-

Arnold Karskens

HET BEESTMENSCH

De jacht op Nedernazi Klaas Carel Faber

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

Copyright © 2012 Arnold Karskens en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Groninger Archieven

Omslagontwerp en verzorging e-boek Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2248 2

e-ISBN 978 90 450 2249 9

D/2012/0108/726

NUR 680

www.atlascontact.nl

www.arnoldkarskens.com

-

Voor de slachtoffers van Klaas Carel Faber

En voor Piet Koning • 9 februari 1923 – † 6 april 1945

-

Proloog

Hoe vang je een voortvluchtige nazi als Klaas Carel Faber? Dikwijls heb ik het me afgevraagd. Tijd genoeg, want jagen is toch vooral een kwestie van lang stilzitten. Dus geen koffie halen. Zo mis ik op een ochtend in 2008 zijn thuiskomst. Terwijl ik in een nabijgelegen koffiebar een grote beker bestel, draait Faber het parkeerterrein op, stalt zijn auto op de vaste stek net naast zijn balkon en loopt naar binnen. Ook geen sudokupuzzel oplossen. Als ik opkijk, zie ik de witte kuif net de hoek om draaien. Vervolgens kan ik niet veel meer dan tikken op het venster van zijn woonkamer met de pen die ik nog altijd in mijn hand heb.

Als medewerker van de Geheime Staatspolitie, de Gestapo, en de staatsinlichtingen- en veiligheidsdienst, de Sicherheitsdienst, is Faber niet alleen getraind in het achtervolgen van slachtoffers. Als geen ander ontsnapt hij aan onheil. De oorlog overleeft hij. De doodstraf in 1947 voor het medeplegen van 22 moorden ontloopt hij in hoger beroep. Levenslange gevangenisstraf voorkomt hij door zijn ontsnapping naar Duitsland in 1952. In plaats van in een cel woont hij in een flat, uitleveringsverzoeken ten spijt.

Deze Klaas Carel Faber is een voortvluchtige veroordeelde Nederlandse oorlogsmisdadiger, een Nedernazi, uit de Tweede Wereldoorlog. Hij vertegenwoordigt de vreselijkste ideologie die de mensheid heeft gekend, namelijk het nazisme. De politie weet zijn adres en de politici kennen zijn verleden. En toch gebeurt er niets.

Vijf jaar heb ik rondgereisd in Nederland en Duitsland en gelobbyd om Faber alsnog op te sluiten. In de tussentijd zoek ik naar nieuwe bewijzen voor zijn misdaden.

De apathie slaat langzaam maar zeker om als Faber van onbekende dader nummer één prijkt op de lijst van de meest gezochte oorlogsmisdadigers van de Tweede Wereldoorlog, opgesteld door het Simon Wiesenthalcentrum. Het Nederlandse parlement onderneemt eindelijk eensgezind actie. Het altijd sceptische Duitse Openbaar Ministerie ziet uiteindelijk ook in dat de Duitse nationaliteit van Faber, verkregen door leugens en een wet uit de tijd van Adolf Hitler, geen vrijbrief voor straffeloosheid mag inhouden.

Op 24 mei 2012, twee weken voor de waarschijnlijke bevestiging van zijn strafuitvoering, overlijdt Faber aan nierfalen. Zijn einde in vrijheid is illustratief voor de naoorlogse houding jegens deze klasse schurken.

Sec de geschiedenis van deze oorlogsmisdadiger beschrijven geeft een onvoldaan gevoel. Het is ook te veel eer voor een moordenaar. Omdat de kruistocht tegen de ongestrafte Faber mij confronteert met de pijn van veel nabestaanden beschrijf ik die ook. En om die nog vaak onderbelichte gevoelens beter inzichtelijk te maken versnijd ik die met de verzetsgeschiedenis van mijn familie. Met dit boek wil ik duidelijk maken dat verzet tegen de Duitse bezetter grote consequenties heeft gehad voor de betrokkenen en langdurige naweeën kent bij hen die achterbleven.

Een gewone oorlogsmisdadiger is Klaas Carel Faber overigens niet, leer ik tijdens mijn campagne. Hij figureert in veel bekende fragmenten over de Tweede Wereldoorlog. Zijn vader Pieter is mede doodgeschoten door Neerlands meest beroemde verzetsstrijdster, Hannie Schaft, die een hoofdrol speelt in het boek van Theun de Vries en de latere film Het meisje met het rode haar van regisseur Ben Verbong.

De mooiste en meest omstreden vaderlandse verzetsvrouw Esmée van Eeghen komt om het leven in het bijzijn van Klaas Carel Faber. Zij speelt een hoofdrol in het boek van Anne de Vries Reis door de nacht en in de film Zwartboek van regisseur Paul Verhoeven.

De dood van de Haarlemse NSB’er Fake Krist, een bekende van de familie Faber, ligt ten grondslag aan het boek De aanslag van Harry Mulisch en de gelijknamige film onder regie van Fons Rademakers.

Daarbij heeft Klaas Carel Faber de grootste ontsnapping ooit van belangrijke oorlogsmisdadigers in Nederland georganiseerd.

