecte belichaming van de wetenschappelijke revolutie die zich in de decennia ervoor had voltrokken en die zich zou voortzetten tot in de daaropvolgende eeuw. In 1887 was Holmes een nieuw type detective, een unieke denker, die zijn geest gebruikte op een wijze die nog nooit eerder was vertoond. Tegenwoordig levert Holmes het ideale model om beter te kunnen nadenken dan we vanzelf al doen.

Sherlock Holmes was in veel opzichten een visionair. Zijn interpretaties, zijn methodes, zijn hele benadering van het denken: ze liepen vooruit op ontwikkelingen in de psychologie en de neurowetenschap die zich meer dan honderd jaar na zijn geboorte zouden voordoen – en meer dan tachtig jaar na het overlijden van zijn bedenker. Maar zijn manier van denken lijkt ook iets onvermijdelijks te zijn geweest, een duidelijk product van die specifieke tijd en plaats. Als de wetenschappelijke methode tot volle bloei kon komen in allerlei praktische en theoretische velden – van evolutie tot radiografie, van de relativiteitstheorie tot de ontdekking van bacteriën en anesthesie, van het behaviorisme tot de psychoanalyse – waarom dan niet ook in het denken zelf?

Voor Conan Doyle moest Holmes van meet af aan de belichaming zijn van het wetenschappelijke, een ideaal om naar te streven, dat toch nooit helemaal geëvenaard kon worden (want een ideaal moet natuurlijk wel een beetje onbereikbaar blijven). Alleen al uit Holmes’ naam blijkt dat hij meer ambieerde dan een eenvoudige speurder van de oude stempel creëren: waarschijnlijk koos Conan Doyle deze naam als eerbetoon aan een van zijn jeugdidolen, de arts-filosoof Oliver Wendell Holmes Sr., die al even beroemd was vanwege zijn literaire werken als vanwege zijn bijdragen aan de geneeskunde. De persoonlijkheid van de detective baseerde hij op een andere mentor, Joseph Bell, een arts die bekendstond om zijn talent voor observatie. Het verhaal ging dat Bell uit één blik op een patiënt kon afleiden dat het ging om een onderofficier uit een Schots regiment die net was teruggekeerd van een diensttijd op Barbados; ook zou hij het observatievermogen van zijn eigen studenten regelmatig hebben getest, waarbij hij niet terugdeinsde voor experimenten met gevaarlijke stoffen. Dit zal Holmes-kenners ongetwijfeld bekend voorkomen. Zoals Conan Doyle schreef aan Bell: ‘Rondom een kern van deductie, gevolgtrekking en observatie die je altijd zo benadrukt, heb ik geprobeerd een persoon te smeden die de hele zaak tot het uiterste doorvoert – en soms nog verder...’ Hier, bij observatie, gevolgtrekking en deductie, raken we de essentie van wat Holmes maakt tot wie hij is (en waarin hij verschilt van alle detectives voor hem maar ook na hem): de detective die de kunst van het detecteren heeft verheven tot een nauwgezette wetenschap.

De klassieke Holmes-methodiek komen we voor het eerst tegen in A Study in Scarlet, de eerste kennismaking van het grote publiek met de detective. Voor Holmes, zo ontdekken we al snel, is geen enkele zaak alleen maar een zaak zoals de Scotland Yard-agenten hem zouden zien – een misdrijf, wat feiten, een paar betrokkenen, die er samen voor moeten zorgen dat er een misdadiger wordt berecht – maar zowel meer als minder dan dat. Meer in de zin dat de zaak een grotere, algemenere betekenis krijgt, en het onderwerp van een bredere analyse en beschouwing wordt – een wetenschappelijk dilemma, als het ware. Bepaalde hoofdlijnen ervan komen onvermijdelijk overeen met die van eerdere gevallen en zullen zich zeker ook opnieuw voordoen, en sommige onderliggende principes kunnen van toepassing zijn op andere gebeurtenissen die er op het eerste gezicht niets mee te maken hebben. Minder in de zin dat de zaak wordt ontdaan van alle bijkomende emoties en speculaties – alle elementen die overbodig zijn voor een heldere gedachtegang – en zo objectief mogelijk wordt voorgesteld als maar kan in een niet-wetenschappelijke realiteit. Het resultaat is een misdaad als onderwerp van strikt wetenschappelijk onderzoek, die benaderd moet worden volgens de principes van de wetenschappelijke methode. Haar dienaar: de menselijke geest.

Wat houdt de wetenschappelijke methode in?

Als we denken aan wetenschappelijke methodiek dan denken we meestal aan iemand die, waarschijnlijk gehuld in een witte jas en in de weer met reageerbuisjes, experimenten uitvoert in een laboratorium en een reeks van handelingen uitvoert die ongeveer als volgt gaan: een paar observaties doen van een bepaald verschijnsel; een hypothese ontwikkelen als verklaring voor die observaties; een proef bedenken om de hypothese te toetsen; de proef uitvoeren; kijken of het resultaat overeenkomt met je verwachting; zo nodig je hypothese bijstellen; wassen, uitspoelen, herhalen. Het lijkt simpel genoeg. Maar hoe kunnen we nog een stap verder gaan? Zouden we ons brein zó kunnen trainen dat het vanzelf zo functioneert, en ook nog eens altijd?

