Geert Mak

Reizen zonder John

Op zoek naar Amerika

==

==

2012

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Geert Mak

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Corbis Images/Philip Gendreau

Verzorging e-book Perfect Service, Schoonhoven

Kaart Rolf Weijburg

==

ISBN 978 90 450 2253 6 / NUR 301

==

www.atlascontact.nl

www.geertmak.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Ter nagedachtenis aan Edith en Louis Laub

Inhoud

Deel 1

Sag Harbor

==

Deel 2

New York – Connecticut – Massachusetts – Vermont – New Hampshire – Maine

==

Deel 3

New Hampshire – Vermont – Canada – Detroit

==

Deel 4

Michigan – Chicago – Illinois – Wisconsin – Minnesota

==

Deel 5

Minnesota – North Dakota – Montana – Washington – Seattle

==

Deel 6

Oregon – Californië – San Francisco – Monterey

==

Deel 7

Californië – Arizona – New Mexico – Texas – Louisiana – New Orleans

==

Epiloog

Verantwoording

Literatuur

Deel een

==

‘When the lights go on again all over the world

And the ships will sail again all over the world

Then we’ll have time for things like wedding rings and free hearts will sing

When the lights go on again all over the world.’

==

Vera Lynn

1

Niemand kon vertellen wanneer het grote feesten precies was losgebarsten. Er waren mensen die beweerden dat het al direct na de oorlog begon, onmiddellijk na VJ-Day op 14 augustus 1945, toen iedereen danste op straat en een gevluchte Duitse jood, Alfred Eisenstaedt van Life, op Times Square de plaat van zijn leven schoot: een matroos die, uitzinnig van vreugde, een kus drukt op de lippen van een verpleegster.

Het waren de maanden waarin uit alle hoeken van de wereld de GI’s terugkwamen, de jaren waarin iedereen plotseling zakken vol geld had, want ook in Amerika was alle luxe jarenlang schaars geweest, en op rantsoen. Nu kon je opeens weer wasmachines kopen, en radio’s, en de nieuwste Chevrolet. General Electric overspoelde het land met luxe uitvindingen: keukenmachines, broodroosters, elektrische vloerwrijvers, FM-radio’s, elektrische dekens en ga zo maar door. Ze werden aangeprezen door de tv-verkoper bij uitstek, Ronald Reagan – een geliefd acteur die met dit werk gaandeweg leerde ook zichzelf te verkopen. Oude idealen werden opgeschort, selling out werd een begrip – je ging werk doen waarin je geen zin had, maar waarbij je wel prima verdiende. Het waren de maanden en jaren waarin de Britse Vera Lynn de Amerikanen in het hart raakte: ‘A kiss won’t mean “Goodbye” but “Hello to love”.’ Ja, toen begon het, met die kus op Times Square.

==

Het was allemaal minder romantisch, vertellen anderen. Het begon juist toen iedereen het leven van alledag weer moest oppakken. ‘Begin je verhaal maar eens met die geniale uitvinding van de Levitts,’ kreeg ik te horen. ‘Dat zette pas werkelijk de boel in gang!’

Bill Levitt, zijn broer Alfred en hun vader Abraham waren de eersten die massaal geprefabriceerde huizen maakten. De reikwijdte van hun uitvinding was te vergelijken met de lopende band van Henry Ford in 1913. Met een doordachte constructie en een razend slimme planning kon Bill Levitt een simpel en solide huis bouwen voor een kleine achtduizend dollar. Het basismodel was, met twee slaapkamers en een zolder, geknipt voor een jong gezin. Het was, inderdaad, de T-Ford onder de woningen. Toch was er ook al een boel luxe meegebouwd: de huiskamer had een haard en een ingebouwd tv-toestel, de keuken had een ijskast, een fornuis en een Bendix-wasmachine. Voor 250 dollar extra kreeg je er ook nog een auto bij. Wie nu kocht was klaar voor de toekomst.

Op een enorm aardappelveld in Hempstead, twintig mijl van Manhattan, zetten de Levitts in 1946 de eerste huizen neer. Binnen twee jaar stond er een hele stad. In juli 1948 werden per week 180 huizen geproduceerd, in 1951 woonden op het oude aardappelveld 82 000 mensen, in 17 000 huizen. Vooral GI’s, die vaak een flinke afzwaaipremie in hun zak hadden, werden naar dit splinternieuwe Levittown gelokt. De advertenties logen er niet om, de afbetalingsregeling was riant. ‘Uncle Sam en de grootste bouwer ter wereld hebben voor u de mogelijkheid geschapen om in een aantrekkelijk huis te wonen, in een heerlijke omgeving, zonder dat het u een vermogen kost...’ ‘All yours for $ 58. You are a lucky fellow, Mr. Veteran.’ Het liep storm.

Het waren niet alleen de huizen, er ontstonden in die vreemde halfwereld van land en stad overal gemeenschappen van mannen en vrouwen die gezamenlijk de vrede verkenden. ‘Voor bijna ieder huis langs de honderd mijl lange kronkelstraten van Levittown staat een driewielertje of een kinderwagen,’ noteerde een verslaggever van Time in de zomer van 1950. ‘In Levittown valt tussen twaalf en twee ’s middags het leven stil: tijd voor een middagslaapje.’

Levittown was het begin van een explosie van suburbs – een woord dat meer inhoudt dan enkel ‘buitenwijk’ of ‘voorstad’, een begrip dat staat voor een hele cultuur, een eigensoortige vorm van wonen en samenleven. De suburb was voor talloze GI’s de start van het moderne leven, ‘time for things like wedding rings’, een veilig avontuur dat alle nieuwkomers bond. Het waren jonge gezinnen die niet meer bang waren om schulden te maken, gretige kopers omdat ze nog vrijwel niets bezaten, kinderen van arme Ierse, Italiaanse, joodse en andere immigranten die ervan overtuigd waren dat al die toekomstdromen voor hen nu werkelijkheid werden. In Levittown en in soortgelijke nederzettingen lag de kiem van een sociale beweging die het traditionele Amerika op zijn kop zou zetten, het begin van de trek naar de suburb, het einde van de oude stad en het oude platteland.

==

Nog een ander begin, een oudere Amerikaan vertelde me dat ooit: de auto’s. Voor hem begon het allemaal met de auto’s. Of, beter, de kleuren van de auto’s. Volgens hem was het de herfst van 1954. In dat najaar zag hij opeens drommen mensen voor de showrooms van de plaatselijke autodealers. Er was daar iets bijzonders aan de hand. De modellen verschilden wel van jaar tot jaar, maar ze waren altijd stevig en vierkant geweest, meestal zwart en donkergroen. Opeens stond er nu een totaal nieuwe generatie te blinken, breder en zachter dan ooit.

Ik heb de advertenties van dat jaar er nog eens op nagekeken. De aardse kleuren van voorheen waren vervangen door pastellen, roze en lichtblauw: de Chevrolet Bel Air en de Pontiac Star Chief, met hun Strato-Streak V8-motor, waren zowel verkrijgbaar in ‘avalongeel’ als in ‘ravenzwart’. De nieuwe modellen hadden bovendien ronde, panoramische voorruiten, en, bij de nieuwe Cadillac, een vreemde achterkant, met staartvinnen als van een jachtvliegtuig. De verkopen vlogen omhoog, alleen al tussen 1954 en 1955 met 37 procent. Niet meer de techniek en de duurzaamheid stonden centraal, maar de stijl en de vorm.

Nu braken er werkelijk andere tijden aan, zo’n gevoel gaven die auto’s. Ergens in dat decennium veranderde de Amerikaanse maatschappij abrupt in toon en mentaliteit, van een overlevingssamenleving in een consumptiesamenleving, van een wereld van zwoegers in een wereld van genieters.

De interieurs stonden nog vol spullen uit de jaren dertig en veertig, maar tussen die bruinige meubels en gehaakte kleedjes groeide een andere levensstijl, met alle elementen van de oude soberheid, en tegelijk met een soort vrolijke verbazing. ‘In welk sprookjesland zijn we nu terechtgekomen?’, dat was de algemene stemming.

==

Het waren de jaren van de zogenaamde babyboom. De geboortecijfers schoten met bijna de helft omhoog – en ze bleven hoog tot het eind van de jaren vijftig. In 1957, het topjaar van de babyboom, kregen 123 van de 1000 vrouwen een kind – een ongekend percentage in de Amerikaanse geschiedenis. En al die kleine kinderen werden ook nog eens grootgebracht in een veel grotere welvaart dan hun ouders ooit hadden gekend. ‘Nooit was er een wonderbaarlijker land dan Amerika,’ schreef de Britse historicus Robert Payne na een bezoek in 1949. ‘Het zit schrijlings op de wereld, als een kolossus; nooit eerder in de wereldgeschiedenis is er een macht geweest met zo’n grote en veelomvattende invloed op andere landen. De helft van ’s werelds rijkdom, meer dan de helft van de mondiale productiviteit en bijna twee derde van alle machines in de wereld zijn in Amerikaanse handen. De rest van de wereld ligt in de schaduw van de Amerikaanse industrie...’ Dit was The American Century, en zo zou het blijven.

Een paar cijfers, ze spreken voor zich. Bij aanvang van de 20e eeuw was de gemiddelde levensverwachting voor blanke Amerikanen amper vijftig jaar, bij zwarten lag die rond de vijfendertig. De Amerikanen gaven bijna tweemaal zoveel geld uit aan begrafenissen als aan medicijnen, een halve eeuw later was het omgekeerd. De gemiddelde levensverwachting lag nu rond de zeventig, ook voor de zwarte bevolking.

Het nationale inkomen steeg gedurende de jaren vijftig met bijna een derde. In 1956 kon een Amerikaanse teenager beschikken over een wekelijks inkomen van 10 dollar en 55 cent. Dat was meer dan het vrij beschikbare inkomen van het doorsneegezin in 1940. De middenklasse – het deel van de bevolking dat geld kan spenderen aan onnutte dingen – omvatte bijna de helft van de Amerikaanse huishoudens.

Het leven was, ogenschijnlijk, vroom en braaf. Bijna 60 procent van de Amerikaanse gezinnen bezat een eigen huis – dat was nooit eerder vertoond. Het echtscheidingspercentage was opvallend laag, in 1958 welgeteld 8,9 per duizend echtparen. Volgens de Galluppeilingen ging in 1940 een derde van de volwassen Amerikanen wekelijks naar de kerk – in 1955 was dat aantal gestegen tot ongeveer de helft. Op de ‘happiness-question’ antwoordde rond 1957 meer dan de helft van de Amerikanen: ‘Very happy.’ Nooit was het meetbare geluk zo groot geweest, nooit ook zou het meer zo groot worden.

==

Wie teruggeslingerd wil worden naar het toenmalige Amerika moet op YouTube eens kijken naar het familiefilmpje Disneyland Dream, gedraaid in de zomer van 1956 door de enthousiaste amateurfilmer Robbins Barstow. Barstow legde jaar na jaar de belevenissen van zijn gezin vast, en hij deed dat zo leuk en origineel dat zijn filmpjes langzamerhand klassiekers zijn geworden.

In Disneyland Dream neemt het gezin – vader, moeder, drie kinderen van vier tot elf – deel aan een wedstrijd van het nieuwe Scotch-plakband. Voor de winnaars ligt een reisje in het verschiet – met een vliegtuig! – naar Anaheim, Californië, naar het toen net geopende Disneyland. En warempel, de jongste zoon, Danny, wint de hoofdprijs met de ijzersterke slogan: ‘Ik houd van Scotch-plakband omdat ik het kan gebruiken als er iets scheurt.’

Opwinding alom, en alle buren van de Barstows komen uit hun voortuinen om de familie uit te zwaaien. Vervolgens is er de spannende vliegreis van negen uur naar Californië, aan boord van een TWA-Super Constellation, met ruimte voor welgeteld vierenzestig passagiers. Dan de simpele kermis van het beginnende Disneyland. In het hotel juicht Barstow over het feit dat het chique zwembad nu ook voor hen toegankelijk is, ja, de dagen zijn voorbij dat deze luxe alleen aan een elegante elite was voorbehouden. Het gezin lost het budgetprobleem op door niet in restaurants te eten, maar buiten te picknicken.

Cynisme of twijfel is nergens te bekennen, iedere minuut van het filmpje is vol zon, onschuld en een onophoudelijk enthousiasme. Inderdaad, zo besluit Barstow zijn film, Walt Disney heeft gelijk, Disneyland is the happiest place on earth. En het hele gezin is ‘Scotch-plakband voor altijd dankbaar’ voor deze ervaring.

Het slotkoraal van deze lieflijke Amerika-cantate: vanaf nu horen we allemaal bij elkaar, en iedereen kan het maken in deze nieuwe tijden.

==

Wij, Europeanen, hoorden die klanken vanuit de verte. Voor ons, kinderen in de provincie, was Amerika een droomland, met een losse levensstijl waarvan een enkele keer een flard over de oceaan kwam zeilen. Kort na de val van de Berlijnse Muur logeerde ik bij een familie in Armenië: jarenlang hadden de meisjes er lege parfumflesjes van Chanel en Lancôme verzameld, de hele badkamer stond er vol mee, ergens diep in de flacons hing nog het aroma van het rijke Westen.

Op dezelfde manier beleefden wij, Europese kinderen van de jaren vijftig, Amerika: via een paar glimmende tijdschriften, via een speelgoedauto van zacht en taai plastic – alleen al het vliegwiel was van verbluffende kwaliteit –, via een gratis Donald Duck die op een herfstdag opeens in de bus viel, en waarbij duizend horloges – omgerekend naar de huidige jeugdeconomie: duizend iPads – werden verloot. En dan de inhoud van het nummer: ‘Donald Duck als schoolmeester’, de neefjes wagen het zelfs om een ijsje op het hoofd van hun vermoeide oom uit te drukken! Zomaar een ijsje kapotduwen!

Uit dat Amerika komen op een gegeven moment pakjes groen-witte poeder waaruit een huisvrouw een pan soep kan toveren: California heet het spul. California fluisteren we, California. In de provinciestad waar ik opgroei sjouwen we vanaf onze moestuin zelfgeteelde kool, sla en aardappels langs een paar nieuwe fabriekjes over de Marshallweg, genoemd naar een generaal die, zo begrijp ik, al die bedrijfjes schijnt te hebben betaald: Amerika! Wij kopen van ons zakgeld platte pakjes kauwgom, mooi ingepakt, met een los plaatje van een filmster – die sparen we –, en alles ruikt vreemd en rozig: Amerika! Op de korte golf kraakt een legerzender de kamer binnen, met een omroeper die zomaar door zo’n swingorkest heen praat: Amerika! Lionel Hampton komt naar Nederland, in september 1953, de saxofonist speelt liggend op zijn rug, Hampton zelf verlaat zijn vibrafoon om een potje te gaan drummen en een dansje te maken op de tekst: ‘Hey Ba Be Re Bop’. Het commentaar van het dagblad De Gelderlander: ‘Mateloos moet die leegheid des harten zijn waarin de hang naar hogere waarden dan die van negergekreun zoek is.’ Maar het publiek, niets gewend, is door het dolle heen. Amerika!

==

Het jaar 1960 vormde het hoogtepunt van dit zoevende, lichtblauwe decennium. Het gemiddelde Amerikaanse jaarinkomen was ruim 5000 dollar, een nieuwbouwhuis kostte 12 500 dollar, een auto 2600 dollar, een paar schoenen 13 dollar, een liter benzine 6,7 cent.

