Bettina Stangneth

Eichmann in Argentinië

Het onbezorgde leven van een oorlogsmisdadiger

Vertaald door
René van Veen
en
Catalien van Paassen

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2011 Bettina Stangneth

2012 Nederlandse vertaling René van Veen en Catalien van Paassen

Oorspronkelijke titel Echmann vor Jerusalem

Oorspronkelijke uitgeverij Arche Literatur Verlag AG, Zürich-Hamburg, 2011

Omslagontwerp Herman van Bostelen

NUR 320

ISBN 978 90 000 0000 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2012 met ISBN 978 90 254 3786 2

www.atlascontact.nl

Voor Dieter, mijn vaste ster op mijn reizen door de nacht

Inhoud

Inleiding

‘Mijn naam werd tot symbool’

1. De weg naar de bekendheid

De zelfpromotie van een elite-eenheid

De kleine minister-president

De ongekroonde koning der Joden

Een belangrijk man

Al doende leert men

Vloeiend Hebreeuws

Het perfecte symbool

Public relations

De duivelse verleider

Gemengde berichten

‘Ik was overal tegelijk’

De vriend van de grootmoefti

De krankzinnige

Oorlogsmisdadiger nr. 14... 9... 1

2. De naoorlogse carrière van een naam

‘Ik spring lachend in mijn graf...’

Doordachte vluchtplannen

Het spook van Neurenberg

3. Verafschuwde anonimiteit

‘Noordvesting’

Familiebanden

Eichmanns aarzelingen

Gezinsbezoek?

Een goed georganiseerde vlucht

Handelsreiziger voor eigen rekening

Intermezzo – Dwaalsporen in het Midden-Oosten

Eichmann in Argentinië

1. Het leven in het ‘beloofde land’

Kerstpost van oom Ricardo

In voor- en tegenspoed

2. Thuisfront

Duits-Argentijnse betrekkingen

Eichmann op een presenteerblaadje

3. Vriendendiensten

Andere krantenkoppen

Nazigoud

Opnieuw de deskundige

De triomf van het leven

Een hopeloze bende in een hopeloze positie

De Sassen-gesprekken

1. Eichmann als auteur

De ‘Argentijnse documenten’

De ‘anonieme “onderzeeboot”-varende zwerver’

De anderen hebben gesproken, nu is het woord aan mij!

Afgeronde geschiedenis

De open brief aan de bondskanselier

En de moraal?

Oude schuldigen en nieuwe strijdmakkers

Tussen rechtvaardigingsdrang en demagogie

2. Eichmann in gesprek

De verdragspartners

De uitgever: Eberhard Fritsch

De ‘coauteur’: Willem Sassen

De Sassen-gesprekken

Datering en het voordeel van de dilettant

Een maatschappelijke gebeurtenis

Damesbezoek

De onbekende helper: doctor Langer

Woordgeweld als wapen

De vijanden: boeken

Het besef: uitroeiing

Vertrouwensbreuken

De bemiddelaar: Ludolf von Alvensleben

‘De leugen van de zes miljoen’

Het premature slotwoord

Einde zonder conclusie

Schijnbaar veilig

De informant Lothar Hermann

Terug naar Duitsland?

Bormann in Argentinië

‘Mijd Eichmann.’

Fritz Bauers bronnen

Eichmann in Koeweit

Ik had geen kameraden

Een nieuwe rol – Eichmann in Jeruzalem

Naspel

Het Sassen-materiaal

De verkoop

Eichmann en de Argentijnse erfenis

De goudmijn van Eichmanns teksten

Life en de gevolgen

De jacht op de getuigenissen

Gebrekkige veiligheidsmaatregelen

De Israël-kopie

Een bewijsmiddel wordt ontkracht

Analyses en oude hulpmiddelen

Na Eichmann

De verdwenen geluidsbanden

Herontdekkingen

Aanvulling: de BND-dossiers of Eichmanns vierde carrière

Het laatste woord is nog niet gezegd

Afkortingen

Noten

Bronnen en literatuur

Dankwoord

Inleiding

Mij is alles nog lang niet helemaal duidelijk

Hannah Arendt1

Altijd wanneer de systematische uitroeiing van miljoenen mannen, vrouwen en kinderen het onderwerp van gesprek is, valt vroeg of laat zijn naam, hoewel het inmiddels zelfs al niet meer duidelijk is hoe zijn voornaam luidde. Was dat nu Karl Adolf? Of Otto? Wanneer we aannemen allang alles over iemand te weten, zijn het zulke simpele vragen waarop we opeens het antwoord schuldig moeten blijven. Zitten er dan echt nog zulke grote gaten in onze kennis over de man naar wie al sinds jaar en dag zoveel aandacht uitgaat in studies en de media? Adolf Eichmann laat in dit opzicht zelfs namen als Heinrich Himmler of Reinhard Heydrich ver achter zich. Waarom dan weer een boek over hem? Het antwoord is simpel. Ik wilde achterhalen wie op de hoogte was van Adolf Eichmanns bestaan voordat hij in de fameuze Mossad-operatie uit Argentinië naar Israël werd ontvoerd om daar terecht te staan.

Eichmanns visie daarop ligt voor de hand: ‘Tot 1946 was ik nagenoeg onbekend, totdat ene doctor Höttl [...] mij tot moordenaar van vijf, zes miljoen Joden bestempelde.’2 Dat een aangeklaagde zoiets zegt is weinig verrassend, vooral niet in het geval van zo’n misdaad. Eichmanns beroemdste uitspraak was per slot van rekening dat hij ‘slechts een radertje in de vernietigingsmachine van Adolf Hitler’ was. Het is echter verbijsterend dat in studies naar Eichmann deze woorden tot vandaag de dag klakkeloos worden overgenomen. Andere hoogoplopende meningsverschillen rond deze massamoordenaar ten spijt is iedereen het met elkaar eens dat tot zijn proces in Jeruzalem de naam Eichmann slechts in kleine kring bekend zou zijn geweest.3

Tijdens het lezen van oude kranten begon ik te vermoeden dat er iets niet klopte aan zowel Eichmanns verhaal als aan de studies over zijn persoon. De Israëlische premier David Ben-Goerion verraste op 23 mei 1960 de wereld met het nieuws dat Israël Adolf Eichmann had opgepakt en dat hij berecht ging worden. Het gevolg daarvan waren niet tal van vraagtekens met betrekking tot zijn persoon, maar wel pagina’s lange artikelen met gedetailleerde informatie over een man die indertijd zogenaamd nauwelijks werd gekend. Eén blik op de voor 1960 verschenen publicaties was voldoende om de laatste twijfels weg te nemen.

Lang voor het proces had deze vermeende onbekendheid al meer bijnamen toebedeeld gekregen dan het leeuwendeel van de andere nazi’s: Caligula, de ongekroonde koning der Joden, leider van de volkerenmoord, grootinquisiteur, ingenieur van de Jodenmoord, de Endlöser, bureaucraat en massamoordenaar. Stuk voor stuk etiketten die Eichmann al in de periode 1939-1960 kreeg opgespeld. Die werden hem niet in het geheim toegekend, maar in kranten, brochures en boeken die slechts opgeslagen hoeven te worden om te ontdekken wat men indertijd wist over Adolf Eichmann en wat men van hem vond. In die jaren was echter ook sprake van personen die net zo eensgezind het tegendeel over hem beweerden. Dat waren zijn voormalige collega’s en de naoorlogse nazi’s die hun kennis van de feiten koste wat het kost wilden verdoezelen.

Maar als dit alles inderdaad het geval was, dringt zich meteen de volgende vraag op: wanneer en waardoor ging die kennis over Eichmann verloren? Hoe kon hij langzaam maar zeker uit ieders zicht verdwijnen? Het antwoord op deze vragen heeft alles te maken met de problematiek rond die ongeëvenaarde misdaad tegen de mensheid die naar believen met Holocaust, Shoah of uitroeiing van de Joden wordt aangeduid.

We koesteren het beeld van misdadigers als louche figuren die uit angst voor de publieke opinie hun delicten alleen in het grootste geniep begaan, en we stellen ons diezelfde publieke opinie graag voor als consequent in haar veroordeling en het ter verantwoording roepen van ontmaskerde misdadigers. Tijdens de eerste pogingen tot bezinning op het proces van de verdrijving en het stelselmatig vermoorden van de Europese Joden nadat hun eerst hun rechten al waren ontnomen, werd nog helemaal uitgegaan van dit cliché van het lichtschuwe sujet dat achter de rug van de volksgemeenschap om zijn wandaden begaat. Maar de wetenschap heeft dit beeld van oorlogsmisdadigers als een groepje antisociale zieke geesten binnen een verder fatsoenlijke bevolking, die indien ze op de hoogte was geweest collectief weerstand had geboden, allang achter zich gelaten. Inmiddels zijn we het een en ander wijzer geworden over de werking van de nationaalsocialistische ideologie, de dynamiek van het collectief handelen en de invloed van totalitaire systemen op het individu. We zijn gaan inzien dat een sfeer van geweld ook van invloed kan zijn op mensen die geen overdreven sadistische neigingen hebben, en we weten hoezeer het opdelen van werkzaamheden ten koste gaat van het individuele verantwoordelijkheidsgevoel. Maar de meningen over hoe een dader als Adolf Eichmann precies getypeerd moet worden, lopen als voorheen nog zeer uiteen. Afhankelijk van de auteur wordt hij voorgesteld als een doodnormaal mens die zich door het totalitaire regime tot een gewetenloze moordenaar liet maken, als een radicale antisemiet die een totale uitroeiing nastreefde of als een geesteszieke die aan het regime een dekmantel voor zijn sadisme ontleende. Veel ideeën over Eichmann sluiten elkaar dan ook uit. Bovendien hebben die ideeën aan radicaliteit gewonnen onder invloed van de discussies rond Hannah Arendts De banaliteit van het kwaad. Eén aspect is daarbij echter vrijwel niet aan de orde gekomen: het aspect van de openbaarheid. Het ontbreekt aan een studie over het ‘fenomeen Eichmann’ vóór Jeruzalem en daardoor aan inzicht in het beeld dat men van hem had tijdens de verschillende periodes van zijn leven.

Jean-Jacques Rousseau was de eerste die inzag dat voor een ongegronde aanspraak en het daaruit volgende onrecht altijd twee partijen nodig zijn: degene die de aanspraak doet en alle anderen die geloven dat hij terecht is gedaan.4 Wie zich verdiept in de invloed van Adolf Eichmann op de publieke opinie, leert tegelijkertijd veel over de gevaarlijke kanten van deze merkwaardige coöperatie, die vooral riskant is wanneer iemand die wisselwerking zo goed doorziet als de beruchte ‘Jodenbaas’. Daarom is de geschiedenis van Eichmanns persoon zoals ze in dit boek wordt verteld geen chronologisch overzicht van zijn misdaden of een beschrijving van hoe hij geleidelijk daartoe is gekomen. Het is een reconstructie van de invloed die van zijn persoon uitging: wie kende Eichmann op welk moment, wat waren de meningen over hem en hoe reageerde hij op wat anderen over hem wisten en dachten? In welke mate deed Eichmann zich op een bepaalde manier voor en welk effect heeft zijn rollenspel gehad op zijn carrière als moordenaar en op ons beeld van de geschiedenis?

Dat een reconstructie van dit alles nu hoe dan ook mogelijk is, danken we aan het unieke bronnenmateriaal: van en over Eichmann resteren meer documenten en getuigenissen dan van of over welk ander nazikopstuk ook. Zelfs Hitler en Goebbels moeten het met minder materiaal doen. Dat ligt niet zozeer daaraan dat Eichmann de oorlog nog zeventien jaar overleefde, en evenmin aan de indrukwekkende hoeveelheid procesmateriaal die de Israëlische justitiële autoriteiten hebben verzameld, maar vooral aan zijn eigen drang tot praten en schrijven. In elke levensfase en afhankelijk van zijn publiek en bedoelingen gaf Eichmann zichzelf opnieuw gestalte. In welke hoedanigheid hij ook optrad – als ondergeschikte, superieur, dader, vluchteling, balling of beklaagde –, voortdurend hield hij nauwlettend in de gaten welk effect er van zijn persoon uitging en probeerde hij optimaal gebruik te maken van de situatie. Er ging een methode schuil achter deze manier van doen, wat bij de vergelijking van de vele door hem neergezette personages snel duidelijk wordt.

Alleen het beeld dat Eichmann in Jeruzalem bewust van zichzelf opriep, is echter werkelijk bekend en beschreven. Het was overduidelijk wat daarbij de opzet was: hij wilde het leven behouden en zich rechtvaardigen. Wie wil weten hoe dit in Jeruzalem gepresenteerde beeld zich verhoudt tot de massamoordenaar Eichmann, ontkomt er niet aan zich te verdiepen in de Eichmann voor hij zijn opwachting maakte bij het proces en moet daarbij ook de sprong wagen voorbij de interpretaties die louter gebaseerd waren op zijn latere presentatie.