Brussel, augustus 2012

www.arnoldkarskens.com

www.onderzoekoorlogsmisdaden.nl

-

Hoofdstuk 1

Een verwenteld schaap

Klaas Carel Faber komt in mijn leven als de oude generatie van mijn familie verdwijnt. Dat is bij de begrafenis van tante Annie in februari 2007, de laatste van mijn moeders kant. Tijdens haar leven kan ik me onttrekken aan iedere verantwoordelijkheid. Zij draagt het verzetsherdenkingskruis en vraagt me nooit om te gaan jagen achter de boeven van de oorlog. Maar voor het vers gedolven graf naast de kapel op de begraafplaats Sint Barbara in Alkmaar, terwijl een hoop zand wacht om de geschiedenis toe te dekken, voel ik een ondefinieerbare last op mijn schouders drukken, de plicht om iets recht te zetten. Mijn gram te halen, iemand te straffen voor wat hij oorlogsslachtoffers heeft aangedaan. Dat gevoel wordt sterker als een bevriende Indië-veteraan een gedicht voorleest en een lang eresaluut geeft.

Weggestopte beelden komen boven: hoe ik ooit thuis mijn vader op bed aantrof. Ziek teruggekeerd van een verzetsreünie in de Schermerpolder. Het is 1967. Zijn sigaren rokende vrienden zijn weer eens samengekomen. Ditmaal met bezoek van een piloot uit Amerika die op de boerderij van mijn moeders familie ondergedoken heeft gezeten. Als erkenning ontvangt de familie een oorkonde van de Amerikaanse opperbevelhebber en latere president Dwight D. Eisenhower. Alleen is mijn vader geknakt, een acute aanval van posttraumatische stress. Overgehouden aan zijn tijd als lid en later als hoofd van een knokploeg in de omgeving van Limmen en de Dorregeesterpolder: overvallen plegen, zwarthandelaren straffen, landverraders bedreigen, sabotage plegen, wapentransporten uitvoeren. Elke nacht op pad en terug voor het ochtendmelken van de koeien. Is het geen scherf of kogel, dan breekt de tijd uiteindelijk een strijder. ‘Je gaat toch niet dood?’ vraag ik.

Als boerenzoon neem ik de taken op de boerderij over en loop het land in, kijken of er geen schaap op zijn rug ligt. Een verwenteld schaap stikt na luttele uren. En zo zie ik ook mijn vader, op zijn rug. Gestrest en machteloos snakkend naar adem.

Hoe diep oorlog kan invreten op de geest van een mens begrijp ik pas jaren later, wanneer een zoon van een andere verzetsman me vertelt hoe hij als jonge jongen met zijn vader naar de Houtrusthallen in Den Haag is gegaan. De Britse zangeres Vera Lynn zou voor oud-strijders en verzetsmensen zingen. Wereldberoemd is ze met liedjes als ‘We’ll meet again’, voor wie naar het front moet in de knagende onzekerheid of hij zijn geliefden zal terugzien. ‘Toen zij het podium op kwam, begonnen al die grote kerels om me heen te huilen. Na afloop zag ik ze met hun hoofd tegen de muur bonken. Dat beeld ben ik nooit kwijtgeraakt.’

Alleen, bij wie moet ik revanche halen? Is er iemand die ik op zijn gezicht kan slaan? Ik weet niet eens wat ik wil als ik in april 2007 naar Hagen-Haspe in het Duitse Ruhrgebied rij. Daar woont de in 1949 ter dood veroordeelde en ontsnapte SS’er Herbertus Bikker, heb ik gelezen in krantenknipsels op de steekwoorden ‘oorlogsmisdadiger’, ‘voortvluchtig’ en ‘Tweede Wereldoorlog’. Met negen kogels vermoordt hij verzetsman Jan Houtman in november 1944 als die gewond op de grond ligt. Een confrontatie brengt hopelijk sturing in mijn zoekende geest.

De naam ‘Bikker’ prijkt op zwarte, zelfklevende tape boven de postbus in een flat opgebouwd uit grijze betonplaten. Deze ellendeling is niet bang voor arrestatie, zoveel is duidelijk. Als ik heb aangebeld bewegen op de eerste etage de gordijnen. Bikker, een kleine man met stoppelbaard en diepliggende ogen, kijkt door het raam. Hij ziet mij staan, maar speurt tegelijk de straat af. Blijkbaar belt er nooit iemand bij hem aan, of hij is ruim vijfenzestig jaar na de oorlog nog altijd op zijn qui-vive. Na wat gebaren opent hij, steunend op een bruine stok, de buitendeur. ‘Ja,’ vraagt hij brutaal.

Hij oogt tenger, gehuld in een oude trui. Niet iemand die je aanziet voor de extreem wrede kampbewaker van Erica, bij Ommen, die mensen mishandelt alsof het zijn lieve lust is. Maar zijn blik blijft argwanend. Hij is dan wel eenennegentig jaar maar niets ontgaat hem. Op vragen antwoordt hij kort in half-Nederlands, half-Duits.

Hoe is het met uw gezondheid gesteld?

‘Ja, ja.’

Komt u nog buiten?

‘Ja, ja. Ik krijg hulp van een vrouw. Een Holländerin die verderop in de straat woont.’

Denkt u nog wel eens terug aan de oorlog?