De staartvinnen achter op de nieuwe Cadillac Eldorado’s waren de grootste en scherpste ooit. In april werd de eerste weersatelliet gelanceerd. Op de Filipijnen probeerde de Japanse regering tevergeefs de laatste twee Japanse soldaten uit het oerwoud te lokken – ze konden er niet van worden overtuigd dat de oorlog voorbij was. Xerox bracht het eerste commerciële fotokopieerapparaat op de markt. Chubby Checker startte een nieuwe dansmanie, de twist. Frank Sinatra stond in een filmpje Music for Smokers Only met een sigaret in de hand te zingen en nam tussen iedere regel een trek: ‘I get no kick from champagne...’

National Airlines was de eerste maatschappij die met jets van New York naar Miami vloog, in bijna drie uur, voor 55 dollar. De bouw van het Interstate Highway System, het grootste snelwegennet ter wereld, was al vier jaar in volle gang.

De machinale katoenplukker had het Zuiden overgenomen. De komst van de airconditioning maakte het mogelijk om zelfs in woestijngebieden een suburb uit de grond te stampen. Het platteland trok naar de stad, de overvolle binnensteden verhuisden naar de lanen van de voorsteden, het zwarte Zuiden verhuisde naar de fabrieken van het Noorden.

Op 9 mei – Moederdag – werd aangekondigd dat de eerste anticonceptiepil, Enovid, veilig was verklaard en op de markt mocht worden gebracht. De aartsvader van de pil, dr. John Rock, juichte dat de tomeloze paringsdrift van de mensheid eindelijk zonder gevolgen kon blijven: ‘Momenteel is de grootste bedreiging voor de wereldvrede en een behoorlijke levensstandaard niet de atoomenergie, maar de seksuele energie.’ De Koude Oorlog was in volle hevigheid hervat na het neerschieten van het Amerikaanse U2-spionagevliegtuig boven de Sovjet-Unie. De oorlogsheld Dwight Eisenhower was nog altijd president, het was zijn laatste jaar. De verkiezingscampagne was een nek-aan-nekrace tussen de volksjongen Richard Nixon en het rijkeluiszoontje Jack Kennedy.

==

1960 is het jaar waarin deze geschiedenis begint.

2

Dit verhaal is het verslag van twee reizen, een uit 1960 en een uit 2010. De ogen die Amerika in 1960 bekeken waren die van de schrijver John Steinbeck en van zijn hond Charley. Samen trokken ze door het land in een groene GMC-truck, Rocinante. Het voertuig was vernoemd naar het paard van Don Quichot, want iedereen vond het een vergelijkbare expeditie: een dwaze gepensioneerde ridder die er in z’n eentje op uittrok om het land te bevrijden van woeste, bloedgevaarlijke windmolens. De ogen van 2010 zijn de mijne.

==

John Steinbeck was in 1960 een vrij lange, grijzende man van achtenvijftig jaar oud. Zijn gezicht, zoals hij zelf schrijft, droeg de sporen van de tijd, met littekens, lijnen en rimpels. Hij had een snor en een baardje, en hij droeg het liefst werkkleding: korte Wellington-rubberlaarzen, een kakikleurige katoenen broek, een jagersjas en een verweerde blauwe pet van de Britse marine. Hij had die tijdens de oorlog gekregen van de kapitein van een torpedoboot – het schip zou kort daarna zelf getorpedeerd worden. De resten van de oorlogsjaren zaten, net als bij talloze anderen, nog in alle naden en kieren van Steinbecks bestaan.

Hij was getrouwd met Elaine Anderson, een keurige Texaanse dame die een zekere gelijkenis vertoonde met Lady Bird Johnson, de vrouw van de invloedrijke senator en latere president. De dames waren goed bevriend – toen Lady Bird een publieke figuur werd zou Elaine zelfs regelmatig voor haar winkelen en kleren kopen, omdat ze precies dezelfde maten hadden. Ze woonden de meeste tijd in Sag Harbor, een oude vissershaven aan de oostkust, tussen de krokodillenkaken van Long Island, twee uur ten oosten van New York.

Sag Harbor was in die tijd een klein fabrieksstadje, een blue collar town. Bulova stond er, een fabriek waar horlogekasten werden gemaakt. Grumman had er een vliegtuigfabriek, en verder waren er een paar scheepswerven. Ooit, omstreeks 1840, was het een van de ruigste walvisvaarderhavens ter wereld. Op de Old Burying Ground liggen de graven van de vroegste bewoners van het stadje, vanaf 1776: strijders in de Amerikaanse Revolutie, Franse kooplui, Portugese zeelieden, Ierse en Engelse walvisjagers. Er gaan verhalen dat de bemanning van sommige schepen in Sag Harbor niet van boord durfde, de talloze bars en bordelen waren er te riskant. Het was ook een van de rijkste havens, en dat is nog steeds te zien aan de weelderige rustieke villa’s uit de 19e eeuw die net buiten het centrum tussen de bomen liggen. Ze hebben grote balkons en veranda’s, Griekse zuilen, ramen met glas in lood, het kan niet op. De meeste huizen zijn de afgelopen jaren door rijke New Yorkers overgenomen en gerestaureerd, maar rond 1960 stonden ze er vaak verwaarloosd bij.

In 1955 kochten de Steinbecks er een klein huis. Het werd al heel snel Johns lievelingsplek. Hij schreef er vier boeken en talloze brieven, tobde over de wereld en het leven, raakte in een crisis, krabbelde er weer uit. Hun huis lag – en het ligt er nog steeds – op Bluff Point, een groene helling aan een uitloper van de oceaan, omringd door oude eikenbomen, met een eigen steiger voor de boot waarvan Steinbeck altijd had gedroomd. Vanuit het huis keek je over het gazon, dan verder over het rustige water van de baai, tot aan het stadje en de haven.

Het leven van John verliep volgens een ingesleten patroon: ’s ochtends vroeg op, met Charley naast zich in de auto naar Main Street, de post halen, een krant kopen, een koffie in de visserskroeg Black Buoy, iets kopen in de ijzerwinkel van Bob Barry. Steinbeck was dol op alles wat technisch was. ‘Gereedschappen, mechaniekjes, hij kon er geen genoeg van krijgen,’ hoorde ik van zijn oude vrienden. ‘Dat inrichten van die camper, die Rocinante, dat was typisch iets voor hem.’ Dan aan het schrijven, en in de namiddag opnieuw naar de haven, een paar glazen met Barry en wat andere vrienden in het barretje van de Upper Deck.

De ruige John en de gedistingeerde Elaine waren volkomen aan elkaar gewaagd. Volgens vrienden verschilden ze maar op één punt grondig van mening: Elaine hield van New York, John haatte de stad. Voor hem bestond er maar één stad, San Francisco. Sag Harbor was het ideale compromis. John had aan de rand van de tuin een rond schrijfpaviljoentje laten bouwen en voor Elaine kwam een klein zwembad – dat overigens al snel werd overgenomen door de eenden. Het was er klein, maar comfortabel, prettig en vredig.

Het is begrijpelijk dat Steinbeck vanaf het eerste moment viel voor Sag Harbor. Hij was een kind van de andere oceaan, van de westkust, uit Californië. Hij was afkomstig uit Salinas, het centrum van een welvarend boerengebied in het midden van Californië, zo’n twee uur ten zuiden van San Francisco. Zijn moeder was een ambitieuze en ontwikkelde lerares, zijn vader een stille gelukszoeker zoals je ze vaker ziet in het westen, gewend om een eigen weg te vinden in zware omstandigheden. In zijn zaken was hij niet al te gelukkig, in het getob over geld en familiekwesties ging hij bijna ten onder. Toch zou de zoon zijn beeld altijd met zich blijven meedragen, in al Steinbecks boeken zou zo’n soort figuur opduiken. ‘Hij was een man die buitengewoon in zichzelf teleurgesteld was,’ schreef John later over hem.

Steinbeck volgde een handvol colleges op Stanford – mariene biologie –, maar liep al snel weg, vastbesloten om zich te laten opvoeden door het echte leven. Hij mislukte in New York, keerde terug naar Californië en bivakkeerde, als bewaker, met zijn vriend Toby Street twee lange winters in een verlaten zomerhuis bij Lake Tahoe, midden in de wildernis. Daarna bracht hij jaren door aan de oceaan in Pacific Grove, een halfuurtje vanaf Salinas, vlak bij de stinkende sardine-industrie op de pieren van Monterey.

Hij leerde er Ed Ricketts kennen, een mariene bioloog die de kost verdiende met het verzamelen van alle mogelijke zeedieren voor universiteitslaboratoria. Ricketts’ eigen laboratorium was het centrum van een intens sociaal leven, vol vrienden en vooral vriendinnen, en enorme hoeveelheden goedkope drank. Ricketts werd de vriend van zijn leven, de oudere broer die hem leerde om zichzelf te accepteren, met al zijn pretenties en tekortkomingen.

In die jaren begon hij met een reeks novellen die over de hele wereld bekend zouden worden, tot in het Oostblok toe: Tortilla Flat (1935), Of Mice and Men (1937), The Red Pony (1938), Cannery Row (1945) – met zijn vriend Ed Ricketts in de romantische rol van ‘Doc’ – en The Pearl (1947). De verhalen speelden zich meestal af in Californië, en altijd gingen ze over eenvoudige levens, over moeizaam verworven geluk, over het noodlot, over de taaiheid van de overlevers.

Hij had een goed gevoel voor titels. The Grapes of Wrath (1939) – over het ellendige lot van degenen die in de jaren dertig door de grote droogte in de Midwest van hun land waren verdreven – en East of Eden (1952) – een bijna Bijbels drama over een worsteling tussen twee broers, min of meer gebaseerd op zijn eigen familiegeschiedenis in Salinas – werden klassiekers.

Met name The Grapes of Wrath had een verreikende invloed. Zijn beschrijving van de ontberingen van de slachtoffers van de zogenaamde Dust Bowl, en de manier waarop ze door hun mede-Amerikanen werden uitgebuit, werd in de rechtse pers zwaar aangevallen. In zijn geboortestreek kon Steinbeck zich jarenlang niet vertonen. Tegelijkertijd kon niemand om de harde boodschap van het boek heen. In de woorden van de toneelschrijver Arthur Miller: ‘De Joads – de hoofdpersonen – werden realistischer tot leven gebracht dan je eigen buren, en hun lijdensweg symboliseerde een tijdperk. De manier waarop Steinbeck de vernedering van de Amerikaanse armen gestalte gaf, was zijn grootste prestatie, die voor even de pertinente onwil van de Amerikanen tartte om de realiteit onder ogen te zien.’

Voor literatuurhistorici is het werk van Steinbeck een belangrijke schakel in de Amerikaanse verteltraditie, waarin het leven van de gewone man centraal staat, een keten die begint met Mark Twain en Walt Whitman en die nog altijd doorgaat. Steinbeck weigerde consequent om mee te doen aan de literaire modes van het understatement en het verborgen verhaal. Een dialoog moest spatten van het leven. Hij was en bleef een verteller. Zoals E.L. Doctorow schreef: ‘Steinbecks genie bestond erin dat hij een verhaal wist te maken van de totale puinhoop, en de bijna algemene ellende van het Amerika van de jaren dertig.’

==

John trouwde driemaal. Eerst met zijn jeugdliefde Carol, daarna met een mislukte actrice, Gwyn, met wie hij tijdens de oorlogsjaren een tumultueuze relatie onderhield. Ze kregen twee zonen, Thomas en John Jr. In die tijd reisde Steinbeck regelmatig langs de Europese fronten als correspondent voor de New York Herald Tribune en tegen het einde van hun huwelijk kwelde Gwyn hem regelmatig met de ‘bekentenis’ dat John Jr. niet zijn echte zoon was. De kwestie werd zelfs het hoofdthema van het toneelstuk Burning Bright. Onzin allemaal, de gelijkenis tussen vader en zoon was in latere jaren maar al te duidelijk, maar dat kon Steinbeck toen nog niet weten.

Hij zag de jongens regelmatig, bracht eindeloze vakanties met hen door, maar ergens bleef de verhouding tussen vader en zonen moeizaam, nabij en afstandelijk tegelijk. Zoals hij zelf ooit aan een vriend schreef: gelukkig is er een ‘diepe en woordeloze liefde’ die ‘van beide kanten van de barricade’ doorsiepelt.

Bij de scheiding – hij was midden veertig – wist Gwyn hem vakkundig uit te kleden. Arm en verbitterd trok hij zich terug in het oude familiehuisje in Pacific Grove. Mannen en vrouwen zouden elkaar moeten mijden, vond hij in die tijd, ‘behalve in bed’, de enige plaats ‘waar hun natuurlijke haat jegens elkaar niet zo evident is’. Binnen een jaar had hij al een nieuwe liefde ontmoet, Elaine.

==

Steinbeck leidde een dubbelleven. Hij woonde ook in Manhattan, in een brownstone huis op nummer 209 van East 72nd Street. Hij kon opeens verdwijnen, zeiden zijn vrienden in Sag Harbor. Dan zat-ie in New York, of waar ook ter wereld. ‘Elaine hield die levens strikt gescheiden,’ vertelden ze. Hij was tegelijkertijd klein en groot, zichzelf in Sag Harbor, een publieke figuur in dat vermaledijde New York en de rest van de wereld. Op foto’s ziet John, vooral op latere leeftijd, eruit als een dwarse, nogal stuurse man, ogenschijnlijk overtuigd van zijn eigen gelijk. Uit zijn later gepubliceerde brieven komt een heel ander beeld naar voren: een man die, ondanks alle succes, voortdurend twijfelt aan zichzelf en de waarde van zijn werk, een bezeten schrijver die tegelijk vol wantrouwen staat tegenover zijn eigen prestaties. ‘Mijn grote misdrijf tegen de literatuur is dat ik te lang heb geleefd en te veel heb geschreven, dat bovendien niet goed genoeg was,’ schreef hij in 1958 aan zijn vriend Elia Kazan. ‘Maar ik houd van schrijven. Ik vind het fijner dan wat ook. Daarom ben ik ook niet echt geïnteresseerd in toneel of film.’

Naar roem en onsterfelijkheid streefde hij niet – al kwam dat allemaal wel op zijn pad. In zijn hart was hij een teruggetrokken ambachtsman, een timmerman met woorden. Zelden of nooit trad hij voor publiek op. Toen een interviewer hem vroeg hoe hij zichzelf zag, als auteur, kon hij daar niets op zeggen: ‘Ik geloof niet dat ik mezelf ooit als auteur heb beschouwd. Ik zie mezelf als een schrijver omdat dat is wat ik doe. Ik weet niet wat een auteur doet.’

Hij groeide uit tot een van de bekendste Amerikaanse schrijvers. Rond zijn veertigste was zijn status onaantastbaar, ieder nieuw boek van zijn hand was een gebeurtenis. Van zijn boek over de bezetting in Noorwegen, The Moon is Down, werden binnen de maand van de verschijning in 1942 een half miljoen exemplaren verkocht. Eind jaren vijftig stond hij op de derde plaats van meest verkochte en vertaalde levende schrijvers ter wereld.

Tevens werd hij zwaar onderschat. ‘Ooit las en beweende ik de recensies,’ schreef hij in 1954. ‘Daarna legde ik een keer alle kritieken bij elkaar, om te merken dat ze elkaar ophieven, waardoor ik niet meer bestond.’ Dat patroon was inderdaad kenmerkend: of hij werd de hemel in geprezen vanwege zijn prachtige taal, zijn uitstekende verteltrant en zijn menselijkheid, of hij werd verguisd vanwege zijn ‘smerige en infame’ taalgebruik – door rechts – of door zijn sentimentaliteit en zijn ‘cartoonachtige’ personages – door links.

Bij de academische critici kreeg hij nooit veel voet aan de grond – een lot dat hij deelde met andere goede vertellers. In de jaren dertig, toen hij faam verwierf met zijn verhalen over zwervers, hoeren en straatarme trekarbeiders, gold hij al snel als te ‘proletarisch’ en te ‘realistisch’. Later vond men zijn werk te naïef en vooral te romantisch, en dat oordeel galmde decennialang na. ‘Het bijzondere van John Steinbeck is hoe goed hij soms is, terwijl hij zo vaak ook zo slecht kan zijn,’ schreef Robert Gottlieb nog in 2008 in The New York Review of Books.