Volgens Eichmanns uitspraken in Jeruzalem was zijn werkelijke leven – het leven waarnaar hij steeds had uitgezien – pas begonnen in 1945, op het moment dat het waandenkbeeld van het Duizendjarige Rijk in gruzelementen lag. De ‘Jodenbaas’ zou daarna de onschuldige konijnenfokker zijn geworden die hij diep in zijn hart altijd al was geweest, want vooral anderen hadden samen met het naziregime het kwaad belichaamd. Zijn carrière onder Adolf Hitler was hoe dan ook het resultaat van toeval geweest. Maar omdat Eichmann besefte dat daar anders over kon worden gedacht, had hij voorzichtigheidshalve afstand gedaan van de naam Adolf Eichmann en liet hij zich zelfs door zijn vrouw nog slechts bij zijn eerste voornaam noemen, die van zijn opa afstamde: Otto.5 Terwijl alle andere nazi’s zich overgaven, dook hij onder de naam Adolf Karl Barth onder in het leger aan krijgsgevangenen en presenteerde hij zich bij zijn verhoor als Otto Eckmann, totdat het hem lukte te vluchten, waarna hij als Otto Heninger samen met andere met nieuwe namen getooide mannen zich op de Lüneburger Heide eerst bezighield met houthakken en vervolgens met kippen houden, maar vooral met het ’s avonds door zijn vioolspel in vervoering brengen van plattelandsvrouwen.

Aan het leven van Otto Heninger, dat al veel weg heeft van Eichmanns latere bestaan als Argentijnse konijnenfokker, kleefden echter twee grote nadelen: hij miste zijn gezin en hij werd gezocht als oorlogsmisdadiger. ‘In de vijf jaar die ik als “mol” ondergronds doorbracht, werd het tot mijn tweede natuur om bij elk nieuw gezicht dat ik zag me af te vragen: ken je dit gezicht? Komt het je op de een of andere manier bekend voor? Doet hij zijn best zich een ontmoeting met jou te herinneren? Tijdens deze jaren verliet mij nooit de angst dat er plotseling iemand achter me kon staan die riep: “Eichmann!”’6

De hoop dat er in de loop der jaren wel gras zou groeien over de massamoord door de nazi’s bleek in zijn geval ijdel. Uiteindelijk zag hij alleen nog de uitweg van een vlucht. Zodoende verdween in 1950 ook Otto Heninger. In diens plaats ging in Genua Ricardo Klement scheep, die in Argentinië met echte papieren een nieuwe identiteit kreeg en daar het leven begon waarnaar hij altijd had verlangd. Hij vond werk bij de bouw van een waterkrachtcentrale, leidde een groep landmeters kriskras door Tucumán, het subtropische gebied in het noorden van Argentinië dat met zijn bergen en dalen de Alpen bij hem in herinnering riep, en had alle tijd om op een paardenrug lange tochten te ondernemen, de bergen te verkennen, over de pampa te zwerven en zelfs om twee keer een poging te wagen de Aconcagua te beklimmen, de hoogste berg van het Amerikaanse continent.

Nadat twee jaar later ook zijn vrouw en hun drie zonen eindelijk hun opwachting hadden gemaakt, nam hij de jongens mee op zijn zwerftochten, leerde hun paardrijden en vissen en droeg hij zijn liefde voor de natuur op hen over. Weliswaar bedierf het faillissement van het bedrijf voor enige tijd de stemming in het gelukkige gezin omdat Ricardo Klement op dat moment nieuw emplooi moest zien te vinden en hij daarbij niet altijd een even gelukkige hand van kiezen had, maar vanaf uiterlijk 1955 stond niets zijn geluk meer in de weg. Niet alleen kreeg hij een betrekking als beheerder van een konijnenfokkerij, maar ook, hoewel zijn vrouw de veertig inmiddels was gepasseerd, zijn vierde zoon. Vader Adolf was in elk geval trots op de kleine ‘Hasi’. Hij dacht eraan een huis te bouwen voor zijn onvolprezen vrouw, vier zonen, teckel Fifi, Duitse herder Rex, koekoeksklok en Alpenschilderijen.7 Als hij niet door de Mossad was ontvoerd, leidde Ricardo Klement nu nog altijd zijn onschuldige Argentijnse leventje...

Aan dit ontroerende verhaal zit slechts één aspect scheef: zijn paspoort mocht dan de naam Ricardo Klement vermelden, maar Eichmann heeft in Argentinië nooit het leven geleid van een nazi die zijn verleden had afgezworen en van een volstrekt apolitieke natuurliefhebber. Eichmann hield niet van idylles. Voor hem duurde de oorlog, zijn oorlog, nog steeds voort. De Obersturmbannführer (luitenant-kolonel) van de SS mocht dan buiten functie zijn gesteld, de fanatieke nationaalsocialist in hem was dat niet. Hij moest het nu doen zonder een totalitaire staat waarin hij miljoenen de dood in had kunnen jagen zonder dat hij persoonlijk ook maar tegen een van hen zijn hand had hoeven heffen, maar dat maakte hem nog lang niet machteloos. Op de momenten dat hij als bijna-vijftiger na gedane arbeid met een glas rode wijn op de veranda van de konijnenfarm zat, vijftig kilometer van zijn gezin verwijderd, kon zelfs zijn vioolspel hem niet de idylle van zijn bestaan doen inzien. De verklaring daarvoor was niet dat er op de vijfendertigste breedtegraad nauwelijks sprake is van een zonsondergang en dat de duisternis daar sneller valt en completer is dan in Noord-Europa. Nee, in de avonduren las en schreef hij. Dat was allesbehalve een contemplatieve bezigheid. Op die momenten was hij geen oudere vergenoegde heer die van zijn lectuur genoot, maar veranderde de vriendelijke konijnenfokker in een man die boeken tegen de muur smeet en ze wel aan stukken kon scheuren, in een man die agressief en eindeloos honende opmerkingen en beledigingen neerpende in de marges van elk boek dat hij las, die als een bezetene stapels papier volschreef met zijn kritieken en verhandelingen. Zijn potloden braken onder het geweld van zijn gekrabbel, zijn strijdlust was ongebroken. De ideologische krijger wenste niet te capituleren. En hij was lang niet de enige.

Dat we dit alles nu weten, vloeit voort uit een gelukkig toeval. De laatste twee jaar zijn in verschillende archieven documenten opgedoken waarover vorige onderzoekers nog niet konden beschikken. Daardoor kan voor het eerst een volledige reconstructie plaatsvinden van de ‘Argentijnse documenten’, ofwel Eichmanns eigen in ballingschap vervaardigde notities in combinatie met de gespreksverslagen en de oorspronkelijke opnames van de gesprekken die bekendstaan onder de niet geheel adequate benaming ‘Sassen-interviews’. Deze meer dan 1300 pagina’s onthullen niet toevallig Eichmanns leven en denken voor zijn arrestatie.

Deze eerste poging tot beschrijving en interpretatie van de volledige ‘Argentijnse documenten’ betekent ook een zich verdiepen in de belangrijkste naoorlogse bron over de nationaalsocialistische misdaden tegen de mensheid. Opeens worden verbanden duidelijk die tot dusver aan het oog waren onttrokken. Maar wat vooral duidelijk wordt, is dat zelfs een Eichmann op de vlucht niet voor de anonimiteit en verborgenheid wenste te kiezen. Ook in Argentinië wilde hij niet onopgemerkt blijven en wilde hij opnieuw een symbool van een nieuwe tijd worden.

Wie het licht zoekt, wordt gezien. Eichmann had na 1945 met aanzienlijk meer mensen omgang dan tot nu toe steeds is aangenomen. Wie zijn gangen tijdens zijn onderduikperiode en jaren in ballingschap nagaat, stuit niet alleen op Eichmann-jagers en moordcommando’s, maar in veel grotere mate op helpers, sympathisanten en ook al snel weer bewonderaars en vrienden. Ieder van hen zou zich later nog lang achter de leugen verbergen Eichmann niet gekend of slechts vluchtig ontmoet te hebben. Zoals Willem Sassen, een Nederlandse vrijwilliger bij de Waffen-SS en propagandist van de oorlog, tientallen jaren lang met succes kon beweren niet meer dan Eichmanns ‘ghostwriter’ te zijn geweest, zo ontkende het merendeel ooit met de gezochte in connectie te hebben gestaan.

Die beweringen zijn inmiddels allemaal ontkracht. Uit de ‘Argentijnse documenten’ blijkt ook wie allemaal contact hebben gezocht met Eichmann om met hem over vroeger te praten, maar vooral om samen te discussiëren over politieke toekomstplannen. Eichmann leidde in Argentinië net zomin een mislukt leven waarin iedereen hem meed als dat Willem Sassen louter een nieuwsgierige journalist was of dat Ludolf von Alvensleben, voormalig chef-adjudant van Himmler, het nationaalsocialisme zou hebben afgezworen.

Hoezeer hun bestaan ook werd genegeerd, in Argentinië verbleef een groep voor de geallieerde rechters gevluchte nazi’s die zich opnieuw bij elkaar aansloten omdat ze grotere ambities hadden dan alleen het in alle rust een nieuw leven opbouwen. Eichmann en kompanen leverden ver van hun land van herkomst en in de vrijheid van hun ballingschap voortdurend commentaar op de ontwikkelingen in Duitsland en de wereld. Ze streefden grote politieke revoltes na, beijverden zich om een netwerk van gelijkgezinden op te zetten en gingen zelfs over tot het vervalsen van documenten teneinde tegenover de werkelijkheid hun beeld van een zegevierend nationaalsocialisme te kunnen stellen. En Adolf Eichmann was een van hen. Hij trad vol zelfovertuiging en betrokken op en werd geraadpleegd omdat hij zich bewezen had als deskundige in miljoenvoudige moord, precies zoals hij het als afdelingshoofd binnen het Reichssicherheitshauptamt gewend was geweest.

Eichmann in Argentinië is dus niet het verhaal van een eenling, maar de kroniek van de wonderbaarlijke tweede carrière van de luitenant-kolonel buiten dienst als deskundige op het terrein van de geschiedenis en wederom de ‘Jodenkwestie’. Hoeveel moeite hij zich later ook getroostte om alles en iedereen ervan te overtuigen dat hij gelouterd en veranderd was door de oorlog, wie zich verdiept in zijn denken en sociale leven in Argentinië komt tot een heel andere slotsom. Als Eichmann al ooit werkelijk de vredelievende onschuldige Ricardo Klement had willen zijn, dan pas toen hij in Israël in de cel zat. In Argentinië ondertekende hij voor zijn kameraden de opdrachten op zijn portret trots met ‘Adolf Eichmann – SS-Obersturmbannführer b.d.’.

Eichmann liet zich na 1945 echter niet alleen in Argentinië gelden. Zijn naam was evenzeer in het geheugen van het naoorlogse Duitsland blijven hangen. Hoe weinig men hem zich later ook wenste te herinneren, er zijn meer dan voldoende artikelen en andere publicaties voorhanden die duidelijk maken hoezeer de Duitsers zich nog bezighielden met Eichmann en datgene waarvoor hij stond. Wie de betekenis van het ‘fenomeen Eichmann’ wil achterhalen, heeft echter de beschikking over nog een andere, indirecte bron van onschatbare waarde: de getuigenissen van zijn slachtoffers en zijn jagers, maar vooral die van zijn voormalige collega’s en alle andere ingewijden. Zij waren hem namelijk alleen al niet vergeten omdat ze bang waren dat hij zich hen even goed herinnerde als zij hen. Wie deze man had gekend of alleen maar wist wie hij was, wilde niet alleen al vanwege deze herinnering opgepakt worden. Een eerste schets van de betekenis van Adolf Eichmann in de jaren direct na de oorlog in met name de jonge Bondsrepubliek en Oostenrijk kan worden gegeven aan de hand van documenten van de Amerikaanse geheime dienst, opsporingslijsten en de schaarse door het Openbaar Ministerie, de binnenlandse veiligheidsdienst en het ministerie van Buitenlandse Zaken vrijgegeven dossiers.

Eichmann, of althans het beeld dat men van hem had, werd steeds meer een factor van politieke betekenis. De kroongetuige van de grootste misdaad tegen de mensheid vormde alleen al door het feit dat hij nog leefde een bedreiging voor de pogingen om het verleden te boven te komen door alles zo snel en zo volledig mogelijk te vergeten. Maar omdat Eichmann ook in Argentinië geen onopvallend leven wenste te leiden en zelfs een open brief aan bondskanselier Konrad Adenauer schreef, werd hij van een bedreiging uiteindelijk tot een gevaar. Wilde men werkelijk dat de man die zoveel wist zich ook in de Bondsrepubliek kon roeren?

Dit alles maakt de queeste naar Eichmann tot een ingewikkeld relaas dat uitstijgt boven een onderhoudend verhaal vol liefde, verraad en dood. Er was namelijk sprake van meer partijen dan die van de slachtoffers of de nazi-jagers die de miljoenvoudige moordenaar koste wat het kost wilden vinden; er was sprake van meer betrokkenen dan deze of gene regering die al dan niet handig te werk ging. Er waren daarnaast velen die tegen elke prijs wilden voorkomen dat met de persoon zelf ook het verleden uit ballingschap terugkeerde. Om de bijna onbedwingbare drang tot zwijgen te overwinnen was veel meer nodig dan de opmerkingsgave van een blinde Argentijn die in de vriend van zijn dochter de zoon van een oorlogsmisdadiger onderkende. Het verhaal van Eichmann vóór Jeruzalem is ook een aaneenschakeling van gemiste kansen om een werkelijk nieuw begin te maken, aangezien de moed ontbrak hem in Duitsland voor de rechter te brengen. Door dit verhaal te vertellen wordt wellicht ook duidelijk in hoeverre bepaalde structuren stand wisten te houden na de oorlog, aangezien de nieuwe staat de gevolgen daarvan te boven moest zien te komen zonder dat hij over nieuwe arbeidskrachten kon beschikken.