Volgens Holmes kunnen we het best bij de basis beginnen. Zoals hij zegt tijdens onze eerste ontmoeting met hem: ‘Voordat de onderzoeker zich verdiept in de morele en geestelijke kanten van de zaak, die de meeste moeilijkheden opleveren, moet hij eerst de meer elementaire problemen zien te beheersen.’ De wetenschappelijke methode begint bij het meest alledaagse van alles: waarneming. Voordat je ook maar begint met het stellen van de vragen die bepalend zijn voor een misdaadonderzoek, een wetenschappelijk experiment of een schijnbaar eenvoudige kwestie als het bepalen of je iemand wel of niet te eten moet uitnodigen, moet je eerst essentiële voorbereidingen treffen. Holmes noemt de fundamenten van zijn onderzoek niet voor niets ‘elementair’: ze staan aan de basis van hoe iets werkt en wat het is.

Dit gegeven zit zo diep geworteld in de denkwijze van wetenschappers dat ze het niet eens altijd expliciet onderkennen. Als een natuurkundige een nieuw experiment bedenkt, of een bioloog de eigenschappen van een geïsoleerde verbinding besluit te onderzoeken, beseft hij niet altijd dat zijn specifieke vraag, aanpak en hypothese, maar ook zijn hele visie op waar hij mee bezig is onmogelijk zouden zijn zonder de basiskennis die hij in de loop der jaren heeft opgebouwd. Soms kan het zelfs nog behoorlijk lastig voor hem zijn om na te vertellen hoe hij in eerste instantie op het idee voor zijn onderzoek kwam, waarom hij dacht dat het een goed idee zou zijn.

In 1964 zat de beroemde natuurkundige Richard Feynman in de curriculumcommissie van de staat Californië, die zich bezighield met het opstellen van de boekenlijsten voor middelbare scholen. Tot zijn grote schrik bleken de schoolboeken die hij moest beoordelen eerder verwarrend dan informatief. Het ene boek was nog erger dan het andere. Op een gegeven moment stuitte hij dan toch op een veelbelovend begin: een reeks plaatjes van een opwindspeelgoedje, een auto en een jongen op een fiets. Onder elk plaatje stond de vraag: ‘Wat drijft het aan?’ Eindelijk, dacht hij, een uitleg van de principes van de mechanica (het speelgoedje), de scheikunde (de auto) en de biologie (de jongen). Helaas was zijn euforie van korte duur. Waar hij dacht eindelijk echte verklaringen en werkelijke inzichten te zullen aantreffen, stonden telkens vier woordjes: ‘Energie drijft het aan.’ Maar wat was dat dan? Waarom dreef die het aan? Hoe dreef die het aan? Deze vragen kwamen nergens ter sprake, en ze werden al helemaal niet beantwoord. Zoals Feynman schrijft: ‘Maar het betekent niets ... Het is gewoon een woord!’ In plaats daarvan, zo stelt hij, ‘hadden ze het speelgoedje moeten bestuderen, moeten zien dat er een springveer in zat en zich moeten verdiepen in hoe springveren en raderwieltjes werken – nog los van de energie. Later, als kinderen iets begrijpen over hoe zo’n speeltje werkt, kunnen ze het eens gaan hebben over de algemenere principes van energie.’

Feynman was een van de weinigen die zijn eigen basiskennis nooit vanzelfsprekend vonden, die nooit de bouwstenen ervan uit het oog verloren, de elementen die ten grondslag lagen aan elke vraag en aan elk principe. En dat is precies wat Holmes bedoelt als hij tegen ons zegt dat we moeten beginnen bij de basis, met vragen die zo alledaags zijn dat ze onze aandacht niet waard lijken. Hoe kun je hypotheses ontwikkelen, hoe kun je toetsbare theorieën opstellen, als je niet eerst weet wat, en hoe, je moet observeren? Als je niet eerst inziet hoe fundamenteel de aard van je vraag is, tot en met de meest eenvoudige onderdelen ervan? (Die eenvoud is bedrieglijk, zoals in de volgende twee hoofdstukken duidelijk zal worden.)

De wetenschappelijke methode begint met een brede basis van kennis: een begrip van de omstandigheden en de hoofdlijnen van het probleem dat je probeert op te lossen. In Holmes’ geval, in A Study in Scarlet, is dat het mysterie rond de moord in een leegstaand huis aan Lauriston Gardens. In jouw geval is het misschien de vraag of je wel of niet een carrièreswitch moet maken. Ongeacht wat het probleem is, je moet het voor jezelf zo specifiek mogelijk definiëren en formuleren – om het vervolgens vorm te geven met je ervaringen uit het verleden en je observaties in het heden. (In de woorden van Holmes, wanneer hij de detectives Lestrade en Gregson de les leest als zij een parallel over het hoofd hebben gezien tussen de moord die ze onderzoeken en een eerdere zaak: ‘Er is niets nieuws onder de zon. Het is allemaal al een keer eerder gedaan.’)