Toch bleef Steinbeck, in binnen- en buitenland, een buitengewoon populaire schrijver, door alle jaren heen. ‘Ik heb mijn vader somber naar me zien opkijken vanuit de prullenbakken van vreemden, nadat zijn beeltenis was vereeuwigd op een postzegel van vijftien cent,’ schreef zijn eigen zoon John Jr. later in de hem kenmerkende stijl. ‘In dronken of gedrogeerde staat zag ik zijn naam in voorbijwaaiende kranten, en liep ik tegen standbeelden van hem op, terwijl ik alleen maar op zoek was naar een rustige, afgezonderde plek om te kotsen.’

Wat het literaire circuit weigerde te zien was Steinbecks grote waarde als chroniqueur van zijn tijd. Hij slaagde er uitstekend in om het publiek te bereiken dat hij voor ogen had, en in zijn verhalen herkenden zijn lezers zichzelf en hun wereld. Wat zij voelden wist hij in woorden en verhalen uit te drukken.

Nog altijd is Steinbeck sterk aanwezig, op een manier die slechts weinig levende schrijvers evenaren. ‘Wil je weten wat werkloze arbeiders tijdens de Grote Depressie moesten doormaken? Ga naar Amazon.com en bestel John Steinbeck, Depressie-epos The Grapes of Wrath,’ schreef de columnist Ezra Klein nog in september 2011. The Band, een rockgroep die als geen ander het levensgevoel van het gewone Amerika weerspiegelde, liet zich bij het schrijven van hun teksten door Steinbeck inspireren. De elegante Penguin-pockets van zijn werk worden jaarlijks in oplagen van honderdduizenden exemplaren verkocht, herdruk na herdruk na herdruk. Zijn werk is op talloze Amerikaanse scholen nog steeds verplichte literatuur. ‘Doel van uw bezoek?’ vraagt de Chinese stempelman me in de zomer van 2010 op het vliegveld van San Francisco. ‘Archiefonderzoek.’ ‘Waarnaar?’ ‘John Steinbeck.’ ‘Ah, Of Mice and Men, daar heb ik nog een werkstuk over gemaakt.’ Zijn gezicht licht op.

==

Steinbeck zelf twijfelde in zijn latere leven steeds meer over de kwaliteit van zijn werk, zo vertelden Elaine en zijn vrienden naderhand. Bij ieder boek dat hij publiceerde kreeg hij wel een paar stevige aanvallen te verduren, vaak van prominente recensenten. In al zijn teruggetrokkenheid raakten die kritieken hem sterk – steeds meer leek het erop alsof hij zijn criticasters in zijn hart gelijk gaf. Vaak vroeg hij zich af waarom geen enkele schrijver het succes van een bestseller overleefde. Pas later, zou hij ooit vertellen, begreep hij het. ‘Je wordt je bewust van jezelf, en dat is het einde van je schrijven.’

Hij had in de jaren vijftig een indrukwekkend oeuvre op zijn naam staan, maar hij vond al dat succes maar dubieus: ‘Ben ik dit wel waard?’ ‘Beteken ik eigenlijk wel iets?’ Hij schreef over het ‘rusteloze Amerika’, maar hij was er zelf een toonbeeld van, altijd zoekend, altijd worstelend met zichzelf. En dat kon hij dan weer overschreeuwen met een zekere blufferigheid.

John had de neiging om zich op te blazen, schreef Arthur Miller in zijn memoires, ‘om zo het beeld op te roepen van een sterke en vaardige en flinke westerner’. Miller tekende, in een gelegenheidsuitgave met herinneringen aan John Steinbeck, een prachtig portretje van Steinbeck zoals hij hem meemaakte. Steinbeck genoot in de jaren vijftig wereldfaam, hij was een ‘beroemdheid wiens leven was gevuld met beroemde vrienden en de macht waarmee roem gepaard gaat’. Van nabij was Miller echter verrast door Steinbecks onzekerheid, gevoeligheid en verlegenheid – vooral ook omdat hij zo groot was, en zo uitgesproken in zijn opvattingen.

Hij had veel filosofen gelezen, was thuis in de klassieke literatuur en hij was – zo vertellen anderen – een geliefde gast bij de etentjes van Miller en zijn toenmalige vrouw, Marilyn Monroe. Marilyn en John hadden een diep ontzag voor elkaar. Zij zag in hem de Ware Kunstenaar, ze deed vreselijk haar best om leuk en intelligent te zijn; hij zag een Ster, met een sexy glamour waaraan zelfs deze knoestige man zich onmogelijk kon onttrekken. Toch lag zijn hart duidelijk ergens anders. Hij had iets eenvoudigs en hij werd volgens Miller pas echt enthousiast als hij praatte over het leven op het land of in een kleine stad. ‘Als een geboren New Yorker kon ik in John, met alle respect, enkel een opgeschoten boerenjongen zien,’ schreef Miller.

Het was ook de tijdgeest die Steinbeck tegenzat. De late jaren vijftig waren een periode van onvoorstelbaar en overdreven patriottisme, de wedloop met de Sovjet-Unie was op een hoogtepunt, en Steinbeck, die zijn loopbaan was begonnen als een progressieve schrijver, voelde zich duidelijk gemangeld tussen de opvattingen die vroeger zijn leven bepaald hadden en de nu heersende mentaliteit. Arthur Miller: ‘Om eerlijk te zijn, ik had vaak het idee dat Steinbeck zich, tijdens het laatste deel van zijn leven, meestal ontworteld voelde – dus niet bepaald een wereldburger die overal thuis was. Maar een Amerikaanse schrijver blijft nu eenmaal zelden thuis.’

Steinbeck bleef inderdaad reizen, vooral naar Europa en Mexico. Bovendien vond hij een uitweg via een soort geestelijke ballingschap. Jaar na jaar spendeerde hij maanden in Europa, huurde een schitterend huis in Parijs, klaagde voortdurend over geldzorgen, reed tegelijkertijd rond in een Jaguar, schreef voor Collier’s Weekly, Saturday Review en het reismagazine Holiday reportages over Spanje, Frankrijk, Ierland en Italië. Gaandeweg sloot hij zich echter steeds meer op in de Middeleeuwen, in een grootse poging om – in The Acts of King Arthur and His Noble Knights – Le Morte d’Arthur, de klassieke 15e-eeuwse geschiedenis van Thomas Malory, toegankelijk te maken voor een breed hedendaags publiek.

Al eerder had hij een mislukte poging gedaan om een soort Amerikaanse Don Quichot te schrijven, Don Keenan – nee, de naam Rocinante kwam niet uit de lucht vallen. Maar bij Arthur ging het verder dan enkel een hertaling. Steinbeck identificeerde zich steeds meer met de 15e-eeuwse auteur, alsof hij een tweede, hedendaagse Malory wilde worden. Hij zocht naar een compleet nieuwe uitleg van het verhaal, passend bij het heden. Sterker nog, het verloop van het verhaal zelf was voor hem niet het belangrijkste. In de woorden van zijn biograaf Jackson Benson: ‘Hij was verrukt van de magische sfeer die door de taal werd opgeroepen, van de manier waarop het geluid en het beeld van de woorden hem deelgenoot leken te maken van de geschiedenis.’

In februari 1959 huurde hij, samen met Elaine, in het Britse Somerset een simpel boerenhuisje om zo dicht mogelijk bij zijn middeleeuwse helden en heldinnen te kunnen werken. Vanuit zijn werkkamer keek hij uit over heuvels en oude eikenbomen, ‘met in de wijde omtrek niets dat er niet al sinds de 6e eeuw was’. Vlakbij stond een Romeins fort, dat volgens hem misschien zelfs wel Camelot zou kunnen zijn, het mythische kasteel van Arthur. Hij herschreef in die maanden het middeleeuwse verhaal compleet, hij bouwde het als het ware om voor modern, Amerikaans gebruik.

Het werd één grote brok kitsch, hetzelfde soort kitsch als alle nagemaakte middeleeuwse kathedralen en kastelen die in het verleden her en der in Europa en Amerika zijn neergezet. Zijn agent en vertrouweling Elisabeth Otis deed wat een goede agent en uitgever hoort te doen en schreef hem de bittere waarheid: dit werkt niet, dit klopt niet, de poëzie en het ritme van het origineel ontbreken, hier zit geen leven in.

Hij werkte er nog een hele zomer aan door, en toen stopte hij. Niet toevallig op de plaats waar zijn grote held, Lancelot, uiteindelijk toch valt voor de vrouw van Arthur, de beeldschone Guinevere, en alles verraadt: zijn heer, zijn religie, zijn eden van trouw.

Aan een drinkmaatje, de journalist Joe Bryan, schrijft hij: ‘Een mens moet over zijn éígen tijd schrijven, welke symbolen hij ook gebruikt. En ik heb mijn symbolen noch mijn vorm gevonden. Dat is de ellende.’ Diep teleurgesteld voer hij in oktober 1959 naar Amerika terug.

Tekenend voor Steinbecks impasse was de inrichting van zijn schrijfpaviljoentje in Sag Harbor. In zijn biografie beschrijft Benson die tot in de details. Een gemakkelijke stoel in het midden, rondom tafels en boekenplanken, een schitterend uitzicht, er slingerden instrumenten voor zijn boot, spullen voor de tuin, krantenknipsels, notities, tuinboeken, geschiedenisboeken, woordenboeken, hondenboeken, scheepsboeken, de meest uiteenlopende zaken. Dat alles had hij geordend in prachtige laden en andere opbergsystemen, met opschriften als Matters of Rubber en Interesting Things.

Hij had, schrijft Benson, de ideale werkplek geschapen. Maar het werk zelf kwam niet meer terug. Dat was hij ergens onderweg kwijtgeraakt.

==

Steinbeck was op dat moment zevenenvijftig jaar oud. Hij was altijd een gezonde en stevige man geweest, maar na de mislukking van zijn Arthurproject begon hij te kwakkelen. Hij werd ziek, kreeg in december 1959 zelfs een lichte attaque, en hield een poosje vakantie om na te denken. ‘We komen op een leeftijd dat de pagina’s met overlijdensberichten heel wat nieuws voor ons in petto hebben,’ schreef hij zijn oude kompaan Toby Street. Elaine en hij waren altijd forse drinkers geweest, nu probeerden ze hun drankgebruik te beperken tot de weekends.

Daarna volgde er, zoals dat vaker gaat met oudere mannen die hun krachten voelen verminderen, opeens een explosie van activiteiten. Op de ochtend van Pasen 1960 ging hij in zijn schrijfkoepel zitten en schreef de eerste regels van een nieuwe roman, The Winter of Our Discontent. De opzet borduurde voort op een luchtig kort verhaal uit 1959, ‘How Mr. Hogan Robbed a Bank’, over een keurige burger die de plaatselijke bank oplicht. In deze uitgebreide versie loopt echter alles uit de hand. Zoals altijd werkte Steinbeck volgens het schema van een kantoorklerk, meestal zo’n achthonderd woorden per dag, maar nu joeg hij zich op tot meer dan het dubbele. De handeling van het boek speelde zich af in exact diezelfde periode als het schrijfproces zelf, van Pasen 1960 tot 6 juli 1960, de dag voordat Steinbeck er een punt achter zette. Uniek, vond hij zelf.

Zijn brieven, bewaard in de bibliotheek van Stanford University, met potlood geschreven op geel papier in een compact handschrift, vertonen nog altijd de sporen van deze jachtpartij. Aan Elisabeth Otis schrijft hij op 24 juni 1960: ‘Mijn boek maakt me kapot. De eeltknobbel op mijn wijsvinger van het potlood is zo dik als een ei.’ Een week later: ‘Dit is interessant, maar misschien alleen voor mij. Ik schrijf niet gewoon over het heden, maar over het heden, exact zoals het is.’ Aan Toby Street, op 6 juli: ‘Mijn Winter-boek is een obsessie geworden. [...] Het was een boom die maar groeide, met wortels in donker water.’

Hij pakte datzelfde voorjaar nog een plan bij de kop. Terwijl hij ondergedompeld was in Winter had hij al een speciale truck besteld voor een grote rondreis door Amerika. Hij wilde ‘dit monsterland’ opnieuw leren kennen, hij had het gevoel dat er fundamentele veranderingen hadden plaatsgevonden, ook in mentaliteit. Steinbeck was van plan via het noorden van de oostkust naar de westkust te rijden, dan langs de westkust vanaf Seattle en Oregon naar het zuiden, dan weer oostwaarts door Arizona, Texas en de zuidelijke staten. Zo’n drie maanden moest de reis gaan duren. Grote steden wilde hij vermijden, hij wilde vooral kleine stadjes zien, het platteland bekijken, uren rondhangen in bars en hamburgertenten, en iedere zondag een kerk bezoeken. Het blad Holiday zou bereid zijn om de reportages in afleveringen te publiceren. Er zou ook wel eens een boek van kunnen komen.

Steinbeck wilde alleen en anoniem gaan, onder de naam J.S. America. ‘Ik moet alleen gaan,’ zei hij tegen Elaine – althans, zo herinnerde zij het zich. ‘Ik wil per se alleen praten met de mensen, ik ben te veel op reis geweest, ik heb het contact met de mensen verloren.’ Wel vroeg hij haar een gunst: hij wilde hun poedel Charley meenemen.

In een veilingcatalogus van stukken uit Steinbecks boedel trof ik toevallig Charleys stamboom, en daaruit blijkt dat hij ooit anders heette: Anky de Maison Blanche, vermoedelijk geboren in 1951. Hij was afkomstig uit de Parijse voorstad Bercy, en hoewel hij volgens zijn baas later aardig wat poedel-Engels opdeed reageerde hij nog altijd het snelst op bevelen in het Frans. Toen ik in Sag Harbor de dochter van Bob Barry sprak, Gwen Waddington, wist die zich Charley nog goed te herinneren. Als kleuter had ze mee moeten varen op de boottochtjes die Steinbeck en haar vader samen maakten, en soms moest ze dan in de kajuit blijven, samen met Charley. Ze was bang voor het forse dier, maar Steinbeck zei telkens: ‘Vertel hem verhaaltjes. Dat helpt altijd.’

Steinbeck noemde het hele project Operation America – door Elaine en Elisabeth Otis, die er vanwege zijn gezondheid fel op tegen waren, al snel herdoopt in Operation Windmills. Het was inderdaad een uitermate romantisch plan. Steinbeck had, althans volgens zijn zoon Thom, nog nooit van z’n leven gekampeerd, de geplande reistijd was aan de krappe kant, de koude herfst naderde snel. Wel had hij in 1936, bij de voorbereidingen voor The Grapes of Wrath, iets soortgelijks gedaan. Hij had toen een bakkersauto gekocht, een pie wagon zoals hij het ding noemde, en die tot rijdende schrijfplek omgebouwd. Ditmaal richtte hij Rocinante in als een soort landschip, met alle mogelijke gereedschappen, touwen, hengels, geweren, schrijfgereedschap, landkaarten, een encyclopedie, tientallen andere naslagwerken, een takel en een blok en een watertank met tachtig liter water.

Een halve eeuw later zou ik het voertuig terugzien in het National Steinbeck Center in Salinas. Het was een ijzersterke pick-up met vierwielaandrijving en een kachel waarmee je een poolwinter kunt trotseren. In de laadbak was van wit gespoten aluminium een opbouw geconstrueerd, waarvan het interieur inderdaad deed denken aan dat van een schip: een knus houten hokje met een flinke tafel en twee bruinleren slaapbanken, een witte wasbak, een kooktoestel en een koelkastje, groenbruine gordijnen, een paar prenten van jagers en honden in actie, verder overal in de wanden kleppen en kastdeurtjes. De cabine waarin de bestuurder de dag doorbracht, was daarentegen één grote metalen rammelbak, zoals toen gebruikelijk was in bedrijfsauto’s. Het was weinig meer dan een simpele werkplek met een harde grijze voorbank, zware pedalen, zonder enige vorm van stuurbekrachtiging of andere luxe.

