Kofi Anan met
Nader Mousavizadeh

Interventies

Een leven met oorlog en vrede

Vertaald door Ralph van der Aa, Miebeth van Horn,
Annoesjka Oostindiër en Daniëlle Stensen

==

2012

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Kofi Annan

© 2012 Nederlandse vertaling Ralph van der Aa, Miebeth van Horn, Annoesjka Oostindiër en Daniëlle Stensen

Oorspronkelijke titel Interventions

Oorspronkelijke uitgeverij The Penguin Press

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld Jeff Moore

==

ISBN 978 90 450 2247 5 / NUR 320

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Dit boek is opgedragen aan mijn vrouw en partner Nane, mijn dochter Ama, mijn zoon Kojo, en mijn stiefdochter Nina. Ik ben hun eeuwig dankbaar voor hun liefde, geduld en steun.

VOORWOORD

Het interventiekader

Waar staan we voor als wereldgemeenschap? Welke verantwoordelijkheden moeten we nemen in een wereld waarin zowel sprake is van steeds meer eenheid als van verdeeldheid – en hoe voeren we die verantwoordelijkheden uit? Hoe vinden we het juiste evenwicht tussen groei en ontwikkeling, gelijkmatigheid en mogelijkheden, mensenrechten en veiligheid? En welke plek is er weggelegd voor de Verenigde Naties – een organisatie die bijna zeventig jaar geleden in San Francisco werd opgericht om een nieuwe wereldoorlog te voorkomen – in een wereld die volledig verandert door globalisering en technologie, door krachten die niet worden afgebakend door landsgrenzen of ideologische grenzen?

We staan aan het begin van een nieuwe wereldorde, die even gedenkwaardig is als de hergroepering waar de oprichters van de VN zich in 1945 voor gesteld zagen. Hoewel we er de afgelopen vijfentwintig jaar getuige van zijn geweest dat honderden miljoenen mensen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika wisten te ontkomen aan armoede, wordt de wereld nog even erg geteisterd door oorlog, terreur en massavernietigingswapens. Wat er is veranderd, is dat individuen – mannen en vrouwen uit alle delen van de wereld die worden gestimuleerd door onderwijs en de verwachting van een beter leven in meer vrijheid – meer zeggenschap hebben gekregen in hoe ze worden geregeerd, en door wie. De grote macht en mondigheid van het individu – van het Tahrirplein tot Silicon Valley en van Chengdu tot Juba – bieden ongekende mogelijkheden om de menselijke waardigheid te bevorderen. Tegelijkertijd stelt deze verschuiving de gevestigde macht – van presidenten tot de leidinggevenden van grote bedrijven – in staat het geschonden vertrouwen van het publiek terug te winnen, en dat vertrouwen is de voorwaarde voor de succesvolle ontwikkeling van elke rechtvaardige maatschappij.

Tijdens de vier decennia waarin ik voor de Verenigde Naties heb gewerkt, heb ik het voorrecht gehad om samen te werken met buitengewoon toegewijde en getalenteerde diplomaten, ontwikkelingsexperts en hulpverleners voor wie deze kwesties het fundament vormden van alles wat we wilden bereiken. De reis was zelden gemakkelijk. Hoe vaak we er ook in slaagden lijden te verlichten of conflicten te beëindigen, vaak was er tegen die tijd al een veel te hoge prijs betaald. Als eerste secretaris-generaal die afkomstig was uit de gelederen van de organisatie zelf, was ik me maar al te goed bewust van de beperkingen van onze macht toen ik mijn functie aanvaardde, maar ik was even vastbesloten niet op te geven zodra we met tegenslag werden geconfronteerd. Ik was ervan overtuigd dat we beter konden, en dat we het ook beter zouden doen in naam van de volkeren waarvoor het Handvest van de Verenigde Naties was geschreven.

Ik wilde op vele verschillende gebieden actie op gang brengen – van de strijd tegen hiv/aids tot onderwijs voor meisjes, van ontwikkeling in Afrika tot humanitaire hulp na de tsunami, van het bevorderen van mensenrechten en van een internationale rechtsorde tot erop aandringen dat soevereiniteit zowel een kwestie van rechten als plichten moet zijn. Ik zette me er volledig voor in om een VN te verwezenlijken die in actie kwam in plaats van lijdzaam toe te kijken, een organisatie die klaar was voor de eisen die door een nieuwe eeuw werden gesteld in plaats van daarvoor terug te schrikken; om ons te laten leiden door een doel dat het veiligstellen van de belangen van staten oversteeg.

Dat is het ‘interventiekader’ waarbinnen mijn verhaal over de grote uitdagingen waar de wereldgemeenschap zich in onze tijd voor gesteld ziet zich afspeelt. Ook geeft dat kader iets weer van mijn overtuiging dat, terwijl humanitaire interventie een morele en strategische verplichting is wanneer het alternatief genocide of een grove schending van de mensenrechten is, militair ingrijpen met beperktere doelen zonder goedkeuring van de wereldgemeenschap en zonder goed uitgewerkte plannen voor de toekomst – zoals in het geval van Irak – net zo destructief kan zijn als het kwaad dat er zogenaamd mee bestreden wordt. De Responsibility to Protect, die in 2005 door de lidstaten van de VN werd aangenomen, was bedoeld als universeel principe voor de bescherming van de mensenrechten – niet als vrijbrief om in de naam van vrede oorlog te voeren.

Dit boek verschijnt vijftig jaar nadat ik voor het eerst voor de Verenigde Naties ging werken, bij de Wereldgezondheidsorganisatie in Genève om precies te zijn – een halve eeuw waarin de Verenigde Naties aanzienlijke vooruitgang hebben geboekt wat betreft enkele van de belangrijkste doelstellingen van hun oprichters, en waarin we geconfronteerd zijn met fouten, mislukkingen en teleurstellingen die een weerspiegeling vormen van het grootste kwaad dat mensen elkaar kunnen aandoen. Tijdens mijn missie als secretaris-generaal had ik voortdurend het doel voor ogen de organisatie dichter bij de volkeren te brengen waarvoor ze was opgericht, en ik zag het als mijn opdracht het verlangen van elk individu naar veiligheid, ontplooiing, gezondheid en mensenrechten centraal te laten staan bij alles wat we deden. Ik zette me in voor de aanwas van een nieuwe achterban onder ngo’s, bedrijven en burgers van alle continenten, om op die manier de prioriteiten van de Verenigde Naties in hun conventionele vorm te verschuiven naar een meer verbonden wereld – een wereld waarin elk land en elke bevolkingsgroep, elk geloof en elke organisatie dezelfde verantwoordelijkheden aanvaardt die het wereldburgerschap met zich meebrengt.

In dit boek vertel ik het verhaal van mijn missie aan de hand van enkele van de ernstigste crisissituaties en vraagstukken waar ik als secretaris-generaal mee te maken heb gehad – en de manier waarop ze de bredere implicaties illustreren van de uitdagingen waarvoor de wereldgemeenschap zich gesteld ziet. Ik ontkwam er niet aan een selectie te maken en heb prioriteit gegeven aan de kwesties die volgens mij het best de recente geschiedenis van internationale vraagstukken belichten en die de weg helpen plaveien om toekomstige dreigingen het hoofd te bieden en kansen te grijpen waar zowel landen als individuen mee te maken hebben. Er is in dit boek geen sprake van een strikte chronologische weergave van gebeurtenissen, en ik neem ook niet elk agendapunt van de Verenigde Naties uitgebreid onder de loep. In plaats daarvan komen alle belangrijke thema’s uit mijn ambtstermijn aan de orde, aan de hand van mijn contacten met leiders overal ter wereld die een cruciale rol hebben gespeeld in de vele conflicten en crisissituaties van de afgelopen twintig jaar.

Dit is het persoonlijke verhaal over mijn werk voor de Verenigde Naties en mijn pogingen de grote diplomatieke en humanitaire uitdagingen het hoofd te bieden waarvoor de internationale gemeenschap zich gesteld ziet. Gedurende dit hele onvoorstelbaar dankbare en uitdagende avontuur stond mijn vrouw, Nane, me onafgebroken terzijde. Tijdens onze gezamenlijke reis bezocht ze overal ter wereld scholen, vluchtelingenkampen en mensen die moesten leven met hiv/aids, waarmee ze ons werk als het ware grondde in de behoeften van de meest kwetsbaren en waarmee ze ook de inspanningen van de VN op het gebied van vrouwenemancipatie ondersteunde. Slechts weinig van wat ik tijdens mijn dienstverband van meer dan veertig jaar bij de Verenigde Naties heb bereikt, zou mogelijk zijn geweest zonder de professionaliteit, creativiteit en loyaliteit van de teams waaraan ik leiding heb mogen geven. Tijdens een carrière waarin ik voor vele verschillende VN-instanties heb gewerkt, had ik het voorrecht om samen te werken met heel veel toegewijde internationale ambtenaren en diplomaten van over de hele wereld.

Een aantal personen moet ik specifiek noemen vanwege hun bijzondere bijdrage aan alle vraagstukken en missies die in dit boek centraal staan. Toen ik als hoofd van het departement Vredeshandhavingsoperaties het ambt van secretaris-generaal op me nam, nam ik een kleine kring naaste medewerkers met me mee, van wie Iqbal Riza, mijn kabinetschef, mijn grootste vertrouweling was bij alle grote uitdagingen en successen in de periode dat ik leiding gaf aan de VN. Wagaye Assebe, Tasa Delenda, Fred Eckhard, Elisabeth Lindenmayer, Lamin Sise en Shashi Tharoor zijn de anderen op wier vindingrijkheid en inzet ik meer dan tien jaar heb vertrouwd bij het realiseren van onze doelstellingen.

Als secretaris-generaal heb ik een beroep mogen doen op de leiderschapscapaciteiten van een bijzondere groep ervaren idealisten die zich altijd even toegewijd en onvermoeibaar is blijven inzetten voor de missie van de VN: K.Y. Amoako, Hédi Annabi, Louise Arbour, Alicia Bárcena, Yves Berthelot, Lakhdar Brahimi, Sammy Buo, Patrizio Civili, Joseph Connor, Hans Corell, Antonio Maria Costa, Robert Dann, Alvaro de Soto, Nitin Desai, Michael Doyle, Jan Egeland, Ibrahima Fall, Ahmad Fawzi, Louise Fréchette, Ibrahim Gambari, Victor Gbeho, Jean-Marie Guéhenno, J.P. Halbwachs, Peter Hansen, Patrick Hayford, Noeleen Heyzer, Abdoulie Janneh, Bruce Jones, Søren Jessen-Petersen, Tuliameni Kalomoh, Georg Kell, Angela King, Rolf Knutsson, Stephen Lewis, Carlos Lopes, Rachel Mayanja, Haile Menkarios, Nicolas Michel, Bernard Miyet, Michael Moller, Edward Mortimer, Nader Mousavizadeh, José Antonio Ocampo, Hisham Omayad, Robert Orr, Kieran Prendergast, Terje Rød-Larsen, Gert Rosenthal, John Ruggie, Warren Sach, Jeffrey Sachs, Mohammed Sahnoun, Stephen Stedman, Gillian Sorensen, Danilo Türk, Sérgio Vieira de Mello, Margareta Wahlström, Nadia Younes en Ralph Zacklin. De volgende leiders van VN-departementen en programma’s en andere organisaties waren actief in de frontlinie: Carol Bellamy, Catherine Bertini, Hans Blix, Gro Harlem Brundtland, Michel Camdessus, Jacques Diouf, Mohammed el-Baradei, Mark Malloch Brown, Thoraya Obaid, Sadako Ogata, Peter Piot, Mary Robinson, Nafis Sadik, Juan Somavia, Gus Speth, Anna Tibaijuka, Klaus Töpfer, Hans Van Kinkle en James Wolfensohn. Zij speelden allemaal een cruciale rol bij het vernieuwen van onze doelstellingen.