Pas dan ben je aangeland op het punt van hypotheseontwikkeling. Dit is het moment waarop de speurder zijn voorstellingsvermogen gaat gebruiken, door verschillende scenario’s te ontwikkelen op basis waarvan hij de gebeurtenissen kan benaderen, in plaats van zich enkel te richten op de meest voor de hand liggende mogelijkheid – in A Study in Scarlet kan het woord ‘Rache’ bijvoorbeeld een afgebroken ‘Rachel’ zijn, maar ook het Duitse woord voor wraak – voor jou is dit het moment waarop je je de verschillende situaties voorstelt die kunnen ontstaan als gevolg van het veranderen van baan. Maar je begint natuurlijk niet zomaar in het wilde weg te hypothetiseren: alle mogelijke scenario’s en verklaringen komen voort uit dat reeds aanwezige fundament van kennis en observatie.

Nu begin je pas met toetsen. Wat zijn de gevolgen van je hypothese? In dit stadium analyseert Holmes alle potentiële scenario’s, en streept hij ze een voor een af totdat het enige wat overblijft, hoe onwaarschijnlijk ook, wel de waarheid moet zijn. En jij doorloopt in je hoofd de mogelijke situaties na een carrièreswitch, en probeert je de gevolgen ervan voor te stellen tot en met hun logische afloop. Ook dat is goed te doen, zoals je later nog zult merken.

Maar zelfs dan ben je er nog niet. Tijden veranderen. Omstandigheden veranderen. Ons oorspronkelijke kennisfundament moet telkens weer worden bijgewerkt. In een alsmaar veranderende omgeving moeten we er altijd aan blijven denken om onze hypothesen te herzien en opnieuw te toetsen. Wat revolutionair is kan, als we niet uitkijken, irrelevant worden; weldoordacht kan onnadenkend worden als we dingen niet steeds weer opnieuw in twijfel trekken.

Dat is, in een notendop, de wetenschappelijke methode: een probleem begrijpen en onder woorden brengen; observeren; een hypothese ontwikkelen (of verbeelden); toetsen en deduceren; herhalen. Holmes’ voorbeeld volgen houdt in dat je die aanpak niet alleen toepast op de aanwijzingen die je tegenkomt, maar ook op elke gedachte die in je opkomt, en vervolgens op elke gedachte die opkomt in alle andere personen die met het probleem te maken hebben – heel nauwgezet, stapje voor stapje.

Wanneer Holmes voor het eerst de theoretische principes van zijn aanpak uiteenzet, in een tijdschriftartikel getiteld ‘Het Boek des Levens’, vat hij ze samen in één hoofdgedachte: ‘Wat een opmerkzaam man allemaal kan leren door alles wat hij tegenkomt nauwkeurig en systematisch te onderzoeken.’ Dat ‘alles’ houdt ook in: elke gedachte. In de wereld van Holmes bestaan er geen gedachten waar niets achter kan worden gezocht. Hij schrijft: ‘Uit één druppel water zou een logicus het bestaan van een Atlantische Oceaan of een waterval kunnen afleiden terwijl hij geen van beide ooit heeft gezien of ervan heeft gehoord.’ Oftewel: met behulp van ons bestaande kennisfundament kunnen we door waar te nemen een betekenis afleiden uit een verder betekenisloos gegeven. Want wat is een wetenschapper zonder het vermogen om met verbeeldingskracht het nieuwe, het onbekende, het vooralsnog ontoetsbare op te roepen?

Dit is de wetenschappelijke methode in haar meest fundamentele vorm. Vervolgens gaat Holmes nog een stap verder. Hij past hetzelfde principe toe op mensen: een Holmes-adept zal, ‘wanneer hij een medemens ontmoet, leren met één blik te bepalen wat zijn voorgeschiedenis is, en welk beroep hij uitoefent. Hoe kinderlijk zo’n oefening ook mag lijken, het scherpt de observatievermogens en het leert iemand hoe hij moet kijken en waar hij naar moet zoeken.’ Met elke waarneming, elke oefening en elke simpele gevolgtrekking uit een simpel gegeven groeit je vermogen tot het opbouwen van steeds complexere gedachteconstructies. Zo leg je de basis voor nieuwe denkgewoontes, waardoor deze manier van observeren uiteindelijk een tweede natuur wordt.

Dat is nou net wat Holmes zichzelf heeft aangeleerd om te doen – en wat wij nu van hem kunnen leren. En is dat in feite ook niet wat hem zo interessant maakt? Hij lost niet alleen de meest ingewikkelde zaken op, maar bedient zich daarbij van een aanpak die eigenlijk nogal, tja, elementair aandoet. Deze aanpak leunt op de wetenschap, op een aantal specifieke stappen, en op denkgewoontes die kunnen worden aangeleerd, ontwikkeld en toegepast.

In theorie klinkt dit allemaal heel mooi. Maar hoe begin je in hemelsnaam? Het lijkt nogal een gedoe om altijd wetenschappelijk te denken, om altijd op te moeten letten en te analyseren, observeren, hypothetiseren, deduceren en alles ertussenin. Dat is het ook, maar tegelijkertijd ook weer niet. Aan de ene kant hebben de meesten van ons nog een lange weg te gaan. Zoals nog zal blijken, zijn de standaardinstellingen van ons brein er niet op gericht om zo te denken als Holmes. Maar aan de andere kant kunnen we wel degelijk nieuwe denkgewoontes aanleren en toepassen. Ons brein is opvallend goed in staat om zich nieuwe manieren van denken eigen te maken, en onze hersenverbindingen zijn opvallend flexibel, ook op hoge leeftijd nog. Door het verkennen van Holmes’ denkwijze zullen we leren om zijn methodiek op ons dagelijks leven toe te passen, om aanwezig en mindful te zijn, en om elke keuze, elk probleem, elke situatie te benaderen met de zorgvuldigheid waar die om vraagt. In het begin zal het nog onnatuurlijk aanvoelen. Maar met tijd en oefening zal het voor ons uiteindelijk net zo’n tweede natuur worden als voor hem.