John was, volgens zijn vrienden, opgewonden als een schooljongen. In diezelfde brief aan Toby Street schreef hij: ‘Ik heb een vrachtwagen met daarop een huisje, als de kajuit van een kleine boot. Waar ik ook stop, ik zal er thuis zijn. Het heeft een kachel, een bank, een bureau en een ijskast. Charley gaat met me mee. Dit is absoluut noodzakelijk voor mij. Ik moet zien hoe het land eruitziet en ruikt en klinkt.’

Het moest, kortom, de klassieke reis worden van de eenzame held, met Charley als Sancho Panza, de schildknaap, al bleef diens nuchtere commentaar beperkt tot het lichten van zijn poot, door heel Amerika heen, tegen duizend en één bomen.

3

Op de heldere vrijdagochtend van 23 september 1960 gingen John Steinbeck en Charley samen op pad, met het geelbruin van de herfst al in de lucht. Vol vage onlustgevoelens – althans, wat Steinbeck betreft. Charley vond alles prima, als hij maar naast zijn baas mocht zitten op de voorbank. Hun expeditie had inderdaad alle trekken van een Don Quichotproject, in galop ten strijde tegen de windmolens.

Ikzelf, een halve eeuw later, voelde me al net zo’n dwaas. Steinbecks reisverslag was in 1962 verschenen als Travels with Charley, in 1966 gevolgd door een reeks interessante nabeschouwingen onder de titel America and Americans. Het hele project had me altijd gefascineerd, ik vond Travels bij eerste lezing al direct boeiend, vol kleuren en mensenstemmen, geestig en vlot. Het verhaal springt heen en weer als de gedachten en associaties van iemand die dag na dag achter het stuur zit: je rijdt door een herfstlandschap, dan weer speelt een herinnering door je hoofd, een uurtje later zit je in een diner tussen een paar zwijgende boeren, de regen klettert, daarna zit je weer in de avondzon aan een stille rivier, en ondertussen lees je het land.

Wat een aanstekelijk boek! Het bracht me op het idee om ook een keer zo’n inspectietocht door Europa te maken – ik deed er een vol jaar over, het werd een totaal ander project, maar het begin lag bij Travels. Daarna vroeg ik me af of ook Steinbecks reis zelf niet eens herhaald zou moeten worden, met de oren en ogen van nu. Maar zou ik dat moeten doen, als Europees journalist?

Wij, Europeanen, hadden in onze luxe en welvaart een soortgelijke gang doorgemaakt als de Amerikanen, zij het wat minder uitbundig, met talloze onderlinge verschillen en met de ballast van twee verwoestende wereldoorlogen. Het tempo van de veranderingen was trager geweest: toen de Steinbecks in de zomer van 1959 in het Britse Somerset bivakkeerden hadden ze daar nog een leven meegemaakt dat al jaren nauwelijks leek te zijn veranderd. Auto’s waren er vrijwel niet, de bakker en de kruidenier kwamen langs de deur, de postbode deed zijn ronde op de fiets, het huis werd enkel verwarmd met een kolenvuur, een koelkast had niemand, laat staan een wasmachine, groenten teelden de Steinbecks in hun eigen tuin, gras maaiden ze met een zeis, elektriciteit was er nog maar pas, stromend water werd die zomer aangelegd. Rond 1960 was de grote welvaart in West-Europa nog maar net begonnen, en voor de meeste Oost-Europeanen zou zo’n soort bestaan pas decennia later aan de horizon verschijnen.

Amerika fascineerde ons, Europeanen, natuurlijk wel, in hevige mate zelfs. Dat was de toekomst, zo moest je leven, met dat Amerikaanse lef en die benijdenswaardige flair! Al in het begin van de 19e eeuw schreef de jonge Franse aristocraat Alexis de Tocqueville een visionair reisverslag over het toen splinternieuwe Amerika. Samen met zijn vriend Gustave de Beaumont had hij van mei 1831 tot februari 1832 door het land gereisd, officieel om het Amerikaanse gevangenissysteem te bestuderen, in werkelijkheid vooral om een indruk te krijgen van deze totaal nieuwe wereld en van die wonderlijke democratie waarbinnen iedereen gelijkwaardig was.

Zijn grote werk, Over de democratie in Amerika, is een klassieker geworden, maar een gouden bron zijn vooral de losse brieven, notities en dagboekaantekeningen die het tweetal onderweg produceerde. De twee jongemannen waren scherpe en geestige waarnemers, en ze hoorden en zagen veel, juist omdat ze buitenstaanders waren. Zoals Tocqueville schreef: ‘Een vreemdeling hoort vaak belangrijke waarheden bij de haard van zijn gastheer, die deze wellicht verborgen houdt voor zijn vrienden.’

Tocqueville en Beaumont hadden waardige Europese navolgers, van de Britse ambassadeur James Bryce, die Tocqueville nauwkeurig nareisde en in 1888 zijn eigen klassieker publiceerde, The American Commonwealth, tot de Zweed Gunnar Myrdal met zijn legendarische studie naar de rassenverhoudingen – An American Dilemma (1944) – en de Brit Jonathan Raban, die met Bad Land (1996) een prachtige minigeschiedenis schreef van een boerenfamilie op een stipje in de oneindige prairie.

Zo waren er nog tientallen anderen. Naast, natuurlijk, alle Amerikanen. Als er in één land immers voortdurend werd geschreven en nagedacht over de eigen identiteit en de eigen rol in de wereld, dan was het wel in Amerika zelf. Wat zou ik daar nog aan kunnen toevoegen?

Aan de andere kant, laat ik dat maar eerlijk bekennen, was Amerika ook mijn geheime liefde, al tientallen jaren. Net als veel andere Europeanen had ik een ingewikkelde verhouding met onze achterneefjes en -nichtjes aan de andere kant van de oceaan, en met onze machtige en ooit zo rijke oom Dagobert. Het land was een onuitputtelijke bron van verhalen en ideeën, en alles was altijd weer anders dan je dacht. Ik had er in de jaren tachtig en negentig rondgereisd, ik was er met de trein van oost naar west gesukkeld en weer terug, ik had er verkiezingen en drugsoorlogen verslagen, ik had er eindeloos gepraat en geïnterviewd, ik was er bevriend geraakt met vredesactivisten, schoolmeesters en politiechefs, ik had me ondergedompeld in rodeofestivals en PEN-congressen, en uiteindelijk belandde ik altijd weer aan de keukentafel bij mijn Amerikaanse tweede moeder – want soms worden Amerikanen heel gemakkelijk familie. Edith, heette ze, Edith Laub.

De keuken van Edith en haar man Lou was de eerste Amerikaanse keuken die ik zag, aan hun ontbijttafel voerde ik mijn eerste Amerikaanse discussies, in hun huis beleefde ik voor het eerst de Amerikaanse gastvrijheid en generositeit. Ik was totaal overrompeld, op die frisse ochtend in augustus 1979, toen we elkaar ontmoetten.

Ik was nog nooit eerder in de Verenigde Staten geweest. Met twee vrienden had ik een goedkope en waanzinnig lange vlucht geboekt, in het vliegtuig dronken we te veel cuba libres, alleen al omdat we de naam zo grappig vonden, en na bijna twintig uur strompelden we het huis binnen van een of andere vriend van een vriend in Berkeley. Er was niet genoeg ruimte, en na een paar telefoontjes werd ik overgebracht naar het huis van nog weer andere vrienden van vrienden, zoals dat ging in die jaren. Ze duwden me een smalle trap op en ik viel, uitgeput, neer op een bed en sliep als een blok, bijna het klokje rond.

Het eerste wat me die volgende ochtend opviel was het licht. Voor ons, uit het altijd wat nevelige Nederland, is dat merkwaardige, glasheldere Californische licht een wonder. Ik kon er niet genoeg van krijgen. En dan was er die typische lucht van zo’n Amerikaans houten huis, vermengd met die van de duizenden boeken die overal in de kamers en zolders waren weggestouwd. Daardoorheen steeg een kruidige geur van goed gemaakte roereieren naar boven, Ediths befaamde scrambled eggs, en op een of andere manier was ik thuis. Het was een geluk dat me nooit meer verliet, iedere keer als ik weer langskwam: het licht, de geuren, de warmte.

Ik sprong uit mijn bed, trok mijn kleren aan, de trap af naar de keuken, en daar begonnen we te praten, te discussiëren en te lachen, Edith, Lou en ik. Het was zeven uur ’s ochtends, en plotseling was het één uur, en zo begon een innige vriendschap.

Lou overleed in het midden van de jaren tachtig. Edith werd een waardige oude dame. Ze was slecht ter been, maar ze bleef werken, in een kleine bibliotheek voor de liefhebbers van marxistische theologie. Op zondagmiddagen zaten we wel eens oude foto’s te bekijken, opgeduikeld van onder haar bed, waarin ze toen al behoorlijk veel tijd doorbracht. Ik wist niet wat ik zag. ‘Jeepers Creepers! Where’d ya get those peepers? Jeepers Creepers! Where’d you get those eyes?’ Dat was het lied dat hoorde bij de jonge Edith, toen ze in New York haar Lou ontmoette, op een van die zomeravonden van 1945, toen iedereen danste op Times Square. Een prachtige joodse meid, scherp en geestig, niemand kon zo lachen als zij.

Op haar zestiende wilde ze filmster worden, en met die ogen zou haar dat gelukt zijn ook. Op een avond kwam een oom op bezoek, een vooraanstaande maffioso, voor hen een familielid als alle andere. ‘Wat wil je worden?’ vroeg de oom aan Edith. ‘Ik wil naar Hollywood,’ zei ze ferm. ‘Okay,’ zei de oom. ‘Hier heb je duizend dollar om te beginnen, maar dan moet je nu wegwezen!’ Hij telde de bankbiljetten zo uit op tafel. In de kamer werd het doodstil. Edith aarzelde geen seconde, graaide de biljetten bijeen, rende de trap af en de straat op. Even later moest ze door vader en broers worden weggetrokken van de bushaltepaal waaraan ze zich, schreeuwend van woede, bleef vastklampen.

Zestig jaar later zaten we samen naar de grote tv-shows te kijken. Ze was inderdaad naar Californië getrokken, was in een tweedehands boekhandel beland die ze samen met haar Lou bestierde, ze had twee zonen grootgebracht, ze was behoorlijk streng in de linkse leer geworden – we discussieerden wat af over de Sovjet-Unie –, maar de grote glamourshows, daar bleef ze dol op. Ze was door en door Amerikaans, die tweede moeder van me, vervuld van Amerikaanse idealen en de Amerikaanse droom, en juist daarom was ze ook zo kritisch op haar eigen land. Edith was zesentachtig toen ze in 2007 stierf.

Misschien was het wel haar dood die me opnieuw deed nadenken over het Steinbeckproject. Waarom ook niet? Ik las Travels voor de tweede keer, nu meer met het oog op de praktische kant van het project. Het reisplan van Steinbeck zat uitstekend in elkaar, de route kon zo opnieuw worden gevolgd. Bovendien, wat was er leuker dan om zijn tocht precies vijftig jaar later na te reizen, in het najaar van 2010, met John en Charley in gedachten naast me, en met dezelfde vraag voor ogen: wat is in die tussenliggende decennia met dit ‘monsterland’ gebeurd?

Dit nabije en toch zo vreemde Amerika was zo bepalend voor ons, Europeanen. Maar toch: wat weten we er eigenlijk van? En wat niet? Wat was echt, schijn, mythe? En nu die glorieuze eeuw van Amerika, die 20e eeuw, voorbij is, wat gaat er gebeuren? Hoe gaat dit land de 21e eeuw in? Wijzen de Amerikanen ons nog steeds de weg naar de toekomst?

Ik besloot te gaan. Zonder veel pretenties, met een vrije blik en een leeg hoofd, puur voor mezelf. Windmolens of niet, wat kon mij het schelen.

==

John Steinbeck had in 1960 alle reden om op onderzoek te gaan. Zijn oude Amerika was inderdaad in een onvoorstelbaar tempo veranderd, het was onder zijn ogen weggelopen, razendsnel.

Een jaar eerder, op 24 juli 1959, had in Moskou, tijdens de American National Exhibition, een historische confrontatie plaatsgevonden, een onverwacht politiek duel tussen de Republikeinse vicepresident Richard Nixon en de Sovjetpremier Nikita Chroesjtsjov, waarin de overmacht van de American Century nog eens was gedemonstreerd. Het was een bijna surrealistisch tafereel geweest, het grote gesprek tussen het communisme en het flitsende Amerika van de jaren vijftig, de twee grote ideologieën die op dat moment de wereld bepaalden, en dat allemaal voor het keukenaanrecht van de Amerikaanse modelwonong die daar was opgebouwd.

Iedereen had zich vergaapt aan de luxe, en de Sovjetpers had honend geschreven over de ‘Taj Mahal’: deze woning was net zo representatief voor het doorsnee-Amerika als de Taj Mahal voor het huiselijk leven in India. Nee hoor, zei Nixon, met een afbetaling van honderd dollar per maand is zo’n huis bij ons prima bereikbaar voor een staalarbeider. Chroesjtsjov blufte terug: ‘Jullie hebben dollars nodig om zo’n huis te krijgen, bij ons hoef je daarvoor alleen maar in ons land te zijn geboren.’

De mannen stonden pal tegenover elkaar, de gedrongen Oekraïense boer en de zoon van een Californische tankstationexploitant, Nixon zwaaiend met zijn vinger naar Chroesjtsjov terwijl hij de Amerikaanse successen van de jaren vijftig opsomde: de 44 miljoen Amerikaanse gezinnen bezaten samen 56 miljoen auto’s, 50 miljoen televisietoestellen en 143 miljoen radio’s, en zo meer. ‘Deze cijfers laten zien,’ riep Nixon, ‘dat als het gaat om de verdeling van rijkdom de Verenigde Staten, het grootste kapitalistische land van de wereld, het dichtst bij het ideaal gekomen zijn van welvaart voor iedereen, in een klasseloze maatschappij.’ Vervolgens duwde Nixon een flesje Pepsi-cola in Chroesjtsjovs hand, en zo werd de Sovjetleider vereeuwigd – de definitieve overwinning van Pepsi en Amerika.

==

Natuurlijk, het was de Amerikanen niet komen aanwaaien. In de eerste naoorlogse jaren verkeerde Amerika niet bepaald in een triomfstemming. Er heerste, naast vreugde, een gevoel van nederigheid. De gebeurtenissen tijdens de oorlog waren zo overweldigend geweest, hadden zoveel gezinnen geraakt en vaak ontwricht, dat alle dagelijkse zorgen helemaal niets betekenden in verhouding tot die verpletterende wereldoorlog.

‘Wie vandaag terugkijkt naar 1945, ziet een heel ander cultureel tijdperk, aan de andere zijde van een soort narcismegrens,’ noteerde de conservatieve commentator David Brooks meer dan zestig jaar later. ‘Eenvoud, het gevoel dat niemand in wezen verschilt van een ander, vormde een belangrijk onderdeel van de toenmalige cultuur.’ Dat gevoel van bescheidenheid bleef in het Europa van de jaren vijftig nog een tijdje bestaan, in Amerika verdween het vrij snel.

De volwassen Amerikanen die in de jaren vijftig in lichtblauwe Chevy’s rondreden hadden bovendien het harde overleven voor en tijdens de Grote Depressie volop meegemaakt, hun gezinnen hadden soms op de rand van de honger geleefd, hun levenshouding was erdoor bepaald. Zelfs in de jaren twintig, hoe swingend ook, leefde meer dan 40 procent van de stadsbewoners in armoede.