Veel van deze personen hebben ook de tijd willen nemen om het manuscript gedeeltelijk of helemaal te lezen, en ik ben dankbaar voor hun opmerkingen en inzichten.

Nadat ik had besloten mijn memoires weer te geven in de bredere context van de theorie en praktijk van wereldwijd staatsmanschap in de eenentwintigste eeuw, heb ik Nader Mousavizadeh gevraagd of hij me wilde bijstaan bij deze onderneming, die voor een belangrijk deel zou steunen op zijn bijzondere inzicht in de richting waarin de internationale verhoudingen zich ontwikkelen.

Om een boek te schrijven waarin zoveel verschillende wereldwijde kwesties aan de orde komen die zich gedurende zo’n lange periode hebben afgespeeld, is de inzet van een heleboel mensen nodig. We hebben ons voordeel gedaan met de hulp en aanmoediging van veel vrienden en collega’s. Eén van die mensen springt er echt uit; zonder hem had dit project nooit voltooid kunnen worden: Tom Hill, een geniale en buitengewoon getalenteerde jonge wetenschapper van het Department of War Studies van King’s College in Londen. Hij heeft ontelbare uren onderzoek verricht en een bijdrage geleverd aan alle aspecten van ons verhaal. Mats Berdal gaf ons zijn unieke inzichten over de gevaren en mogelijkheden van VN-vredesoperaties en Robert Dann van het Arabisch-Israëlisch conflict en de bredere implicaties daarvan voor het Midden-Oosten. Simon Chesterman heeft ons waardevol inzicht gegeven in de kwesties van global governance en de internationale rechtsorde. Anthony Appiah en Kwame Pianim hebben het hoofdstuk over mijn jeugd in Ghana gelezen en me van opmerkingen voorzien waar ik hun zeer erkentelijk voor ben.

Ten slotte hadden we het voorrecht dit avontuur aan te gaan met twee kopstukken uit de uitgeverswereld aan onze zijde: onze agent Andrew Wylie en onze redacteur Ann Godoff. Gedurende het hele complexe en zware proces zorgden zij voor enige mate van geduld, oog voor detail en scherpzinnig literair oordeel waar elke schrijver zich gelukkig mee zou prijzen. Voor alle fouten of onnauwkeurigheden zijn natuurlijk alleen wij verantwoordelijk.

Ik hoop dat dit boek lezers van alle generaties een groter inzicht zal geven in de machten die onze wereld transformeren, de rampzalige gevolgen van gewapend conflict en de belofte van wereldwijde samenwerking bij het bestrijden van armoede en ziekte, die nog altijd recht overeind staat. Eerst en vooral verlang ik naar een wereld waarin mannen en vrouwen uit alle landen een mate van waardigheid en ontplooiing in hun eigen leven weten te verwezenlijken die hen in staat stelt anderen te dienen en om op te staan tegen elke vorm van ongerechtigheid en ongelijkheid – met andere woorden: om te interveniëren. En om zo, om het in de woorden van de dichter Alfred Tennyson te zeggen, ‘te handelen dat we elke morgen/ weer iets verder zijn dan vandaag’.

==

Kofi Annan, Accra en Genève, mei 2012

Proloog

Vredebewaarder, vredestichter

‘Kofi, ik kan iedereen eindelijk weer recht in de ogen kijken,’ zei een breed grijnzende Colin Powell tegen me. Ik kon zijn opluchting en vooral ook zijn vermoeidheid bijna voelen en kreeg net als mijn vriend vanzelf ook een grijns op mijn gezicht omdat ik oprecht blij voor hem was. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken had me gebeld en gevraagd of hij even bij me in New York kon langskomen. De Amerikanen waren zes weken daarvoor Irak binnengevallen en hij kwam nu met zijn kenmerkend zelfverzekerde houding in zijn eentje de 37e verdieping van het VN-gebouw in lopen, zonder een van zijn medewerkers en zelfs niet in het bijzijn van de Amerikaanse VN-ambassadeur. Ik kon niet anders dan onder de indruk zijn van de veerkracht van deze man, die zich zo veel had laten welgevallen om een oorlog te bepleiten waar hij zelf niet achter stond. ‘Ze hebben de mobiele installaties gevonden en hoewel we nog niet meteen een persverklaring uitbrengen, zul je het morgen denk ik wel in de krant lezen.’ Het bleek dat de Amerikaanse troepen in Irak eindelijk mobiele installaties van massavernietigingswapens meenden te hebben gevonden en Powell was ervan overtuigd dat het ditmaal ook echt zo was. De oorlog was gerechtvaardigd, de redenen erachter bevestigd.

Hoewel ik geen enkele reden had om aan Powells woorden te twijfelen, was ik er zelf nog niet helemaal van overtuigd dat dit ook echt de harde bewijzen voor die massavernietigingswapens waren waar de Amerikaanse militairen met stijgende wanhoop naar op zoek waren. Het kwam me ergens ook iets te bekend voor en ik moest onwillekeurig denken aan het privéonderhoud dat de Amerikaanse VN-ambassadeur John Negroponte nog geen halfjaar geleden had aangevraagd, om me de bewijzen te tonen van Saddam Hoesseins geheime wapenprogramma die de VS hadden vergaard.

Terwijl Negroponte en de hoge CIA-medewerker die mee was, me de ene na de andere foto lieten zien – waarbij ze me op ernstige toon probeerden te doordringen van de zwaarwegendheid van het bewijs –, begon er langzaam maar zeker een onrustbarend patroon zichtbaar te worden, namelijk dat het allemaal indirect bewijsmateriaal betrof. Zo lieten ze me een foto zien van een gebouw vijf jaar eerder, vervolgens een foto van hetzelfde gebouw twee jaar later, direct na een Amerikaanse aanslag, en eentje met hetzelfde gebouw maar dan met een nieuw dak en allerlei vrachtwagens die af en aan reden. Een van mijn medewerkers merkte op: ‘Maar dit zegt toch niet veel meer dan dat het gebouw daar ooit is neergezet, toen is gebombardeerd en vervolgens is opgeknapt? Hoe weet je nou wat er zich in die gebouwen bevindt? Dat kan toch van alles zijn!’ Dat was niet helemaal de reactie waar Negroponte op had gehoopt. De CIA-medewerker pakte de foto’s zonder verder nog iets te zeggen weer in, terwijl ik vervolgens nog wat vragen stelde, waar ze me het antwoord deels schuldig op bleven.

Terwijl Negroponte me een uniek inkijkje in de ernst van de dreiging had willen tonen, had dat helaas een averechts effect. Toen ik na dat gesprek naar mijn eigen werkkamer terugliep vroeg een andere naaste medewerker zich hardop af: ‘Waarom beloven ze ons eerst dat ze het ultieme bewijs in handen hebben en komen ze dan aan met iets wat je op zijn best indirect bewijsmateriaal kunt noemen? Denken ze dat we zo gemakkelijk te overreden zijn, of komt het omdat ze echt niet meer dan dat hebben en wij nu juist die basale vragen stellen die ze proberen te negeren?’

Het antwoord daarop liet niet lang op zich wachten.

Na de aanvankelijke stormvloed aan steunbetuigingen voor de VS in de directe nasleep van 11 september 2001, was er helaas een zwaar gordijn neergedaald tussen dat land en de rest van de wereld. Veel Amerikanen, en met name de regering-Bush, vonden dat een internationale reactie volkomen gerechtvaardigd was na de barbaarse daad jegens hun land als geheel en die twee belangrijke steden in het bijzonder. Voor een groot deel van de rest van de wereld – hoe schokkend dat voor het Amerikaanse volk ook mocht zijn – ging de grootste dreiging voor de wereldvrede echter niet uit van Saddam, maar juist van dat woedende, op wraak beluste Amerika. En tragisch genoeg bracht de chaotische en bloedige nasleep van de inval in Irak daar weinig verandering in.

Als 11 september de wereld blijvend veranderde, zou je de gevolgen van de oorlog in Irak een gelijkwaardig ingrijpend gewicht kunnen toekennen: van de Arabische landen, die geschokt waren door de beerput die door de val van Saddam was geopend, tot het verregaande wantrouwen binnen de Veiligheidsraad, waarvan de leden nog maar amper bekomen waren van de zeer moeizame onderhandelingen in de aanloop naar de oorlog en het groeiende isolement van een Amerika dat niet langer werd gevreesd noch gerespecteerd. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de VS als gevolg van die invasie het voordeel van de twijfel waren kwijtgeraakt, iets wat ik zeer betreurde. Ik had als secretaris-generaal meerdere malen de rol van internationale bemiddelaar en tolk op me moeten nemen, waarbij ik Amerika’s houding aan de rest van de wereld en de houding van de rest van de wereld aan Amerika moest uitleggen. Ondanks de destijds niet onaanzienlijke bijdrage van dat land aan de oprichting van de VN als instituut en in de daaropvolgende decennia ook aan het uitdragen van die missie, was Amerika na Irak iets te vaak Oost-Indisch doof en kon de rest van de wereld helaas niet altijd meer vrijuit spreken.

==

In Irak zelf hadden de oorlog en de chaos direct na de invasie meer dan honderdduizend burgerslachtoffers geëist. Internationaal gezien had de oorlog geleid tot het verbreken van diplomatieke relaties en een verharding van toch al vijandige standpunten, maar ook de persoonlijke integriteit en reputatie van enkele sleutelfiguren waren ernstig beschadigd geraakt. Colin Powell was een van degenen die het hele gebeuren op een buitengewoon pijnlijke en ook zeer publiekelijke wijze hadden moeten doorstaan. Hij zou uiteindelijk ook aftreden, nadat de Amerikaanse regering gebruik had gemaakt van zijn statuur en die te grabbel had gegooid. Van de toenmalige regeringsleiders was het vooral Tony Blair die de gevolgen van de oorlog in Irak als een blijvende smet met zich meedroeg.

‘Yo, Blair, hoe gaat-ie?’ Zodra ik die eerste woorden las van een gesprekje tussen George W. Bush en de Britse premier bij de G8-top in Sint-Petersburg in juli 2006, opgepikt door een microfoon die per ongeluk aanstond, dacht ik aan Blair, en ik wist gewoon dat hij ineengekrompen moest zijn van ellende. Hij bood Bush aan op korte termijn naar het Midden-Oosten af te reizen om te proberen de spanningen daar te verminderen. Toen Bush antwoordde dat zijn eigen minister van Buitenlandse Zaken, Condoleezza Rice, zou gaan, antwoordde Blair dat hij dan de weg misschien alvast wat kon effenen. De medewerker die me de uitdraai van dit gesprek overhandigde, zei dat ik nog even moest doorlezen. Ze hadden het namelijk ook over mij gehad, en niet in vleiende termen.