De valkuilen van het ongeoefende brein

Het is karakteristiek voor Holmes’ denkwijze – en voor het wetenschappelijke ideaal – om een vanzelfsprekende scepsis en nieuwsgierigheid ten aanzien van de eigen omgeving aan de dag te leggen. Om niets zomaar voor waar aan te nemen. Om alles af te wegen en kritisch tegen het licht te houden, en pas daarna te accepteren (of niet, afhankelijk van de situatie). Helaas doet onze geest zulke dingen niet graag uit zichzelf. Om te kunnen denken als Sherlock Holmes moeten we wat dat betreft dus eerst een soort ingebouwde weerstand overwinnen.

De meeste psychologen zijn het er inmiddels over eens dat onze geest functioneert op basis van twee systemen. Het ene systeem werkt snel, intuïtief en reactief – een soort constante ‘vecht of vlucht’-waakzaamheid. Het vergt niet veel bewuste inspanning of arbeid, en fungeert een beetje als een automatische piloot die de status quo handhaaft. Het andere systeem werkt langzamer, grondiger, logischer, met meer overleg, maar vergt ook meer van onze cognitieve vermogens. Het laat alles het liefst zo lang mogelijk op zijn beloop en grijpt alleen in als het absoluut noodzakelijk is.

Vanwege de mentale inspanning die dat koele, bespiegelende systeem vergt, speelt ons meeste denkwerk zich af in het verhitte, op reflexen gebaseerde systeem; in feite zorgen we er zo voor dat onze normale waarneming de eigenschappen van dat systeem aanneemt: automatisch, intuïtief (niet altijd terecht), reactief, snel van oordeel. We staan er verder niet bij stil. Pas als iets echt onze aandacht trekt, ons dwingt te stoppen met waar we mee bezig zijn of ons anderszins bij de kladden pakt, worden we wakker en schakelen we het meer bedachtzame, bespiegelende, koele systeem in.

Vanaf nu noem ik de twee systemen het Watson-systeem en het Holmes-systeem. Je raadt waarschijnlijk al welk systeem welke naam draagt. Het Watson-systeem moet je zien als ons naïeve ik, dat functioneert op basis van luie denkgewoontes – de gewoontes waar we geen moeite voor hoeven te doen, de weg van de minste weerstand – die we in de loop van ons leven hebben opgepikt. Het Holmes-systeem moet je zien als ons streef-ik, wie we zullen zijn als we eenmaal zijn denkmethode hebben leren toepassen op ons dagelijks leven – als we eens en voor altijd hebben afgerekend met de gewoontes van ons Watson-systeem.

Ons brein is geprogrammeerd om, als we automatisch denken, alles te accepteren wat er binnenkomt. Eerst geloven we iets, pas daarna trekken we het in twijfel. Het is alsof onze geest de wereld om ons heen in eerste instantie ziet als een reeks ja/nee-vragen, waarbij ‘ja’ telkens het standaardantwoord is, en het geen enkele moeite kost om in de ja-modus te blijven, terwijl om het antwoord in ‘nee’ te veranderen alertheid, tijd en energie zijn vereist.

Psycholoog Daniel Gilbert beschrijft het zo: ons brein móét iets wel geloven om het te kunnen verwerken, ook al is het maar voor een fractie van een seconde. Stel, ik vraag je om aan roze olifanten te denken. Natuurlijk weet je dat die niet bestaan. Maar bij het lezen van die zin moest je je toch even een voorstelling maken van een roze olifant. Om te beseffen dat iets niet kan bestaan, moet je dus ook eventjes geloven dat het wél bestaat. We begrijpen en geloven op hetzelfde moment. De noodzaak van het aanvaarden van iets om tot begrip ervan te komen werd voor het eerst geformuleerd door Spinoza, en eind negentiende eeuw bracht William James het als volgt onder woorden: ‘Alle beweringen, zowel subjectief als objectief, worden geloofd juist doordat ze worden opgeroepen.’ Pas na dit oproepen gaan we over tot het actief verwerpen van iets. En dat onderdeel van het proces, zo constateert Gilbert, gaat zeker niet altijd vanzelf.