‘Nee, nee.’ Nadrukkelijk schudt hij zijn hoofd en doet een stapje naar achteren. Dit onderwerp vermijdt hij liever.

Hebt u spijt?

‘Nee.’

Weet u dat zeker?

‘Ik wil niks meer mit Holland zu tun haben.’

Als Bikker mijn fotocamera ziet, roept hij: ‘Niks, niks.’

Met een zwaai duwt hij de deur dicht. Tegendruk helpt niet. Zijn kracht is verbazingwekkend. Hij krijgt de deur op de knip. Door de vitrage zie ik hem de trap op lopen.

Even later stapt een buurman van middelbare leeftijd naar buiten. ‘Waarom valt u die man lastig?’ Ja, hij kent het verleden van buurman Bikker. ‘Und?’ De Duitser is kwaad op Nederlandse activisten die enkele jaren eerder verf tegen de pui hebben gegooid. ‘Ik woon op de tweede etage. Mijn ramen zaten onder. Op de stoep hadden ze “Kriegsverbrecher” geschilderd. Waarom? We praten toch ook niet meer over Napoleon. Zo lang is het immers geleden.’

Twee jaar later bel ik opnieuw aan. Nu tevergeefs. Zijn brievenbus is met tape dichtgeplakt. Bikker is enkele maanden eerder op 1 november 2008 dood achter zijn voordeur gevonden. Zijn lichaam ligt in een onbekend graf op de begraafplaats van Hagen. Voor vergelding ben ik te laat.

Ik rij naar Altenbreckerfeld, Westfalen. In een huis met witgestuukte gevel woont SS’er Siert Bruins onder de schuilnaam ‘Siegfried Bruns’. De SS’er is in 1980 door een Duitse rechtbank veroordeeld tot zeven jaar cel wegens ‘Beihilfe’ aan de moord op de Joodse gebroeders Sleutelberg. De rechtbank laat zich niet uit over zijn aandeel bij de moord op verzetsman Aldert Klaas Dijkema.

Vijf jaar heeft hij gezeten, de rest van de straf is kwijtgescholden want zo gaat dat in ons rechtssysteem. Een paar keer bel ik aan. Hij doet open in korte broek. Er trekt een lucht van gekookte bloemkool mee. ‘Ik heb mijn proces en straf gehad. Voor mij is de zaak afgedaan,’ zegt hij.

Een uurtje rijden verderop, in de buurt van Aken, woont Heinrich Boere in het stadje Eschweiler. Ook zijn woonoord is geen geheim. Hij verblijft in het plaatselijke bejaardencentrum Pro Seniore Residenz aan de Odilienstrasse, een modern crèmekleurig gebouw met veel balkons. Binnen belt de receptionist zijn kamernummer. ‘Er wordt niet opgenomen, misschien is hij nog aan het eten.’ Vandaag is het vrijdag en er staat visfilet op het menu. Even later komt Boere, met een bril op het puntje van zijn neus, achter een rollator de gang uit gelopen. Opgegroeid in Maastricht neemt hij als SS-lid deel aan de Silbertanne-moorden op Duitsvijandige Nederlanders. In juli 1944 schiet de oud-Oostfrontstrijder met een compagnon op de Bredase apotheker Fritz Bicknese. In september volgen de moorden in Voorschoten op Teunis de Groot en Frans Kusters. Na de oorlog vlucht hij de grens over en is hij bij verstek veroordeeld tot de doodstraf.

Zo genadeloos als nazi, zo vriendelijk doet Boere zich voor op zijn oude dag. Met een verwonderde blik van ‘waar hebt u het over’, beantwoordt de ex-mijnwerker met hoofdschudden de vragen over zijn gezondheidstoestand. ‘Niet goed en niet slecht.’

Hij heeft alle reden om zich zwak voor te doen. Het Landgericht in Aken zal hem een paar jaar later, vijfenzestig jaar na de daden, alsnog in een proces tot levenslange gevangenisstraf veroordelen. Met zielig doen wil hij de rechtsgang traineren.

In de hal van zijn bejaardentehuis verzucht Boere dat hij ‘te oud’ voor de cel is. Vrijwel direct snelt de huisbaas toe en vraagt Boere of hij het gesprek wil afbreken. Dat beaamt Boere gretig en schielijk loopt hij naar de lift.

Kort daarna aan de telefoon wil Boere iets toevoegen. In het Duits zegt hij: ‘Als je tegen ons was, ging je eraan. Ik heb mensen gedood. Zo gek waren we in die tijd. We hebben alles geloofd.’ Iedere avond bidt hij voor zijn slachtoffers en betuigt zijn spijt. ‘Selbstverständlich.’

Ik geloof er niks van.

De grote onbekende voor mij is SS’er Klaas Carel Faber. In het voorjaar van 2007 bevindt zich in het knipselarchief van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie in Amsterdam welgeteld één artikel over hem, een kopie uit de communistische krant De Waarheid van 9 januari 1956 waarin staat dat Faber als Duitser is erkend. Het gebrek aan informatie is stuitend. Op het moment dat ik de grijsblauwe dossiermap dichtsla, weet ik op wie ik mijn pijlen zal richten.