Dat er vandaag de dag nog altijd Duitse autoriteiten zijn die hun Eichmann-dossiers niet openbaar willen maken omdat zij de inhoud ervan kenmerken als gevaarlijk voor het staatsbelang, is niets minder dan een schandaal. Adolf Eichmann, de luitenant-kolonel van de SS buiten dienst, had allang geaccepteerd moeten zijn als deel van de Duitse geschiedenis.

Sinds in 1963 De banaliteit van het kwaad verscheen, treedt elke auteur die over Adolf Eichmann schrijft tegelijkertijd in dialoog met Hannah Arendt, de auteur van dit boek.8 Deze Joodse uit Königsberg, die filosofie studeerde bij Martin Heidegger en Karl Jaspers totdat ze door het nationaalsocialisme genoodzaakt werd te vluchten, reisde in 1961 naar Jeruzalem, naar het proces tegen Eichmann omdat ze dat wilde doen wat filosofen altijd willen: begrijpen. Niemand begrijpt iets zonder meer. Men brengt daarbij altijd zijn denken in, evenals zijn ervaring ofwel zijn visie op de wereld tot vandaag.

Hannah Arendt wist uiterlijk in 1943 via de krant van Eichmanns bestaan en was achttien jaar later helemaal op de hoogte van de stand van het onderzoek. Haar verwachtingen heeft Arendt meermaals uitvoerig beschreven. Ze verwachtte een duivelse, hoogintelligente moordenaar die als vele uit de wereldliteratuur bekende personages gefascineerd was door het kwaad. Nog in 1960 schreef ze: ‘Hij was een van de intelligentste van de hele bende.’ Wie de moed kon opbrengen om Eichmann te willen begrijpen, zou een beslissende stap zetten naar een begrip van de misdaden door de nazi’s. ‘Ik ben erg in de verleiding.’9

Deze filosofe met haar scherpe observatievermogen was niet de enige die in verwarring werd gebracht door Eichmanns daadwerkelijke verschijning. Wie de reportages over het proces erop naleest, treft bij nagenoeg elke volger, uit welk land ook, dezelfde eerste indruk aan: de Eichmann in Jeruzalem was een armzalige verschijning zonder het charisma dat iedereen in zekere mate aan de duivel toekent. De SS-Obersturmbannführer, die zoveel angst en terreur had gezaaid en vooral de dood van miljoenen op zijn geweten had, pleegde een aanslag op ieders aandacht met zijn ellenlange zinnen en zijn gezwam over het onvoorwaardelijk opvolgen van bevelen en de eed op de vlag.

Had zijn verbazingwekkend effectieve optreden de procesvolgers al in 1961 achterdochtig moeten maken? Er gingen stemmen van twijfel op, maar die klonken zacht en kregen ook totaal geen aandacht. Een belangrijk verschil tussen deze twijfelaars en de andere procesvolgers was dat de eersten bekend waren met op zijn minst grote delen van de ‘Argentijnse documenten’.

Het onderzoek naar de Holocaust stond in 1960 nog in de kinderschoenen, bewijsstukken ontbraken veelal en de behoefte om van de beklaagde nieuwe zaken te vernemen was groot. Hannah Arendt koos voor de methode die ze had geleerd om tot begrip te komen: door het steeds opnieuw lezen, waarbij ze zich slechts richt op degene die schrijft en spreekt, en dit vanuit het uitgangspunt dat degene die schrijft en spreekt ook begrepen wil worden. Ze las nauwkeuriger dan bijna wie ook alle verslagen van de verhoren en het proces. Maar precies daardoor trapte ze in de val, want Eichmann voerde in Jeruzalem in feite slechts een maskerade op. Dat zag ze niet in, maar ze was zich er wel op indrukwekkende wijze van bewust dat ze nog niet tot dat begrip van het fenomeen Eichmann was gekomen dat ze graag had bereikt.

Geen ander boek over Adolf Eichmann, en waarschijnlijk ook geen ander boek over het nationaalsocialisme, heeft in Duitsland zoveel discussie opgeroepen als De banaliteit van het kwaad. Daarmee bereikte Arendt precies wat alle filosofen sinds Socrates meer dan wat ook nastreefden: de controverse teneinde tot begrip te komen. Maar sinds het eind van de jaren zeventig heeft het refereren aan Hannah Arendt steeds meer het karakter van een afleidingsmanoeuvre gekregen. Inmiddels lijkt het erop dat Eichmann allang niet meer het onderwerp is, maar dat we liever over de toon van de discussies en de verschillende theorieën van het kwaad praten, en dat men het daarbij ook graag beter wil weten dan deze filosofe anno 1961. Dat komt doordat zich sindsdien namelijk een gebeurtenis van doorslaggevende betekenis heeft voorgedaan: op zijn minst in theorie hebben we toegang gekregen tot heel andere bronnen dan waarover Hannah Arendt kon beschikken.

Vanaf 1979 zijn grote delen van de zogenaamde Sassen-interviews vrijgekomen, waardoor we nu kunnen zien wat Hannah Arendt en alle andere procesvolgers niet mochten zien: Eichmann kletsend in de pronkkamer van een vriend, daarbij omringd door oude kameraden, door nazi’s die net als hij naar Argentinië zijn gevlucht. Toch heeft men zich slechts verbijsterend korte tijd in deze rijke bron verdiept, met tegenzin en bovendien met een merkwaardig gebrek aan nieuwsgierigheid. Dit hoewel sinds 1998 ook nog een aantal originele bandopnames zijn opgedoken die duidelijk maken wat bij zorgvuldige lezing altijd al te onderkennen was geweest, namelijk dat de bijeenkomsten in Argentinië veel meer inhielden dan slechts wat ontmoetingen tussen een journalist die op zoek was naar een verhaal en een voormalige nazi met trek in whisky die samen in herinneringen zwolgen. Wie daadwerkelijk iets wil inbrengen tegen Hannah Arendt, in plaats van maar te jammeren over het succes van haar boek, had het daarvoor benodigde materiaal allang in deze bron kunnen vinden. In plaats daarvan vertellen we na wat Eichmann in Israël heeft opgedist, houden we zijn dateringen aan, citeren we uit een uiterst dubieuze, bij een extremistische uitgeverij verschenen valse uitgave en laten we zelfs volkomen onbekende Eichmann-bronnen onder foutieve opschriften stof vergaren in archieven, hoewel die bronnen de spreekwoordelijke resistentie van historici tegen verrassingen danig op de proef zouden kunnen stellen. Zo is er in elk geval één ding dat we allemaal van Hannah Arendt moeten leren: bij het aanschouwen van iets onbekends in de verleiding komen er alles van te willen weten.

Mijn boek is allereerst een poging tot beschrijving van al het voorhanden materiaal en van de taak die ons daarbij wacht. Alleen al de geschiedenis van de ‘Argentijnse documenten’, die nu als een monstrueuze, ondoorgrondelijke puzzel over verschillende archieven zijn verdeeld, leidt tot onverwachte nieuwe inzichten in het ‘fenomeen Eichmann’, die stuk voor stuk nieuwe controverses waard zijn. Om aansluitend onderzoek mogelijk te maken, bevat dit boek ook een beschrijving van de weg naar die bronnen, die hier voor het eerst uitvoerig besproken worden.

Ook Eichmann in Argentinië gaat de dialoog aan met Hannah Arendt, en dat niet alleen omdat mijn interesse in Eichmann jaren geleden is ontstaan door het lezen van De banaliteit van het kwaad. Ons begrip van de geschiedenis is zo afhankelijk van het moment waarop en de omstandigheden waaronder we die bestuderen dat niet zomaar afstand kan worden gedaan van een visie als die van Hannah Arendt. Dit vanwege haar moed om tot een duidelijk oordeel te willen komen, op het gevaar af ondanks al haar moeite nog steeds niet alles te weten. In het geval van een studie naar Adolf Eichmann komt daar nog een heel ander aspect bij. Een van de ingrijpendste inzichten uit het Eichmann-onderzoek is namelijk dat iemand volstrekt niet hoogintelligent hoeft te zijn om zelfs mensen die wél over een groot intellect beschikken ertoe te brengen zichzelf met hun eigen wapens te bestrijden, namelijk met de wens de eigen verwachtingen vervuld te zien. Dit mechanisme kunnen we echter slechts onderkennen als we steun zoeken bij denkers die dusdanig moedig met hun verwachtingen en oordelen omgingen dat ze zelfs hun tekortkomingen durfden te laten blijken.

De auteur van een boek als dit rest uiteindelijk alleen nog de taak de lezer vooraf te waarschuwen. Dat kan het beste met de woorden die Hannah Arendt aan een goede vriendin schreef voordat ze naar Jeruzalem vloog: ‘Het zou boeiend kunnen worden, afgezien van het feit dat het hoe dan ook verschrikkelijk wordt.’10

‘Mijn naam werd tot symbool’

Ik stond bekend als de bonte hond

Eichmann in 1957 tegenover Sassen

We weten nog altijd niet wanneer precies Eichmann besloot zijn leven voort te zetten in Zuid-Amerika. Zijn eigen verklaring voor zijn vertrek naar Argentinië luidde: ‘Ik wist dat in dit Zuid-Amerikaanse “beloofde land” goede vrienden op de kans wachtten me te helpen. Vrienden tegen wie ik open, vrij en trots kan zeggen dat ik Adolf Eichmann ben, voormalig Obersturmbannführer van de SS.’1

Open, vrij en trots Adolf Eichmann kunnen zijn? Wat een hoge verwachtingen! Dat Eichmann dit inderdaad als reële mogelijkheid zag, lijkt zonder meer absurd, en dat niet alleen achteraf. De naam Adolf Eichmann stond voor de uitroeiing van de Joden door het nationaalsocialisme. Dat besefte de drager van deze naam maar al te goed. Niemand getroost zich uit vrije wil de moeite om onder een andere naam in den vreemde te gaan wonen. Eichmann had een goede reden om te vluchten: hij was gewoon te bekend om uiteindelijk niet ontmaskerd te worden.

Te veel mensen kenden hem en waren op de hoogte van welk aandeel hij had gehad in de verdrijving en de moord op zovelen. Als ons dat vandaag de dag niet meer zo duidelijk is als het Eichmann toentertijd wel was, dan ligt dat aan het door hem in Jeruzalem gepresenteerde onvoorstelbaar effectieve beeld van zichzelf. Na zijn ontvoering in 1960 heeft hij er alles aan gedaan om in Jeruzalem het beeld op te roepen van een onbeduidend afdelingshoofd dat als vele anderen niet meer dan een ‘radertje in de machine’ van het moorddadige Derde Rijk was geweest, van een anonymus die slechts door een dwaling, door dom toeval en de lafheid van anderen ‘tot zondebok gemaakt’ werd, hoewel hij maar een onbetekenend officiertje zonder invloed was. Maar Eichmann wist heel goed dat dit gelogen was. Hij had allesbehalve hooguit in zeer kleine kring naam gemaakt, en evenmin raakte hij pas door het proces algemeen bekend. Hij had juist de reputatie een wezenlijk aandeel te hebben geleverd aan de misdaden waarom hij nu nog altijd berucht is.

Hij had zelf heel goed in de gaten dat de naam Adolf Eichmann steeds meer tot een symbool werd voor de uitroeiing van de Joden. Ook wist hij dat zijn superieuren en hij hierop steeds doelbewust hadden aangestuurd. Hij wilde ook allesbehalve ‘de man in de schaduw’ blijven, zoals hij zichzelf af en toe beschreef. Pas voor het gerecht in Israël wilde hij de indruk wekken van een ondergeschikt, volstrekt uitwisselbaar ambtenaartje zonder naam of faam. Maar wie zou zich niet onzichtbaar willen maken wanneer de doodstraf dreigt? Niettemin zijn velen overtuigd van het beeld van Eichmann als ‘de man in de schaduw’. Er zijn er ook die zijn vermeende onzichtbaarheid tot de sleutel achter het raadsel van zijn geslaagde carrière als massamoordenaar verklaren,2 hoewel er ruim voldoende aanwijzingen zijn dat Eichmann uiterlijk vanaf 1938 geen onbekende meer was en evenmin slechts een plek in de schaduw ambieerde. Wie deze aanwijzingen natrekt, krijgt al snel een veel helderder beeld van deze sinistere man.

1. De weg naar de bekendheid

Iedereen mocht hem en zag hem graag verschijnen.