Ik herinner me hoe Lou over zijn jeugd, omstreeks 1920, vertelde, in een groot joods gezin in de Lower East Side van New York. Hij had een slecht gehoor door een aanval van gele koorts in zijn jeugd, en hij liep ook wat wankel vanwege oude kwalen. Zijn vader gokte. Hij herinnerde zich de honger, hoe hij op Jom Kipoer brood moest halen, al stiekem een stukje ervan afknabbelde en dacht: Er kan geen god zijn die een kind zo laat hongeren, en die het dan zal doodbliksemen voor zo’n stukje brood.

Ook de meeste idolen van de jaren vijftig, van president Eisenhower tot Elvis Presley, wisten alles van een bestaan op de rand. Dwight Eisenhower groeide op in een geïsoleerd stadje in de Midwest, Abilene, dat niet eens plaveisel en trottoirs kende, bij regen was zelfs de hoofdstraat één grote modderpoel. Zijn vader was veger bij het spoor, failliet gegaan tijdens een landbouwcrisis. Nooit was er ook maar een cent extra in huis, iedereen werkte keihard, ze aten zo veel mogelijk uit eigen tuin.

Elvis Presley kwam ter wereld in een zelfgetimmerde hut in het armste stuk van de katoenstreken van Mississippi, zijn vader zat in de gevangenis omdat hij had geknoeid met een cheque, uiteindelijk vertrok het gezin uit wanhoop naar Memphis. Elvis: ‘We were broke, man, broke.’ Ook de vader van vicepresident Richard Nixon ging failliet, hij runde later een winkeltje annex tankstation waarvoor het hele gezin in touw was. Zijn vrouw, Pat, groeide op in een mijnwerkershut in Nevada.

John Steinbeck zelf, van afkomst een nette burgerjongen, verdiende tijdens zijn jaren met Ed Ricketts in Monterey vrijwel niets. ‘In ons vaste vriendengroepje bestond geen jaloezie jegens de rijken,’ zou hij later vertellen. ‘We kenden niemand die rijk was. We dachten dat iedereen leefde zoals wij leefden, als we er al over nadachten.’

==

Bij die soberheid hoorde het ideaal van gelijkwaardigheid. De meeste Amerikanen uit de eerste helft van de 20e eeuw zagen zichzelf het liefst als leden van een min of meer uniforme middenklasse. ‘De rijke man rookt hetzelfde soort sigaretten als de arme man, scheert zich met hetzelfde soort scheerapparaat, gebruikt dezelfde soort telefoon, stofzuiger, radio en tv,’ schreef Harper’s Magazine nog in 1947 tevreden. Bij dat ideaal hoorde een bepaald gevoel van betrekkelijkheid: je hoefde niet altijd de beste te lijken of vooraan te staan. Zoals Steinbeck aan een van zijn vrienden schreef: ‘Bij de laatste oorlog, toen de invasieboten de kust naderden, vol opeengepakte bange mannen, riepen de sergeants en de officieren echt niet tegen de soldaten: “Vooruit, en vecht voor roem en onsterfelijkheid!” Nee, ze riepen: “De branding in! Wil je eeuwig leven?”’

Toch begon ook in die gelijkwaardigheid binnen de Amerikaanse middenklasse verandering te komen. De nieuwe automodellen waren bijvoorbeeld wel degelijk geordend naar rang en stand: voor de beginners was er de Chevrolet, dan waren er de Pontiacs, Oldsmobiles en Buicks, de echte rijken reden rond in een Cadillac. En dat niet alleen, kopen en consumeren werd ook steeds meer een sociale norm. Je móést ook in een nieuwe Pontiac rijden, en wie in 1959 nog in een Pontiac 1956 reed was een sukkel. Een nieuwe auto was de beloning van jaren afzien en hard werken, zoals de advertenties van Cadillac het almaar weer uitriepen: ‘Hier is de man die het recht heeft verworven om achter dit stuur te zitten!’

De traditionele puriteinse soberheid werd in de meeste gezinnen langzaamaan losgelaten. De historicus William Leach beschreef de ontwikkeling van een ‘cultuur van verlangen, dat het goede leven verwart met goederen’. En zijn collega David M. Potter klaagde in 1954 dat de maatschappij tegenwoordig verwacht dat een man ‘zijn quotum aan goederen – auto’s, whisky, tv-toestellen – consumeert door een zekere levensstandaard hoog te houden, en hem als een “goede kerel” beschouwt als hij zijn deel tot zich neemt, terwijl iedereen gniffelt om de voorzichtige, onzelfzuchtige, benauwde spaarzaamheid die een vorige generatie zou hebben gerespecteerd’. Ook dat was een breuk tussen de oude overlevingssamenleving en de consumptiesamenleving: het maken van schulden, altijd beschouwd als een last en zelfs als een schande, was nu opeens doodnormaal, en het werd zelfs gestimuleerd.

Nu moet ik voorzichtig zijn met de term ‘breuk’. In een bepaald opzicht was er ook sprake van een continuïteit. Al in de jaren twintig begon in Amerika een soort luxecultuur te ontstaan, en in 1928 voerde presidentskandidaat Herbert Hoover zelfs campagne onder de slogan ‘Twee auto’s in iedere garage’. Vlak voor de beurzen instortten verklaarde hij dat het toenmalige Amerika ‘dichter bij de eindoverwinning op de armoede [was] dan enig land ooit tevoren’. Na twintig jaar werd deze draad weer opgepakt.

Toch ging het nu om meer. Door een overgrote meerderheid van de Amerikanen, jong en oud, werd nu een compleet nieuwe manier van denken omarmd. Na alle jaren van zorgen, gevaar en ontbering genoten ze met volle teugen van alle overvloed en schijngeluk. Dit was de beloning na al die generaties zwoegen, dit was de belofte van Amerika die eindelijk werd vervuld, zo hoorde het leven er voortaan uit te zien.

==

In diezelfde jaren werden de Amerikanen geconfronteerd met een ander fenomeen dat vergaand hun samenleving zou beïnvloeden. Robert Kennedy vertelde ooit dat het Amerikaanse kind in zijn jeugd drie ijkpunten had: het huis, de school en de kerk. Daar kwam in de jaren vijftig een vierde factor bij: de televisie.

In 1941 keek nog vrijwel geen mens in Sag Harbor naar het scherm. Een enkeling schoot echter op de 1e juli overeind: het New Yorkse tv-station WNBT-TV onderbrak de normale programma’s en liet, zestig seconden lang, een rustig tikkend horloge zien. Een Bulova! Uit hun eigen Bulova-fabriek in Sag Harbor! Na een minuut vervaagde het beeld weer. Dat was alles. Het was de allereerste tv-commercial ter wereld.

In 1947 waren in het hele land slechts 44 000 tv-toestellen. Er kon alleen lokaal worden uitgezonden. Maar er kwamen nieuwe zendtechnieken, de eerste nationale netwerken ontstonden en daarna ging het razendsnel. In de campagne van 1952, toen Eisenhower een serie spots van één minuut in stelling bracht tegen zijn opponent Adlai Stevenson, werden voor het eerst politieke advertenties gebruikt. Er waren nogal wat critici die het een onwaardige zaak vonden, ‘het presidentschap verkopen als havermout’.

Eisenhower won. Stevenson, die als leider van de Democraten zowel in 1952 als in 1956 een vergeefse presidentscampagne tegen Eisenhower zou voeren, bleef echter zeer geliefd bij zijn intellectuele aanhang, juist door zijn weigering om te capituleren voor de moderne techniek. Steinbeck was een groot vriend van Stevenson en schreef soms zelfs toespraken voor hem. Hij en zijn geestverwanten beschouwden de campagne van 1952 als een laatste riddergevecht, een laatste opleving van ouderwetse welsprekendheid, terwijl de nieuwe politieke omgangsvormen hun schaduw al vooruitwierpen.

In 1953 had de tv de radio voorbijgestreefd: gemiddeld stonden in Amerika meer tv-toestellen aan dan radio’s. Eén aflevering van de Ed Sullivan Show trok meer dan vijftig miljoen kijkers. De soap operas, de dag na dag uitgerekte gezinsdrama’s, vaak onderbroken voor advertenties van zeepfabrikanten vanwege alle kijkende huisvrouwen, bepaalden meer en meer de gesprekken. David Halberstam beschrijft hoe een jonge kijker – wellicht hijzelf – gefascineerd werd door het feit dat een kind in zo’n serie als straf ‘naar boven’ werd gestuurd. Zelf kon hij op dat moment alleen maar dromen van een huis waarin een ‘naar boven’ bestond, laat staan een eigen kamer voor hemzelf. Maar, dat was de boodschap van iedere soap opnieuw, ‘morgen kunnen ook wij zo leven’.

==

Het massale tv-kijken had op de Amerikanen ook minder wenselijke effecten. De grafieken van die jaren vertonen een duidelijke knik: Amerikanen lazen minder, deden minder aan vrijwilligerswerk, ze werden dikker, bleven meer thuis. De woning en het individuele gezinsleven kwamen centraal te staan, ten koste van het openbare leven.

In de voorsteden werden nieuwe huizen gebouwd met de tuin, het zwembad en de andere geneugten van het gezinsleven aan de achterzijde, en enkel de garage aan de voorzijde. De bewoners wendden zich af van de straat. Reclameboodschappen en politiek richtten zich niet meer op de menigte buiten, maar op het gezin thuis. De statistieken spreken boekdelen: de Amerikanen gingen steeds minder naar de film en het theater, bezochten minder vergaderingen en andere bijeenkomsten, spendeerden minder tijd aan sportwedstrijden, zaten minder in het café, trokken minder op met de buren. Begrafenissen, die altijd een dorps- en buurtaangelegenheid waren, werden meer en meer een privézaak.

In Sag Harbor vertelde John Ward dat hij altijd samen met John Steinbeck op Independence Day het traditionele vuurwerk afschoot. ‘Hij was er dol op, zodra hij iets hoorde knallen was hij van de partij.’ Maar zelfs de Fourth of July, vanouds een typisch straatfeest met parades, vlaggen en vuurwerk, kreeg in de jaren vijftig steeds meer privétrekjes: de vrije dag werd steeds vaker besteed aan familie-uitjes, picknicks en barbecues. Nada Barry, de weduwe van Bob Barry, was ooit in Sag Harbor beland om er sociologisch onderzoek te doen. Een van haar observaties, toen al, was dat de typisch Amerikaanse porch culture, waarbij het gezin ’s avonds in de grote waranda voor het huis zit en met iedere passant een praatje maakt, in Sag Harbor eind jaren vijftig helemaal was verdwenen.

==

Het grote verhaal van het naoorlogse Amerika draait om de aanpassing aan deze totaal nieuwe manier van samenleven. De basiswaarden van de heersende cultuur werden, in nog geen tien jaar tijd, totaal op hun kop gezet. De Amerikanen stapten van een cultuur waarin men het gebrek de baas moest blijven – met alle strengheid en starheid die daarbij hoort – over op een cultuur waarin het genieten – en almaar meer genieten – van de overvloed centraal stond.

Die stille omwenteling van hun samenleving, die ingrijpende verandering van prioriteiten, het verdampen van klassieke Amerikaanse waarden als spaarzaamheid, soberheid en saamhorigheid, maakte nogal wat Amerikanen onzeker. Ze voelden aan dat het feestje rond de wasmachines, roze Buicks en de frisse petticoats een rigoureuze culturele breuk markeerde. De overwinning op de wereld van de schaarste was een historische prestatie van de eerste orde, maar ze beseften ook dat het domein van de overvloed nieuwe problemen mee zou brengen, en wel van een aard en een omvang waarvan ze nog geen idee hadden.

Het is een klassiek verhaal, het verloop van de generaties: de eerste generatie ontworstelt zich aan de armoede, de tweede generatie verwerft rijkdom, de derde generatie raakt verwend en ontspoort. Hier was nog meer aan de hand, nu ging het om de fundamenten van hun samenleving. In een overlevingscultuur heeft een mens immers maar weinig te kiezen. Nu waren die alternatieven er wel, in steeds groteren getale. Daarmee kwamen vrijwel alle traditionele normen en waarden, die hun wortels vonden in de ‘wereld van de noodzaak’, ter discussie te staan.

Op allerlei plaatsen begon het in de Amerikaanse samenleving dan ook al in de jaren vijftig te gisten: onder de zwarte burgers, die nú gelijke rechten wilden; onder studenten en kunstenaars, die al experimenterend naar alternatieven zochten voor de consumptiemaatschappij; onder conservatieven, die, op hun manier, hetzelfde deden door vast te houden aan godsdienst en tradities; onder de vrouwen die versmoorden in het popperige bestaan in een suburb.

‘Wat ons is overkomen, gebeurde snel en geruisloos: het kwam van alle kanten en was des te gevaarlijker omdat het zich voordeed als iets goeds,’ schreef John Steinbeck in America and Americans. ‘Vrije tijd, voorheen altijd voorbehouden aan de goden, kwam tot ons voordat we wisten wat we ermee konden doen, en al het goede dat ons onvoorbereid overviel vormt een ramp. We hebben van alles, maar we hebben geen tijd gehad om een manier te ontwikkelen om erover na te denken. We worstelen met onze levens in het heden en met onze gewoonten die gegroeid zijn uit zoveel ervaringen, uit een lang verleden...’

Deel twee

==

‘We shall be as a city upon a hill,

The eyes of all people are upon us.’

==

Preek van ds. John Winthrop, 1630

1

Onze Rocinante was een Jeep, een zilver metallic Liberty Jeep. Het was een gloednieuw exemplaar, een robuuste automaat met cruisecontrol en stuurbekrachtiging, en toch niet al te groot – althans voor Amerikaanse begrippen. Ik maakte met hem kennis op een betonvlakte bij Kennedy Airport, en na het invullen van een paar formulieren was hij voor zeker tien weken de mijne. De teller stond op 189 mijl. Alles rook naar vers plastic en frisse metalen.

Ik had een paar tassen en koffers bij me, en flink wat lectuur. Steinbeck natuurlijk, plus kopieën van alle bekende brieven die hij onderweg had geschreven. Maar ook een paar eerdere en latere reisverslagen, van schrijvers en journalisten die soortgelijke tochten hadden gemaakt. Bijvoorbeeld de verzamelde columns van Ernie Pyle, een vriend van Steinbeck en een groot oorlogsjournalist, die in de jaren dertig voor een hele reeks dagbladen eindeloos het land doorkruiste.

Ik sleepte natuurlijk ook het dikke Inside America van John Gunther mee, die van december 1944 tot eind 1945 alle achtenveertig Amerikaanse staten bezocht en een meer systematische inventarisatie maakte van het land, vol tabellen en wetenswaardigheden. Gunther was een van de bekendste journalisten van zijn generatie, ook een kennis van Steinbeck, uit het New Yorkse circuit. Het was een nog sober Amerika dat hij in 1945 bereisde: 15 procent van de dienstplichtigen kon niet lezen en schrijven, slechts één op de tien gezinnen had een jaarinkomen boven de 4000 dollar, 40 procent van de woningen had geen bad of douche, 35 procent had binnenshuis zelfs geen toilet.

Uit de jaren veertig dateerden ook de verhelderende karakterstudies van ‘de Amerikaan’ van de antropoloog Geoffrey Gorer, uit de jaren tachtig en negentig had ik de historische gesprekken met Jan en alleman van Studs Terkel meegenomen, uit de jaren tachtig was er het geestige Blue Highways van William Least Heat-Moon, uit het laatste jaar van de eeuw An Empire Wilderness, het verontrustende reisverslag van Robert Kaplan, en zo was er meer.