Moraalfilosofisch kan ik hoogdravende redenen bedenken: dat het erg is dat oorlogsmisdadigers ongestraft blijven; dat ik met een jacht op die Faber een voorvechter ben van de democratie en rechtsstaat. Maar eigenlijk zoek ik alleen wraak. Jou ga ik het lastig maken, denk ik, en loop in gedachten door een eindeloos uitgestrekt polderlandschap met de horizon als doel.

-

Hoofdstuk 2

‘Ein sehr netter, alter Herr’

Al decennialang woont Faber ongestoord in een flatgebouw van vijf etages aan de Rossinistrasse in de componistenbuurt van het Beierse Ingolstadt. Een buurt met ‘Wohnsilos’, gebouwd in de jaren vijftig als onderkomen voor de opkomende Audi-auto-industrie. Er wonen vooral arbeiders, werklozen en Oost-Europeanen. Vanaf mijn huis is het acht uur rijden.

Faber woont op nummer 2, de laagste verdieping. De raamkozijnen zijn wit geschilderd en contrasteren met de vuile dichtgetrokken glasgordijnen. K.-C. FABER vermeldt een vergeeld naambordje met zwarte letters op de deur. Dat streepje tussen zijn dubbele voornaam zie ik als het ultieme kenmerk van ijdelheid.

Als ik aanbel bij mijn eerste bezoek in het voorjaar van 2007 gebeurt er niets. Een buurvrouw komt aanlopen met een hondje. Nee, ze weet niet waar Herr Faber is. Snel glipt ze haar woning binnen. Op de eerste etage staat op de kokosmat in bloemetjesmotief HALLO. Echt welkom lijken bezoekers niet, want ook na lang kloppen gaat de wit geschilderde ijzeren deur niet open.

’s Avonds brandt er een staande schemerlamp met een grote kap in de woning. Er is dus iemand thuis. Na vier keer bellen klinkt het door de speaker. ‘Was ist?’

‘Meneer Faber? Ik kom uit Nederland.’

Faber schakelt over op perfect Nederlands. Opvallend is zijn vermogen tot een snelle reactie. Zonder aarzeling vraagt hij: ‘Ja, wat is er?’

‘U hoeft niet bang te zijn dat ik u iets doe, maar ik wil graag met u praten.’

‘Ik niet met u.’

Zijn reactie is zo luid dat je niet denkt aan een hoogbejaarde.

‘Ik ga niet weg zonder u te hebben gesproken.’

‘Dan kunt u lang wachten.’

Faber gooit de hoorn van de intercom op de haak.

Na de confrontatie vertoont Faber zich een paar dagen niet. Deze tactiek van zelfopsluiting totdat de belager de moed opgeeft, hanteert hij vaker. Een buurvrouw wijst naar een oud model donkerrode Audi 80 naast zijn huis. ‘Als de auto er staat, is hij thuis. Ja, hij rijdt ermee. Hij is niet ziek.’

Een buurvrouw van rond de veertig, die schuin boven Faber woont, zet haar vuilniszakken buiten. Nee, ze kent haar buurman persoonlijk niet, alleen dat hij ‘ein sehr netter, alter Herr’ is. Evenmin weet ze dat hij een gevluchte, ooit ter dood veroordeelde oorlogsmisdadiger is. Zoiets interesseert haar ook niet. ‘Dat was toen,’ en als die tijd terugkomt, zou het opnieuw gebeuren. Faber zal sowieso nooit meer vechten. Die is oud. Ze gooit de zakken in een container en neemt afscheid. ‘Goedenavond.’

Nieuwsgierige buren van Faber hebben de akelige gewoonte nummerborden te lezen en naar binnen te gluren in auto’s met buitenlandse nummerplaten. Waarna ze de flat in stappen om te klikken bij de ‘Nachbar’, vermoed ik. Na de eerste bezoeken aan Ingolstadt huur ik dan ook een tiental straten verderop een lokale auto die de eerste stadsletters ‘IN’ dragen.

Dan volgt het wachten. Wisselend geparkeerd tussen auto’s voor, achter en naast zijn flat. Wanneer hij gekleed in zijn beige jas verschijnt, wacht ik totdat de afstand naar zijn voordeur langer is dan de afstand tot de auto. Zo haal ik hem altijd in. Bang ben ik niet voor een woede-uitval, zoals regisseur Claude Lanzmann die tot bloedens toe is geslagen door een oud-nazi bij maken van zijn film Shoah, over de uitroeiing van de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Geweld zie ik die Faber, hoewel kwiek lopend, niet plegen. Zelf zou ik niet beginnen met knokken. Natuurlijk heb ik erover nagedacht. Thuis heb ik nog altijd de gummiknuppel van mijn vader liggen, die hij gebruikte in zijn tijd als knokploegleider. Dertig centimeter lang, geel met zwarte uiteinden. Het plan voor een lichte tik op zijn schedel of zelfs een por net onder zijn borstbeen laat ik varen uit praktische overwegingen, niet omdat het verwerpelijk is. Je slaat namelijk snel te hard. Maar ik ben niet van plan één stap opzij te gaan, wanneer hij me dat vraagt bij een ontmoeting in juni 2007. Met verslaggever Jelle Visser en cameraman Peter van der Linden van de actualiteitenrubriek EenVandaag wacht ik Faber met zijn vrouw op na hun terugkeer van de supermarkt. Hij staat naast de auto als ik hem aanspreek. Een tekst heb ik niet voorbereid.