Rudolf Höss over Eichmann

Adolf Eichmann werd in 1932 lid van de NSDAP en de SS. Dat deed hij in Linz, waar hij als kind vanuit Duitsland naartoe was verhuisd omdat zijn vader daar kennelijk zijn maatschappelijke carrière een grotere kans gaf. De carrière van zijn zoon verliep anders. Hij streefde niet naar het voorzitterschap van de kerkenraad en evenmin wilde hij een functie binnen het bedrijf van zijn vader. Hij greep in 1933, na het verbod op de nationaalsocialistische beweging in Oostenrijk, zijn kans om een hoge partijfunctionaris uit Linz te volgen naar Duitsland en naar het centrum van de toen nieuwe politieke macht. Onduidelijk is of hij daarop heeft aangestuurd, goed was geadviseerd of het aanvoelde waar de macht zich het sterkst zou ontwikkelen, maar in elk geval kwam Eichmann in 1934 bij de Sicherheitsdienst van de SS terecht, bij de SD, die toen even klein als berucht was. Het was algemeen bekend dat de geleding die zich achter deze afkorting verborg, een hoofdrol had gespeeld tijdens de Nacht van de Lange Messen. Elke latere poging van Eichmann om deelname van de SD daaraan te ontkennen en het vermeende feit als een ‘vergissing’ of het gevolg van een ‘verwisseling’ te bestempelen, mag als belachelijk gelden, aangezien Eichmann dan als enige in zijn omgeving onbekend was geweest met de luister die de veiligheidsdienst met zijn geheimzinnige bezigheden en zijn charismatische leider Reinhard Heydrich sindsdien aankleefde.3

Wie halverwege 1934 in dienst van de SD trad, kon weliswaar niet op een hoog salaris rekenen, maar wel op de waardering en het respect van zijn partijgenoten. Niet in de laatste plaats kwam dit door de indrukwekkende werkplek: het imposante paleis op het adres Wilhelmstrasse 102 in het centrum van de macht, in de rijkshoofdstad Berlijn. Als man van nog geen dertig, die twee jaar daarvoor in Opper-Oostenrijk nog als – hoewel zeer succesvol – benzineverkoper werkte, had hij nauwelijks een grotere carrièresprong kunnen maken. Eichmanns idee dat hij dankzij deze stap vaste grond onder de voeten had gekregen, weerspiegelde zich in zijn besluit te trouwen en een gezin te stichten, wat hem binnen de SS vanzelfsprekend eveneens vooruit zou helpen. Hij trouwde met de vier jaar jongere Vera Liebl, afkomstig uit Mladé in het Sudetenland, die evenals haar twee broers, die beiden voor de Gestapo werkten, danig zou profiteren van de maatschappelijke opgang van haar man.

SD’ers namen vanaf het begin een bijzondere positie in. Ze vormden de aan de NSDAP gelieerde inlichtingendienst voor deze partij, waardoor bepaalde wetten en voorschriften niet voor hen golden. Voor hen geen militaire tucht bijvoorbeeld, met als gevolg dat het SS-uniform meestal in de kast bleef hangen. Vanaf april 1935 was normale partijleden elke persoonlijke omgang met Joden verboden, maar vanwege hun inlichtingentaak en vanuit hun opvatting dat het werk nooit klaar was, hanteerden SD’ers deze regel een stuk ruimer. Vooral het incognito inwinnen van inlichtingen werd gezien als een aantrekkelijk aspect van het werk. Eichmann dacht daar tientallen jaren later nog graag aan terug. Hij bezoekt bijeenkomsten van Joden, knoopt allerlei contacten aan, waarbij hij een geïnteresseerde en weetgierige indruk wekt,4 gaat op zoek naar een leraar Hebreeuws (wat zijn superieur hem echter tot twee keer toe verbiedt), verdiept zich net als al zijn collega’s in de Joodse literatuur, bestudeert kranten en boeken van zeshonderd pagina’s dik, onderhoudt internationale contacten en laat zich zelfs door een Jood uitnodigen voor een bezoek aan Palestina. Later zou Eichmann spreken van een ‘studie die ten minste drie jaar heeft geduurd’.5 Dat zijn meerdere hem zo nu en dan moest vermanen omdat hij onvoldoende georganiseerd en punctueel was, laat hij echter onvermeld.6 Als er in de dossiers alleen melding was gemaakt van het koffiehuisgekeuvel, van teksten schrijven en voordrachten houden, en van avondjes met collega’s waarop gemeenschappelijk de vakliteratuur werd doorgenomen, dan had je dit leven kunnen houden voor dat van een wetenschappelijk ingesteld, geletterd mens met weinig verfijnde politieke denkbeelden. Er was echter ook sprake van een nauwkeurig opgezet kaartsysteem waarin alle verraderlijke elementen een plaats kregen, van antisemitische propaganda, arrestaties en het samen met de Gestapo afnemen van verhoren. De SD vormde een ideologische elite en een machtsinstrument tegelijk. Precies daarin school voor de zelfverklaarde nieuwe generatie zijn aantrekkingskracht.

Als Eichmann vanaf halverwege 1937 meer in de (in dit geval Joodse) openbaarheid treedt, komt daaruit aanvankelijk het beeld naar voren van een jongeman die ‘gewiekst en vlug van begrip’ overkomt, maar die een onvriendelijke toon aanslaat zodra hij met zijn naam in plaats van zijn functie wordt aangesproken. ‘Hij stelde er zelfs prijs op anoniem te blijven,’ vertelde Ernst Marcus in een terugblik op de periode 1936-1937, ‘en ervoer het als een belediging aangesproken te worden met zijn naam en niet met “commissaris”, zoals het officieel moest.’7 Kennelijk kon ook Eichmann indertijd geen weerstand bieden aan het cliché van de anonieme macht in lange leren jassen, die kenmerkend was voor de begintijd van zowel de SD als de Gestapo, die door hun slachtoffers toch al alleen met veel moeite uit elkaar waren te houden.

Het bleef in het geval van Eichmann niet lang bij deze hang naar anonimiteit. Wanneer hij met zijn collega Herbert Hagen naar het Midden-Oosten reist, trekt hij de aandacht van de Britse geheime dienst, die vervolgens verhindert dat Eichmann de grens met Palestina oversteekt. Zijn foto komt in het bijbehorende dossier terecht.8 En ook in het Berlijn van eind 1937 kent men de naam van deze ‘commissaris bij de Sicherheitsdienst’ en gaat het verhaal dat hij ‘ongelooflijk goed op de hoogte’ is van zaken waarmee de nazi’s zich voorheen nog niet bezig hoefden te houden. Hij heeft weet van het zionisme, van problemen met het transfereren van geld bij onvrijwillige emigratie, van interne Joodse discussies en van de meest uiteenlopende belangenorganisaties, personen en verenigingen.

Wanneer precies Eichmann zich van stille en discrete toeschouwer ontwikkelde tot een zeer aanwezig en heerszuchtig man, is nu nog maar moeilijk na te gaan. In Berlijn had hij in elk geval al uiterlijk juni 1937 deze reputatie verworven. Hij verknalde toen bijna het afscheidsfeest van rabbijn Joachim Prinz door zich als zo belangrijk voor te doen en zich zo op de voorgrond te dringen dat nagenoeg niemand van de ongeveer tweeduizend gasten deze SS’er over het hoofd heeft kunnen zien.9 Hij wist ook wie hem getypeerd had als ‘een vreselijk onsympathieke kerel. Als je hem een hand hebt gegeven, wil je die het liefst meteen wassen.’ Voor de zekerheid had hij dit bij zijn superieuren al rechtgezet met de woorden: ‘Ik geef die Joden nooit een hand.’10 De tijd waarin hij op discrete wijze informatie inwon was duidelijk voorbij.

Deze verandering volgde op de nieuwe taakopvatting van de Sicherheitsdienst: de leden wilden niet langer op de achtergrond blijven, maar eisten voor de SD de leidinggevende rol op in de anti-Joodse politiek. Op dit prestigieuze terrein, dat Hitler zo na aan het hart lag, waren met de invoering in 1935 van de Neurenberger rassenwetten allerlei nieuwe mogelijkheden ontstaan.11 Niet in de laatste plaats dankzij Eichmann bereikte de SD het doel van meer invloed al in het daaropvolgende jaar. De dienst had vol ongeduld gewacht op het moment dat hij eindelijk duidelijk kon maken waar hij stond en dat hij ‘de tegenstander’ kon laten merken dat er een andere wind was gaan waaien. Of om met Eichmann, in een van zijn onnavolgbaar kromme metaforen te spreken: ‘Ze merken eindelijk dat hier een bom begint in te slaan.’12 Eind 1937, begin 1938 was Eichmann dus een bekende naam binnen de Joodse gemeenschap van Berlijn. Kennelijk interesseerde het hem inmiddels ook niet meer dat hij steeds vaker werd opgemerkt ‘door de tegenstander’.

De zelfpromotie van een elite-eenheid

Ook binnen de eigen gelederen groeide Eichmanns bekendheid met de prominentere positie van de SD. Aanvankelijk waren het alleen de lagere functionarissen die hem leerden kennen dankzij zijn voordrachten op scholingsdagen, maar vervolgens breidden zijn contacten zich snel uit. Opeens diende hij samen te werken (wat niet altijd even soepel verliep) met andere instanties, zoals het ministerie van Buitenlandse Zaken, de Gestapo of het ministerie van Economische Zaken, doordat vele instanties betrokken waren bij de onvrijwillige emigratie van de Joden. Maar het was ook Heydrich die met zijn propaganda op een handige manier bekendheid gaf aan de SD en de Joodse afdeling II/112. Zo kwamen alleen al in januari 1937 meer dan driehonderd personen een kijkje nemen op afdeling II/112. Onder hen waren niet alleen officieren van de militaire academie en van het ministerie van Oorlog, maar ook Joachim von Ribbentrop, de toekomstige minister van Buitenlandse Zaken, en het hoofd van de Joegoslavische geheime politie.13 Tot de werkzaamheden van de afdeling behoorden voordrachten voor de jeugdorganisaties van de partij, maar ook dienstreizen naar Opper-Silezië en de Rijkspartijdag.14 Daar verscheen Eichmann als gast van Julius Streicher omdat een van diens medewerkers gebruik had mogen maken van een contact van Eichmann.15 Ondanks het feit dat zijn trip naar Palestina door het Britse toegangsverbod op een fiasco uitdraaide, kreeg Eichmann al in 1937 de status van ‘onbetwist deskundig’ voor ‘Joodse kwesties’.

Blijkbaar beschikte hij al vroeg over het talent om ook met mislukte projecten zijn reputatie op te vijzelen. Zelfs in Israël beweerde Eichmann nog altijd dat hij het land kende omdat hij het zelf bezocht zou hebben. In elk geval maakte hij met zijn ‘vakkennis’ indruk op de nazi’s, wat hij niet onder stoelen of banken stak: ‘In de jaren 1934-1936 was ik een leerjongen. [...] Toen ik naar Palestina reisde was ik al gezel. En toen ik terugkeerde, verkreeg ik de meesterstitel.’16 Ook al zal niet iedereen met wie Eichmann in de jaren 1934-1938 in Berlijn kennismaakte zich zijn naam en gezicht hebben herinnerd, velen wisten van het bestaan van de Jodenafdeling van de SD en van wat daar gebeurde. Een medewerker van deze afdeling kon uit hoofde daarvan dan ook de aandacht trekken. Wie bedenkt hoe groot Eichmanns talent voor allesbehalve bescheiden zelfpromotie was, beseft dat hij van deze mogelijkheid rijkelijk gebruik zal hebben gemaakt.

De kleine minister-president

Midden maart 1938 ondergaat Oostenrijk de zogenaamde Anschluss en wordt Eichmann overgeplaatst naar Wenen als het hoofd van een speciale eenheid van afdeling II/112. Daarmee treedt hij definitief in de openbaarheid. Van meet af aan laat hij duidelijk weten welk beeld van hem dient voort te leven. Tijdens een bijeenkomst waarvoor alle prominente vertegenwoordigers van het Weense jodendom bijeen zijn getrommeld, pronkt Eichmann niet alleen met zijn zwarte uniform en rijzweepje, maar ook met zijn kennis van Joodse organisaties en van de geschiedenis van het jodendom en het zionisme. Adolf Böhm, die dan zojuist het tweede deel van zijn Geschichte der zionistischen Bewegung heeft voltooid, moet aanhoren hoe Eichmann zich tot een van zijn meest enthousiaste lezers bestempelt en ook inderdaad hele pagina’s van het eerste deel uit het hoofd kent.

De vijfenzestigjarige Böhm beseft echter vooral dat de SS de door hem zo moeizaam verzamelde kennis gebruikt om door te dringen tot Joodse organisaties en het inzet als wapen tegen de Joden zelf. Eichmann deelt hem bovendien mee dat hij in het derde deel een omvangrijk hoofdstuk over zichzelf verwacht. Adolf Eichmann als wegbereider van het zionisme? Dat Adolf Böhm deze gedachte niet kon verdragen en dat hij ook nooit meer een letter op papier heeft gezet, is dan ook zeer te begrijpen, nog afgezien van wat daarna allemaal stond te gebeuren.17

Het beeld dat Eichmann van zichzelf neerzet lijkt niet meer op dat van een bedeesde, terughoudende en onderdanige man. Hier eist iemand die slechts lid is van een nog altijd kleine SS-organisatie voor zichzelf een plek in de wereldgeschiedenis op. De zogenaamde ideologische elite van het Herrenvolk kan zich niet met meer zelfovertuiging presenteren. Of om de indruk die hij wekte te beschrijven in de woorden van een ooggetuige:18 ‘Vervolgens maakte Eichmann zijn opwachting als een jonge god. Hij zag er toentertijd perfect uit: groot, zwart, glanzend [...].’ Hij gedraagt zich ook als de gebieder over arrestaties en vrijlatingen, beslist over het verbieden en het weer toestaan van organisaties, stelt zich op als initiatiefnemer en censor van een Joodse krant en zelfs als beslissende instantie in de kwestie wie zich de gelden van de Joodse gemeente mag toe-eigenen.19 Dat de machtsverdeling onder de nationaalsocialisten in Wenen van meet af aan allesbehalve duidelijk is en dat hun optreden vooral wordt gekenmerkt door competentiestrijd,20 verandert niets aan het feit dat Eichmann erin slaagt een machtspositie tegenover de buitenwereld te veroveren en in stand te houden. ‘Ik heb iedereen hier helemaal in de hand. Niemand durft iets te doen zonder eerst ruggespraak met mij te houden,’ schrijft Eichmann aan zijn meerderen in Berlijn. De trots die daaruit spreekt is evident: ‘In elk geval zit ik iedereen flink achter de broek. Neem dat maar van me aan.’ Even trots maakt hij melding van zijn leiding over de gedurende korte tijd gepubliceerde Zionistische Rundschau: ‘Dat wordt in zekere zin “mijn” krant.’21