Ik kwam op de G8-top aan toen het geweld tussen Israël en Hezbollah al vier dagen in alle hevigheid gaande was. Hezbollah had de oorlog ontketend door een aantal dorpen aan de Israëlische kant van de Libanese grens te bestoken met raketten, alvorens Hezbollah-strijders die grens zelf waren overgestoken en een Israëlische patrouille hadden aangevallen, waarbij ze twee soldaten hadden gegijzeld. Dat had niet alleen geleid tot een felle Israëlische reactie tegen de militante groepering, maar ook tegen de Libanese staat en de hele infrastructuur van dat land. Ik was naar de top afgereisd om de druk op te voeren, op te roepen tot beëindiging van het geweld en aan te sturen op een internationale stabilisatiemacht als voorwaarde voor duurzame vrede. Ik wist dat ik in ieder geval een van de regeringsleiders tegen me in het harnas had gejaagd door voorzitter Vladimir Poetin te vragen de agenda voor de belangrijkste vergadering te wijzigen opdat ik de aanwezigen kon toespreken. Terwijl Bush en ik ten overstaan van de andere regeringsleiders een scherpe en verhitte discussie voerden over mijn voorstel – alleen de Franse premier Jacques Chirac deed aan het eind van de sessie een duit in het zakje –, was het zonneklaar dat dit voor Bush gewoon een kwestie van goed en kwaad was.

Tegen Blair was hij zo mogelijk nog botter. ‘En Kofi dan?’ vervolgde Bush, volgens de uitdraai van het gesprek. ‘Dat plan van die wapenstilstand, dat vind ik maar niks... Hij denkt schijnbaar: eerst een wapenstilstand en dan komt de rest vanzelf... Wat ze moeten doen is zorgen dat Syrië tegen Hezbollah zegt dat ze met deze onzin moeten ophouden en hup, klaar... Ik had Kofi eigenlijk willen zeggen dat hij Assad maar moest bellen om het even op te lossen.’

Ik mocht willen dat ik – of wie ook – met één telefoontje ‘het even oploste’. Hoewel het Amerikaanse beleid om het land zo veel mogelijk te isoleren betekende dat ik een van de weinige wereldleiders was die nog met het Syrische bewind praatte, lag de oplossing toch echt iets ingewikkelder dan alleen even een telefoontje plegen. Uitgaande van de ingewikkelde, uiteenlopende belangen en doelstellingen van Syrië – wat trouwens net zo goed voor diens buurlanden gold, inclusief Israël – was dit eerder een driedimensionaal schaakspel tussen buitengewoon geslepen landen die elkaar over en weer heel erg wantrouwden.

De oorlog in Libanon was echter meer dan alleen een tragedie voor de Libanezen en de Israëli’s. Door het hopeloos verstrengelde en bloedige verleden, de complexe regionale aard en het uiteindelijke, zorgvuldig door de VN onderhandelde akkoord, was hij een illustratie van de krachten die er schuilgaan achter de internationale orde en wanorde, waar ik gedurende de tien jaar dat ik secretaris-generaal was al mee worstelde. Interventie in een langdurig conflict, de rechten en plichten die soevereiniteit met zich meebrengt, de rol van vredeshandhaving, de positie van de VN in een tijdperk waarin Amerika de enige supermacht was, de opkomst van niet-statelijke actoren die zich met asymmetrische oorlogvoering bezighouden, de persoonlijke shuttlediplomatie van een secretaris-generaal van de VN in een gefragmenteerde wereld: dat stond door deze oorlog in Libanon nu allemaal op het spel. Nee, een eenvoudige strijd tussen goed en kwaad was het zeker niet.

Blairs visie op dit conflict – en dat gold voor Irak in niet mindere mate – werd echter vervormd doordat hij het als een soort metaconflict zag tussen de moderne wereld en de middeleeuwse, tussen tolerante seculiere samenlevingen en de radicale islam. We hadden elkaar voor de formele topbijeenkomst in Sint-Petersburg even onder vier ogen gesproken en toen ik hem zei dat de verklaring van de G8 te zwak en te vaag was om ook maar enige indruk op de strijdende partijen te maken, antwoordde hij koeltjes dat het niet ging om de vraag of Israël vandaag nog kon worden overtuigd dat het moest stoppen met vechten, maar eerder ‘binnen een tijdsbestek van tien dagen tot twee weken’. Twee weken?! Ik kon mijn oren bijna niet geloven. Hij sloot af met de opmerking dat er nog niet voldaan was aan de voorwaarden voor beëindiging van het geweld. Dit was niet dezelfde Blair met wie ik het in 1999 zo hartgrondig eens was geweest over de morele noodzaak van een humanitaire interventie om de Servische aanvallen op de Albanezen in Kosovo een halt toe te roepen – een standpunt waarmee ik overigens geweld deed aan mijn eigen toezegging en verplichting dat gebruik van geweld uitsluitend na toestemming van de Veiligheidsraad gerechtvaardigd was, waardoor ik heel wat krediet had verspeeld bij een aantal grootmachten, waaronder Rusland en China. Blair was veranderd en daarmee had hij, wat mij betreft althans, als een geloofwaardige bemiddelaar in dit conflict afgedaan.

Ik maakte me van meet af aan al ernstige zorgen over de schaal en de reikwijdte van de Israëlische represailles. Natuurlijk stond Israël geheel in zijn recht. Als het wordt aangevallen heeft elk land immers het recht zich te verdedigen. In dit geval waren Israëlische posities aangevallen en was er een internationaal erkende grens geschonden. Ik had na intensief overleg met de Israëlische premier Ehud Barak in 2000 zelf aan de wieg gestaan van die Blauwe Lijn, waarna Israël na een periode van achttien jaar zijn troepen uit Libanon had teruggetrokken. Maar de in dit geval gerechtvaardigde actie van Israël om zijn grenzen te verdedigen, werd al snel iets veel groters en moeilijkers om te bewerkstellingen, namelijk het uitschakelen van een guerrillaorganisatie met een aanzienlijke achterban, die bovendien over voldoende middelen van bestaan en vergelding beschikte.

Op de dag van de aanval had ik tegen Condoleezza Rice gezegd dat ik vreesde dat Israël er al snel achter zou komen dat er beperkingen zijn aan wat je met geweld kunt bereiken. Ik betoogde dat er een politiek akkoord zou moeten komen, politieke overeenstemming. Hezbollah was een organisatie die heel diep verweven was met de Libanese samenleving en die uiting gaf aan al lang bestaande, wijdverbreide grieven onder de lokale bevolking. Die zou je nooit met uitsluitend militaire middelen kunnen ontwapenen. De Israëlische premier Ehud Olmert wilde daar echter niets van horen. In het telefoongesprek dat ik de dag erop met de premier had, zei hij dat Israël ‘geenszins van plan is zijn militaire operatie tegen Hezbollah te staken’ maar die juist ‘ging opvoeren’.

In principe waren Olmerts eisen ook gelegitimeerd, namelijk de vrijlating van de Israëlische militairen die bij die eerste aanval waren opgepakt, terugtrekking tot over de grens, en de volledige ontwapening van Hezbollah conform VN-Veiligheidsraadresolutie 1559. Dat betekende echter nog niet dat dat ook via een oorlog kon worden bereikt. Alles wat we tot nu toe van de geschiedenis van guerrillaoorlogen wisten, en zeker niet alleen in die regio, gaf aan dat de uiteindelijke oplossing toch echt via de onderhandelingstafel diende te geschieden, hoe langdurig of hoe heftig Israël Libanese doelwitten ook zou bestoken.

Erop staan dat er aan die voorwaarden werd voldaan voordat er werd ingestemd met een staakt-het-vuren, was vragen om een uitzichtloze oorlog. Dat was me na de eerste paar uur van de strijd al wel duidelijk en in de daaropvolgende drie weken gaf ik die boodschap dan ook door aan iedereen die maar over enige invloed op de strijdende partijen beschikte. Meer dan tien jaar van moeizame onderhandelingen tussen de Palestijnen en de Israëli’s hadden me de harde les geleerd dat het funest is om een akkoord tussen twee gezworen vijanden al in een heel vroeg stadium in de kiem te smoren.

Israël lag ook nog op een tweede front onder vuur, namelijk in Gaza, waar Hamas twee weken eerder een Israëlische grenspost had aangevallen, waarbij twee militairen gesneuveld waren en een jonge korporaal, Gilad Shalit, ontvoerd was. Olmert was een Israëlische leider zonder militaire achtergrond en hij moest besluitvaardigheid en kracht uitstralen, waar hij nu meer dan voldoende gelegenheid toe kreeg. De Amerikaanse regering meende, met Engeland aan haar zijde, dat Hezbollah Israël een unieke gelegenheid had geboden om iets wat verworden was tot een staat binnen de staat, nu voor eens en altijd de kop in te drukken. De Amerikanen leken te hebben besloten dat het hun primaire verantwoordelijkheid was om onmiddellijk na het uitbreken van het conflict vooral tijd te winnen voor de Israëlische luchtmacht, zodat die hopelijk ook een strategische overwinning kon behalen.

Voor een organisatie als Hezbollah is alleen al blijven bestaan echter een overwinning. Sinds de oprichting van de organisatie in 1982, na een eerdere inval van Israël, was Hezbollah een onlosmakelijk onderdeel van de Libanese samenleving geworden. Ik stak mijn eigen afkeuring ook zeker niet onder stoelen of banken toen ik na een week van geweld naar de Veiligheidsraad ging en Hezbollahs ‘doelbewuste aanvallen op Israëlische bevolkingscentra met honderden willekeurige wapens’ veroordeelde. Ik sloot af met de opmerking dat ‘welke andere belangen er ook mee gediend zijn, Hezbollahs daden, waarvan ze zelf zeggen dat die bedoeld zijn ter verdediging van Palestijnse en Libanese belangen, in feite geen van beide doen. Ze houden in plaats daarvan een heel land in gijzeling.’

Hezbollah won dus alleen al door niet te verliezen en Israël zette veel meer op het spel dan een overwinning op het slagveld. De cruciale mythe dat Israël onoverwinnelijk was – een strategische afschrikkingsmethode tegen alle Arabische buurlanden – liep namelijk gevaar. De Israëlische legercommandanten en politiek leiders kwamen er langzaam maar zeker achter dat ze het verkeerd hadden ingeschat, waarna hun tactieken alleen maar wanhopiger werden. In de daaropvolgende drie weken voerde Israël de luchtaanvallen op en viel zowel vermoedelijke bolwerken van Hezbollah in de zuidelijke buitenwijken van Beiroet aan, als alle aanvoerroutes van enigerlei waarde, waaronder bruggen, wegen en (lucht)havens. Libanon werd steeds ernstiger beschadigd en er waren al meer dan duizend burgerslachtoffers gevallen, maar zonder dat er daarmee een einde kwam aan de raketaanvallen van Hezbollah. In diezelfde periode wist de groepering namelijk nog steeds duizenden raketten af te vuren, waarbij ze zelfs verafgelegen doelwitten als Haifa wist te bereiken en zo meer dan een miljoen Israëlische burgers nacht na vreselijke nacht tot de schuilkelder veroordeelde.

==

Israëlische en Amerikaanse beleidsmakers hadden in Libanon met militair machtsvertoon politieke wijzigingen gepoogd te bewerkstelligen. Ik was op mijn eigen wijze al uit de droom geholpen dat de internationale gemeenschap in zulke samenlevingen ooit grip kan krijgen op de krachten die er spelen. Zo was ik in 2000 bijvoorbeeld in Islamabad, op een al lang geplande reis door Pakistan, die heel toevallig samenviel met de verwoesting van de boeddhabeelden van Bamiyan door de taliban. Ik had daar een onderhoud met een man die tegenover de buitenwereld optrad als de minister van Buitenlandse Zaken van de taliban: Wakil Ahmad Mutawakil. Ik verbleef in het Marriott Hotel (dat in 2008 overigens door een bomaanslag van Al Qaida werd verwoest) en zodra de delegatie mijn hotelkamer in kwam lopen, wist ik meteen al dat ik te maken had met een geheel nieuw fenomeen in de internationale politiek.