‘Dag meneer Faber. We zijn van de Nederlandse televisie. We zijn nieuwsgierig hoe het staat met uw gezondheid.’

Faber, die in papier gewikkelde gebakjes van de achterbank pakt, schudt zijn hoofd en gebiedt: ‘Schiet op, ik moet erbij.’ Een reactie die ik had verwacht. Faber is een hooghartig persoon.

‘U wordt nog gezocht in Nederland, weet u dat? Voor… eh oorlogsmisdaden. Denkt u nog wel eens aan de slachtoffers die u gemaakt heeft?’

Een zure glimlach met ‘ha’ volgt.

Tussen de geparkeerde auto’s is weinig ruimte en met een handbeweging maant Faber mij plaats te maken: ‘Zou u mij erdoor willen laten?’

Mijn opmerking is de confrontatie die ik zoek. En ik win, althans naar mijn gevoel. ‘Nee meneer Faber, ik ga niet opzij.’

Faber draait zich om en loopt langs de flatmuur en de voorzijde van de geparkeerde auto’s richting voordeur.

We zetten de achtervolging in.

Luid vraag ik hoeveel mensen hij in elkaar heeft geslagen, verzetsmensen en Joden. Maar Faber reageert niet en loopt stug door. Zijn vrouw, die vooruit is gesneld, verordonneert hij: ‘Politie, bel de politie.’ Ik bluf terug: ‘Ja, belt u maar. U staat gesignaleerd. U bent een oorlogsmisdadiger.’

Inmiddels zwaait de deur van het portiek open. Met een paar stappen staat Faber voor zijn stalen voordeur. Jelle Visser, die met een extra camera de back-up doet voor het geval de eerste cameraman iets overkomt, stelt een scherpe vraag: ‘Meneer Faber, hebt u spijt?’ Omdat ik net achter hem loop herhaal ik de vraag. ‘Hebt u spijt?’ Dat de hersens van Faber werken, bewijst het volgende antwoord, voor mij net hoorbaar: ‘Ja, dat ik met u heb gesproken.’

Een paar maanden later zit ik opnieuw in hotel-restaurant Pius Hof, een Beiers onderkomen met zware eikenhouten meubelen aan de Gundekarstrasse in Ingolstadt op loopafstand van Fabers huis. Publicitair is de uitzending een succes geweest. Nabestaanden van zijn slachtoffers hebben gereageerd. Een ervan wenst me heel veel succes en sterkte. Faber juridisch aanpakken blijkt echter een groot probleem.

Ik vraag advies aan Liesbeth Zegveld. Met de altijd enthousiaste Leidse professor humanitair oorlogsrecht heb ik eerder gewerkt in de zaak-Frans van Anraat, de entrepreneur die grondstoffen voor gifgas heeft geleverd aan de Iraakse dictator Saddam Hoessein, en bij onderzoek naar omgekomen burgers in dodelijke schietincidenten door Nederlandse militairen in Irak en Afghanistan.

Altijd ziet ze mogelijkheden maar laat nu via een mail weten dat ze niet zoveel kan bijdragen. Ze kan enkele relevante verdragen bestuderen en kijken of met die informatie het Nederlandse ministerie van Justitie de collega’s in Duitsland extra onder druk kan zetten. ‘Dat is een zeer tijdrovende en complexe bezigheid, met een onzeker resultaat. Kwesties van verjaring, overgangsrecht, verdragsrecht, en nationaliteitsrecht naar zowel Duits als Nederlands recht spelen daarbij een rol.’ (E-mail, 11 juni 2007) Bewerkstellig een verzoek ‘tenuitvoerlegging straf’ via de politieke partijen, suggereert ze.

Een manier van aandacht trekken is een open brief, gericht aan de Tweede Kamer met handtekeningen van elf nabestaanden. Namen vind ik op het doodvonnis dat op 9 juni 1947 ‘In naam der koningin’ tegen Faber is uitgesproken. Vervolgens is het rondbellen in de provincie Groningen. Voor velen is het de eerste maal sinds zijn ontsnapping ruim een halve eeuw eerder dat ze weer hoop krijgen. Ze ondertekenen de brief dan ook graag. Op zo’n hartenkreet moet de politiek wel reageren, is de achterliggende tactiek. In dagblad De Pers verschijnt op 23 april 2008 de volgende oproep:

Geachte volksvertegenwoordigers,

Wij, nabestaanden van omgekomen verzetsstrijders en gijzelaars in de Tweede Wereldoorlog, vragen uw aandacht voor onze hartenkreet. Nog steeds, bijna 63 jaar na de capitulatie van nazi-Duitsland, loopt oorlogsmisdadiger Klaas Carel Faber vrij rond. Hij maakte deel uit van executiepelotons, hij begeleidde familieleden van ons naar hun executieplek en hij mishandelde talloze weerloze gevangenen, soms tot de dood erop volgde. De emotie die bij ons boven komt rond de 4 mei-herdenking in de wetenschap dat deze crimineel nog steeds vrij rondloopt, is in al die jaren niet verminderd. De pijn neemt bij velen juist toe. Wij vragen u daarom alle mogelijke politieke en juridische druk uit te oefenen zodat deze moordenaar eindelijk zijn straf uitzit.