Mijn vrouw hield me gezelschap, een vreugdevolle noodzaak want samen vormen we, zo leerden voorgaande expedities, binnen de kortste keren een geolied reismachientje. Bovendien had ik me verzekerd van de diensten van Sandy – althans, dat was de naam van de stem die me de weg wees vanuit een apparaatje dat op de voorruit was geplakt. Welk Amerikaans adres ik ook intypte, ze wees me feilloos de route. Ze kende daarbij ook nog eens alle mogelijke motels en restaurants in de buurt. Het was een miraculeus doosje dat Steinbeck vijftig jaar geleden ongetwijfeld in grote verrukking zou hebben gebracht, want hij was dol op dit soort gadgets. Steinbeck had een dikke map met landkaarten bij zich, en nog verdwaalde hij regelmatig. Mij zou dat niet gebeuren. Ik had alleen een enorm exemplaar van de National Geographic Atlas Of The Fifty United States uit 1960 op de achterbank liggen, want ik wilde natuurlijk wel precies weten welke routes Steinbeck had moeten volgen – veel Interstate Highways waren immers toen nog niet aangelegd.

==

Het was een warme septembermiddag toen we wegzwenkten vanaf het vliegveld en de lommerrijke Southern State Parkway op reden, de zon in de rug, naar de oostpunt van Long Island. De weg was stampvol en iedereen reed pittig door, de stad uit, het weekend tegemoet. Sandy gaf opgewekt haar aanwijzingen, de radio zong een liedje, mijn geliefde hield de stoplichten en de afslagen in de gaten: ‘Nu als de bliksem van lane wisselen, juist ja, heel goed. Vasthouden die rijstrook. Let op die trailer, die haalt je zo rechts in. Over een mijl krijg je de junction met de 27.’ Ons reismachientje werkte weer prima.

Links passeerden we Levittown. Nog altijd is het een welvarende suburb, al hebben de elkaar opvolgende generaties zoveel aan hun huizen veranderd en geknutseld dat van de duizenden Levitt-woningen slechts een handvol nog in een min of meer originele staat verkeert. De voortrazende keten van auto’s duurde zeker een uur, maar op de Sunrise Highway was New York uitgewoed: de bossen links en rechts werden eenzamer, het verkeer werd hoffelijker en gemoedelijker. Bij Bridgehampton sloegen we af naar het noorden, een licht glooiend land, je denkt even dat je in een Engels dorpje tussen een paar meertjes en vijvers rijdt – in werkelijkheid zijn het uitlopers van een kilometerslange keten van baaien en inhammen, allemaal nog kleinkinderen en achterkleinkinderen van de Atlantische Oceaan – en dan hobbel je Sag Harbor binnen.

De brede Main Street van het havenstadje heeft een waardigheid en een rust die bijna niet meer van deze tijd zijn. Het is een elegante winkelstraat die vanaf de duurdere buitenwijken, met een flauwe bocht, naar beneden loopt, tot het Custom House aan de haven en het vervallen bruine windmolentje dat Steinbeck nog had helpen bouwen voor het Old Whaler’s Festival.

De meeste panden zijn van hout, wit of blauw geschilderd. De paar auto’s rijden stapvoets, voor iedereen die wil oversteken wordt onmiddellijk gestopt. Bij de haven ligt het kantoortje van de Sag Harbor Express (sinds 1859) ‘in combinatie met The Corrector (1822) en The News (1909)’. Het elegante American Hotel fungeert van acht uur ’s ochtends tot diep in de nacht als de huiskamer van het stadje. In de tuinen, verderop, geuren de dennen en de lariksen. Het suist van de krekels.

Sag Harbor was in de jaren vijftig nog een bijna 19e-eeuws stadje, waar de honden soms midden op straat lagen te slapen. Tijdens de middagpauze, als de fabrieksfluiten hadden geklonken, liep iedereen op Main Street te paraderen. De rest van de dag was het er meestal stil – op het geveeg van een bezem en de knalpot van een enkele auto na. Nog altijd was de stad niet helemaal hersteld van de crisis van de jaren dertig. Zelfs in Main Street waren sommige panden dichtgetimmerd. Veel mensen konden het niet bolwerken zonder gaarkeuken. ‘Je ging vissen,’ hoorde ik vertellen. ‘Je schoot herten in de heuvels, je kon nog enigszins van het land leven als dat nodig was, zulke jaag- en vispartijen waren tot in de jaren zestig doodnormaal als je geen werk had.’

Toeristen waren er niet. Iedereen die je op straat tegenkwam was een bekende, of minstens een bekende van een bekende. Bezoek van buiten werd onverbiddelijk gesignaleerd in de societyrubriek van mevrouw Rose Heatley in de Sag Harbor Express: ‘De heer en mevrouw Joe Velsor onthaalden de oom van mevrouw Velsor, de heer L.W. Telro uit Atlanta, woensdagavond op een diner.’

Het was precies de rust die Steinbeck zocht. Vijftig jaar later is het niet moeilijk om nog een paar van zijn oude kameraden op te sporen. ‘John wilde niet lastiggevallen worden, er waren hier vier, vijf jongens waar hij dagelijks mee optrok,’ vertelt John Ward, nu achtentachtig. ‘We gingen naar feestjes, ik hielp hem altijd met zijn boot, maar praten deden we nooit veel. We visten.’

Met Dave Lee, de bejaarde horlogemaker, lag Steinbeck altijd in de clinch. ‘John was een socialist in hart en nieren, terwijl ik in de jaren veertig juist uit Engeland ben vertrokken vanwege dat ellendige socialisme. Hij geloofde tot op zekere hoogte dat ieder mens, door zijn geboorte, recht op alles heeft, zelfs als wij, conservatieven, dat zouden moeten betalen. Altijd bekeek hij de wereld vanuit het perspectief van de werkers. Hij was bijvoorbeeld gefascineerd door het effect van de distributie op onze voedselsituatie in Engeland, die was daardoor inderdaad flink verbeterd. Als hij praatte over arbeiders en over verbeteringen in hun bestaan, dan flonkerden zijn ogen van tevredenheid.’ Nee, echt ruzie kregen ze nooit.

‘John en Bob deden de raarste dingen, ’s nachts naakt door de zwembaden rennen, je kent dat wel,’ vertelde Nada Barry. ‘De politie kende ons allemaal, een probleem was dat nooit. Het was hier letterlijk een old-boys network. John was ook een van de gangmakers achter het Sag Harbor Old Whaler’s Festival, dat bedachten we om hier wat meer leven te brengen.’ Haar dochter Gwen: ‘Elaine was heel anders, dat was een echte theatervrouw, iemand van de show. Als ze geen zin had om ergens naartoe te gaan zei ze steevast: “Sorry dear, ik voel me helemaal niet lekker, probably had a bad oyster – een bedorven oester.” Ze leerde die smoes ook aan mijn moeder. “A bad oyster. Werkt altijd.”’ Elaine was alleen vergeten dat ze ooit die truc aan Nada en Gwen had geleerd, toen ze op Gwens bruiloft verstek liet gaan. ‘A bad oyster...’ Het zat de dames nog altijd niet lekker.

John Ward: ‘Hij was schrijver, hij had zo’n hutje in zijn tuin, daar schreef hij. Dan moest je hem niet lastigvallen. Als een toerist vroeg waar hij woonde hielden we ons van de domme. ’ Dave Lee: ‘John hoorde bij de betere mensen die ik in mijn leven heb gekend. Maar wat hij allemaal schreef, we lazen bijna nooit iets van hem.’

In Steinbecks tijd had je in Main Street een paar bars, een bioscoop, The Paradise Restaurant, de Really-Matic voor elektrische apparaten, de fietsenzaak annex tankstation van Mr. Young, de Bohack-kruidenierswinkel, de ijzerzaak van Bob Barry, een bankgebouw, The Ideal (sinds 1863) voor cadeautjes en kantoorartikelen, en de Variety Store (sinds 1922) voor zeep, ijsjes, speelgoed, sleutels en alles wat elders niet te koop is. Samen vormden ze het decor van The Winter of Our Discontent.

De toenmalige middenstand blijkt anno 2010 nog aardig overeind te staan: The Ideal, de bank, Schiavoni’s Market, de ijzerwinkel van Bob Barry, de Variety Store, het is er allemaal nog steeds. Voor het overige veranderde dit grimmige oude fabrieksstadje de afgelopen halve eeuw compleet van karakter. De Black Buoy werd een hamburgertent, de bioscoop een galerie, bakkers en kruideniers zijn omgebouwd tot restaurants en winkels in duikspullen, de terrassen zitten vol, de haven is wit van de zeiljachten, de eigenaars zie je nauwelijks, het werk wordt gedaan door Mexicanen en Filipino’s. De voormalige woonhuizen van de vissers en voorlieden worden in de kranten aangeboden als een ‘Sag Harbor Traditional’ of een ‘Sag Harbor Village Classic’, voor 2 195 000 respectievelijk 1 950 000 dollar. In de parkeervakken van Main Street staan geen Dodge’s meer, en geen GMC’s, het zijn voornamelijk Japanse en Europese auto’s: BMW’s, Mercedessen, Volvo’s, Toyota’s, Jaguars en een verdwaalde Range Rover. Voor de geldautomaat van de Capital One Bank kun je kiezen uit vier talen: Engels, Spaans, Russisch en Chinees. De Kolossus van Robert Payne, die schrijlings op de wereld zat, bestaat niet meer. Steinbeck zou het allemaal, zelfs in een verlichte bui, niet snel hebben voorspeld.

==

Het reisverhaal met de poedel Charley begint met een storm, een woest heldenepos op de schaal van een tuinvijver. Aanvankelijk was Steinbeck van plan geweest om vlak na Labor Day te vertrekken, de eerste maandag van september, het officieuze einde van het zomerseizoen. Maar in de loop van die week gooide de naderende orkaan Donna roet in het eten. Sag Harbor was in het verleden vaker door zware stormen geteisterd, en het hele stadje trof duchtige maatregelen. In Main Street werden tijdens het weekend alle etalages dichtgetimmerd. ’s Nachts kon je, aldus een verslag in de Sag Harbor Express, overal boten horen langstuffen die op zoek waren naar een veilige plek, en de volgende ochtend vroeg was iedereen bezig zijn boot – of die van de buren – op het land te slepen of vast te sjorren.

Op maandagochtend 12 september, om tien uur, begon het hevig te regenen. De wind nam snel in kracht toe. Een etalageruit van The Ideal ging aan scherven. De telefoon viel dood. Om vier uur werden windvlagen gemeten van bijna 200 kilometer per uur. De krant: ‘Een brede muur van water, ongeveer een halve meter hoog, golfde over de duinen bij Napeague en overstroomde de Montauk Highway volledig.’ Bomen gingen om.

Steinbeck ziet vanuit zijn huis de orkaan erop los hameren ‘als een vuist’. De hele top van een eik kraakt naar beneden. Bij de volgende vlaag gaat een van de ramen in stukken. Boten slaan van hun touwen, rammen elkaar. Dan ziet hij hoe zijn geliefde motorscheepje, de Fayre Eleyne, door twee van die losgeslagen boten wordt klemgezet en ‘vechtend en protesterend’ tegen een naburige steiger wordt gedrukt. ‘We hoorden haar romp tegen de eikenhouten palen kreunen.’

Eerder had Steinbeck wel eens geschreven dat stormen en andere extreme weersomstandigheden een zwaktebod zijn om een boek mee te beginnen, maar nu trekt hij zich daar niets van aan. Met smaak beschrijft hij hoe hij, ondanks de smeekbeden van Elaine, naar buiten gaat en op de ondergelopen steiger springt om zijn ‘jammerende’ boot te redden. Elaine holt in de zwiepende regen achter hem aan en ziet met verbijstering hoe hij zich in de vliegende storm door de golven slaat, de andere scheepjes lossnijdt zodat ze wegdrijven, zich aan boord van zijn eigen schip hijst, de motor in één slag weet te starten en de Fayre Eleyne in rustig water weet te loodsen. Daarmee is het avontuur nog niet voorbij, hij kan niet meer van zijn boot af. In arren moede springt hij weer in het water, en via een langsdrijvende boomtak weet hij uiteindelijk de wal te bereiken.

Met die gebeurtenis is de toon gezet: zoals de held-verteller, enkel op zijn adrenaline, als een idioot in de golven springt om zijn geliefde Eleyne te redden, zo roekeloos begint hij ook deze reis. Travels with Charley heeft een ondertoon van bravoure: zie mij eens drinken en ruig leven, bivakkeren in de eenzaamheid, wentelen door de modder onder Rocinante om een band te wisselen, dag en nacht doorjakkeren om voor Charley een dierenarts te zoeken. De lichtheid en de ironie van, bijvoorbeeld, Cannery Row zijn nergens meer te vinden.

In werkelijkheid had Steinbeck, zoals we weten, ernstige gezondheidsproblemen. Zijn spraak werd soms onduidelijk en zijn vingers raakten regelmatig hun gevoel kwijt, waardoor hij moeite had om bepaalde dingen op te pakken. Bij de attaque in december 1959 was hij een poosje bewusteloos geweest, door zijn sigaret was zelfs een klein brandje ontstaan. Hij had een dag of tien in het ziekenhuis gelegen. Van zijn ooit zo robuuste gestel was in 1960 weinig meer over.

Elaine was van de laatste attaque geweldig geschrokken. Ze vond het niet langer verantwoord dat hij in z’n eentje met de Fayre Eleyne ging varen, ze vond dat ze zelf de boot moest leren bedienen, eigenlijk durfde ze hem sowieso niet meer alleen te laten. Twee vrienden beschreven tegenover Jackson Benson de vele discussies die het echtpaar in die tijd voerde:

‘De dokter zei me dat je niet naar buiten mag... Ik kan je niet in je eentje in die boot laten gaan...’

‘Onzin.’

‘John...’

‘Onzin.’ Tegenover zijn vriend: ‘Het zal me verdomme gebeuren dat ik een soort gehandicapte word. Zij gaat niet die boot leren besturen. Ik ga een truck kopen. Ik ga in mijn eentje door dit hele land rijden. En ik laat haar hier. Ik ben een man. Ik wil geen kind worden, en zij gaat niet de hele tijd voor mij zorgen. Als je niet uitkijkt met Elaine, is ze daartoe in staat, weet je.’

Dat was het minder romantische motief achter het project-America: John wilde, al was het voor een laatste keer, ontsnappen aan de betutteling van zijn vrouw. Het hele project was een ultieme poging om zijn verval, zijn ouderdom en het toenemen van zijn afhankelijkheid te overschreeuwen. Het is een thema dat in Steinbecks brieven telkens weer opduikt. Ook in Travels with Charley beschrijft hij met trots zijn onstuimige verleden, zijn fysieke kracht, het harde werken. Hij gaf dat allemaal echt niet op om een paar jaar langer te kunnen leven: ‘Mijn vrouw trouwde met een man. Ik zie niet waarom ze een baby zou erven.’

Natuurlijk, het project was niet alleen een plotselinge vlucht. Het had al jaren door zijn hoofd gespookt, al sinds hij Ed Ricketts had horen vertellen over een voettocht die hij tijdens zijn jeugd maakte door het Zuiden. Steinbecks volgende attaque kon best eens de laatste zijn, dat wist hij zelf beter dan wie ook. Dit was de laatste mogelijkheid om deze reis ook werkelijk uit te voeren, om zich te verzoenen met zijn land, met deze nieuwe wereld.

In orkaan Donna en de woeste redding van de Fayre Eleyne, waarmee Steinbeck zijn reisverslag begint, zit zo alles al verstopt: de natuur, de woeste elementen, de uitdaging, de waanzin, de man, de onvoorspelbare uitkomst, de roepende vrouw, de overwinning, de thuiskomst. Ja, en ook de driestheid en het lef. Terecht schrijft Benson dat, als je Steinbecks hele leven overziet, dit boek uiteindelijk vooral een daad van moed was. Van moed der wanhoop misschien, maar toch van moed.