De zes jonge, bebaarde mannen in traditionele Afghaanse gewaden, van wie er een paar zo te zien amper de twintig waren gepasseerd, maakten de indruk dat dit voor het eerst was dat ze een diplomaat spraken. Enkelen leken de vertaling van wat we bespraken nauwelijks te begrijpen en Mutawakil zelf had slechts één, veelzeggend bizar antwoord op mijn verzoeken om de verwoesting van de boeddhabeelden een halt toe te roepen: ‘Volgens onze wetten is niets van wat wij doen verboden.’ Toen ik hem waarschuwde dat hun gedrag tot verdere sancties kon leiden, zoals bijvoorbeeld een verbod op internationale reizen van hun leiders, keek Mutawakil me wat verward aan en zei: ‘Reizen? Hoezo zouden we willen reizen? We willen helemaal nergens naartoe.’

Ons gesprek ging echter over meer dan alleen die boeddhabeelden. De VN vervulden al enige tijd een sleutelrol bij de humanitaire hulpvoorziening aan het Afghaanse volk en ik wilde van hen de verzekering hebben dat we met ons werk konden doorgaan zonder dat we daarbij werden aangevallen. Daar sprak Mutawakil meteen zijn steun voor uit, waardoor ik mijn kans schoon zag iets waarvan ik wist dat het heel gevoelig lag, ter sprake te brengen. Ik zou er al snel achter komen hóé gevoelig.

Er was me het uiterst vertrouwelijke verzoek gedaan om bij Mutawakil te informeren of hij wellicht iets wist van de eventuele aanwezigheid in zijn land van een man die in die dagen nog als ‘UBL’ werd aangeduid, Osama bin Laden dus. En of er wellicht omstandigheden te bedenken waren waaronder de leiders van de taliban zouden instemmen met een uitruil van die persoon? Ik liet heel duidelijk merken dat dit als een buitengewoon belangrijke kwestie werd beschouwd en dat zij daar zelf, indien er iets te regelen viel, heel wat voor konden terugkrijgen. Afgaande op Mutawakils reactie en vooral ook door zijn gezichtsuitdrukking, die zowel angst als woede uitstraalde, bleek duidelijk hoe groot UBL’s invloed in Afghanistan was. Een eventuele uitruil van deze ‘eerbiedwaardige gast’ was onbespreekbaar, antwoordde hij zo onomwonden als hij maar kon en daarmee kwam ons gesprek abrupt ten einde. Ik ben me dat echter altijd blijven herinneren, tot die ene verschrikkelijke dag in september 2001, toen UBL de wereld blijvend veranderde.

==

De VN speelden van meet af aan een sleutelrol in het conflict tussen Libanon en Israël. De aanslag waardoor de oorlog in gang was gezet, was een schending van een ooit door de VN gemarkeerde en goedgekeurde grens. In het mandaat van Veiligheidsraadresoluties 1559 en 1680 waren de voornaamste vredesbepalingen in Libanon vastgesteld: terugtrekking van de Syrische troepen, ontwapening van Hezbollah en uitbreiding van Libanese regeringscontrole over het hele grondgebied. Toen de gevechten opnieuw uitbraken was het meteen ook heel duidelijk dat elke mogelijke oplossing de goedkeuring van de Veiligheidsraad vereiste en de middelen om die vervolgens aan de partijen op te leggen.

Om de Israëli’s het vertrouwen te geven dat Hezbollah na zijn terugtrekking niet weer gewoon zijn oude positie zou innemen, moest er een nieuwe, sterkere vredesmacht gecreëerd worden, die ook echt een einde kon maken aan de grensoverschrijdende aanvallen. Rice belde me en stelde een tweeledige troepeninzet voor. Ze zat klem tussen haar eigen regering die Israël wat meer tijd wilde gunnen voor zijn bombardementen, en de wetenschap dat de vs zelf schade zouden oplopen als ze geen actie ondernamen terwijl Libanon onder vuur lag. Ze probeerde me ervan te overtuigen dat de eerste fase een ‘humanitaire’ diende te zijn, met hulpverleners die samen met Israëlische troepen optrokken, terwijl Hezbollah zich terugtrok. Daarna kon UNIFIL (de United Nations Interim Force in Libanon) door internationale troepen worden versterkt.

Dit was de zoveelste poging om voorwaarden te scheppen ter beëindiging van het geweld, iets waarvan ik uit ervaring wist dat het niet zou werken. Ik verwees naar wat er in het verleden met de VN in Afrika en Bosnië was gebeurd en zei Rice dat alle partijen gezamenlijk dienden op te trekken, dus dat Israël, Hezbollah en de internationale troepenmacht allemaal gelijktijdig hun nieuwe, over en weer geaccepteerde posities zouden innemen.

Die beslissing viel me verre van gemakkelijk. Maar ik kende inmiddels de prijs die we betaalden wanneer we blauwhelmen ergens naartoe stuurden zonder een toereikend mandaat, de vereiste middelen, het leiderschap of het morele zelfvertrouwen dat ze zouden slagen. Ik had met eigen ogen gezien hoe zo’n mislukking eruitziet, zowel wat het verlies van levens betreft als hoop die de grond in wordt geslagen. Tijdens de jaren dat ik ondersecretaris-generaal voor Vredesoperaties was, hadden de VN enkele historische, uitermate traumatische ervaringen meegemaakt.

In een van die gevallen, in Bosnië, stelde een ontstellend wrede en persoonlijk getinte burgeroorlog de VN voor uitdagingen waarbij onze klassieke opvattingen over neutraliteit en het onderscheid tussen goed en kwaad, agressor en slachtoffer, zwaar op de proef werden gesteld. We hadden daarin destijds gefaald en het bloedbad in Srebrenica vormde een onuitwisbare smet op ons blazoen. In het geval van Rwanda waarschuwde een eenzaam roepende in het veld ons – nota bene een van onze eigen commandanten – voor de aanstaande rampspoed, maar op het hoofdkantoor van de VN in New York werd de besluitvorming beïnvloed doordat de herinneringen aan wat er in Somalië was gebeurd nog te vers in het geheugen lagen. Drie maanden later, toen de genocide al bezig was, besloten de belangrijkste lidstaten van de VN zelfs om de weinige troepen die er nog in het land waren, terug te trekken.

Voor de VN-organisatie zelf was dit echter maar een deel van het hele plaatje. Wanneer de VN zich in een conflict mengen, met hun blauwe helmen, witte voertuigen en een vlag die sterker dan welk ander woord ook staat voor ‘schuilen voor de storm’, gaan ze een serieuze verplichting aan en dragen daarmee uit: We zijn hier om de vrede te bewaren. Dat is de verplichting die we steeds waren aangegaan en misschien was dat ook wel meteen ons grootste falen, omdat we de omvang en het gewicht daarvan niet ten volle beseften. Voor een man, vrouw of kind voor wie de aanwezigheid van een blauwhelm het verschil betekent tussen veiligheid of een wisse dood, is praten over een beperkt mandaat of ontoereikende middelen – hoezeer dat allemaal ook waar mag zijn – in het gunstigste geval irrelevant en in het ergste geval verraad.

Als secretaris-generaal was ik vastbesloten dat we die wrange werkelijkheid niet uit de weg zouden gaan. Daarbij ging het niet alleen om morele noodzaak. Ik was er namelijk van overtuigd dat we als instituut in de toekomst geen rol bij vredesoperaties meer konden claimen als we niet tegelijkertijd in zowel woord als daad bewezen dat we ons bewust waren van ons morele en militaire falen. Voor een secretaris-generaal van de VN is wat je zegt – of juist níét zegt – immers vaak net zo belangrijk als wat je doet.

Mijn eerste beproeving als secretaris-generaal kwam in 1999, met de Servische campagne tegen de Kosovo-Albanezen. Naarmate Slobodan Milošević’ acties tegen hen steeds heftiger werden, sprak ik me in steeds krachtiger bewoordingen uit dat de internationale gemeenschap de morele plicht had om een volgend Bosnië te voorkomen, zo nodig met gebruik van geweld. Toen de NAVO dan ook besloot dat ze niet zonder goedkeuring van de Veiligheidsraad tegen Servië zou optreden, sprak ik mijn spijt daarover uit en voegde eraan toe dat ‘er momenten zijn dat het gebruik van geweld bij het nastreven van vrede valt te legitimeren’.

Geen enkele secretaris-generaal van de VN had ooit eerder zijn goedkeuring uitgesproken over een militaire actie die niet op de zegen van de Veiligheidsraad kon rekenen. Ik worstelde ook echt met dat besluit, maar ik was van mening dat er door de ervaringen in Rwanda en Bosnië geen gemakkelijke antwoorden meer bestonden. Later dat jaar vroeg ik de Algemene Vergadering met betrekking tot Rwanda: ‘Als er in die donkere dagen en uren vlak voor de genocide een coalitie van landen bereid was geweest in actie te komen ter bescherming van de Tutsi-bevolking, maar zonder daarbij op toestemming van de Veiligheidsraad te kunnen rekenen, had een dergelijke coalitie zich dan afzijdig moeten houden en de gruwelijkheden op zijn beloop moeten laten?’ Ik vermoedde dat er maar weinig leiders in de zaal zaten die achteraf gezien de regels zo strikt hadden willen naleven.

Ik waarschuwde tegelijkertijd echter ook voor een wereld zonder fatsoenlijke gedragsregels voor interventies. ‘Aan degenen voor wie de actie in Kosovo een nieuw tijdperk inluidt, waarin staten en coalities van staten militaire actie kunnen ondernemen buiten de gevestigde mechanismen voor het handhaven van het internationaal recht om, zou je kunnen vragen: Bestaat er niet het gevaar dat zulke interventies het imperfecte maar desondanks veerkrachtige veiligheidssysteem ondermijnen dat na de Tweede Wereldoorlog tot stand kwam en dat er daarmee gevaarlijke precedenten worden geschapen voor toekomstige interventies, zonder duidelijk criterium voor wie daar een beroep op mag doen en onder welke omstandigheden?’ Vier jaar later zou Irak het tragische antwoord op dat deel van mijn vraag vormen.

==

Gedurende mijn jaren als secretaris-generaal poogde ik het unieke gezag van de VN als enige en waarlijk universele organisatie van natiestaten te rijmen met de geloofwaardigheid dat rechten ook echt beschermd zouden worden, leed werd verzacht en levens gered. In deze steeds gefragmenteerdere wereld van de eenentwintigste eeuw, met steeds meer zowel private als publieke actoren, zijn abstracte claims dat iets gelegitimeerd is gewoonweg niet meer toereikend. Want wat hadden de mannen en jongens in Srebrenica uiteindelijk aan die unieke legitimiteit, of de Rwandezen op dat gitzwarte uur – die allemaal aan hun lot werden overgelaten omdat de Veiligheidsraad het niet eens kon worden? Als we in dat nieuwe tijdperk een vooraanstaande rol voor de VN willen opeisen, zullen we de fouten die we in het verleden hebben gemaakt onder ogen moeten zien en een visie dienen te ontwikkelen hoe we dat soort mislukkingen in de toekomst denken te kunnen voorkomen.