Zijn bekendheid ontwikkelt zich even snel. Al vanaf eind maart duikt Eichmanns naam op in brieven en verhalen22 van Joden in de provincie en het buitenland. Zo verspreidt zich het beeld van een Eichmann die overal verklaarde ‘dat hij uitverkoren was tot het voeren van de leiding over Joodse aangelegenheden in Wenen’.23 Hij was de hoogste nationaalsocialist die contact met vertegenwoordigers van Joodse gemeenschappen en organisaties had. ‘De Joden,’ zo luidt Tom Segevs rake typering, zagen hem ‘als één van de twee Adolfs’.24 Eichmann was het gezicht van Hitlers beleid tegenover de Joden, en dat niet alleen in Joodse ogen. Het door Eichmann zelf geïnstigeerde contact met internationale Joodse organisaties, waarvan hij hun medewerking maar vooral hun middelen wilde teneinde het aantal emigranten te laten stijgen, versterkte dit imago. Velen gingen onvrijwillig in ballingschap met de naam Eichmann op de lippen. David Ben-Goerion zou al drie maanden na het oorlogsbegin voor de eerste maal in zijn dagboek de naam Eichmann noteren.25

Toen Eichmann in 1938 officieel de leiding kreeg over de nieuw opgerichte Zentralstelle für jüdische Auswanderung (het Centraal Joods Emigratiebureau) groeide ook binnen eigen gelederen zijn bekendheid snel. Toen Heydrich in eigen persoon Eichmann vroeg naar Berlijn te komen voor een vergadering onder leiding van Göring, waarmee hij hem de kans gaf voor invloedrijke mannen als Goebbels, Frick, Funk en Stuckart te schitteren met zijn ‘ervaringen [...] met de praktische organisatie’26 en met de indrukwekkende aantallen emigranten die op zijn conto werden geschreven, verwierf Eichmann ook in deze kring definitief de reputatie een neus te hebben voor de ‘onconventionele oplossing’, een van de toverwoorden van die tijd.

Ondertussen maakte de Zentralstelle furore als een boven andere instanties staande organisatie. Verscheidene ministeries en kopstukken van het nationaalsocialisme stuurden afgevaardigden naar Wenen om dit experiment in ogenschouw te nemen.27 Dat sloot perfect aan op de nationaalsocialistische ideologie, omdat het de gebruikelijke bureaucratie achter zich liet en in plaats daarvan onorthodox, snel, doortastend en effectief te werk ging. ‘Zo drong mijn naam van de ene op de andere dag door tot aan de RF [Reichsführer-SS Heinrich Himmler] en de andere ministeries.’28 Het concept sloeg dermate aan dat Göring het ook in Duitsland wilde doorvoeren. Niet zonder reden koesterde Eichmann de hoop daarbij zijn zegje te mogen doen. Ook Heydrich liet de mogelijkheid tot een bezichtiging van de Weense burelen niet aan zich voorbijgaan. Hij noemde Eichmann in zijn typische, vaak moeilijk te ontwarren mengeling van lof, ironie en propaganda zijn ‘kleine minister-president’.29

Eichmann besefte maar al te goed dat binnen het nationaalsocialistische systeem reputatie gelijkstond aan macht: ‘Door dit alles steeg ik meteen een heel eind in de organisatie.’30 Als tweeëndertigjarige heeft hij al duidelijk een plek veroverd tussen de nationaalsocialistische elite. Hij is te gast op het Weense filmbal, behoort tot degenen die bij het binnenmarcheren van Bohemen en Moravië de parade afnemen en ontvangt van nazileiders geschenken met opdracht.31 Zijn positie is zo boven elke discussie verheven dat hij zelfs toestemming krijgt om met eigen personeel experimenten op te zetten als de eerste werkkampen voor Joden32 in Oostenrijk (Doppl en Sandhof). Zijn meerderen zijn zo tevreden over hun innovatieve Weense medewerker dat ze zelfs een geval van ambtelijke zelfverrijking negeren.33

In deze periode, zo zou hij in 1957 zeggen, ‘had ik het idee rijkscommissaris voor Joodse aangelegenheden’ te worden. Zijn plan werd slechts ‘gedwarsboomd’ doordat anderen hem zijn carrière benijdden.34 Dat op het Weense bureau nog meer voortrekkers en mensen met ideeën werken,35 is geen belemmering voor het imago dat Eichmann zich aanmeet, vooral niet omdat dit Joden betrof die hij zich pas weer herinnert als hij zich tientallen jaren later voor het gerecht moet verantwoorden voor zijn aandeel in de moord op vele miljoenen.

In Wenen en in de jaren daarna is hij echter zeer bedreven in het zichzelf verkopen als dé man van dat moment, en eind 1938 laat hij zijn ‘unieke instituut’ in het zonnetje zetten door de geïllustreerde zondageditie van de Völkischer Beobachter36 en zelfs door de Pester Lloyd.37 Ook al wordt zijn naam daarin niet genoemd, het artikel wemelt van de typische Eichmann-formuleringen. Van meet af aan bedrijft hij ook volop pr.

De ongekroonde koning der Joden

Begin maart 1939 moesten de vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap in Berlijn komen opdraven bij Eichmann. Hoe het er daarbij toeging laat zich reconstrueren met behulp van de herinneringen van de deelnemers die de oorlog hebben overleefd. Volgens Benno Cohn,38 die samen met Paul Eppstein, Heinrich Stahl, Philipp Koczower en vermoedelijk Arthur Lilienthal een in burger geklede Eichmann en een geüniformeerde hoge SS’er aantrof, was het een op zijn zachtst gezegd onaangename bijeenkomst. Eichmann zette vol de aanval in op de gedaagden, schreeuwde en dreigde met het concentratiekamp voordat hij bekendmaakte dat de volgende dag in Berlijn de Reichszentrale für jüdische Auswanderung (het Rijksbureau voor Joodse Emigratie) open zou gaan. Cohn, die in 1961 zou getuigen in het proces tegen Eichmann, herinnert zich het begin van het gesprek: ‘Het begon met een hevige aanval van Eichmann op de vertegenwoordigers van de Duitse Joden. Hij had een map met krantenknipsels bij zich, uit buitenlandse kranten vanzelfsprekend, waarin hij was afgeschilderd als een bloedhond die de Joden van het leven wilde beroven. Hij las ons passages uit het Pariser Tageblatt voor, vroeg ons of het klopte wat daarin stond en zei dat de informatie uit onze kringen afkomstig moest zijn. “Wie heeft er met Landau van het ITA gesproken? Hij moet dit van jullie hebben!”’

Eichmann had zijn naam dus aangetroffen in de ‘emigrantenpers’, wat hem duidelijk weinig welgevallig was. Waarom reageerde Eichmann begin 1939 plotseling zo agressief op een artikel over zijn persoon dat bovendien was verschenen in een door de ‘tegenstander’ uitgegeven exildagblad?

Eichmann vertelde in Argentinië en ook in zijn Israëlische gevangenis niet zonder trots over deze eerste keer dat hij zijn naam in de krant las. Het zou ‘een hoofdartikel met de kop “De ongekroonde koning der Joden”’39 zijn geweest. Hoezeer Eichmann onder de indruk was van zijn naamsvermelding, blijkt alleen al uit deze herinnering, want het artikel en de kop betroffen niet zijn persoon en het was evenmin een hoofdartikel. Het ging om precies te zijn om de laatste zin van een artikel in de rechterkolom op de voorpagina van de Pariser Tageszeitung, een in Frankrijk verschijnende Duitstalige exilpublicatie die de voortzetting vormde van het Pariser Tageblatt.40 Op 15 februari 1939 kon men in de rubriek ‘Aus dem Reich’ het volgende lezen:

Gestapo dwingt tot emigratie

Berlijn, 14 februari

Het ‘ITA’ meldt dat driehonderd Joden uit Breslau vorige week van de Gestapo plots het bevel kregen ogenblikkelijk een schip te charteren en binnen een week naar Shanghai te emigreren. Toen de Breslauer Joodse gemeenschap verklaarde niet over voldoende middelen te beschikken om het schip te huren, liet de Gestapo weten ‘deze kwestie te zullen regelen’. Nog dezelfde dag legde de Gestapo bij de drie welvarendste Joden uit Breslau beslag op het benodigde bedrag. De noodgedwongen emigratie vindt echter vooralsnog niet plaats omdat de scheepvaartmaatschappij een garantie in baar geld verlangt voor de terugreis mocht het transport niet toegelaten worden in Shanghai.

De Gestapo blijft onverminderd druk uitoefenen op de uit de concentratiekampen vrijgelaten Joden om snel tot emigratie over te gaan. Duizenden onlangs vrijgelaten Joden belegeren buitenlandse consulaten en kantoren van Joodse organisaties in vooral Berlijn en Wenen in de hoop dat hun een mogelijkheid tot emigratie wordt geboden, waarbij de eindbestemming en de reisomstandigheden hun onverschillig zijn. Voor allen dreigen opnieuw arrestatie en opsluiting in een concentratiekamp mochten ze er niet in slagen om binnen een veelal uiterst korte termijn Duitsland te verlaten.

Naar verluidt wordt het in Berlijn op te zetten centrale emigratiebureau voor Joden nog in de loop van deze week geopend, en wel in het grote gebouw waarin voorheen de Joodse Broedervereniging was gehuisvest. Het komt onder leiding te staan van de in Wenen onder de bijnaam ‘De ongekroonde koning der Joden’ bekendstaande SS-officier Eichmann.

Wie dit artikel leest met de kennis van nu, moet vaststellen dat het ‘ITA’ (JTA), ofwel het persagentschap Jewish Telegraphic Agency van Jacob Landau en Meir Grossmann, goed geïnformeerd was. Wat Eichmann betrof was het, getuige zijn reactie in maart 1939, duidelijk iets té goed geïnformeerd.

Het klopte dat juist in deze periode, begin 1939, gesprekken gevoerd werden met de consulaten van China en Japan om te achterhalen of een massale immigratie van Joden in die landen op weerstand zou stuiten. Eichmann had zelf een oude bekende, namelijk Heinrich Schlie,41 opdracht gegeven dit uit te vinden (waarbij hij op uitgesproken onbureaucratische wijze het ministerie van Buitenlandse Zaken passeerde). Schlie was immers eigenaar van het Hanseatisches Reiseburö en had al in juli 1937 pogingen gedaan om tot een nauwe samenwerking met de Joodse afdeling te komen omdat hij verwachtte er flink wat zaken mee te kunnen doen. Deze volstrekt diplomatieke beraadslagingen lagen precair omdat niemand deze onlangs bedachte mogelijkheid om van de Joden af te komen wilde verbruien voordat er ook maar gebruik van was gemaakt. Concurrerende diensten mochten er evenmin lucht van krijgen.

Ook de andere details kloppen: Joden werden slechts vrijgelaten uit het concentratiekamp onder de voorwaarde dat ze snel konden aantonen over een emigratiemogelijkheid te beschikken en werden zodra de termijn was verstreken weer gearresteerd. Het laatste was in nationaalsocialistische kringen bepaald geen geheim, maar werd juist gezien als een effectieve methode tot verdrijving. Intimidatie en ‘achter de vodden zitten’ waren bewust gekozen middelen. Alleen medewerkers van het ministerie van Propaganda beweerden indertijd serieus dat deze gedwongen emigratie een humane oplossing was waartoe steeds in oprechte wederzijdse overeenstemming besloten werd. Het artikel was ook juist in zijn bewering dat Eichmann vooral bekend was uit Wenen, want daar had hij zich allerminst gedeisd gehouden.