In het geval van de roze olifanten is het proces van verwerpen nog eenvoudig. Het kost je brein vrijwel geen tijd en inspanning (hoewel het nog altijd meer inspanning kost dan wanneer ik had gezegd ‘grijze olifanten’, omdat alleen irreële informatie vraagt om die extra stappen van het verifiëren en verwerpen). Maar zo makkelijk gaat het niet altijd: niet alles is zo overduidelijk als een roze olifant. Hoe gecompliceerder een bepaald begrip of idee, hoe moeilijker de keuze tussen ‘ja’ of ‘nee’, en hoe meer inspanning deze vergt. (Er komen geen giftige slangen voor in de staat Maine. Juist of onjuist? Kiest u maar! Maar ook dat kan nog worden geverifieerd. Deze dan: De doodstraf is een minder zware straf dan levenslange opsluiting. Wat nu?) Er hoeft bovendien maar dít te gebeuren en het proces wordt onderbroken, of vindt niet eens plaats. Als we besluiten dat een uitspraak aannemelijk genoeg is (natuurlijk, geen giftige slangen in Maine, prima), zijn we eerder geneigd om het gewoon maar te laten zitten. Maar ook als we het druk hebben, gestrest zijn, afgeleid of anderszins mentaal ‘op’, kan het gebeuren dat we iets als ‘juist’ gemarkeerd laten staan zonder dat we verder nog de moeite nemen om het te controleren; ons verstand is eenvoudigweg te beperkt om tegelijkertijd gehoor te geven aan verschillende eisen. Het proces van verifiëring is dan een van de eerste dingen die sneuvelen. Als dat gebeurt, blijven we zitten met ongecorrigeerde opvattingen, zaken die we ons later zullen herinneren als juist, terwijl ze eigenlijk onjuist zijn. (Komen er giftige slangen voor in Maine? Ja, die komen er wel degelijk voor. Maar als iemand je het over een jaar vraagt, wie weet wat er dan is blijven hangen: dat, of het tegenovergestelde – vooral als je moe of afgeleid was terwijl je dit las.)

Zoals gezegd is niet alles zo zwart-wit – of roze-wit – als de olifant. En niet alles waarvan onze intuïtie zegt dat het zwart-wit is, is dat ook werkelijk. Een foutje is vliegensvlug gemaakt. Sterker nog, we geloven niet alleen alles wat we horen, in elk geval aanvankelijk, maar zelfs als er voordat we een uitspraak horen expliciet tegen ons wordt gezegd dat hij niet waar is, zijn we toch geneigd om hem te behandelen als waar. Als gevolg van een verschijnsel dat bekendstaat als de ‘fundamentele attributiefout’ (waar ik het later nog over zal hebben) veronderstellen we dat wat iemand zegt, ook is wat diegene echt víndt – en we volharden in die veronderstelling, ook als nadrukkelijk tegen ons wordt gezegd dat het niet zo is; we zijn, zo blijkt uit onderzoek, zelfs geneigd om ons oordeel over de persoon in kwestie erdoor te laten bepalen. Zou wat hierboven staat over de doodstraf ook daadwerkelijk zijn wat ik vind? Je hebt niets om het antwoord op die vraag op te baseren – ik heb nergens mijn mening gegeven –, maar het zou goed kunnen dat je al een antwoord had, door de stelling over de doodstraf te beschóúwen als mijn mening. Het is nog verontrustender dat zelfs als we iets ontkend horen worden – bijvoorbeeld: Jim heeft geen banden met de maffia –, we in staat zijn om in onze herinnering het ontkennende element weg te laten, waardoor we uiteindelijk denken dat Jim juist wél banden met de maffia heeft. Maar ook als we dat niet doen, zijn we toch meer geneigd om een ongunstige mening over hem te vormen, en om in de rol van jurylid zelfs een hogere gevangenisstraf voor hem aan te bevelen. Deze neiging om dingen net iets te makkelijk en te vaak te geloven heeft maar al te reële gevolgen, zowel voor onszelf als voor anderen.

De truc van Holmes is dat hij tegen elke gedachte, elke ervaring en elke waarneming net zo aankijkt als tegen een roze olifant. Oftewel: begin met een gezonde dosis scepsis in plaats van met de goedgelovigheid die je natuurlijke reactie zou zijn. Ga er niet zomaar van uit dat iets is wat het lijkt. Benader alles alsof het even bizar is als een fantasiedier. Dat is geen gemakkelijke opgave, zeker niet om er van het ene op het andere moment mee te beginnen – het komt er tenslotte op neer dat je geest van een staat van natuurlijke rust moet overschakelen naar een staat van voortdurende activiteit, en kostbare energie moet gaan verbruiken op momenten waarop hij zich normaal alweer geeuwend op het volgende had gericht –, maar geen onmogelijke, vooral niet als je Sherlock Holmes achter je hebt staan. Hij is misschien wel beter dan wie dan ook in staat om behalve een betrouwbare metgezel ook een constante inspiratiebron te zijn bij het volbrengen van deze op het eerste gezicht bijna onmogelijke opdracht.

Door Holmes in actie te observeren worden we beter in het observeren van onze eigen geest. ‘Hoe wist hij in godsnaam dat ik uit Afghanistan kwam?’ vraagt Watson aan Stamford, de man die hem zojuist aan Sherlock Holmes heeft voorgesteld.

Met een raadselachtige glimlach zegt Stamford vervolgens tegen Watson: ‘Dat is nu juist zo’n typisch trekje van hem. Je bent niet de eerste die zich afvraagt hoe hij achter zulke dingen komt.’

Dit antwoord prikkelt Watsons nieuwsgierigheid alleen nog maar meer. Het is een nieuwsgierigheid die alleen bevredigd kan worden door langdurig en uitvoerig te observeren, waar hij dan ook onmiddellijk mee begint.