De VN zijn al veel te lang beschouwd als het unieke voorrecht van natiestaten en hun vertegenwoordigers. Dat was ook wel te merken. Non-gouvernementele organisaties (ngo’s) en jonge mensen overal ter wereld stelden op gepassioneerde en effectieve wijze die gedateerde dogma’s en onrechtvaardige praktijken ter discussie, maar werden niet serieus genomen. De dynamiek van de private sector, waardoor de zakenwereld in de eerste wereld en de markt in de derde wereld ingrijpend veranderden, zag je hier maar zelden terug. Nee, als je de grote vergaderzaal van de VN betrad, voelde het eerder alsof je in een tijdmachine was gestapt en linea recta was terechtgekomen bij een buitengewoon droge Noord-Zuiddiscussie uit de jaren zeventig, over macht en recht, kapitalisme en ontwikkeling.

Vanaf de dag dat ik aantrad bracht ik de leiders van de verschillende landen in herinnering dat de eerste woorden van het Handvest niet op hen sloegen. Nee, die woorden luidden immers ‘Wij de volkeren’. Van de millenniumdoelen tot aan het weer oppakken van de strijd tegen aids en hiv, van ontwapening tot aan humanitaire hulp en het betrekken van de particuliere sector en bedrijven via het Global Compact, wilde ik de VN dichter bij de mensen brengen, die we immers horen te dienen. In plaats van een organisatie te leiden die zich toelegt op regeringen over de hele wereld, wilde ik het individu weer centraal stellen bij en in alles wat we ondernamen.

Dat betekende dat de organisatie in de eenentwintigste eeuw nieuwe partnerschappen diende te sluiten, oor moest hebben voor de nood van individuen en zich hard moest maken voor het principe dat nationale soevereiniteit nooit mag worden gebruikt als dekmantel voor genocide of grove schendingen van de mensenrechten. Als de VN erin willen slagen een succesvol antwoord te formuleren op de uitdagingen waar deze mondiale eeuw ons voor stelt, zullen we een veel bredere kijk op veiligheid moeten ontwikkelen, met inachtneming van zaken als vrede, ontwikkeling, vrouwenemancipatie en mensenrechten. Dan zullen we gewicht in de schaal moeten leggen op het vlak van vier cruciale uitdagingen waar we in de eenentwintigste eeuw voor staan: vrede en veiligheid, groei en ontwikkeling, respect voor de mensenrechten en het primaat van de rechtsorde.

Ik wist dat dit allemaal van fundamenteel belang was voor de toekomstige relevantie en effectiviteit van de VN. Terwijl ik me echter inspande om de organisatie gericht te houden op die langetermijndoelen, merkte ik dat ik als secretaris-generaal steeds weer werd teruggezogen in die maalstroom van conflicten die hele samenlevingen dreigde te verzwelgen. Als de VN werkelijk de stem willen zijn van een mensheid die meer in plaats van minder geeft om het lijden van anderen en ook meer in plaats van minder wil doen om dat te lenigen, dient de organisatie die interventierol op elk veiligheidsdomein op zich te nemen.

1
Onafhankelijkheid

Het Afrikaanse begin

Mijn vader Henry Reginald Annan was van nature geen rebel. Hij kwam uit Ghana, had een hoge functie bij een Europese handelsmaatschappij en was een vrijmetselaar én een trouwe anglicaanse kerkganger in een tribale cultuur waar voorouders werden verafgood. Hij had zijn status als stamhoofd van zijn vader geërfd en was in deze woelige periode geen man die snel op zijn strepen ging staan. Toch gaf hij elk van zijn kinderen een Afrikaanse naam, wat voor een man van zijn achtergrond en statuur in de Goudkust tijdens de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw best een statement was. Hij maakte zelf geen onderscheid tussen zijn Afrikaanse identiteit en zijn Europese kijk op de wereld, zag zichzelf als een nationalist én traditionalist, als een voorstander van politieke verandering, maar ook als een vaandeldrager van waarden als respect, waardigheid, discipline en hard werken, waar zijn eigen leven en carrière immers ook op gestoeld waren. Maar doordat hij zijn vijf kinderen die bewuste namen gaf: Nana Essie, Essie, Kofi Atta, Efua Atta en Kobina, nam hij een onmiskenbare gok dat er een trotse en onafhankelijke Afrikaanse toekomst voor hen in het verschiet lag.

Voor H.R., want zo noemden zijn vrienden en collega’s hem, was van de ene cultuur naar de andere kunnen schakelen iets wat onlosmakelijk bij zijn leven, achtergrond en politieke standpunten hoorde. Mijn vader weigerde te kiezen tussen radicale ommekeer of de status-quo, tussen traditie of moderniteit, tribaal of nationaal, Fanti of Ashanti, Afrikaans of Europees. Nee, hij stond erop dat de enige mogelijke duurzame overgang naar zelfbestuur er een was die recht deed aan het trotse verleden van het Ghanese volk en tot een evenwichtige samenleving zou leiden, die op eigen benen kon staan en van die onafhankelijkheid een succes kon maken. Hij slaagde erin een steunpilaar van de gehele samenleving te zijn en vervulde daarbij een voorbeeldrol binnen zijn eigen stam, sociaaleconomische klasse en op zijn werk.

Als manager ging hij elke dag in een donker pak en een vadermoordenaar naar zijn werk, waar ook veel Europese managers rondliepen, maar hij was thuis evengoed een traditionalist, en met ‘thuis’ bedoel ik dan het huis van mijn grootmoeder en de hele grootfamilie in Kumasi. In een samenleving waar je identiteit in belangrijke mate werd bepaald door je stam en het dorp waar je vandaan kwam, was hij zelf voortgekomen uit een huwelijk tussen een Fanti en een Ashanti en hij had zelf ook echtgenotes uit beide stammen. H.R. had vier vrouwen, met wie hij vijf kinderen kreeg, onder wie mijn tweelingzus Efua en ik.

Mijn vader had een hoge baan bij de United Africa Company, een dochterbedrijf van Lever Brothers, de Nederlands-Britse multinational die we tegenwoordig als Unilever kennen. Door die baan verhuisden we toen ik klein was heel vaak, van kleinere steden naar wat grotere, eerst van Kumasi naar Accra en toen naar Bekwai, en van Koforidua naar Nsawan en toen naar Nkakaw. Door die voortdurende verandering van omgeving voelde elk deel van het land voor ons dan ook vertrouwd aan. Mijn moeder Rose woonde aan de Kustkaap met mijn halfzusje Ewura Efua. Mijn tweelingzus Efua Atta en ik zagen haar toen we klein waren niet vaak, tot we naar de middelbare kostschool bij haar in de buurt gingen. Een van de dingen die tijdens die periode van zwerven altijd een belangrijke constante bleef en waar we ook echt altijd terugkwamen, was het huis in Kumasi, waar drie generaties ooms en tantes woonden. Tijdens de lastige momenten die elk kind wel eens heeft, was er altijd wel iemand bij wie je kon uithuilen of die je advies kon geven. Dat waren tevens de momenten dat de subtiele boodschappen van traditionele spreekwoorden gebezigd werden. ‘Je slaat iemand niet op z’n hoofd als jouw vingers tussen z’n tanden zitten,’ was bijvoorbeeld zo’n gezegde dat ons eraan herinnerde dat we zelfs als we ruzie hadden, altijd met elkaar verbonden zouden blijven.

We kregen daar bijna elke dag wel met nieuwe gezichten, een andere taal of een bepaald stamgebruik te maken, wat ons het belang van die mengelmoes van culturen en volken bijbracht. We kregen echt een non-tribale opvoeding in een tribale maatschappij, als politiek gematigden in een tijd van radicaal activisme, als bemiddelaars in een tijd dat je geacht werd partij te kiezen.

==

Dit speelde in de late jaren dertig en veertig van de vorige eeuw, toen een kleine Britse kolonie in West-Afrika vol was van dat vooruitzicht van onafhankelijkheid. Opgroeien in die nadagen van de Goudkust – het latere Ghana, dat was voorbestemd om als eerste land in de sub-Sahara zijn onafhankelijkheid te krijgen – betekende dat ik van heel nabij te maken kreeg met een radicale cultuuromslag in de samenleving. Toen ik tien was, in 1948, was de onafhankelijkheidsbeweging al op volle kracht en toen ik meerderjarig werd, gold dat eveneens voor Ghana, dat een vrije republiek werd, in de voorhoede van een Afrikaanse emancipatiebeweging waarbij er in een periode van slechts twee jaar zestien nieuwe Afrikaanse lidstaten tot de VN toetraden.

Voor het Ghanese volk was het een periode van hoop, beloftes en hooggespannen verwachtingen dat Afrika op het punt van opbloeien stond. Dat we eindelijk de kans kregen om voor onszelf dat te creëren waarvan we de koloniale machthebber beschuldigden dat ze ons dat ontzeiden. Voor mij was dat moment van volwassenwording onlosmakelijk verbonden met de onafhankelijkheidsstrijd van mijn land. Politiek had een lading die kwesties als stam, ideologie of inkomensverdeling ver oversteeg, zaken die in andere Afrikaanse gemeenschappen sindsdien de norm zijn geworden. De hele maatschappij werd ook op geheel eigen wijze bij die onafhankelijkheidsstrijd betrokken. Zo kwamen leiders van de beweging uit de gevangenis als de nieuwe premiers, rechters en opperbevelhebbers van het land.

In Ghana werd het dekolonisatieproces eerder gedefinieerd door de strijd tussen verschillende groeperingen in het land zelf, dan door zwart tegen blank. Daar zorgde de mug ook wel voor. Hoewel de slavenhandel eeuwenlang had gefloreerd, woonden er vanwege de malaria en de gele koorts namelijk maar weinig blanken in het land. Het was dus eerder een strijd tussen de Ghanezen zelf, tussen de radicalen en de meer gematigden, en mijn vader werd gaandeweg een vooraanstaand figuur bij degenen die verandering nastreefden via een geleidelijk maar gestaag transformatieproces.

De onafhankelijkheidsbeweging in Ghana werd gekenmerkt door dualisme: traditioneel tegenover modern, geschoolden tegenover de arbeidersklasse, de Ashanti tegenover de stammen aan de kust. Zoals in zo veel Afrikaanse kolonies het geval was, waren het ook hier soldaten die in de Tweede Wereldoorlog in het Britse leger hadden gediend, die op een zeker moment fundamentele vragen begonnen te stellen over de inherente ongelijkheid van het koloniale systeem. Ze zagen blanke soldaten aan wier zijde ze hadden gestreden, die aanzienlijke uitkeringen kregen, land en allerlei andere voordeeltjes, terwijl zij daar als Afrikanen geen aanspraak op konden maken. Samen met vooraanstaande leden van de Ghanese beroepsklasse, onder wie juristen, artsen en ingenieurs, begonnen die veteranen aan een onafhankelijkheidscampagne. Het betrof hier vooral conservatieve leden van de samenleving – wat per definitie gold voor mensen die onder het koloniale bestuur over status, geld en privileges beschikten – die een voorzichtige en zorgvuldige bestuursovergang nastreefden. Het was dan ook niet geheel toevallig dat hun onafhankelijkheidsleus ‘Stapje voor stapje’ luidde.