Welgeteld één politieke partij reageert. GroenLinks-Kamerlid Naïma Azough vraagt opheldering aan de minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin. Ze krijgt een kort antwoord. De open brief is bekend bij de ministers van Justitie en Buitenlandse Zaken, maar hun resten ‘geen juridische mogelijkheden’.

IJverig schrijf ik in de avonduren namens deze nabestaanden het Beiers Openbaar Ministerie aan. Om indruk te maken onderteken ik als voorzitter van de Stiftung Untersuch Kriegsverbrechen, dat is de stichting Onderzoek Oorlogsmisdaden. Die stichting heb ik opgericht om oorlogsmisdrijven te onderzoeken die gepleegd zijn door Nederlanders of in Nederland wonende personen, waarbij Nederlandse bedrijven zijn betrokken of waarbij Nederlanders of in Nederland wonenden het slachtoffer zijn. Een ‘Stiftung’ maakt meer indruk dan vragen stellen als ‘onderzoeksjournalist’. Althans dat is de opzet, maar hoofdofficier August Stern in München laat weten dat het verzoek tot vervolging van Faber voor de deelname aan de executiepelotons niet mogelijk is. Omdat ‘Die Erschiessung rechtlich gewürdigt wurde’ – ‘de terechtstelling juridisch rechtsgeldig was’. Onder welk recht staat er niet bij.

Enthousiasme loopt bij mij harder dan de ratio. Het ontbreekt me aan feiten waarmee ik de ernst van de zaak kan uitleggen én steun kan winnen. Klaas Carel Faber noem ik een oorlogsmisdadiger, en dat is ook de gangbare uitdrukking, maar volgens het internationaal recht is dat iemand die deel uitmaakt van een bezettende macht. Als Nederlander kan Faber nooit bezetter zijn geweest. Klaas Carel Fabers deelname aan executies en martelingen vallen in de categorie misdrijven tegen de menselijkheid, omschreven in een speciaal handvest naast het Traktaat van Londen van 8 augustus 1945 dat de berechting regelt van de oorlogsmisdadigers van Tweede Wereldoorlog.

Het is tijd voor een duik in de archieven, voor een bezoek aan de bepalende plaatsen in zijn leven, voor een beter begrip van de persoon, zijn daden en zijn slachtoffers. Met die kennis kan ik hem vellen.

Direct doemt een groot probleem op. Het strafdossier van Klaas Carel Faber is niet openbaar. Alle verslagen van zijn acties, processen-verbaal van getuigen, het verloop van zijn proces, zelfs de aanklacht, liggen opgeslagen in de kelders van het Nationaal Archief en zijn door de privacywetgeving off-limit zolang hij leeft. Ook op de wet openbaarheid van bestuur die me duidelijkheid kan geven over de opstelling van de Nederlandse en Duitse regering inzake voortvluchtige oorlogsmisdadigers hoef ik niet te rekenen, met als argument dat ‘het interstatelijke correspondentie bevat tussen twee landen met een vertrouwelijk karakter’ (ministerie van Buitenlandse Zaken, 5 november 2010). In plaats van een overzicht als startpunt, moet ik eerst stukjes vinden en ze vervolgens als bij een legpuzzel in elkaar schuiven. Dat is een lange weg, die ergens in Haarlem begint.

-

Hoofdstuk 3

De kinderjaren

De toekomst gloort als Pieter Faber, geboren op 3 september 1888 in het Friese Franeker, en zijn vrouw, de Amsterdamse Carolina Josephine Henriëtte Bakker, geboren 20 oktober 1886, in het jaar van hun huwelijk op 8 april 1915 aan de brede Wagenweg 108, hoek Schouwtjeslaan, in Haarlem een koek- en banketbakkerij vestigen. De sierlijk geschreven trouwakte, laten we zeggen de basis van de persoon Klaas Carel Faber, vind ik in het Noord-Hollands Archief in Haarlem. Na enkele jaren verhuist de zaak naar nummer 82, een voormalige boekhandel. Dit wordt het geboortehuis van Klaas Carel, het bestaat nog steeds.

Een grote glazen wand op de rez-de-chaussee draait flauw een klein portiek in waarop twee deuren uitkomen. De linkerdeur leidt naar de woonruimte boven, drie ramen breed. De rechterdeur geeft toegang tot de winkelruimte. Het glas-in-lood boven de etalage oogt authentiek. KOOKWINKEL staat er nu op een stuk papier dat achter de ruit geplakt zit. De huurster, een vrouw met halflang zwart haar, wijst over de tafel met bakplaten naar de witte tegels en het gipsplaten plafond. ‘Het origineel is weggetimmerd,’ zegt ze. Alleen een kaal geschuurde houten deur tussen de winkel en het trapgat resteert uit de tijd van de Fabers.