Voor Sherlock Holmes is de wereld standaard een wereld van roze olifanten geworden: elke input wordt door hem met dezelfde bedachtzaamheid en scepsis benaderd als het raarst denkbare beest. En als je je straks, wanneer je dit boek uit hebt, afvraagt: Wat zou Sherlock Holmes hiervan vinden?, zul je merken dat jouw eigen wereld ook bezig is een roze-olifantenwereld te worden. Dat gedachten waarvan je je eerst niet eens bewust was, kritisch worden gefilterd voordat ze je geest binnen mogen, en dus niet langer in staat zijn hun onmerkbare invloed op je gedrag uit te oefenen.

Net als een spier waarvan je nooit wist dat je hem had – eentje die bij nieuwe oefeningen eerst nog pijn doet, maar zich vervolgens ontwikkelt en groter wordt –, zal het onafgebroken waarnemen en onderzoeken je brein steeds makkelijker af gaan naarmate je meer oefent. (Zoals later nog zal blijken, is het brein ook echt net een spier.) Net als bij Sherlock Holmes wordt het op een gegeven moment een tweede natuur. Zaken instinctief begrijpen, deduceren, nadenken – het zullen gewoontes worden, en je zult merken dat ze dan nog maar weinig bewuste inspanning kosten.

Denk vooral niet dat het niet te doen is. Holmes mag dan een fictief personage zijn, Joseph Bell heeft wel degelijk echt bestaan, net als Conan Doyle (George Edalji was bovendien niet de enige die iets had aan zijn methodes; Sir Arthur heeft zich ook ingezet voor de vrijlating van de onterecht veroordeelde Oscar Slater).

Misschien is het juist wel omdat hij denkmethodes die de meeste mensen zouden uitputten haalbaar laat lijken, makkelijk zelfs, dat Holmes ons zo fascineert. Dankzij hem lijkt zelfs de meest rigide wetenschappelijke benadering nog bereikbaar. Watson roept, wanneer Holmes zijn tactiek toelicht, niet voor niets steevast dat het allemaal niet duidelijker had kunnen zijn. Maar in tegenstelling tot Watson kunnen wij leren om alles duidelijk te zien vóórdat het feit wordt gepleegd.

Mindfulness en motivatie

Het zal niet altijd even makkelijk zijn. Holmes waarschuwt ons: ‘Net als alle andere kunsten kan men zich de wetenschap van deductie en analyse alleen maar eigen maken door langdurige, geduldige studie, en het leven is niet lang genoeg om ook maar iemand in staat te stellen er de hoogste graad van perfectie in te behalen.’ Maar tegelijkertijd is het meer dan alleen een mooi idee. In wezen komt het neer op één simpele formule: om het Watson-systeem in je hoofd te vervangen door het Holmes-systeem heb je mindfulness en motivatie nodig. (En heel veel oefening.) Mindfulness in de zin van een voortdurende tegenwoordigheid van geest – de alertheid en aanwezigheid die essentieel zijn voor een werkelijke, actieve waarneming van de wereld om je heen. Motivatie in de zin van actief betrokken zijn en graag willen.

Als we onze huissleutels kwijtraken of onze bril terugvinden op ons hoofd is dat de schuld van het Watson-systeem: we schakelen over op een soort automatische piloot en zijn ons niet bewust van wat we doen op het moment dat we het doen. Dat is waarom we vaak vergeten waar we mee bezig waren als we worden onderbroken, of in onze keuken staan terwijl we ons afvragen wat we er ook alweer kwamen doen. Met het Holmes-systeem leer je dingen aandachtig te onthouden waardoor je al je stappen opnieuw kunt nalopen. Zo doorbreek je de automatische piloot en zul je je beter kunnen herinneren waar en waarom je iets deed. We zijn niet voortdurend mindful of gemotiveerd, en meestal maakt dat niet uit. We doen dingen gedachteloos om onze krachten te sparen voor belangrijker kwesties dan waar onze sleutels liggen.

Maar om die automatische piloot uit te schakelen moeten we gemotiveerd zijn om mindful en aanwezig te denken, om moeite te doen in plaats van mee te gaan met de flow. Om te kunnen denken als Sherlock Holmes moeten we het ook echt wíllen. Motivatie is zelfs zo essentieel dat onderzoekers vaak klagen dat het zo moeilijk is de prestaties van oudere en jongere deelnemers bij cognitieve opdrachten met elkaar te vergelijken. De reden? De oudere deelnemers zijn meestal veel gemotiveerder om goed te scoren. Ze doen meer hun best. Ze zijn toegewijder, serieuzer, aanweziger, meer betrokken. Voor hen doet hun score er absoluut toe. Die zegt namelijk iets over hun geestelijke vermogens, en ze willen per se bewijzen dat ze er met hun leeftijd niet op achteruit zijn gegaan. Dat geldt niet voor de jongere deelnemers. Zij hebben geen vergelijkbare drijfveer. Hoe kunnen de twee groepen dan goed met elkaar worden vergeleken? Het blijft hierdoor lastig om onderzoek te doen naar de invloed van het ouder worden op de cognitieve functies.