==

Precies vijftig jaar later was er geen Donna, maar wel een Earl. Sag Harbor had opnieuw alle noodplannen uit de kast getrokken omdat er een categorie-4-orkaan naderde. De sfeer was hetzelfde als een halve eeuw eerder: ruiten en etalages werden met platen afgetimmerd, boten werden aan land gezeuld of met drie, vier, vijf ankers een eindje uit de kust vastgepind, zaklantarens en noodvoorraadjes klaargelegd. Er bestonden zelfs evacuatieplannen voor de lagergelegen buurten, in het Pierson Gymnasium konden in noodgevallen achthonderd mensen terecht. Oudere inwoners als John Ward en Dave Lee, die dit in hun leven vaker hadden meegemaakt, wisten dat het mee kon vallen: als een orkaan een paar graden meer naar het oosten aan land komt waait het in Sag Harbor niet harder dan bij een stevige storm. Maar de grens is subtiel, en bij de orkaan Gloria in 1985, de eerste in Sag Harbor sinds Donna, golfde het water tot de stoep van het gebouw van het American Legion.

Als we aankomen is Earl alweer achter de horizon verdwenen. Alles is reuze meegevallen, ‘niet meer dan een goede oefening’, had de politiechef gezegd. In New York was het een enorme bende geweest, vrachtwagens waren omvergeblazen, dertigduizend huishoudens hadden uren zonder stroom gezeten, maar in Sag Harbor was welgeteld één boom omgewaaid. Wel was ditmaal het kantoor van de Sag Harbor Express onder water gelopen, de tapijten zijn nog nat, maar de wekelijkse oplage van vijfduizend is probleemloos de deur uit gegaan.

Ik heb een afspraak met Bryan Boyhan, hoofdredacteur en uitgever, een gedreven verteller met een rood werkhoofd en vermoeide ogen. Nee, verzekert hij me, het gaat hier prima. De Amerikaanse pers zit zwaar in de problemen, maar lokale kranten als deze blijven goed overeind. Bryan lacht: ‘Over de oorlog in Afghanistan kun je op internet alles lezen, maar als je wilt weten wat de school-board beslist heeft over een nieuw sportveld kun je alleen bij ons terecht.’

De wekelijkse deadline nadert alweer en in het redactielokaal – vol knipsels en oude kranten, een oude drukpers in de hoek, allemaal zoals het hoort – tikken vier collega’s scherm na scherm vol met nieuwsberichten. Ze schrijven over een ruzie rond de naam van een hamburgertent, over de nieuwe rechter van Sag Harbor, Andrea Schiavoni, en zelfs over John Steinbeck. Het feit dat hij een halve eeuw geleden zijn Amerika-reis begon is ook de Sag Harbor Express niet ontgaan.

Bryan neemt, ondanks zijn deadline, alle tijd om me de anatomie van Sag Harbor uit de doeken te doen. Want Sag Harbor is niet alleen een stadje, het is een fenomeen. En hij heeft het allemaal zelf meegemaakt: de verandering van de fabrieksstad Sag Harbor in de recreatieplaats Sag Harbor, de explosieve groei van het Old Whaler’s Festival dat Steinbeck verzon en waarvan Bryan zelf vijftien jaar lang voorzitter was, de krachten die ze daarmee opriepen, zonder het te weten.

‘Een typische familiestad’ noemt hij het oude Sag Harbor. ‘Steinbecks vrienden, mannen als John Ward en Bob Barry, het waren allemaal lokale zakenmensen. En ook allemaal families. Samen bedachten ze dat festival, met een wedstrijd voor walvisjagers, op nepwalvissen natuurlijk, heel leuk allemaal.’ Het werd een groot succes, ieder jaar kwamen er meer bezoekers, het liep volkomen uit de hand. ‘Een kwart eeuw geleden kwam hier maar een enkel groot jacht. Nu is Sag Harbor een vast onderdeel geworden van de Atlantische cruiseroute van al die dure schepen.’ En geld volgt altijd geld, de huizenprijzen vlogen omhoog, de bevolking ziet er nu heel anders uit dan een paar decennia geleden. Bryan: ‘Het heeft iets tragisch: Steinbeck en zijn vrienden begrepen dat ze iets moesten doen om Sag Harbor te promoten. Maar ze trokken de geest uit de fles.’

Ik vraag naar de laatste economische crisis, en wat die betekent voor Sag Harbor. Bryan Boyhan mompelt een paar optimistische woorden, en vertelt dan wat hij de laatste jaren overal op straat hoorde: frustraties, jaloezie. De sociale spanningen tussen de haves en de have nots zijn volgens hem snel groter geworden. Veel oude families hebben zich uitstekend aangepast aan deze nieuwe situatie, maar sommige niet. ‘Nogal wat ouderen begrijpen deze stad niet meer, ze voelen zich verloren, ook in financieel opzicht. Voor hen zijn al die veranderingen niet vriendelijk geweest. De middenklasse is grotendeels verdreven, en daarvoor in de plaats is onvoorstelbaar veel geld binnengekomen. Het kost de oorspronkelijke bewoners grote moeite om niet ontzettend jaloers te worden op alles wat ze zien langskomen op Main Street.’

Die plaatselijke saamhorigheid, is die met de middenklasse verdwenen? ‘In Steinbecks tijd bestond die gemeenschapszin nog volop,’ zegt Bryan. ‘Vandaag is dat niet meer zo.’ Toch wordt voor goede doelen nog altijd veel geld binnengehaald, en toen onlangs een jongen van Sag Harbor sneuvelde in Irak was alles in rep en roer. Maar de mensen beleven de plaatselijke gemeenschap wel op verschillende manieren. ‘Voor de oude families, die hier altijd hebben gewoond, bestaat de gemeenschap uit een hechte groep van vrienden en relaties, mensen die ze altijd hebben gekend. De nieuwkomers staan daar anders tegenover, die hebben vaak een geïdealiseerd idee van Sag Harbor, hun idee over de gemeenschap is vaak onwerkelijk, vol nostalgie.’ Hij bezweert me: hoe mooi deze stad ook is, dit is niet het echte Amerika. ‘Vandaag de dag is dit een van de meest wereldvreemde plekken van het land.’

Maar nu moet hij opschieten, nog een commentaar over Steinbeck, de krant zakt bijna. Hij springt op. ‘Als je niet verandert ben je dood. Life is a moving target.’ In de krant die de volgende ochtend vers te koop is lees ik over de zon die ‘ondergaat over de “vooruitgang” die Steinbeck in 1960 zag opkomen’, over de financiële meltdown, de massale huisuitzettingen en de armoedestatistieken, de ‘slechtste sinds de Grote Depressie’, en over ‘dit kleine dorpje aan de baai’, met de ‘rust en troost’ die het altijd weer biedt.

==

We maken een wandeling door Main Street, dan de heuvel op, zo’n twee kilometer door belommerde lanen, richting Bluff Point, Steinbecks vroegere huis. Het is stil op straat. De elegante houten veranda’s zijn leeg. Overal hangen Amerikaanse vlaggen, het lijkt wel een feestdag, maar dat is het niet. Zolang er oorlog is zijn er vlaggen, zeker in dit rijke stuk van Amerika, waar de steun aan de jongens en meiden overzee vooral wordt uitgedrukt met een overvloed aan wapperend dundoek. De zon is nog warm, eekhoorns schieten over de takken heen en weer, de tuinen zijn uitgebloeid. Hier en daar hoor je een specht tikken. Een van de huizen wordt gerestaureerd, er is een ploeg Mexicanen aan het werk. Andere Mexicanen werken in de tuinen, de enige stemmen die je hoort spreken Spaans. Nogal wat villa’s staan te koop.

Een jongen en een meisje komen aanlopen, midden op straat. De jongen heeft een open en vriendelijk gezicht, zijn vriendinnetje loopt er wat neerslachtig bij. Hij is vol goede moed, dat is duidelijk, hij zal haar opfleuren, zijn leven lang zal hij daarvoor zijn best doen, het zal zijn levensdoel worden, een glimlach vangen van dit meisje, en nooit zal ze tevreden zijn.

Steinbecks huis staat grijs en bescheiden onder de hoge bomen. Het is nu in het bezit van de zuster van Elaine, zo nu en dan wordt het verhuurd. Ik glip stiekem de tuin in, er is niemand. In het gazon ligt het zwembadje dat hij ooit voor Elaine liet maken, de tekst die hij in het cement schreef is nog steeds zichtbaar: ‘... in thee I have my earthly joy’. Een paar krekels gaan tekeer, in de verte dreunt de autoweg. Het is een zeldzaam vredige plek.

Aan het water staat Steinbecks oude schrijfpaviljoentje, het is leeggehaald omdat de papieren en boeken te vochtig werden. In de hoek ligt de verveloze garage waarin Steinbeck zijn knutselspullen bewaarde. De muren zijn bedekt met het Californische behang dat hij in Salinas kocht, vol druiven. De planken en laden dragen nog Steinbecks opschriften: ‘Messen, Beitels en Scherpige dingen’ ‘Screws (Anybody)’ ‘Gloria. Spijkers! In Excelsis.’ ‘Exotics.’

Dat laatste heb ik trouwens niet met eigen ogen gezien, ik ontleen het aan The New York Times. Alleen hun verslaggever mocht deze week in het huis rondlopen. Officieel ter ere van het vijftigjarig jubileum van Steinbecks Amerika-reis, in werkelijkheid omdat achter de schermen al jaren een vete voortwoekert over Steinbecks nalatenschap. De huidige eigenares kan daarbij wat milde publiciteit wel gebruiken. De enige nog levende zoon van Steinbeck, Thomas, procedeert maar door tegen de familie van Elaine. Hij vindt dat de erfenis toekomt aan zijn directe bloedverwanten. Elaine zou, in haar laatste wilsbeschikking, in strijd met de bedoelingen van Steinbeck alles hebben toegeschoven aan haar eigen familie. Over ruim twee weken moet de zaak opnieuw voorkomen.

Tot zover de vrede van deze plek. Maar ik loop op de geschiedenis vooruit.

==

Ik moet terugdenken aan The Winter of Our Discontent, dat is bijna onvermijdelijk deze middag, Steinbecks verhaal speelde zich immers af tussen deze huizen en achter deze voordeuren. Veel bewoners waren duidelijk herkenbaar als personages in het boek – althans volgens de plaatselijke kapelaan John P. Drab. ‘Maar misschien heb ik een sterke verbeelding.’ New Baytown uit het boek is Amerika in het klein, de winkelbediende Ethan Allen Hawley is de gemiddelde Amerikaan anno 1960, en als je het mij vraagt stond de zaak van de Schiavoni’s aan Main Street model voor de kruidenierswinkel waarin de hoofdpersoon zijn frustraties wegkauwt.

Het is niet een van Steinbecks beste romans, zelfs Elaine biechtte later op dat ze er ronduit een hekel aan had. Toch is de opzet, ondanks alle duidelijk zwakke plekken, veel knapper en beter dan algemeen wordt aangenomen. Het is een ingewikkeld samenknoopsel, met allerlei intriges, over de onttakeling van idealen: persoonlijke idealen en Amerikaanse idealen.

In het kort komt Winter op het volgende neer. De held Ethan is een deugdzame, goed opgeleide man, gelukkig getrouwd, vader van twee opgroeiende kinderen. Ooit hoorden de Hawleys tot de rijkste middenstandsfamilies van het stadje, maar door zijn eigen stommiteit verspeelde hij de oude kruidenierszaak. Hij werkt er echter nog steeds, nu als bediende. De nieuwe eigenaar, Alfio Marullo, is zijn baas. De oude Italiaan heeft het volste vertrouwen in Ethan, zoals trouwens iedereen in het stadje. Ondanks zijn economische neergang is hij een baken van fatsoen en integriteit, van de jacht op geld en macht heeft hij zich altijd afzijdig gehouden. De kassier van de First National Bank verklapt hem bijvoorbeeld, al grappend, wanneer en hoe hij de bank kan beroven zonder ooit gepakt te worden. Hij pikt geruchten op over allerlei ophanden zijnde transacties en machtsverschuivingen, en bovendien krijgt hij door dat zijn baas zijn leven lang illegaal in Amerika verbleef.

Tijdens een doorwaakte nacht bedenkt Ethan dat hij, met zijn zelfingenomen streven om een ‘Goed Mens’ te zijn, het zicht heeft verloren op alle duistere zaakjes die zich om hem heen afspelen. En hij neemt zich voor vanaf nu het spel mee te spelen, de bank te beroven en het familiefortuin opnieuw op te bouwen.

Alles valt ten slotte samen. Van de bankroof moet Ethan afzien, maar hij weet wel een essentieel stuk speculatiegrond aan een oude dronken vriend te ontfutselen. Hij speelt het hard in de politiek, krijgt alles wat hij wil, begint een zweterige relatie met de plaatselijke vrije vrouw en verraadt bovendien Marullo’s geheim aan de lokale autoriteiten. Als Marullo ten slotte het land wordt uit gezet schenkt hij de winkel aan Ethan, de enige echt eerlijke man die hij ooit ontmoette: ‘Er was één vent die hem niet trachtte te bedriegen, die niet stal, die niet jankte, hem niet oplichtte.’ Uiteindelijk verliest Ethan alle geloof in zichzelf, en met zijn zakken vol vals verdiend geld probeert hij zelfmoord te plegen – maar zelfs daarin lijkt hij te falen.

Het is, kortom, het verhaal van de morele onttakeling van Ethan Hawley en, meer nog, de onttakeling van het Amerikaanse ideaal. Het boek wemelt, opvallend voor de ruige Steinbeck, van de koosnaampjes en lieve woordjes. Maar ze worden steeds nietszeggender, ze vormen gaandeweg een laag die alles afdekt – net zoals in dit land tal van beleefdheden geen nabijheid meer scheppen, maar afstand.

Eén gebeurtenis brengt Ethan de genadeslag toe: zijn eigen zoon blijkt ook gecorrumpeerd te zijn. Ethan Allen Junior doet mee aan een nationale opstelwedstrijd onder het thema ‘I Love America’, en warempel, hij wint. Geld, eer en roem liggen om de hoek, televisieshows dingen om zijn gunst. Maar dan komt uit dat hij alles gepikt heeft van een paar patriottische schrijvers, onder wie zelfs Thomas Jefferson en Abraham Lincoln. De onverschillige reactie van Ethan Jr. verbijstert vader Ethan nog het meest: ‘Iedereen doet het.’ Zijn ontreddering is compleet.

==

Niet alleen in het decor, ook in de intrige van Winter ligt de toenmalige werkelijkheid dicht onder de oppervlakte. Met de plagiaatgeschiedenis van zoon Hawley weeft Steinbeck de eerste excessen van het nieuwe fenomeen televisie door het verhaal: het quiz-schandaal dat eind 1959 heel Amerika op zijn kop zette.

Het begon allemaal met het overweldigende succes van een nieuw soort tv-quiz, The $64 000 Question. De formule, overgenomen van de radioquiz Take It or Leave It, was simpel: iedere vraag was iets moeilijker dan de vorige, het eerste goede antwoord leverde een dollar op, de beloning verdubbelde na elk nieuw antwoord, maar de deelnemer had telkens weer de keuze to take the prize, of to leave it, en door te gaan naar een nieuwe vraag.

De show was direct het gesprek van de dag. De quiz bood het perspectief op grote fortuinen en een schitterende toekomst. De deelnemers waren schijnbaar doodnormale Amerikanen – het hadden de buren kunnen zijn in Levittown en Sag Harbor – die soms grote talenten in zich meedroegen.