Een buurmeisje herinnert zich de zaak aan de Wagenweg als dé banketbakkerij van Haarlem. Waar knechten in witte jasjes op fietsen met een bagagedrager aan het stuur bestellingen rondbrengen en het altijd heerlijk ruikt als het gebak op de binnenplaats afkoelt. ‘Er kwamen van die limousines met witte banden voor. Ze leverden aan de hele omgeving, aan chique klanten uit Overveen en Bloemendaal ook.’ (Haarlems Dagblad, 8 oktober 2009, en gesprek tussen Clara de Jong en auteur, 21 juni 2012) Krantenadvertenties uit de jaren twintig bewieroken de petitfour ‘fijn en in elk kwantum geleverd aan bals, tea’s en andere feestgelegenheden’. Daarnaast bestaan er voor fijnproevers de uitsluitend in eigen beheer gemaakte ‘frissche bonbons’, verkrijgbaar in de meest uitgebreide sortering. (Het Bloemendaalsch Weekblad 3 mei 1924 en Haarlems Dagblad, 20 februari 1925)

De hardwerkende Faber opent in 1924 een annex aan het Stationsplein 6. Hoewel ‘wat driftig van aard’ (Dossier KC Faber Commissie van Advies in Gratiezaken van Politieke Delinquenten, Leeuwarden 14 oktober 1952) is hij jarenlang voorzitter van de ‘commissie van den smuldag’, een dag waarop de Haarlemmers de tanden zetten in allerlei ‘smulartikelen’. De stevige, dikke bakker en kok oogst erkenning alom. Het briefpapier van de zaak toont een fraai logo waarin medailles pronken.

Het echtpaar Faber krijgt drie zonen, die allemaal een dubbele voornaam dragen. Vrijwel negen maanden na het huwelijk, op 19 januari 1916, wordt Martinus Klaas, roepnaam Martien, geboren. Pieter Johan, roepnaam Piet, is de middelste en volgt op 20 februari 1920. Klaas Carel, roepnaam Carel, sluit de rij op 20 januari 1922.

Die twintigste januari 1922 is een bewolkte dag. Geen neerslag, meldt het weerbericht. Geen regen of sneeuw. Wel begint een vorstperiode. Het is ook een dag van politieke windstilte: Paus Benedictus XV blijkt ernstig ziek en overlijdt de volgende dag. Het nieuws zet geen domper op de feestvreugde. De Fabertjes blijken geen kerkgangers.

De meeste tijdgenoten van Klaas Carel zijn inmiddels overleden, maar Clara de Jong van negentig jaar heeft om de hoek gewoond en speelt vaak en graag met de jonge Carel in de tuin van gemeenschappelijke buren. Ze woont inmiddels in Italië en zegt aan de telefoon: ‘Ik weet niet of je zijn karakter eraan kan ontlenen, maar wat ik me het best herinner is dat hij urineerde in een emaillen pisbak toen ik achterlangs liep en hij zich al plassend omdraaide en op mij richtte. Huilend rende ik naar huis en zei tegen mijn moeder: “Careltje heeft op mijn handen geplast.”’ (Gesprek met auteur, 21 juni 2012)

De alles verklarende hypothese dat een ongelukkige en armoedige jeugd Klaas Carel Faber tot een sadist kneedt, logenstraft zijn oudere broer Piet in diens latere memoires Bewogen leven, een autobiografisch epistel van ruim 30 pagina’s dat een medestandster mij in handen speelt. Eerder heeft zij het document tevergeefs aangeboden aan het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. Die vinden het stuk niet de moeite waard. We kopiëren het in de Albert Heijn aan de Amsterdamse Overtoom. Het geeft een unieke inkijk in de belevingswereld van de broers Fabers. Als kind ontbreekt het de broers in ieder geval binnen redelijke grenzen aan niets, reveleert Piet Faber. ‘Mijn jeugd is steeds zeer zonnig geweest en zowel Vader als Moeder droegen ons drie op handen.’ (Bewogen leven) Het echtpaar behoort volgens hem ‘tot de betere middenstand, tot welke klasse zij zich met vlijt en ijver hadden opgewerkt’.

De zomervakantie brengt het gezin in Duitsland door, waar familie woont en vader Faber door zijn vakmanschap zelfs het erelidmaatschap van de Deutsche Konditoren Verein krijgt uitgereikt. Vast recreatieoord is Emmerik aan de Rijn, net over de grens. De broers doen mee aan festiviteiten als jachtpartijen en volksfeesten en maken de opkomst mee van Adolf Hitlers Nationaal Socialistische Arbeiderspartij NSDAP.

Klaas Carel Faber raakt zo verrukt van het fascisme met zijn uitbundige vieringen en enthousiasmerende volkssolidariteit dat hij in 1934 samen met broer Piet toetreedt tot de Nationale Jeugdstorm, een Nederlandse jongerenbeweging geënt op de Hitlerjugend. De jonge Klaas Carel doorloopt inmiddels de laatste klassen van de ‘Opleidingsschool tot het middelbaar en hooger onderwijs voor jongens en meisjes’ Nr.17 aan de Wilhelminastraat 43a.