Wat ergerde Eichmann dan zo aan dit artikel? De hem toegekende bijnaam ‘De ongekroonde koning der Joden’ kan het in elk geval niet zijn geweest, want zulke benamingen waren zeer geliefd in nazikringen. De typering ‘bloedhond’, die Eichmann ter sprake brengt tijdens zijn ontmoeting met de Joodse vertegenwoordigers, was een van de meest verbreide. Alois Brunner en Josef Weiszl, die eind 1938 zowel medewerkers als vrienden van Eichmann waren, pronkten er zelfs mee. Ook Eichmann stelt zich in 1944 in Hongarije voor met de woorden: ‘Weet u wat ik ben? Ik ben een bloedhond!’42 Heydrich kreeg dit etiket eveneens opgeplakt. Het paste bovendien uitstekend bij het imago van de SS, waarbinnen het wemelde van de aan de jacht ontleende beeldspraak. De creativiteit in het zichzelf opspelden van zulke benamingen kende geen grenzen. Brunner duidde zichzelf in Wenen graag aan als ‘Jud Süss’.43 Josef Weiszl, die voor het centrale bureau in Wenen de leiding had over het eerste Jodenkamp in Doppl en een van de gewelddadigste van Eichmanns medewerkers was, schreef zijn vrouw geamuseerd dat hij sinds kort de ‘Jodenkeizer van Doppl’ werd genoemd.44 En concentratiekampcommandant Amon Göth ging prat op zijn positie van ‘de keizer van Krakau’.45

Getuige deze voorbeelden kwam het ‘ongekroonde koning’ meer overeen met de tijdgeest dan het ‘kleine minister-president’. In de jaren vijftig kent Eichmann geen enkele reserve meer ten aanzien van de hem toebedachte epitheta. Tegen Sassen zegt hij niet alleen meermaals getypeerd te zijn als ‘Jodenpaus’ (40, 1),46 maar vertelt hij ook: ‘Mijn ondergeschikten hadden zo’n respect voor me dat de Joden daarin aanleiding zagen me min of meer op een troon te zetten’ (32, 8). Wie zich als koning der Joden ziet, heeft ongetwijfeld veel problemen. De vrees voor overdrijving of een afschuw daarvan behoort daar echter niet toe. De van de ‘tegenstander’ afkomstige benaming ‘ongekroonde koning der Joden’ was binnen Eichmanns zelfbeeld een welkom compliment, niets om zich aan te ergeren en ook niet de moeite waard om zich over op te winden. Eichmann heeft ook toegegeven dat hij een keer tegenover Joodse vertegenwoordigers over het krantenartikel heeft gepocht.47

Met een ander detail in het artikel lijkt hij echter veel minder ingenomen: de vermelding van het Rijksbureau in Berlijn. Inderdaad maakte Eichmann nog dezelfde dag tegenover de vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap gewag van de openstelling van het bureau. Feit is dat Göring op 24 januari 1939 Heydrich de opdracht gaf een Reichszentrale für jüdische Auswanderung op te zetten, waarvan de leiding bij Heydrich zou komen te berusten. In het kwartaalverslag van het Reichssicherheitshauptamt van maart 1939 wordt 27 februari als officiële oprichtingsdatum genoemd en het begin van de werkzaamheden op de eerste week van maart gesteld. Het artikel in de Pariser Tageszeitung verscheen echter al op 15 februari en vermeldde bovendien de juiste locatie: het grote gebouw van de Joodse Broedervereniging op het adres Kurfürstenstrasse 116 zou inderdaad Eichmanns toekomstige werkplek worden. Het artikeltje maakte er dus plompverloren melding van dat Eichmann gepromoveerd zou worden naar de positie die voor Heydrich was voorzien, namelijk naar die van hoofd van het Rijksbureau. En dat op een moment dat buiten de direct betrokkenen waarschijnlijk niemand weet had van het feit dat Eichmann in Berlijn aan de slag zou gaan.

Zulke persoonlijke kwesties lagen ook onder nationaalsocialistische carrièrejagers gevoelig. Eichmann zou zich ongetwijfeld een aantal vragen van zijn superieuren moeten laten welgevallen over waarom hij zo onvoorzichtig met een functie pronkte die hij nog helemaal niet bekleedde en dat ook nog ten overstaan van de verklaarde vijand. Dit was al voldoende reden voor Eichmanns agressieve gedrag, maar bij de bijeenkomst was ook nog eens een van zijn superieuren aanwezig. Dat Eichmann in zijn aanval op de Joodse vertegenwoordigers de nadruk legt op het eerste deel van het artikel, ofwel op de problemen bij de gedwongen emigratie, en daarbij bovendien ten onrechte denkt typisch nationaalsocialistische beeldspraak als ‘bloedhond’ en ‘Jodenvijand met bloeddoorlopen ogen’ gelezen te hebben,48 toont aan onder welke druk hij stond, wat ook zijn overtrokken reactie verklaart. Hij was op een gevoelige plek geraakt: zijn reputatie binnen de SD stond op het spel.

De affaire rond dit krantenartikel roept daarnaast extra wantrouwen op over wat Eichmann in Israël vertelde, namelijk dat zijn overplaatsing naar Berlijn gedwongen was geweest en dat hij Wenen helemaal niet had willen verlaten. Daarmee zaait hij tegelijk twijfel aan al zijn beweringen als zouden zijn Weense jaren de geslaagdste periode van zijn leven hebben gevormd. Het verzet tegen een terugkeer naar Berlijn kan echter niet heel groot zijn geweest, aangezien zijn trots en vreugde over deze carrièresprong zo buitengewoon waren dat hij elke diplomatieke voorzichtigheid liet varen. Eichmann heeft zelf in Wenen lopen opscheppen over zijn overplaatsing. De oorspronkelijke informatie zou heel goed niet afkomstig kunnen zijn geweest uit de Joodse gemeenschap in Berlijn, maar uit die van Wenen. Landau van het JTA verbleef op dat moment weliswaar in Berlijn,49 maar de Pariser Tageszeitung had, zoals latere artikelen duidelijk maken, ook een informant in Wenen. Eichmann praat tijdens de bijeenkomst zelf zijn mond voorbij, want vervolgens werpt hij Heinrich Stahl en de andere vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap in Berlijn voor de voeten dat zij ongeoorloofd Wenen hebben bezocht en dat zij daar met leden van de Israëlitische gemeenschap hebben gesproken.

Een belangrijk man

Binnen de voortdurend door Eichmann opgehaalde herinneringen hebben de vleiende en antisemitische de overhand. Hij heeft als ‘de ongekroonde koning der Joden’ de voorpagina’s van de internationale pers gehaald en daarmee een bekendheid verworven waarvan vandaag de dag nog altijd velen dromen. De ‘Parijse prulschrijvers’ hadden niettemin zijn ‘werk’ niet op waarde geschat, maar het in plaats daarvan slechts ‘besmeurd’ (13,5). Vanaf dat moment won zijn knipselmap nog slechts aan omvang: ‘Het aantal artikelen over mij dat in de vredesjaren tot 1939 in buitenlandse kranten verscheen, was in elk geval zo groot dat de voorm. leraar Wurm bij Der Stürmer een verzameling van de buitenlandse persstemmen heeft aangelegd die hij mij heeft geschonken.’50 Of het werkelijk Paul Wurm was die voor Eichmann deze artikelen verzamelde valt te betwijfelen, aangezien hun nauwe relatie door Eichmann al in 1937 was beëindigd.51 Eichmann had hem daar ook helemaal niet voor nodig omdat er op vele plekken krantenknipsels werden verzameld, waaronder vanzelfsprekend ook op de Jodenafdeling. Het volgen van de ‘Joodse wereldpers’ was er dagelijks werk. Het is dan ook goed mogelijk dat Eichmann gewoon niet het vermoeden op zich wilde laden dat hij deze verzameling, die hij kort voor het einde van de oorlog vernietigde, zelf heeft aangelegd. Maar in Argentinië klinkt hij nog onmiskenbaar trots als hij pocht: ‘Niemand anders in het Europese Joods-politieke leven stond zo als de bonte hond bekend als mijn persoontje.’52 Onder Eichmanns medewerkers was de bekendheid van hun superieur, over wie zelfs gesproken werd in het lastergeschrift van het Rijk, vanzelfsprekend evenmin een geheim.53

Volgens Eichmann verscheen het volgende krantenartikel54 over hem pas in samenhang met het Praagse emigratiebureau, want hij vertelt Sassen: ‘Toen ik naar het Prot[ectoraat] werd gestuurd, schreef er weer een of andere buiten[landse] courant over mij.’55 Die ‘courant’ was dit keer de Aufbau, de maandelijks verschijnende publicatie voor Joden van de German-Jewish Club in New York. In de uitgave van 1 september 1939 stond op pagina 8 de volgende summiere mededeling:

Praag: De door Sturmtruppführer Eichmann geleide ‘emigratiedienst’ is begonnen met het naar Praag overbrengen van alle Joden uit het Protectoraat. Dagelijks moeten tweehonderd Joden het bezette gebied verlaten, het maakt niet uit op welke manier.

Eichmann bekleedde op dat moment de rang van SS-Hauptsturmführer (kapitein). Het ‘Sturmtruppführer’ (stoottroepenaanvoerder) – geen rang, maar een functie – moet wel op een misverstand berusten, aangezien Eichmann nooit als Sturmtruppführer heeft gefungeerd. In het buitenland kwamen zulke vergissingen met betrekking tot de zo fantasierijke speciale SS-benamingen veel vaker voor. Voor het overige is ook dit artikel afkomstig van een betrouwbare bron. Nadat Eichmann zich naast zijn werkzaamheden op het Weense bureau tot maart bezig had gehouden met het opzetten van het Rijksbureau in Berlijn, was hij na de inlijving van Bohemen en Moravië als ‘protectoraat’ bij het Duitse Rijk van het begin af aan ook betrokken bij de organisatie van het bureau voor deze gebieden in Praag. Zelf verhuisde hij ook met zijn gezin naar deze stad. Vera Eichmann, die eind 1939 hoogzwanger was van hun tweede zoon, trok met haar man in de voormalige woning van de journalist en schrijver Egon Erwin Kisch, waarbij ze gevolgd werden door een deel van haar familie. Echtgenote zijn van een carrièremaker bracht schier oneindige voordelen met zich mee.

Zeker is in elk geval dat Eichmann vanaf 14 juli 1939 actief was in Praag, want die dag verschijnt hij als ‘plaatsvervanger’ van Walter Stahlecker bij een bespreking met de regering van het Protectoraat.56 Stahlecker, luitenant-generaal bij de SS en een persoonlijke vriend van Eichmann, presenteert hem niet alleen als zijn plaatsvervanger maar ook als het hoofd van de instantie die als voorbeeld zal gaan dienen voor het Praagse centraal bureau, van het ‘rijksmodel’ ofwel het ‘Berlijnse en Weense voorbeeld’, en nodigt de aanwezigen uit voor een bezoek aan Wenen.57

Ook de vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap weten van het begin af aan met wie ze te maken hebben. De bevolen uitruil tussen de aanstaande Praagse gesprekspartners met onvrijwillige ‘collega’s’ in Wenen zal in dat opzicht weinig ruimte voor twijfel hebben gelaten.58 Al in augustus 1939, dus nog geen maand na de oprichting van de Praagse Zentralstelle für jüdische Auswanderung onder officiële leiding van Eichmann, lukt het de Tsjecho-Slowaakse geheime dienst om in Londen de hand te leggen op een uitgebreid en goed gefundeerd verslag over de situatie van de Joodse bevolking binnen het Protectoraat, waarin ook een indrukwekkend beeld van Eichmann wordt geschetst:59

Sinds juli staat bij de Gestapo de afdeling voor Jodenzaken onder leiding van Oberstuf. Eichmann, de voorheen belangrijkste functionaris inzake de Jodenkwestie in Wenen en de Ostmark [Oostenrijk]. Deze Eichmann heeft buitengewone volmachten toebedeeld gekregen en valt naar verluidt direct onder Himmler. Hij is naar Praag gekomen met het doel het Protectoraat vrij van Joden te maken.

De heer Eichmann is meteen energiek aan de vervulling van deze opdracht begonnen. Omdat hij, zoals hij zelf zegt, niet met elke Jood persoonlijk kan onderhandelen, heeft hij in totaal vier man geaccepteerd als woordvoerders van de Joden in het Protectoraat, d.w.z. als die personen aan wie hij zijn bevelen overbrengt en die hij in audiëntie ontvangt. Het betreft doctor Emil Kafka, de voorzitter van de Joodse Gemeente in Praag; doctor František Weidmann, de secretaris van dezelfde gemeente; en twee vertegenwoordigers van de Palestina-vereniging, doctor Kahn en secretaris Edelstein. Hij heeft met name doctor Weidmann voor vierentwintig uur naar Wenen gezonden om daar instellingen [...] te bezoeken. Na diens terugkeer gaf hij het bevel tot de onmiddellijke oprichting van een emigratieafdeling voor de Joodse Gemeente van Praag.

Het ‘centraal bureau’ zou ‘een door de Gestapo d.w.z. de heren Eichmann en zijn medewerkers Günther, Bartl, Novak en Fuchs geleide instelling zijn’. Daarbinnen nemen ook vertegenwoordigers van de verschillende Tsjechische autoriteiten hun functie waar ‘omdat de heer Eichmann heeft afgekondigd dat geen enkele andere instantie dan de zijne de Joden welk besluit [...] dan ook mag overhandigen’.

De Joodse Gemeente in Praag [...] heeft de heer Eichmann de garantie gegeven dat dagelijks tweehonderdvijftig Joden [...] in het centraal bureau zullen verschijnen met het verzoek tot instemming met hun emigratie.

Het behalen van dit quotum zou een groot probleem zijn, waardoor

[...] er grote rampspoed dreigt voor de Joden, want de heer Eichmann is er zeker van dat elke Jood nadat hij twee, drie keer gearresteerd is alles in het werk zal stellen om te emigreren. De bedoeling van de heer Eichmann hierbij is om een stemming onder de Joden te creëren waarbij ze zich gelukkig prijzen naar het buitenland te mogen vertrekken, al is het zonder kleren aan het lijf. Om die reden wordt ondersteuning verleend aan personen en aan ‘reisbureaus’ die zich bezighouden met de massale emigratie van Joden. De heer Eichmann heeft verschillende verdachte personen, die beroepsmatig en voor veel geld transporten [...] opzetten, toestemming gegeven hun zetel naar Praag te verplaatsen. Het betreft hier de helaas beruchte illegale transporten naar Palestina, Zuid-Amerika enz. Hierover is wereldwijd uitvoerig bericht in de kranten [...].

De heer Eichmann neemt tegelijkertijd met de organisatie van de emigratie alle noodzakelijke stappen om het Protectoraat inderdaad vrij van Joden te maken. Onder Joden wordt een stemming gecreëerd die hen ‘emigratiebereid’ moet maken. Hij heeft met name bevolen dat alle Joden zich in Praag moeten vestigen. [...] Dit betekent het einde van het bestaan dat ze leidden. De heer Eichmann stelt zich op het standpunt dat het niet aan hem is om zich te bekommeren over waarvan deze lieden moeten leven en waar ze moeten wonen. Als de Joden in Praag met tien, vijftien man in één ruimte moeten leven, zullen ze eerder naar het buitenland willen vertrekken. De heer Eichmann past hierbij in het Protectoraat dezelfde methode toe als in de Ostmark. [...]