Dit was ook de groep die uiteindelijk de United Gold Coast Convention-partij (UGCC) oprichtte en de felle en moedige activist Kwame Nkrumah tot secretaris benoemde. Hij kwam uit een van de kleinere stammen van het land, was de zoon van een dorpsgoudsmid, en hij was in de vs en Engeland opgeleid. Hij bracht de beweging een zekere mate van ongeduld en passie bij, waar het meer gematigde tempo van de elite in het land uiteindelijk niet tegen opgewassen bleek. Op een gegeven moment had Nkrumah genoeg van hun neerbuigende houding en smalende kijk op wat zij als zijn opruiende achterban beschouwden en hij besloot zich af te splitsen en een eigen partij op te zetten: de Convention People’s Party. Behalve ongeduldig was Nkrumah ook een kien strategisch denker en had hij een ongekend vermogen om mensen te mobiliseren. Hij werd dan ook al snel de onbetwistbare aanvoerder van de Ghanese onafhankelijkheidsstrijd.

Voor mijn vader – een van de weinige exportmanagers bij een Europees bedrijf, maar tevens vooraanstaand lid van de UGCC en een goede vriend van de Ashanti-koning, de Asantehene – was dit een periode van zorgvuldig manoeuvreren. Ons huis werd in die tijd een plaats waar de belangrijkste leden van de UGCC samenkwamen – zozeer dat Nkrumahs activisten op een zeker moment zelfs in het park aan de overkant van de straat hun bijeenkomsten hielden. De discussies die mijn vader en zijn vrienden bij ons thuis voerden, maakten grote indruk op mij als jongeman. Toch voelde ik me tegelijkertijd ook aangetrokken tot de passie en de urgentie van Nkrumahs roep van ‘onafhankelijkheid nu’. Sommige van zijn standpunten, zoals dat we op eigen benen dienden te staan en ons eigen lot moesten kunnen bepalen, spraken me ook erg aan.

Wat dat alles me leerde, op een manier waarop dat alleen kan als je dat zelf hebt ervaren, is dat vreedzame verandering – zelfs transformationele verandering – wel degelijk mogelijk is. Nadat ik met eigen ogen had gezien dat de eerste Ghanese politiecommissaris en de eerste Ghanese legercommandant van het land werden ingezworen, leek niets eigenlijk nog onmogelijk. Iedereen van mijn generatie was vervuld van gevoelens van trots, maar vooral ook van de ongekende mogelijkheden. Ik kreeg bijvoorbeeld de kans om een opleiding in Amerika en daarna in Europa te volgen. Ik werkte in het begin van mijn carrière onder meer bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in Genève, bij de Economische Commissie voor Afrika van de VN in Addis Abeba, op het hoofdkwartier in New York, voor de UN Emergency Force in Caïro en voor het Ghanese Bureau voor Toerisme. Dat geloof in transformationele verandering is me ook altijd bijgebleven.

In Ghana werd de onafhankelijkheidsstrijd, net als in andere Afrikaanse landen die op het punt van vrijheid stonden, echt een nationale beweging in plaats van dat er traditionele politieke partijen ontstonden. Toen Ghana eenmaal onafhankelijk was, bepleitten de nieuwe leiders van het land dat het volk zich achter een nationale organisatie diende te scharen, met het onvermijdelijke gevolg dat het een eenpartijstaat werd. De UGCC vertegenwoordigde meer dan alleen een tegenpool voor Nkrumahs standpunten aangaande de juiste timing en aanpak om die onafhankelijkheid te verwerven, maar een dieperliggend geloof in meer traditionele waarden en gebruiken, die bij de gewone Ghanese burger heel diep geworteld zaten. Wat voor Ghana uiteindelijk een zegen was, was dat beide kanten een zo breed mogelijke achterban nastreefden en dus ook nooit een appel deden op afkomst naar stam. Dat heeft het land uiteindelijk ook behoed voor de trauma’s van allerlei stamconflicten waar zo veel buurlanden op het continent wel door werden geteisterd.

Dat verschil in visie en ervaring zag je ook in heel Ghana terug, tussen de stammen die met name aan de kust en in het noordelijke deel van het land woonden en de Ashanti, die vooral in het midden zaten, met Kumasi als hoofdstad. Hoewel mijn familie een mengeling van Fanti en Ashanti-invloeden kende, werd ik in Kumasi geboren en vormde het hart van het Ashanti-gebied voor mijn vader zowel zijn voornaamste bron van inkomsten als van invloed. Omdat de Ashanti al lange tijd een aanzienlijke onafhankelijkheid hadden genoten en geen dagelijkse interactie met allerlei Europese handelaren en soldaten gewend waren, zoals dat voor de stammen aan de kust wel gold, hadden ze ook in veel mindere mate last van allerlei vooroordelen en ingesleten aannames over het Europese racisme in hun omgang met Afrikanen.

In Kumasi was er dan ook geen sprake van gevoelens van onderdanigheid of minderwaardigheid ten opzichte van de Europese handelaren en anders dan in Accra ervoer men er ook weinig discriminatie. Sterker nog, ze waren trots op wat ze met hun koninkrijk en krijgersethos allemaal hadden bereikt, waarmee ze al een hele generatie langer dan de gemeenschappen aan de kust tegen de Britten hadden gestreden, voor ze het in 1902 uiteindelijk opgaven en door de kolonie waren geannexeerd. Anders ook dan die stammen aan de kust – en nog meer dan de mensen in oostelijk Afrika, die door veel grotere groepen Europese kolonisten waren overheerst – groeiden de Ashanti niet op met een gevoel dat er beperkingen waren aan wat ze konden bereiken.

Hoewel de Ashanti dus bekendstonden als een volk van krijgers, die zowel tegen de Britten op konden als andere stammen hadden overheerst, hechtten ze zelf grote waarde aan onderhandelingen en het sluiten van compromissen. Zo beschikte de koning van de Ashanti bijvoorbeeld niet over een eigen leger, maar moest het hof in tijden van oorlog en crises andere stammen en substammen zien te overtuigen dat ze manschappen bijdroegen.

Deze traditie van politieke overtuigingskracht en een bijdrage leveren aan een hoger doel door middel van dialoog en onderhandeling zat diep verankerd in de Ghanese maatschappij en heeft aan die traditie van vreedzame co-existentie bijgedragen. Later, nadat het land onafhankelijk was geworden en mijn vader de regionale minister in het Ashanti-gebied werd, was hij in staat deze traditie uit te bouwen bij het zorgvuldig in evenwicht brengen van de belangen van de staat en die van de koning, met wie hij een lange en hechte vriendschap had opgebouwd. De moderne praktijken van een republikeinse regering moesten worden geïntegreerd met meer traditionele gezagsstructuren, en als iemand die altijd al had geloofd in het naast elkaar bestaan van die kanten van het leven, was hij dan ook helemaal in zijn element.

Mijn vader belichaamde op meerdere manieren de mogelijkheden en conflicten die zo’n status met zich meebracht. Als een vooraanstaande zakenman van zijn gemeenschap was hij ook nauw betrokken bij de vrijmetselarij en de anglicaanse kerk. Hij werkte zij aan zij met Europese managers in de United Africa Company – en werd als collega-professional ook als gelijke behandeld – en vertegenwoordigde in zekere zin dan ook dé Afrikaanse zakenman voor de Europeanen, die gewend waren aan een traditie van overheersing en superioriteit en de precieze dimensie van de veranderingen aan de horizon nog niet volledig beseften.

In staat zijn om beide te doen: als vooraanstaand lid van de UGCC deelnemen aan de onafhankelijkheidsstrijd van het land, maar zich eveneens professioneel blijven inzetten voor zijn koloniale werkgever, vergde geduld, een kalme instelling en het vermogen om de voordelen en de merites van beide kanten te zien. Met Britse managers aan de ene kant en Ghanese revolutionairen aan de andere, moest hij een ware evenwichtskunstenaar zijn wat betreft zijn eigen normen en verantwoordelijkheden, zonder dat zijn eigenwaarde daarbij in het gedrang kwam. Mede daardoor was hij een zeer gedisciplineerd man, die maar weinig geduld kon opbrengen voor zwakte of lafheid.

In die zin was mijn vader dan ook een vertegenwoordiger van een veel dieperliggende culturele traditie van geduld, onderhandelingen en verzoening. Voor Ghanezen is het concept van de Afrikaanse ‘palaverboom’ altijd al een tastbaar onderdeel van het erfgoed geweest en dat is ook een van de bronnen van die relatieve vrede en harmonie tussen de vele stammen en religies van het land. Die babbelboom symboliseert een plek om samen te komen en te praten, om compromissen te sluiten en conflicten te beslechten, om verschillen te overbruggen en eenheid te creëren. Natuurlijk hadden de Ashanti ook eeuwenlang oorlog gevoerd met andere stammen, waren vreedzame schikkingen lang niet altijd mogelijk geweest en moest er soms wel geweld aan te pas komen. In het meer recente verleden, in de eerste decennia van de nieuwe republiek, zorgden een aantal militaire coups voor littekens op de conduitestaat van het land, en die terugval gaf aan dat we ons erfgoed helaas niet altijd konden waarmaken.

Niettemin werkt dat praten onder die figuurlijke palaverboom vandaag de dag in Ghana nog door. Als je een probleem hebt en er geen oplossing lijkt te zijn, kom je de volgende dag gewoon weer bij elkaar en blijf je praten totdat je eruit bent. Je kunt het oneens zijn met iemand of over een bepaald standpunt, maar wat je niet doet is de waardigheid van je tegenstander ter discussie stellen. Dat strekt zich zelfs uit tot de verstandhouding tussen traditionele stamhoofden en hun stammen. Zo kan een stamhoofd in het geval van misbruik of arrogantie daarvoor ook aansprakelijk worden gesteld en als hij niet langer op het vertrouwen en het respect van zijn mensen kan rekenen, kan hij ook worden afgezet.

==

Toen ik dertien was en naar kostschool ging, had ik dan ook al heel wat gebeurtenissen en ervaringen meegemaakt die me een basis van vertrouwen, tolerantie en discipline hadden gegeven. Van mijn vader had ik onder meer geleerd dat het mogelijk is om je eigen mening te vormen, ook al bevind je je op een zo bepalend historisch kruispunt als de onafhankelijkheid van je land, en dat je juist te midden van vermeende zekerheden en absolute waarden kritisch moet blijven denken. Hij bracht me bij dat wanneer anderen je zowat dwingen om partij te kiezen en menen dat het echt ‘of of’ is, er wel degelijk een andere oplossing bestaat, die soms beter voldoet aan de realiteit van complexe samenlevingen. Zijn eigen leven werd ook in belangrijke mate bepaald doordat stam en taal, plaats en bestemming allemaal naast elkaar konden bestaan, en dat die mengeling van erfgoed en hoop Afrika juist een nieuw begin kon bieden, met waardigheid als leidraad.

Ik zat in de Kustkaap op de Mfantsipim-kostschool in ‘de onafhankelijkheidsklas’ van 1957. Voor mijn klasgenoten en mij speelden politiek en het lot van ons vaderland een belangrijke rol in ons leven. Als de belangrijkste nalatenschap van Mfantsipim gelegen was in het feit dat jongens van allerlei geledingen en elke denkbare stam en uithoek van Ghana daar samen op school zaten en we daar allemaal tot jonge burgers van de nieuwe staat werden gevormd, was het dagelijks leven op school niettemin ook een weerslag van de overkoepelende scheidslijnen die toen in onze samenleving bestonden, tussen de fellere nationalisten en de wat meer gematigden, die destijds ‘de democraten’ werden genoemd.