Maar dat is niet het enige waarbij motivatie een verschil maakt. Gemotiveerde proefpersonen presteren áltijd beter. Studenten die gemotiveerd zijn scoren hoger wat betreft iets ogenschijnlijk onveranderlijks als het IQ – gemiddeld zelfs zo’n tien punten. Bovendien is motivatie een voorspeller van goede studieprestaties, minder problemen met de wet en een betere positie op de arbeidsmarkt. Kinderen met een ‘beheerswoede’ (a rage to master – een term die werd geïntroduceerd door Ellen Winner voor de innerlijke drang om iets te leren beheersen) hebben later vaker succes in wat ze ondernemen, bijvoorbeeld op artistiek of wetenschappelijk gebied. Als we gemotiveerd zijn om een taal te leren, is de kans groter dat we er ook daadwerkelijk in slagen. Eigenlijk geldt voor alle nieuwe dingen die we leren dat we ze beter leren als we gemotiveerde leerlingen zijn. Zelfs ons geheugen weet of we wel of niet gemotiveerd zijn: we herinneren ons zaken beter als we gemotiveerd waren op het moment dat de herinnering werd gevormd. Dit wordt ook wel motivated encoding genoemd.

Ten slotte is er natuurlijk nog dat laatste stukje van de puzzel: oefenen, oefenen, oefenen. Je moet je motivatie en mindfulness aanvullen met duizenden uren van keiharde training. Er valt niet aan te ontkomen. Je kunt het vergelijken met het fenomeen van deskundigen, van schaakgrootmeesters tot meesterdetectives, die een superieur geheugen hebben als het aankomt op hun eigen vakgebied. Holmes heeft zijn misdaadkennis altijd paraat. Een schaakspeler heeft vaak honderden partijen met alle bijbehorende zetten in zijn hoofd waar hij elk moment bij kan. Volgens de Zweedse psycholoog K. Anders Ericsson kijken zulke deskundigen zelfs op een andere manier: ze zien dingen die voor een beginneling onzichtbaar zijn; ze zijn in staat om met één blik patronen te ontwaren die allesbehalve duidelijk zijn voor het ongeoefende oog. Ze interpreteren details in de context van het geheel en onderscheiden onmiddellijk hoofdzaken van bijzaken.

Zelfs Sherlock Holmes kan onmogelijk zijn hele leven hebben gedacht volgens het Holmes-systeem. Reken maar dat hij in zijn fictieve wereld net als wij werd geboren met Watson aan de knoppen. Maar hij heeft zichzelf gedwongen om te veranderen. Hij leerde zijn Watson-systeem om te functioneren volgens de regels van het Holmes-systeem, door het beschouwend te laten denken op momenten dat een reflexreactie het meest logisch zou zijn.

Watson is ons gebruikelijke systeem. Maar als we ons eenmaal bewust zijn van de invloed ervan, kunnen we zorgen dat het lang niet zo vaak de baas is als normaal het geval zou zijn. Holmes zegt vaak dat hij er een gewoonte van heeft gemaakt om zijn Holmes-systeem elk moment van de dag te gebruiken. Op die manier heeft hij zijn innerlijke, snel oordelende Watson stukje bij beetje getraind om te gaan functioneren als zijn uiterlijke, koele Holmes. Puur door middel van wilskracht en herhaling heeft hij zijn instantoordeel getraind om een gedachtegang te volgen die onderdeel is van een veel bespiegelender methode. Dankzij deze basis kosten zijn observaties met betrekking tot Watsons achtergrond hem maar een paar seconden. Daarom noemt Holmes het ook intuïtie. Een goede intuïtie – de intuïtie waarover Holmes beschikt – móét wel gebaseerd zijn op vele uren van oefening. Een expert is zich misschien niet altijd bewust van waar die intuïtie vandaan komt, maar hij komt in elk geval voort uit een of andere gewoonte, of die nu merkbaar is of niet. Wat Holmes heeft gedaan komt eigenlijk neer op het illustreren van dat proces, het laten zien hoe verhit kan veranderen in koel, reflexreactie in reflectie. Ericsson noemt het expert knowledge: een talent dat voortkomt uit langdurige en intensieve praktijkervaring, niet uit aangeboren genialiteit. Holmes was niet al vanaf zijn geboorte voorbestemd om de ultieme ‘adviserende detective’ te worden. Hij heeft zich geoefend in het mindful omgaan met de wereld om zich heen, en dit in de loop der tijd geperfectioneerd tot het niveau waarop het zich bevindt als wij voor het eerst kennis met hem maken.

Als de ontknoping van hun eerste gezamenlijke zaak nadert, feliciteert Watson zijn nieuwe compagnon met zijn meesterlijke prestatie: ‘Je hebt het detectivewerk zo dicht bij een exacte wetenschap gebracht als maar mogelijk is in deze wereld.’ Een groot compliment. En nu ga jij leren om precies datzelfde te doen met al je gedachten, vanaf het moment dat ze ontstaan – net als Arthur Conan Doyle deed bij zijn verdediging van George Edalji, en Joseph Bell bij het stellen van zijn diagnoses.

Sherlock Holmes werd volwassen in een tijd waarin de psychologie nog in de kinderschoenen stond. Wij zijn veel beter uitgerust dan hij ooit had kunnen zijn. Laten we eens kijken hoe we die kennis zo goed mogelijk kunnen benutten.