Alle tegenwerpingen, alle verzoeken om opheldering zijn zinloos. Er geldt alleen wat de heer Eichmann mondeling afkondigt. De uitvoering is al ter hand genomen.

Wie de opsteller van dit verslag ook mag zijn geweest, het is duidelijk dat hij Eichmann niet persoonlijk kende. Uit de wijze waarop hij hem beschrijft blijkt hoe belangrijk hij deze SS’er achtte, die in tegenstelling tot de Eichmann in Jeruzalem er geen enkel probleem mee had om zijn bevelen en beslissingen kracht bij te zetten met het woordje ‘ik’. Deze Eichmann stuurt, kondigt af, geeft toestemming, onderneemt stappen, brengt bevelen over en neemt audiënties af.

Dit verslag neemt in elk geval elke onduidelijkheid over zijn handelwijze weg. Het in het Aufbau-artikel eveneens genoemde gedwongen vertrek van alle Joden naar Praag komt exact overeen met het stramien dat Eichmann in Wenen met zoveel succes had gevolgd: alle Joden hadden zich in de hoofdstad moeten vestigen om van daaruit zo snel mogelijk naar het buitenland te vertrekken. In Praag neemt hij niet meer de moeite om de bedoeling van deze maatregel te verbloemen: hoe moeilijker de leefomstandigheden en hoe bedreigender de situatie, des te hoger de druk om te emigreren.

Door zijn niet-aflatende inspanningen bij de verdrijving van de Joden had Eichmann uiterlijk eind zomer 1939 een positie opgebouwd waarin hij door de Joodse gemeenschappen van Oostenrijk, Bohemen en Moravië, en ook in het zogenaamde Altreich, niet meer over het hoofd kon worden gezien. Binnen eigen geledingen bleef zijn gestaag uitdijende macht evenmin onopgemerkt. Daarin stond hij al snel bekend als degene die ‘de emigratiebureaus in Wenen en Praag opgezet’ heeft.60 Daarbij profiteerde Eichmann nog eens extra van de carrière die Heydrich maakte, wat normaal was binnen een systeem dat veel eerder op protectie dan op rang was gebaseerd. Eichmann heeft later een indrukwekkende beschrijving gegeven van de autoriteit die alleen al van Heydrichs wachtkamer uitging: ‘Ik hoefde nooit lang te wachten in zijn wachtkamer, hoewel dat interessant kon zijn omdat je daar alle mogelijke personen kon treffen. En je wist van elkaar: wie eenmaal tot de wachtkamer van Heydrich is doorgedrongen, die is, welke rang hij ook heeft, een belangrijk man.’61 Een man als Eichmann.

Al doende leert men

Aufbau publiceerde het artikel op de eerste dag van de invasie van Polen. Dat leidt tot een andere focus binnen de berichtgeving, en in het kielzog van de inval tot een uitbreiding van Eichmanns werkzaamheden. De veelvuldig en met nadruk te berde gebrachte ‘Lebensraum’ in het oosten betekende dat de ‘Jodenkwestie’ nu ook betrekking had op de meer dan drie miljoen Poolse Joden. Dit bood ook allerlei nieuwe mogelijkheden met betrekking tot alle emigratie- en deportatieplannen. Nu deed zich niet alleen de kans voor de Joden te onderdrukken, kaal te plukken en te verdrijven, maar ook om hen binnen het eigen machtsgebied vanuit de periferie van de samenleving naar de nog minder gastvrije randen van het sterk vergrote rijk te transporteren. Dankzij nauwkeurig onderzoek zijn we inmiddels uitstekend op de hoogte van de eerste deportaties in oktober 1939 van Joden uit Wenen en Ostrava onder leiding van Eichmann. Het plan voor een ‘Jodenreservaat’ in het oosten bleef in 1939 echter allesbehalve onopgemerkt. De Londense Daily Telegraph en de Pariser Tageszeitung berichtten al op 23 en 24 oktober 1939 over de plannen voor een ‘Joods reservaat’ in de omgeving van Lublin, ‘waarin de Joden uit heel Polen ondergebracht moeten worden’. Ook in hun edities daarna volgen deze kranten ‘Hitlers Jodenstaat-plannen’ op de voet.62 Het eerste artikel over de deportatie van Joden vanuit Wenen naar Ostrava verschijnt op 18 november 1939, wanneer de actie door aanloopproblemen allang is mislukt en beëindigd, maar dat is toch nog verbazingwekkend vroeg aangezien het een gelegenheid betrof waarbij zoals gebruikelijk een grote mate van geheimhouding in acht werd genomen.63

In het bekend worden van dit nieuws had Eichmann een aandeel gehad, aangezien hij de leiders van de Weense en Praagse Joden bevolen had mee te reizen met het eerste transport naar het Poolse Nisko en de moerassen rond deze stad. Benjamin Murmelstein, Julius Boshan, Berthold Storfer, Jakob Edelstein en Richard Friedmann ondergingen (nog) niet zelf een deportatie, maar werden wel gedwongen deze moorddadige onderneming in ogenschouw te nemen.64 Zodoende waren ze ooggetuigen van Eichmanns optreden in Ostrava en Nisko, waar hij ook minstens één ‘welkomsttoespraak’ heeft gehouden. Een met de naoorlogse beschrijvingen overeenkomende schets van dit autoritaire en arrogante optreden wordt al aangetroffen in het artikel ‘Reservat von Totenkopf-SS bewacht’ in de Pariser Tageszeitung van 25 november 1939. Dat eindigt met de alinea:

Uit Warschau komt het bericht dat aldaar de Gestapo-agent Ehrmann [!] is gearriveerd. Hij was vroeger ‘deskundige voor Joodse aangelegenheden’ in Wenen en daarna in Praag. Hij is afkomstig uit de Duitse kolonie Sarona in Palestina, spreekt Jiddisch en Hebreeuws en is zeer bevriend met Julius Streicher. In Praag dreigde hij de Joden met een bloedbad als ze niet snel zouden emigreren, maar hij maakte het de emigranten tegelijkertijd bijzonder moeilijk.

De foutieve naam kan niet verhullen wie hier wordt bedoeld. De beschrijving laat geen ruimte tot misverstand, zoals verderop nog duidelijker zal blijken. Daarbij is de referentie aan een vriendschap met Streicher niet alleen onjuist, maar zal zij ook Eichmanns verontwaardiging hebben gewekt.65 Voor het overige geeft het artikel een indruk van de weerklank die de Nisko-actie in de pers opriep. Het noemt in dit verband Deense, Zwitserse en Poolse kranten. De eerste deportatiepoging leidde dus tot veel media-aandacht, waardoor nog moeilijker te bepalen is wat nu precies de reden was om ooggetuigen uit te nodigen. Het is in elk geval onwaarschijnlijk dat de nazi’s de publicitaire gevolgen daarvan onderschat zouden kunnen hebben, temeer omdat ze aan de onbeduidendste voorzitter van een Joodse Gemeente al veel meer internationale invloed toeschreven dan waarover zelfs de prominentste voorzitter beschikte. Wellicht koesterden Eichmann en zijn superieuren aanvankelijk het idee dat wanneer het transport zou worden begeleid door Joodse autoriteiten, dit een geruststellend effect zou hebben op de gedeporteerden én de publiciteit zou matigen. De ervaring had geleerd dat de aanwezigheid van vooraanstaande personen de ernst van dergelijke zaken onderstreepte. Dat was in dit geval zeer noodzakelijk, omdat het per slot van rekening de allereerste poging betrof om in alle openheid duizend mensen uit het rijksgebied tegelijk in een trein te laten stappen waarvan niemand de exacte bestemming kende. De nationaalsocialisten waren bij dit experiment zeer bedacht op de weerklank ervan in de media, en elke publieke reactie op de gebeurtenissen werd dan ook minutieus opgetekend.66 Het is echter evengoed mogelijk dat men van het begin af aan het plan had om met behulp van de ooggetuigen van dit experiment, dat al afgebroken werd voor het goed en wel op gang was gekomen, de stokkende emigratie weer een impuls te geven.

Vanaf dat moment was het alternatief voor een emigratie niet langer een bestaan in Wenen onder armzalige omstandigheden waarbij men werd geconfronteerd met gewelddadigheden en pesterijen, maar een verblijf in een moeras, ver van de bewoonde wereld. Daarom ook verklaart Eichmann tegenover Edelstein na diens terugkeer in Praag dat ‘het aantal emigranten dat dagelijks het Centraal Joods Emigratiebureau in Praag bezoekt’ hoger moet worden omdat ‘in het tegengestelde geval het Centraal Joods Emigratiebureau in Praag gesloten zal worden’. Tegelijkertijd geeft hij Edelstein toestemming het Protectoraat te verlaten in verband met besprekingen in het buitenland.67

Was het Nisko-project inderdaad, zoals enkele onderzoekers en ook Eichmann zelf suggereren, een volledig mislukt plan van de nazi’s (of ‘een moordschande’,68 zoals Eichmann het met een voor hem typische afgrijselijke formulering noemt), hij wist daarvan vervolgens toch weer het beste te maken: hij voerde de moerassen van Nisko op als het ultieme schrikbeeld.

Jakob Edelstein reist naar Triëst en smokkelt bij deze gelegenheid een verslag van het Nisko-experiment naar het buitenland, op basis waarvan The Times op 16 december 1939 een bijna driehonderd regels lang artikel publiceert. Onder de ondubbelzinnige titel ‘The Nazi Plan. A Stony Road to Extermination’ maakt het geen geheim van de gebeurtenissen. Het artikel maakt ook de voorzichtige schatting van tienduizend doden en honderdduizenden verjaagden in Polen en meldt dat de Joodse gemeenschappen ‘are forced to cooperate in this gruesome work’. Het artikel bevat allerlei details over het verloop van de deportatie en hanteert Duitse begrippen als ‘Jodenreservaat’, ‘lebensraum’ en ‘Poolse reststaat’.69

Er is vooralsnog geen nationaalsocialistische reactie op dit artikel bekend, maar men heeft er ongetwijfeld kennis van genomen. Niettemin heeft het Eichmanns zich steeds sneller ontplooiende carrière niet geschaad. Zelfs de woede van Hans Frank, de gouverneur-generaal van het bezette Polen, die elk Jodentransport door zijn gebieden wilde verbieden, kon Eichmann niet deren. Wanneer het verhaal de ronde doet dat Frank het bevel heeft uitgevaardigd om Eichmann te arresteren zodra hij weer voet zet binnen het Generaal-Gouvernement, reageert de betrokkene daarop alsof het een bijzondere flauwe grap betreft. ‘Hij had immers bevel gegeven,’ zo maakt Eichmann in Argentinië, nog altijd overtuigd van zichzelf, duidelijk, ‘een lid van het Reichssicherheitshauptamt, het afdelingshoofd van een hogere dienst te arresteren. Het eigenmachtige karakter daarvan mag duidelijk zijn. Frank had last van een soort [...] beginnende dictatoriale waan, van grootheidswaan dat hij me gewoon wilde laten arresteren.’ De reden voor deze openlijke arrogantie geeft Eichmann meteen daarop: ‘Hij zag mij kennelijk als concurrent.’70 Het is echter Eichmann die hier bijna ontploft van grootheidswaan als hij verklaart dat Hans Frank, Hitlers advocaat en vervolgens generaal-gouverneur van de bezette oostelijke gebieden, in een machtsstrijd met Adolf Eichmann van meet af aan de onderliggende partij zou zijn geweest. Frank en ook degenen die lachten om zijn mislukking mochten deze ‘Eichmann’ niet voor een ondergeschikte zonder invloed houden, niet voor een onbetekenende bureaucraat.

Vloeiend Hebreeuws

Drie dagen na het artikel in The Times krijgt Eichmann binnen Departement IV van het Reichssicherheitshauptamt, ofwel de Gestapo, de speciale afdeling R onder zijn hoede. Zijn afdeling gaat vervolgens op 30 januari 1940 samen met het Rijksbureau voor Joodse Emigratie als afdeling IV D 4 op in het departement voor de bezette gebieden (IV D). Daarmee wordt zijn werkterrein aanzienlijk uitgebreid. Naast het afdwingen van Joodse emigratie krijgt hij nu ook de coördinatie van de volksverhuizingen in het oosten tot taak. De volgende promotie bewijst dat ook daarna geen enkele twijfel bestaat aan Eichmanns capaciteiten met betrekking tot grootscheepse volksverplaatsingen. Vanaf april 1940 heeft hij samen met een collega eveneens de leiding over de Umwanderungszentrale van Posen. Deze instelling is verantwoordelijk voor de door Himmler gedroomde ‘evacuaties van volksvreemden in de rijksgouw Wartheland’, ofwel de gewelddadige verdrijving van Polen en Joden om plaats in te ruimen voor Rijksduitsers uit Wolynië en Bessarabië. Interessant is dat op dat moment ook al sommigen in Polen op de hoogte waren van Eichmanns bestaan. Frieda Mazia, die indertijd in Sosnowitz (het huidige Sosnowiec) woonde, verklaarde in 1961 tijdens het proces:

Ongeveer begin 1940 wisten we al dat wanneer er een hoge Duitse functionaris of officier zou komen, het verstandig was je te verbergen, je niet op straat te vertonen [...]. Er deed toen het verhaal de ronde dat je elk contact met hen uit de weg moest gaan en dat er eentje tussen liep die in de Duitse kolonie in Palestina zou zijn geboren en dat die Joods en Hebreeuws sprak en alle Joodse gebruiken kende.71

Dat hier beslist geen sprake is van projectie achteraf, kan niet alleen aangetoond worden met het hierboven al geciteerde artikel uit de Pariser Tageszeitung, maar ook met een artikel dat wellicht het invloedrijkste was dat ooit over Eichmann is verschenen. Op 6 december 1940 publiceerde het New Yorkse periodiek Aufbau een stukje dat dit keer wel helemaal over Eichmann handelde en dat zelfs een plek op de voorpagina had gekregen:

Vloeiend Hebreeuws

Commissaris Eichmann is de voor Roemenië bestemde spion en beul van de Gestapo. Hij is deze week in Boekarest aangekomen. Eichmann is afkomstig uit Israël en geboren in de tempeliersnederzetting Sarona vlak bij Tel Aviv. Hij spreekt vloeiend Hebreeuws en is evenzeer op de hoogte van de geschiedenis van het zionisme als van alle personen, invloeden en ontwikkelingen binnen de afzonderlijke facties van de zionistische beweging.