Mfantsipim was de oudste jongensschool van het land en was gesticht door methodisten, en hoewel we een standaard Brits schoolcurriculum kregen voorgeschoteld, werd de school wel al door Afrikanen gerund. We droegen kaki schooluniformen, met korte broeken maar geen stropdas, behalve op zondag, wanneer je bovendien een wit pak aan moest. We kwamen elke ochtend in de sobere hal bijeen voor het gebed en op zondagen was die dienst natuurlijk wat langer. Alles was spartaans, van de kleine houten lessenaars en de stenen vloeren tot aan de kale wanden en het golfplaten dak. Stoïcisme stond hoog in het vaandel, naast je cijfers en je karakter.

Hoewel de onderwijzers ons schoolwerk natuurlijk het belangrijkst vonden, sijpelde de onafhankelijkheidsstrijd onherroepelijk door in elke les, elke discussie en elke ruzie op het schoolplein. Een van onze favoriete bezigheden waren bijvoorbeeld de rollenspelen, waarbij we net deden alsof we stamoudsten waren die het hadden over de juiste aanpak en timing van de onafhankelijkheid, en dan vormden we ook echt facties om de verschillende standpunten te verwoorden. We hielden zelfs namaakparlementsverkiezingen en ik verwoordde als ‘vicevoorzitter van de oppositie’ de argumenten van de gematigden tegenover de gepassioneerde nationalisten. Omdat ik aan de kant van de democraten stond, kreeg ik al snel de bijnaam ‘Annan-Domo’, wat natuurlijk ook te maken had met het feit dat iedereen wist wie mijn vader was.

Het was zeker niet altijd een gemakkelijke omgeving, met al die ongedurige jongemannen die popelden om hun gezag en macht te kunnen laten gelden, maar ik deelde hun ontzag voor Nkrumahs moed en vastberadenheid. Ons land maakte in die jaren ingrijpende veranderingen door. Zo was de Britse gouverneur-generaal er opeens niet meer en al snel daarna hadden we een Ghanese president. Wij groeiden dan ook op met het idee dat veranderingen wel degelijk mogelijk zijn, zelfs reusachtige veranderingen.

Toen ik de soms lastige maar ook veilige omgeving van Mfantsipim inruilde voor de Science & Technology-universiteit in Kumasi was een van de belangrijkste dingen die me bijbleef, die passie voor politiek en het debat in een tijd van dramatische – en voor sommigen zelfs onvoorstelbare – veranderingen. Ik sloot me in Kumasi aan bij de nationale Ghanese studentenvakbond en kreeg als vicevoorzitter al snel een uitnodiging om als vertegenwoordiger van de Ghanese studentenbeweging naar een bijeenkomst in Sierra Leone te gaan. Daar voerden jonge mannen en vrouwen uit de hele regio gepassioneerde discussies over de toekomst van hun land, over de onafhankelijkheidsstrijd en vooral ook over wat er daarna allemaal diende te gebeuren.

In het publiek bleek een vertegenwoordiger van het zogenoemde leiderschapsproject voor buitenlandse studenten van de Ford Foundation te zitten. Dat project was erop gericht studenten met leiderschapspotentie in de derde wereld op te sporen en hun de mogelijkheid te bieden om in Amerika te gaan studeren, zodat ze later een bijdrage aan de opbouw van hun eigen land konden leveren. Bij mij leidde dat tot een beurs voor Macalester College in Minnesota, een staat die qua klimaat, sociaaleconomische opbouw en raciale afkomst zo’n beetje het tegenovergestelde was van alles wat ik uit Ghana kende. Mijn familie ging ervan uit dat ik uiteindelijk met een Amerikaans diploma op zak naar huis zou komen en daar allerlei geweldigs voor ons land zou gaan doen. Dat dacht ik zelf eerlijk gezegd ook. Voor mij waren die opleiding en dienstbaar zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Ik had net als mijn ouders dan ook nooit gedacht dat mijn vertrek uit Ghana min of meer voorgoed zou blijken te zijn en dat Amerika mijn manier van denken zo ingrijpend zou beïnvloeden.

Ik verkeerde natuurlijk al in de gezegende omstandigheden dat ik uit een stabiel en veilig nest kwam en naar een school was gegaan die me de macht van kennis en begrip had bijgebracht. Ik was alleen niet immuun voor de schadelijke nalatenschap van het kolonialisme en de hiërarchische verhoudingen op basis van ras. Een zo’n ervaring had te maken met mijn vaders werkgever en vormde de aanleiding tot de eerste serieuze botsing tussen vader en zoon. Op een dag, toen ik nog niet zo heel lang bij de Wereldgezondheidsorganisatie in Genève werkte, werd ik door Unilever benaderd – naar ik vermoed, op aandringen van mijn vader – of ik niet in Afrika voor ze wilde gaan werken. Ze wilden me alleen niet naar mijn eigen land sturen, maar stelden voor dat ik in Nigeria zou beginnen. Dat was op zich geen probleem, maar het verraderlijke zat ’m in de details.

Hoewel andere expats een aangepast contract kregen, met allerlei speciale regelingen vanuit het bedrijf, zou ik als lokale werknemer in dienst treden, want volgens hen kwam ik immers ‘uit de regio’. Noch mijn Amerikaanse opleiding, mijn Ghanese opvoeding of mijn internationale ervaring als werknemer bij de WHO had me erop voorbereid zo’n oneerlijke behandeling te accepteren. Ik zou als Ghanees in Nigeria immers gewoon een expat zijn en toch beschouwde het bedrijf me als een local. Ik besloot vriendelijk te bedanken voor de functie, want ik wilde mijn carrière als Afrikaanse zakenman niet op die manier beginnen. Mijn vader was erg teleurgesteld over mijn afwijzing. ‘Neem die baan nou gewoon aan en vecht van binnenuit voor een eerlijke behandeling,’ zei hij. Ik antwoordde dat ik hun daarmee alle reden zou geven om me als een tweederangsfunctionaris te blijven behandelen.

Ik woonde toentertijd inmiddels al twee jaar in Genève, eerst via het Graduate Institute of International Studies, later als werknemer bij de WHO, waar ik op P-1-niveau begon (de laagste VN-rang voor een universitair geschoolde met geen of weinig werkervaring). Ik vond het een mondaine, boeiende omgeving en omdat ik als vierentwintigjarige al van heel dichtbij drie verschillende culturen had meegemaakt – in Afrika, Amerika en Europa – begon ik langzaam maar zeker te beseffen dat ‘gemeenschap’ voor mij waarschijnlijk iets heel anders zou betekenen dan voor de generatie van mijn vader.

==

Niettemin zou die behoefte om iets te betekenen voor en bij te dragen aan de toekomst van het continent waar ik vandaan kwam, een terugkerend thema in mijn persoonlijke en werkende leven blijven. In 1965, toen ik inmiddels drie jaar voor de WHO in Genève had gezeten, stapte ik over naar de Economische Commissie voor Afrika (de ECA), een gespecialiseerde VN-organisatie die zich ten doel stelde de regionale integratie en economische samenwerking op het continent te bevorderen. Het Addis Abeba van toen voerde me terug naar mijn pubertijd in Ghana, vlak voor de onafhankelijkheid van mijn vaderland. Ook hier was iedereen helemaal vol van die Afrikaanse eenheid, wat nog meer elan kreeg doordat er een nieuwe generatie Afrikaanse leiders was opgestaan. Dit was het eerste tijdperk van Afrikaanse eenheid, die heel duidelijk door Kwame Nkrumahs visie werd voortgestuwd.

In 1963, toen de Organisatie van Afrikaanse Eenheid (OAE) werd opgericht, telde die 33 landen. Naarmate steeds meer landen onafhankelijk werden en zich bij de organisatie aansloten, steeg dat aantal al snel. In 1960 alleen al kwamen er zeventien nieuwe landen bij en het aantal bleef alleen maar stijgen, tot het huidige aantal van 54. Ik was in die periode getuige van niet alleen het komen en gaan van nieuwe presidenten en premiers, maar ook van leiders van bevrijdingsbewegingen en allerlei andere vrijheidsstrijders. Al die mensen probeerden samen gestalte te geven aan de toekomst van het continent en ervoor te zorgen dat heel Afrika bevrijd zou worden. Je voelde de energie als het ware zinderen en het was voor een jongeman dan ook een opwindende tijd, een die me ook altijd zal bijblijven.

Aan de andere kant van de stad richtten wij ons bij de ECA vooral op het onderzoeken van en het doen van allerlei voorstellen voor de economische ontwikkeling van Afrika, door regionale en subregionale integratie en op z’n minst samenwerkingsverbanden. Ik herinner me dat de discussies op mijn werk vooral gingen over het verbeteren van de infrastructuur, de energievoorziening, het aanleggen van wegen en het uitbreiden van het spoornetwerk, zodat treinen ongehinderd van het ene naar het andere land konden. Ik twijfelde er ook geen moment aan dat Afrika met het juiste leiderschap en bestuur echt van de grond zou komen.

Een veelzeggend, zij het tragisch bewijs van de vele valse starten op het pad naar onafhankelijkheid, is dat het tegenwoordig genoegzaam bekend is dat de twee voornaamste obstakels voor Afrikaanse ontwikkeling nu juist die energievoorziening en infrastructuur zijn. Als je bedenkt hoe duidelijk dat veertig jaar geleden al werd onderkend, besef je meteen de prijs die Afrikanen voor slecht bestuur hebben moeten betalen. Jonge, idealistische vaklui kunnen de obstakels voor vooruitgang en de mogelijke manieren om die aan te pakken weliswaar prachtig in kaart brengen, maar leiders die verder kunnen kijken dan hun eigen persoonlijke belangen en gewin en die middelen ten dienste van het algemeen nut stellen, zijn toch net weer wat anders.

In 1971 volgde ik tijdens een sabbatical als Sloan fellow nog een masters aan het Massachusetts Institute of Technology. Ik keerde daarna naar de VN in Genève terug, maar hield mijn oren en ogen open voor een mogelijkheid om terug te kunnen naar Afrika. Er kwam al snel een aanbod van het Ghanese landelijk Bureau voor Toerisme, dat onder het ministerie van Toerisme viel, waar ik in november 1974 begon. Het doel was om het toerisme naar Ghana te bevorderen door investeringen aan te moedigen, hotels langs de kust te bouwen en belastingvrije winkels op te zetten, en zo meer toeristen naar het land te krijgen. Helaas was het Ghana waarin ik terechtkwam door een aantal staatsgrepen totaal veranderd. Het ging gebukt onder de zware schaduw van een militair bewind, dat gekenmerkt werd door een slopende combinatie van corruptie en bureaucratische verlamming.

Als het echter slechts een kwestie van bureaucratische obstakels was geweest, vermoed ik dat ik wel in Ghana zou zijn gebleven en het systeem van binnenuit had proberen te hervormen. De grootste beperking in elke bureaucratie is immers dat wat bureaucraten zichzelf opleggen – en dat was in Ghana niet anders. Ik keerde naar huis terug met mijn eerste vrouw, Titi Alakija, en onze twee kleine kinderen, Ama en Kojo. We vonden het fijn om bij familie en vrienden in de buurt te wonen en samen te werken aan het opbloeien van de economie. Het leger probeerde zijn greep op de hele samenleving te versterken, in de publieke en in de privésector, in de media en in de cultuur. Het gevolg was dat de economie langzaam maar zeker tot stilstand kwam. Het arbeidsethos en de eindeloze besluitvormingsprocedures verstikten elk beetje ondernemerschap dat er nog bestond.