Direct na schooltijd hijst hij zich in zijn korte zwarte broek en lichtblauwe blouse met zwarte epauletten en paradeert over straat. ‘Ik was reeds voor den oorlog pro-Duitsch, daar ik veel familie en bekenden in Duitschland had,’ meldt hij later. (Proces-verbaal van aanhouding en inbewaringstelling, 18 mei 1945)

Vader en oudste zoon Martien treden tegelijkertijd toe tot de Nederlandse kloon van de Duitse NSDAP, de Nationaalsocialistische Beweging, afgekort NSB. Moeder volgt. ‘Vanaf dat moment werd thuis steeds over deze politieke beweging gesproken.’ (Pleitnota inzake gebroeders Faber, cassatie 1948)

De Fabers staan niet alleen. In 1935 stemt bijna 10 procent van de Haarlemse stemgerechtigden op de partij van leider ir. Mussert, dik boven het landelijke gemiddelde van 8 procent.

Meegolvend op de euforie colporteert Klaas Carel met de NSB-partijkrant Volk en Vaderland en verspreidt en plakt hij NSB-affiches. Het latere fanatisme toont hier zijn eerste tekenen want ‘Bijna alle marschen die destijds door de N.S.B. georganiseerd werden meegelopen.’ (Brief, 1 grasmaand 1942) Al dat demonstreren heeft navenante effecten op de studie aan de Gemeentelijke Eerste Hogere Burgerschool A op de hoek van de Zijlvest en de Raaks, die hij op 3 september 1935 binnenstapt. Op zijn bewaard gebleven administratieve schoolaffiche, een groot inmiddels vergeeld karton dat in het Noord-Hollands Archief ligt, staat onder ‘bijzondere opmerkingen en aanteekeningen’ een waslijst van berichten, straffen en uithalen aan zijn adres. Het begint al direct het eerste schooljaar na een maand les. Bij de datum 1 oktober staat: ‘Werk niet af.’ Verder let de jonge Klaas Carel niet op, hindert de les, geeft correspondentie tussen medeleerlingen door, snoept veel en verschijnt niet op de extra les Frans. Zijn ouders krijgen bericht dat hij ‘reeds eenige malen zijn leerboeken is vergeten’.

Het eerste schooljaar, klas 1B, haalt hij met de hakken over de sloot. Zijn vlijt en gedrag zijn beloond met het rapportcijfer 3. Ook op de inhoudelijke vakken scoort Carel dik onvoldoende, met een 4 voor meetkunde. Het tweede schooljaar doubleert hij met het cijfer 3 voor algebra. ‘Beter opletten’ luidt de kanttekening. Die vermaning is bij Klaas Carel aan dovemansoren gericht. Het jaar daarop gaat hij over met een herexamen.

Vrijwel direct bij het begin van de derde klas verdwijnt Klaas Carel Faber van de hbs. Over de reden lopen de meningen uiteen. Volgens Klaas Carel zet de Joodse directeur H. Voorzanger hem de voet dwars en zou hij ‘als gevolg van zijn politieke overtuiging’ van zijn school zijn gestuurd. (Levensloop, 6 april 1943) Het schoolhoofd zelf noteert op het schoolaffiche bij 31 oktober 1938 echter: ‘Kan ’t onderwijs niet volgen.’ Carels lidmaatschap ‘van een vereeniging’, de Nationale Jeugdstorm, wijst hij aan als oorzaak van de bedroevende schoolprestatie, en ‘misschien’ het meehelpen in de bakkerszaak. (Noord-Hollands Archief. Toegangsnummer 3525, inventarisnummers 288, 290 en 293)

Overdag gaat Klaas Carel aan de slag als voluntair, leerling en ten slotte als bediende in een herenmodezaak in Amsterdam. Hij pendelt met de trein op en neer. ’s Avonds bezoekt hij de textielvakschool. Misschien is hij niet bijster slim of een studiebol, uit niets blijkt dat Klaas Carel Faber lui is. Hij voetbalt, speelt hockey en doet aan boksen. Ook is hij niet achtergesteld qua uiterlijk. In latere processen-verbaal roemen vrouwelijke tegenstanders, ook die door hem zijn gearresteerd, zijn goede verschijning: lang, slank, achterovergekamd golvend haar, grijsgroene ogen, spitse neus, slanke vingers. ‘Hij was zo knap van uiterlijk dat een vrouw eenvoudig weg was van die man.’ (Proces-verbaal Trijntje Scheringa, 6 mei 1950)

Op 10 mei 1940, een pinksterzondag, breekt de Tweede Wereldoorlog voor Nederland uit. De familie Faber reageert teleurgesteld en woedend als het Duitse Zesde Leger de gevechten aangaat met onderbewapende Nederlandse militairen op de Grebbelinie. Althans, zoon Piet verzekert dat de hele familie het nationaalsocialisme zou hebben afgezworen als vader Pieter en zijn zoons Martien en Klaas Carel niet als ‘staatsgevaarlijke individuen’ met zo’n 150 lotgenoten zouden zijn opgesloten in de Ripperda Kazerne, een cavaleriekazerne in Haarlem-Noord.

Stro is er niet voor de NSB-sympathisanten en stadsgenoten met de Duitse nationaliteit. Eén emmer voor de hele groep dient als toilet. Wanneer een pan soep verschijnt, menen ze dat er in geürineerd is. De Duitsers bevrijden hen op 15 mei, de dag van de Nederlandse capitulatie.