Voor verdere bestudering van Sherlock Holmes

‘Hoe wist hij in godsnaam’ uit A Study in Scarlet, Hoofdstuk 1: ‘Mr. Sherlock Holmes’, p. 7.1

1 De edities waar de paginanummers naar verwijzen staan achter in dit boek.

‘Voordat de onderzoeker zich verdiept in de morele en geestelijke kanten van de zaak’, ‘Wat een opmerkzaam man allemaal kan leren’, ‘Net als alle andere kunsten’ uit A Study in Scarlet, Hoofdstuk 2: ‘The Science of Deduction’, p. 15.

HOOFDSTUK TWEE

De bovenkamer: wat is het, en wat zit erin?

Een van de meest hardnekkige misverstanden over Sherlock Holmes betreft zijn veronderstelde onwetendheid over Copernicus. ‘Wat kan mij dat zonnestelsel in godsnaam schelen?’ roept hij uit tegen Watson in A Study in Scarlet. ‘Volgens jou draaien we om de zon. Als we om de maan draaiden, zou dat echter geen bal uitmaken voor mij of mijn werk.’ En nu hij het weet? ‘Nu zal ik mijn best doen om het weer te vergeten,’ belooft hij.

De tegenstrijdigheid van een detective met schijnbaar bovenmenselijke gaven en een gebrek aan inzicht in iets wat zo elementair is dat zelfs een kind het kan begrijpen is natuurlijk een grappig gegeven om breed uit te meten. Voor iemand die geldt als het toonbeeld van wetenschappelijk denken is het ook niet niks om geen enkel benul te hebben van het zonnestelsel. Zelfs de makers van de BBC-serie Sherlock konden niet nalaten om het thema centraal te stellen in een van de afleveringen.

Toch wil ik om twee redenen nog wat uitgebreider op dit idee ingaan. Ten eerste klopt het strikt genomen niet. Dit blijkt uit Holmes’ herhaalde verwijzingen naar astronomie in latere verhalen: in ‘The Musgrave Ritual’ heeft hij het over ‘rekening houden met de persoonlijke equatie, zoals sterrenkundigen het plegen te noemen’, in ‘The Greek Interpreter’ over ‘de obliquiteit van de ecliptica’, en in ‘The Adventure of the Bruce-Partington Plans’ over ‘een planeet die zijn baan verlaat’. Uiteindelijk gebruikt hij zelfs bijna alle kennis waarover hij aan het begin van zijn vriendschap met Watson zegt niet te beschikken. (En, geheel trouw aan de canon, zegeviert aan het einde van de eerste BBC-serie de wetenschap: Holmes blijkt wel degelijk iets te weten van sterrenkunde, en dankzij die kennis loopt alles goed af – en ontsnapt er een jongetje aan de dood.)

Ik zou zelfs willen beweren dat Holmes zijn onwetendheid juist overdrijft, om ons te wijzen op een tweede – en volgens mij veel belangrijker – punt. Zijn zogenaamde weigering om informatie over het zonnestelsel te onthouden dient als illustratie van een metafoor voor de menselijke geest die niet alleen essentieel zal blijken voor zijn filosofie, maar ook voor ons vermogen om zijn methodes over te nemen. Zoals Holmes vlak na het Copernicus-incident tegen Watson zegt: ‘Volgens mij lijkt het menselijk brein eigenlijk op een kleine lege kamer, die ingericht moet worden met meubilair dat je zelf hebt uitgekozen.’

Toen ik voor het eerst de term ‘bovenkamer’ hoorde – nog in de tijd van het haardvuur en het oude donkerrode boekwerk – was het enige wat ik als zevenjarige voor me zag het zwart-witte omslag van A Light in the Attic van Shel Silverstein dat prominent op mijn boekenplank prijkte, met het half-glimlachende gekantelde gezicht waarvan het voorhoofd was uitgerekt tot een rimpelige driehoek, compleet met dak, schoorsteen en raam met openstaande luiken. Van achter het raam gluurde een klein gezicht de wereld in. Zou dat zijn wat Holmes bedoelde? Een kleine kamer met schuine wanden en een raar wezen met een gek gezichtje dat elk moment aan een touwtje kan trekken om het licht aan of uit te doen?

Het blijkt dat ik er niet eens zo ver naast zat. Voor Sherlock Holmes is iemands bovenkamer ook echt een concrete, reële ruimte. Misschien zit er een schoorsteen op; misschien ook niet. Maar hoe hij er ook uitziet, het is een ruimte in je hoofd die speciaal is gevormd om de meest uiteenlopende objecten in op te slaan. En ja, er hangt ook een koord waaraan je kunt trekken om het licht aan of uit te doen. Zoals Holmes het aan Watson uitlegt: ‘Een gek zet er alle mogelijke rommel in die hij tegenkomt, zodat de kennis die misschien nuttig zou kunnen zijn verdrongen wordt, of in ieder geval op één hoop ligt met allerlei andere spullen, waardoor hij hem nog maar heel moeilijk kan terugvinden. Een vakkundige werkman is daarentegen heel kieskeurig met wat hij in zijn bovenkamer opbergt.’

Inmiddels weten we dat deze vergelijking bijzonder goed opgaat; de kamer-analogie is zeer toepasbaar gebleken op onderzoek naar de vorming, opslag en het terughalen van herinneringen, zoals je straks nog zult zien. In de volgende hoofdstukken zullen we de rol van de bovenkamer in elke fase van het denkproces analyseren, door steeds na te gaan hoe hij precies werkt en wat we kunnen doen om die werking te verbeteren.