Door die combinatie van bureaucratische rompslomp, het slechte bestuur en het militaire gezag zag ik weinig mogelijkheden voor de noodzakelijke veranderingen die Ghana – en Afrika als geheel – zo nodig had voor vooruitgang. Vandaag de dag, veertig jaar later, zet een nieuwe generatie zich af tegen die samenzwering van corrupt bestuur die in het hele continent om zich heen heeft gegrepen. Ik herken die frustratie en de kracht van zulke idealen in de gevoelens die wij een generatie eerder ook ervoeren.

In mijn geval besloot ik schoorvoetend en wel dat dit krachten waren waar ik niets aan kon veranderen en dat ik mijn carrière beter buiten mijn vaderland kon voortzetten. Mijn ervaringen in Ghana versterkten mijn overtuiging nog eens dat ik bij een internationale organisatie wilde werken, omdat ik wist dat mijn eigen land en andere landen in de derde wereld daar voor steun en advies terecht konden. Ik besefte dat ik mijn eigen land en Afrika als geheel nu het best kon dienen door bij de VN te gaan werken. En vanaf dat moment werden de Verenigde Naties mijn thuis.

2
Belofte maakt schuld

Somalië, Rwanda, Bosnië en de uitdagingen van vredeshandhaving in een wereld vol burgeroorlog

Op een dag, toen ik al dertig jaar voor de VN werkte, zat ik opeens ingeklemd tussen vier Amerikaanse soldaten met machinegeweren, die nogal op hun qui-vive waren. Ik was inmiddels ondersecretaris-generaal voor Vredesoperaties en we vlogen op dat moment in een snikhete Amerikaanse legerhelikopter boven Somalië. De verhoudingen in de wereld waren sinds kort heel drastisch veranderd.

Dit was in 1993 en onder me lag een nieuw en onbekend avontuur voor de VN: UNOSOM II, de vredesoperatie in Somalië – en het zag er niet best uit. De militairen zaten daar onder het mom van vredeshandhaving, maar er viel geen vrede te bewaren en ze raakten steeds verder verwikkeld in een ingewikkelde, continu veranderende burgeroorlog. Onze ervaringen uit eerdere vredesoperaties werden in deze uiterst vijandige omgeving dan ook meedogenloos op de proef gesteld. Niet al te lang daarvoor, op 25 september 1993, was er een Amerikaanse helikopter neergehaald. In de maand daarvoor hadden er al meerdere aanvallen op VN-troepen plaatsgehad en het aantal leek alleen maar toe te nemen, terwijl uit inlichtingenrapporten bleek dat er nog eens honderden strijders die loyaal aan de Somalische krijgsheer Mohammed Farrah Aideed waren, de hoofdstad Mogadishu binnentrokken.

Zo kregen blauwhelmen in toenemende mate te maken met landmijnen, lichte vuurwapens en raketwerpers. Die laatste waren die Amerikaanse legerhelikopter ook fataal geworden. We hadden te horen gekregen dat het toestel was neergestort en was uitgebrand, terwijl de Somaliërs er juichend omheen stonden. Later diezelfde dag werd er gewag gemaakt van het feit dat inwoners van de stad over de grote Bakara-markt liepen te paraderen met een witte voedselhulpzak met iets erin. Ze beweerden dat het de romp van een van de drie gesneuvelde Amerikaanse militairen was. Helaas bleek deze eenmalige aanval een voorbode te zijn van een veel ernstiger ramp, waar de operatie een paar dagen later, in oktober, mee geconfronteerd zou worden.

Er was een hoop gebeurd sinds mijn allereerste vredesmissie in 1973, toen ik als hoofd Administratie voor het burgerpersoneel in Egypte zat. De UN Emergency Force in Egypte (UNEF II) moest toezien op de terugtrekking van troepen uit de Sinaï na de Arabisch-Israëlische oorlog van eerder dat jaar. Ze fungeerde als buffer en moest toezien op de wapenstilstand en het vertrouwen bij zowel de Egyptenaren als de Israëli’s zien te versterken dat de ander zich ook aan die ‘lijn in het zand’ zou houden. De missie werd geplaagd door allerlei complicaties, wat verre van ongewoon was bij vredesmissies, en daar had ik in mijn werk dan ook dagelijks mee te maken. Een multinationale troepenmacht – in dit geval Finnen, Zweden, Peruanen, Ieren, Canadezen, Polen, Panamezen en nog een paar anderen – brengt heel wat administratieve en logistieke uitdagingen met zich mee. Denk aan meerdere bevelslijnen en logistieke ketens, andere talen en allerlei verschillen in de militaire en administratieve cultuur, om nog maar te zwijgen over het feit dat de troepenmacht uit een fluctuerend aantal militairen bestond, omdat elk land zijn troepen min of meer naar eigen inzicht detacheerde en ook weer terugtrok.

UNEF II was voor de deelnemers echter een grotendeels veilige en vreedzame missie, zoals dat ook voor bijna alle vredesoperaties tijdens de Koude Oorlog gold. In 1993 kregen we in Somalië echter te maken met alle bekende problemen waarmee vredesoperaties van de VN doorgaans te kampen hadden, zoals in Egypte in de jaren zeventig ook het geval was geweest, alleen ditmaal onder volslagen andere omstandigheden. We opereerden namelijk in een uitermate gewelddadige en instabiele omgeving, waar in feite helemaal geen vrede te bewaren viel. De blauwhelmen waren vaak gewoon echt aan het vechten. Wat politici, VN-woordvoerders en de pers ook over de operatie in Somalië mochten beweren, dit was een uitermate ingewikkelde vorm van oorlogvoering waar onze vredestroepen in verwikkeld waren.

‘Kunnen de VN niet veel beter echt ingrijpen en het bestuur in Mogadishu overnemen?’ vroeg een verslaggever. ‘Denkt u ook niet dat dat de enige oplossing is?’

‘Dat zou een enorm aantal troepen vergen. En vooral ook troepen die de benodigde risico’s kunnen en mogen nemen. Dan heb je het over oorlog,’ antwoordde ik. Dit speelde een paar maanden eerder, in september 1992, toen ik ondersecretaris-generaal en plaatsvervangend hoofd bij de afdeling Vredesoperaties was (het Department of Peacekeeping Operations, DPKO). De vraag van deze journalist gaf de boude en kritiekloze, naïeve houding van de internationale gemeenschap aan waarmee die plotselinge belangstelling voor humanitair ingrijpen gepaard ging. De verschrikkelijke beelden van Somalië die door de pers naar buiten werden gebracht deden de roep dat er harder moest worden ingegrepen toenemen, maar zonder daarbij rekening te houden met de implicaties daarvan en vooral met het gebrek aan politieke wil om die ambities ook waar te maken. Het gevolg van die kloof tussen de met de mond beleden doelstellingen van de internationale gemeenschap en de middelen die ze wenste in te zetten en de risico’s die ze wenste te nemen om ze waar te maken, zou de hoofdoorzaak vormen bij alle problemen waar toekomstige vredesmissies mee te maken kregen.

Juist in die tijd was er sprake van een enorme toename in het aantal, de reikwijdte en het ambitieniveau van VN-operaties, waardoor hun rol in de internationale vrede en veiligheid ook veranderde. In de periode 1987-1992 bestond het merendeel van de operaties (enkele uitzonderingen daargelaten, zoals de relatief omvangrijke operatie in Namibië) uit hoogstens circa honderd militair waarnemers, in missies waarbij de blauwhelmen relatief weinig risico liepen. Aan het begin van 1994 waren er in totaal echter maar liefst tachtigduizend vredessoldaten gedetacheerd in zeventien operaties over de hele wereld, waarvan het merendeel na januari 1992 was begonnen. Bovendien betrof het hier missies waarbij die blauwhelmen opeens ook echt gevaar liepen. Voor al deze nieuwe vredesoperaties gold bovendien dat de VN’ers anders dan in het verleden, met uitzondering van die enkele historische uitzondering, in een chaotische oorlogsomgeving terechtkwamen in gebieden die geteisterd werden door burgeroorlog. Dat waren grote kwalitatieve en kwantitatieve veranderingen en dat leidde tot een ingewikkeld scala aan problemen waardoor de VN voor enkele van hun moeilijkste crises en tevens grootste mislukkingen ooit kwamen te staan.

De eerste daarvan was het mislukken van de VN-vredesmissie in Somalië in 1993, de tweede de genocide in Rwanda in 1994, die onder het toeziend oog van een VN-troepenmacht plaatshad, en als laatste en derde, de moord op achtduizend Bosnische mannen en jongens in Srebrenica in 1995, nota bene een zogenoemde safe area.

==

De oorzaken van de rampzalig verlopen vredesmissies begin jaren negentig, door misbruik van dit zeer belangrijke instrument, liggen in de beginjaren. Al spoedig na de oprichting van de VN werden vredesoperaties gezien als een praktisch antwoord op de toenmalige internationale veiligheidssituatie. Na de Tweede Wereldoorlog leidde de snelle terugtocht van de koloniale mogendheden uit hun vroegere wereldrijken tot geheel nieuwe conflicten tussen zojuist onafhankelijk geworden landen, zoals tussen Israël en zijn buurlanden en tussen India en Pakistan. Met het begin van de Koude Oorlog kreeg dat soort conflicten echter opeens een heel andere internationale dimensie en gewicht. De tegenstelling tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten betekende dat lokale oorlogen tussen twee landen elders onvermijdelijk de belangstelling van een van de twee grootmachten trokken, en die geheel eigen dynamiek had tot gevolg dat het conflict gemakkelijk zou kunnen escaleren tot een internationale confrontatie.

Die zorgen en het acute gevoel van internationale onveiligheid als gevolg van de uitvinding van kernwapens leidden tot het concept van peacekeeping, een initiatief van Dag Hammarskjöld, de tweede secretaris-generaal van de VN. Hij onderkende daarmee de dreiging die van die lokale conflicten uitging en dat die zo snel mogelijk moesten worden gestabiliseerd om het risico op escalatie tot een internationale crisis, of erger nog, een kernoorlog, in de kiem te smoren. Wanneer de voormalige agressors hun geweld eenmaal hadden gestaakt, diende een internationale, neutrale troepenmacht toe te zien op de afgesproken grenzen van een staakt-het-vuren, het vertrouwen aan beide kanten te bevorderen en de spanningen tussen de voorheen strijdende partijen te verminderen. Hij noemde dat een vorm van ‘preventieve’ diplomatie ‘om nieuw ontstane conflicten uit de invloedssfeer van de twee machtsblokken te houden’.

De ervaringen van de twee eerste VN-veldmissies eind jaren veertig – toen er waarnemers werden gedetacheerd om toe te zien op de wapenstilstand in Palestina en bij het staakt-het-vuren tussen Pakistan en India in de Kashmirvallei – leidden eind jaren vijftig tot dat concept van vredeshandhaving, waarvan Hammarskjöld de basisprincipes en regels liet vastleggen. De inzet van internationale troepen als buffer om vertrouwen te kweken en staakt-het-vurenlinies te handhaven, werd als een zinnige bijdrage van de VN aan de internationale vrede en veiligheid beschouwd. Binnen het strakke politieke keurslijf dat door de Koude Oorlog bij de VN was ontstaan, was dat een opmerkelijke innovatie ten dienste van de wereldvrede en de internationale orde.

In 1973 werden de basisbeginselen van vredeshandhaving in navolging van Hammarskjöld uiteindelijk formeel vastgelegd:

==

– Blauwhelmen kunnen alleen met instemming van de betrokken partijen worden ingezet.