Op de achtergrond van The $64 000 Question speelden grote belangen. Voor de hoofdsponsor, Revlon, waren het gouden tijden. Op sommige dagen trok de show meer dan 47 miljoen kijkers. De makers beseften al snel dat de enorme aantrekkingskracht niet lag bij de kennis van de deelnemers, maar bij het theater en de bijbehorende emoties. De deelnemers werden in de praktijk dan ook vooral geselecteerd als mogelijke helden of schurken, alsof het ging om een rol in een soapserie. Winnaars met een onaangename uitstraling kregen in een volgende ronde moeilijker vragen dan de anderen, zo werden ze snel weg gemanipuleerd.

Dat ging een paar jaar goed totdat een arme student dit strijdperk betrad. Herb Stempel was een typische nerd, hij was klein en gedrongen, van simpele komaf, maar hij was inderdaad wat zijn familie en zijn vrienden zeiden: een ‘wandelende encyclopedie’ met een fotografisch geheugen. Bij de eerste testen haalde hij direct een verbijsterend hoge score, en hij zou een ideale kandidaat zijn als hij niet zo onaantrekkelijk was geweest. De makers besloten van de nood een deugd te maken: in hun quiztheater maakten ze van Stempel een ‘onaangenaam mens’. Hij werd op allerlei manieren geholpen – hij kreeg bijvoorbeeld bij de echte quiz dezelfde vragen die hij tijdens een repetitie ook al had moeten beantwoorden –, speelde zijn rol dankbaar mee, won duizenden dollars, kreeg bewonderende blikken van alle meisjes op zijn City University, maar volgens het theaterscript moest hij op een gegeven moment ook weer vallen. Zijn uiteindelijke rol was immers die van verliezer.

Om de ‘slechterik’ Stempel te verslaan hadden de makers een tegenpool nodig, een ‘goede Amerikaan’, een ‘held’. Ze vonden die in de persoon van Charles Van Doren, een jonge docent Engels op Columbia University. Hij was precies de man die ze zochten: aantrekkelijk, blank, vriendelijk, een beetje verlegen, relativerend, tegelijkertijd hyperintelligent. Bovendien kwam hij uit een uitstekend nest. De naam Van Doren stond voor een oude Amerikaanse familie van Nederlandse afkomst, intellectuelen met een voortreffelijke reputatie, een vanzelfsprekend onderdeel van de Amerikaanse vrijzinnige elite. Echte liberals – een onvertaalbare term omdat het Amerikaanse begrip ‘liberal’, in tegenstelling tot het Nederlandse ‘liberaal’, ook een sterke sociale lading heeft. Charles was, zeggen tijdgenoten, eigenlijk een voorloper van John Kennedy, precies zo’n figuur, met net zo’n uitstraling.

Charles Van Doren deed het fantastisch. Binnen de kortste keren groeide hij uit tot een echte tv-ster, een van de allereerste. Hij vloerde al zijn tegenstanders, en tegelijk behield hij een soort lichtheid, een jongensachtige onschuld. Hij verdiende fortuinen. Time zette hem op de cover: hij personifieerde de hoop op een nieuw, verstandig Amerika na alle donkere jaren. Zoals zijn vader, met enige verbazing, aan een vriend schreef: ‘Ongeveer vijftien miljoen mensen zijn verliefd op hem geworden – en ik gebruik dat woord niet lichtvaardig.’

Maar ook Charles Van Doren deed mee met het theater. In werkelijkheid wist hij precies welke vragen er zouden komen. Hij leerde pauzes te scheppen en zelfs te stotteren, alsof hij aarzelde over het goede antwoord. Herb Stempel had er meer moeite mee. ‘Ik zag daar een vent staan, met een prachtige naam, Van Doren, met een topopleiding en met ouders die er altijd voor hem waren geweest, terwijl ik alleen maar het tegendeel kende, de moeizame weg omhoog,’ zou hij later zeggen. Toch speelde hij zijn treurige rol van ‘loser’ tot het einde toe. Op de avond van 5 december 1956 moest hij, volgens het geheime script, de genadeklap krijgen. Hij moest een fout antwoord geven op een vraag waarop hij het antwoord in werkelijkheid wel wist: welke film won de Academy Award in 1955. Het goede antwoord was Marty.

Stempel was dol op de film, hij had hem drie keer gezien. Maar vanaf nu was zijn rol voorbij. Van Doren was de grote held, het regende aanbiedingen, NBC nam hem voor drie jaar onder contract en hij kreeg zelfs professoraten aangeboden. Stempel vergokte zijn prijzengeld in foute investeringen, verbitterde zienderogen en begon journalisten te benaderen. Toen een deelnemer aan de quiz het notitieboek van een andere deelnemer in handen kreeg, waarin alle voorgekookte antwoorden voor de komende show al waren genoteerd, barstte het schandaal los.

Het werd een enorme rel. Er kwam een onderzoek van een speciale commissie van het Congres, Charles Van Doren volhardde in zijn onschuld, de commissieleden behandelden de publieke held met alle egards, maar ten slotte moest ook hij in de getuigenbank verschijnen. Voor een diep geschokt Amerika verklaarde hij op 2 november 1959: ‘Ik heb een boel geleerd over goed en kwaad. Het is niet altijd wat het lijkt. Ik was betrokken bij een fraudezaak, ik zat er tot mijn nek in.’

==

De hele kwestie, de show en de rel die erop volgde, was veelzeggend voor het Amerika van de jaren vijftig. Een van de makers zou later erkennen dat ze geen idee hadden van de overweldigende invloed die het bewegend beeld had op de gezinnen die thuis zaten te kijken. Ze speelden nog met het nieuwe fenomeen televisie alsof het radio was. De hevige, oprechte verontwaardiging over deze misstap zegt echter ook iets over de betrekkelijke onschuld van het doorsnee-Amerika in die jaren, en het relatief grote vertrouwen dat men toen nog had in de leiding van de media, het bedrijfsleven en de politiek, en in elkaar. Voor sommigen was dit het begin van het einde van de vertrouwenssamenleving die Amerika ooit was.

Toen Charles Van Doren bekende dat hij de boel belazerd had, waren Elaine en John net teruggekeerd uit Engeland. Ook in Somerset hadden ze een populaire quiz, een klein radiostation stelde de luisteraars moeilijke vragen, en als je een goed antwoord gaf kreeg je één pond. Opgeklopte quizzen als The $64 000 Dollar Question vond Steinbeck waanzin, en toch was hij diep geschokt toen hij hoorde dat er gefraudeerd was. De Van Dorens kende hij als een voorbeeldige familie, en het gesjoemel met de quizvragen was voor hem het ultieme symptoom van de morele kanker die zich aan het nestelen was in de ziel van Amerika: in de naam van de vooruitgang mag je appelleren aan de slechtste instincten, het doel heiligt altijd de middelen. Zelf werd hij er ziek van.

Drie dagen na Van Dorens bekentenis schreef hij zijn vriend Adlai Stevenson: ‘Iemand moet ons systeem herzien, en snel. We kunnen niet verwachten dat we onze kinderen opvoeden tot goede en eerlijke mensen als de stad, de staat, de regering en het bedrijfsleven stuk voor stuk de hoogste beloningen bieden voor chicanes en oneerlijkheid. Er is fraude op alle niveaus, Adlai. Misschien kan er niets aan gedaan worden, maar ik ben stom, naïef en hoopvol genoeg om het te willen proberen.’

==

In haar bloeiende tuin, in de avondzon, serveert Nada Barry een glas wijn ten afscheid. Ze is nu bijna tachtig, heeft opvallend levendige ogen, een breed gezicht, lang grijs haar. Direct begint ze met vragen: hoever ik ben, wat ik vind van haar oude vriend John, van Sag Harbor. ‘In het huidige Sag Harbor zou John nooit meer zijn gaan wonen,’ zegt haar dochter. ‘Nee,’ zegt Nada, ‘hij zou hier niet meer zijn gekomen. Hij zou hier wel zijn gebleven en oud zijn geworden.’

Ze heeft weinig herinneringen meer aan het Charley-project, het was echt een mannensfeertje in die tijd, en zij was bovendien vijftien jaar jonger dan haar Bob. ‘John was geen eenvoudige man, o nee. Hij was erg verlegen, je wist nooit precies wat hij dacht. Maar hij was wel een heel goede luisteraar.’ Ze mocht hem graag, je kon fijn met hem praten over gewone dingen. ‘Al die mannen waren stevige Republikeinen, en John was een echte liberal, dus dat botste wel eens. Maar meestal hadden ze het over lokale politiek, over de aanleg van het riool bijvoorbeeld, eindeloos konden ze daarover doorpraten.’

Volgens haar zou hij, als hij nu nog had geleefd, in het American Hotel rondhangen, maar helemaal zeker weet ze het niet. ‘We gingen toen zelden naar restaurants en dat soort plekken, we vermaakten ons thuis, we vierden feestjes, Elaine en ik kookten, we waren de gastvrouw, dat was onze rol. Maar we deden wel in alles met de mannen mee – en dat was in die tijd in Sag Harbor nog ongebruikelijk.’

Was John echt de buitenman die hij zo graag wilde zijn? Ik vertel over zijn zoon Thomas, die beschrijft hoe zijn vader bij al die trotse vispartijen nauwelijks was geïnteresseerd in het vissen zelf. ‘Hij beschouwde een vislijn in het water als een perfecte dekmantel om te kunnen lezen of dagdromen.’ Nada begint te lachen. ‘Hij had aan zijn boot niet eens houders voor zijn hengels. Hij praatte alleen maar over vissen.’ Maar hij dweepte toch met de simpele bezigheden van het leven? ‘John handig? Hou toch op! Voor het minste of geringste belde hij Bob, soms wel drie keer per dag.’ Wilde hij dan voortdurend een andere man zijn dan hij in werkelijkheid was? ‘Hij wilde een machoman zijn, zoals de anderen, en hij was het niet. Hij was juist heel gevoelig.’

We komen op Steinbecks verhalen, en het waarheidsgehalte van zijn reisverslag. Iedereen die zich verdiept in de details van het verhaal bekruipt de nodige twijfel. Regelmatig wijkt het boek af van de plaatsen en data uit de brieven die hij onderweg schreef. De situaties zijn soms te mooi om waar te zijn, de dialogen te rond, te glad en te compleet. In het Zuiden beschrijft hij lange gesprekken met drie verschillende lifters, een blanke racist, een radicale zwarte en een gematigde zwarte man, alle drie onwaarschijnlijk toevallige ontmoetingen – bovendien weet ik van Toby Street, die later een paar dagen mee zou rijden, dat Rocinante zoveel herrie maakte dat je in de cabine geen zinnig woord met elkaar kon wisselen.

Ik vertel wat zoon John Jr. over Travels with Charley schreef. ‘Thom en ik zijn ervan overtuigd dat hij nooit met iemand van deze mensen heeft gepraat. Hij zat alleen maar in zijn camper, en schreef al die shit.’ Nada schatert. ‘Ik sta met al mijn exen op uitstekende voet. Maar ze zijn allemaal dood. En hun vrienden ook.’ Weer lacht ze. ‘Alleen John, wat dit betreft... Toen we Travels with Charley lazen dachten wij ook: Die John, o, o, o. Hij blies de zaken soms wel eens op, hoor. Hij kon mooie zeepbellen blazen...’

2

De expeditie van John en Charley vertrok op die septemberochtend in 1960 om een uur of negen. Het afscheid was snel en vluchtig. Elaine ‘explodeerde’ weg, naar haar geliefde New York. Hij reed rustig, met Charley naast zich, naar de Shelter Island-veerboot, het begin van de keten van drie veerboten die – via Greenport en Orient Point – Sag Harbor met het vasteland van Connecticut verbindt. Hij wilde New York vermijden en, zo bekende hij, daarmee het gevoel van ‘grauwe eenzaamheid’. Die grauwe eenzaamheid zou overigens toch wel komen.

Het was een mooi duo, Charley en John. Charley vond autorijden heerlijk. Het was een forse hond, en zijn kop zat op vrijwel dezelfde hoogte als Steinbecks hoofd. Hij kon zijn neus dan vrijwel tegen het oor van zijn baas duwen en met zijn tanden en onderkaak een soort fluittoon voortbrengen: ‘Ftt.’ Meestal was dat een teken dat hij op zijn eigen wijze ook de route wilde afbakenen.

De kranten van die dag werden beheerst door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, een groots politiek theater dat net van start was gegaan, met als hoofdrolspelers onder anderen de Joegoslavische president Tito, de Egyptische leider Nasser, de Indonesische president Soekarno – die indruk maakte met een knappe toespraak over de nieuwe rol van de derde wereld –, Fidel Castro uit Cuba – alom genegeerd – en Nikita Chroesjtsjov – die zo gevaarlijk werd geacht dat hij van New York niet veel meer mocht zien dan de Sovjetambassade.

De Sag Harbor Express maakte melding van een radioboodschap van president Eisenhower, die voor het eerst van kust tot kust was doorgestraald, met een kunstmaan als reflector. Ooit zouden er wellicht ‘actieve’ kunstmanen om de aarde cirkelen, waarmee zelfs tv-beelden zouden kunnen worden overgestraald, maar dat was volgens de wetenschappers nog verre toekomstmuziek. De societyrubriek berichtte over de roastbeef-party van de heer en mevrouw Malloy, het boottochtje van Teddy Smith, de weekendgasten van de familie Hirsch, en de terugkeer van de familie Duncan na een korte vakantie. En volgens Philip Morris waren sigaretten nu schoner dan ooit: ‘Ieder stukje tabak in de nieuwe kingsize Philip Morris Commander is zacht schoon gezogen en in lucht gerold in een pas uitgevonden machine – de Mart VIII.’

==

Precies vijftig jaar later, op 23 september 2010, schrijven de plaatselijke kranten over een zesendertigjarige man die is gearresteerd met marihuana op zak, over Richie Cox (23) die in Main Street is gesignaleerd op een gestolen groene Raleigh-fiets en over de klimaatverandering en de zeespiegelstijging, en wat dat allemaal zou kunnen betekenen voor Sag Harbor en omgeving: ‘Ongeveer een miljard dollar aan onroerend goed staat op het spel.’

Het is een mooie nazomerochtend, lichtbewolkt, het begin van een warme dag. Wat verderop in het zuiden worden nu al een week lang alle temperatuurrecords gebroken, de augustushitte kookt maar door. Het is nog lang geen herfst, de bomen zijn groot, loom en massief groen. De krekels doen hun best, een enkele vogel, verder is het doodstil op het eind van Bluff Point Lane, bij het oude huis van Steinbeck.

Hier moet ook het begin van mijn reis zijn, bij die oude knutselschuur met al die kastjes en laatjes, en met Steinbecks ingenieuze rotspoetsmachine, en bij het verroeste bloemenkasje van Elaine, en bij het houten hek waarachter nu de erfgenamen de messen slijpen voor het zoveelste proces om de nalatenschap. Ik heb hier verder niets te zoeken.

We rijden weg over het grind langs de baai, door de belommerde laan van John Street, Main Street uit, het wijst zich allemaal vanzelf. De lucht is helder. De kleine veerpont naar Shelter Island kabbelt heen en weer, van de verweerde meerpalen achter Sag Harbor naar de beboste overkant, daaromheen de rustige golfslag van de ingesloten zee, de zandstrandjes, de plekken waar Bob Barry zijn vriend John leerde vissen, en overal, op de ponten, de schepen en bij de huizen, de fiere Amerikaanse vlag.

Shelter Island lijkt vanuit de verte nog ongerept, alsof er niets is veranderd sinds de indianen tussen deze baaien en eilanden peddelden. Van nabij blijkt het één groot park te zijn, vol oude bomen en gladde gazons, met daartussen de ene koloniale villa na de andere, neergestrooid als wit suikergoed. Het is het Aerdenhout van New York, te paradijselijk om waar te zijn.