Bijna niets in dit artikel klopt, maar juist daarom zal Eichmann zich er zeer door gevleid hebben gevoeld. De bron van al deze sprookjes was immers Eichmann zelf. Hij was geboren in Solingen, maar had weet van het bestaan van dit tempeliersdorp in Palestina met deze welluidende naam die zelfs niet in de befaamde Meyers-encyclopedie stond. Waarschijnlijk heeft Leopold von Mildenstein – een van zijn directe superieuren en gewaardeerd Midden-Oosten-deskundige – of zijn kennis Otto von Bolschwing Eichmann uitvoerig verteld over deze verzameling radicaal antisemitische Duitsers in de omgeving van Tel Aviv. De nederzetting beweerde sinds de stichting in 1871 het laatste christelijke bolwerk in het Heilige Land te zijn.72 Het kan ook zijn dat hij tijdens zijn bestudering van Joodse tijdschriften op de tempelierskolonie was gestuit.73 Eichmann maakt dus al in een zeer vroeg stadium gebruik van Sarona om indruk te maken, en dat niet alleen binnen de eigen omgeving maar ook op vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap en hun omgeving. Heinrich Grüber, de Berlijnse dominee die zich inspande voor ongelovige Joden, vroeg Eichmann in 1940 meteen naar zijn beweerde afkomst. Ook al is niet duidelijk hoe Eichmanns antwoord precies luidde, Grüber was daarna er in elk geval van overtuigd dat Eichmann het verzonnen had.74

Eichmann speldde de Weense Joden hetzelfde op de mouw en sprak bovendien met een gespeelde kennis van zaken met hen over Vladimir Zeev Jabotinsky en Chaim Weizmann en hun meningsverschillen ten aanzien van het zionisme, waarbij hij namen van personen liet vallen voor wie nagenoeg niemand buiten de Joodse gemeenschap enige interesse had.75 Benjamin Murmelstein vertelde hij naar diens zeggen hetzelfde.76 Dieter Wisliceny, Eichmanns naaste medewerker die met hem een door jaloezie getekende, moeilijk te doorgronden haat-liefdevriendschap had, vertelt verschillende versies van het verhaal, die zich echter allemaal als volgt laten samenvatten: Eichmann vertelde over zijn zogenaamde afkomst, waarna hij zich er zeer vrolijk over maakte dat hij werd geloofd. Hij begon zodoende te beseffen hoezeer dit fabeltje hem van pas kon komen. Hij kon daar bijvoorbeeld mee verklaren hoe het kwam dat hij (zogenaamd) Hebreeuws sprak en zoveel over de Joden wist.77

Dit verhaal over zijn vermeende afkomst keert in vele artikelen over Eichmann terug: in 1943 doet het in Nederland de ronde78 en in 1944 maakt Eichmann er in Hongarije gebruik van om zijn autoriteit te onderbouwen. Wisliceny dist het op om de Joodse gemeenschappen angst aan te jagen voor zijn chef, die alles begrijpt en alles kan lezen en die – het toppunt van dit alles – er zelf zo Joods uitziet dat hij zich altijd onder de Joden kan begeven zonder te worden opgemerkt.

Dit schrikbeeld maakte zo’n indruk dat men zelfs na de oorlog nog bang was dat Eichmann heimelijk als Jood naar Palestina was geëmigreerd om zich daar te verbergen tussen de overlevenden van de Holocaust.79 Eichmann zou het Sarona-verzinsel tijdens een informeel gesprek ook hebben verteld aan Richard Glücks, inspecteur van de concentratiekampen binnen het hoofddepartement van de SS en in rang duidelijk hoger dan Eichmann. Dit verhaal heeft zijn reputatie in veel opzichten goedgedaan.

Dat Eichmann zo weinig nodig had om zelfs bij zijn collega’s het idee te laten postvatten dat hij vloeiend Hebreeuws sprak, maakt duidelijk hoe effectief hij speelde met rollen en zijn imago.80 Eichmann sprak geen Hebreeuws en slechts weinig Jiddisch. Hij heeft wel geprobeerd om Hebreeuws en Jiddisch te leren, waarschijnlijk geïnspireerd door de door hem bewonderde Mildenstein, die in beide talen thuis was, maar stuitte daarbij al snel op de grenzen van zijn kunnen. In een terugblik dateert hij zijn eerste pogingen daartoe op zijn wittebroodsweken ofwel op maart 1935.81 In de zomer van 1936 dient hij aantoonbaar een eerste verzoek in om een Joodse leraar te mogen nemen, dat Heydrich echter afwijst. Hij beveelt Eichmann aan in plaats daarvan een ‘arische’ taalleraar te nemen. Die dient zich inderdaad aan, maar tot een samenwerking komt het niet.82 Ongeveer in dezelfde periode verlaat Mildenstein de afdeling, waardoor het probleem dat niemand op de afdeling Hebreeuws kan lezen in de loop van het jaar daarop almaar groter wordt. Ondanks zijn ‘zelfstudie’ lukt ook Eichmann dat niet. Toch wordt zijn tweede verzoek in juni 1937 opnieuw afgewezen.83 Eichmann beweert een studieboek gekocht te hebben, en wel Hebraïsch für Jedermann (Hebreeuws voor iedereen) van Saul Kaléko.84 Anders dan de titel suggereert – en naar Eichmanns zeggen – was dit boek echter zelfs voor geoefende sprekers niet bepaald simpel. Het zal op Eichmanns bureau wellicht wel indruk gemaakt hebben op zijn bezoekers en zo dan toch zijn nut hebben gehad.

In 1938 neemt Eichmann in Wenen op eigen kosten een aantal uren les bij Benjamin Murmelstein, maar dat brengt hem niet veel verder.85 Oostenrijkse en Hongaarse getuigen waren ervan overtuigd dat Eichmann op taalgebied hooguit een slimme bluffer was.86 Als hij in 1960 in Israël vastzit, verstaat hij overduidelijk geen Hebreeuws en kan hij het evenmin lezen. Maar meer dan wat zinsneden en kennis van hoe hij een Hebreeuws boek moest vasthouden had hij niet nodig om met groot succes de rol van ingewijde te spelen.

Dit dankte hij aan zijn talent voor het spelen van rollen, zijn goede geheugen en aan het feit dat de Duitse Joden een dergelijke belangstelling voor hun cultuur totaal niet gewend waren en die zeer zeker niet van een nationaalsocialist verwachtten. Dat een nazi over die kennis beschikte was zoiets vreemds dat ze de zaak omkeerden: die Eichmann moest wel een uiterst belangrijke en bekende figuur binnen het nazisysteem zijn, want anders hadden zulke verhalen over zijn talenkennis niet kunnen ontstaan en zich niet kunnen verspreiden.

Van meet af aan heeft Eichmann het beeld dat in de openbaarheid van hem bestond goed in de gaten gehouden en ook geprobeerd daarop invloed uit te oefenen. Zelfs zijn laatste aantekeningen zijn alleen maar begrijpelijk als reacties op de boeken en beweringen van anderen. Daarbij overschat hij in 1961 in zijn antisemitische paranoia de door hem vermeende samenzwering tussen wetenschap en journalistiek in dezelfde mate als hij in 1939, op het moment dat hij uitvaart tegen de Joodse vertegenwoordigers, de invloed van de buitenlandse pers op de Duitse bevolking overschat. Het was namelijk verboden deze kranten in te voeren en het bezit ervan was niet zonder gevaar. Alleen in de waandenkbeelden van een nationaalsocialist was er sprake van een ononderbroken informatieoverdracht tussen ‘het internationale jodendom’, de ‘wereldpers’ en de ‘geïnfiltreerde wetenschap’. Dat betekende echter niet de Europese en Amerikaanse gedrukte media hun beeld van Eichmann uit de duim zogen. Ze baseerden zich op informatie uit nationaalsocialistische kringen. Zo maken zelfs de meest fantastische artikelen nog iets duidelijk van de werking die van deze man uitging.

Het perfecte symbool

Adolf Eichmann was niet de eerste die besefte hoeveel nut een imago kon hebben. Begrip van welk effect uitgaat van symbolen en idealen vormde een van de fundamenten van het succes van het nationaalsocialisme. Hitler vermaande in Mein Kampf al nooit de invloed van een symboolfiguur te onderschatten. Tijdens de oorlogsjaren zou Eichmann, zoals hij in Argentinië vertelt, dan definitief een beroemdheid zijn geworden: ‘Ik stond bekend als de bonte hond.’87 Zijn naam dook zelfs op in een door zijn voormalige kameraden in Wenen gepubliceerd boek,88 maar bekendheid verwierf hij vooral doordat hij zo zichtbaar was voor zijn slachtoffers. ‘Alleen door toedoen van de pers’ werd ‘de naam Eichmann tot een symbool, [...] en raakte in elk geval de benaming Jood [...] onlosmakelijk verbonden met de naam Eichmann.’89 De weinig betekenende en ook steeds wisselende aanduidingen voor zijn afdeling werden door iedereen vervangen door de benaming ‘Eichmann-dienst’.90 Dat predicaat vond in zodanige mate ingang – evenals de aanduiding ‘speciale Eichmann-eenheid’ voor de afdelingen in het buitenland91 – dat het zelfs terugkeerde in de getuigenverklaringen in Neurenberg. Het feit dat Eichmann, in tegenstelling tot vele andere afdelingshoofden binnen het Reichssicherheitshauptamt, jarenlang dezelfde functie bekleedde, is daarvoor onvoldoende verklaring. Als hij niet steeds zo nadrukkelijk in de openbaarheid was getreden, had hij nooit die reputatie verworven, en zonder zijn reputatie had de Eichmann-afdeling ook nooit de machtspositie kunnen veroveren die ze in de loop der jaren kreeg. Een individu kan nooit meer bewerkstelligen dan zo ver zijn macht of het bevel reikt. Zijn imago laat echter zijn invloed ook gelden op plekken waar hij nooit is geweest. Voorwaarde is wel dat er personen zijn die het imago uitdragen, ook al is dat een tegenstander. ‘Er werden mij [...] veel meer volmachten toegedacht dan ik had,’ zo beschreef Eichmann het effect van zijn imago, ‘waardoor iedereen dacht in de gaten te worden gehouden’, wat slechts voortkwam uit ‘deze angst’ voor zijn veronderstelde volmachten.92

Het systeem van de nationaalsocialistische macht op basis van het imago van losse individuen sloeg niet alleen in het geval van de absolute top snel aan. Ook Eichmann en zijn collega’s ontdekten al vlug welke nuttige werking er van een leidersfiguur kon uitgaan om aanspraken op de macht kracht bij te zetten. Precies dat was voor Eichmann een belangrijke reden om zich niet op de achtergrond te willen ophouden of om zich bij het aanmeten van een imago niet al te bescheiden op te stellen. Er was behoefte aan een uithangbord waarmee de Joodse kwestie ‘onlosmakelijk verbonden’ zou zijn. De naam Eichmann kwam daar bij uitstek voor in aanmerking. Eichmann heeft later geprobeerd deze symboolwerking op het conto van het toeval te schrijven, een opvatting die zo nu en dan nog aan te treffen is in boeken en artikelen over zijn rol in de Holocaust. Maar was er wel een andere naam die als symbool had kunnen fungeren?

Eichmann hield zijn groeiende reputatie nauwkeurig in de gaten. Daarbij kan hem niet zijn ontgaan dat er ook steeds meer ruchtbaarheid werd gegeven aan zijn daden, aangezien de internationale pers daarover berichtte en de nazi’s de kranten van het ‘internationale jodendom’ zeer grondig bestudeerden. Het volgen van de berichtgeving was als het in het oog houden van het front in een met ‘geestelijke wapens’ gevoerde oorlog. Niet alleen in de eigen waarneming, maar ook in die van collega’s won Eichmanns naam aan betekenis doordat hij er steeds meer in slaagde die te verbinden met allerlei plannen en acties. Door zijn deelname aan interdepartementale vergaderingen en planningsbijeenkomsten werd hij een bekende verschijning bij velen. Hoezeer in een biografie daarbij ook voorzichtigheid moet worden betracht, het is zonder meer opvallend te noemen bij hoeveel belangrijke bijeenkomsten Eichmanns naam op de deelnemerslijst stond. Hij werd aanwijsbaar al meteen bij de eerste voorbereidingen betrokken en liep voorop bij experimenten – zoals het Weense emigratiebureau, het kamp Doppl, Nisko, de deportaties van Stettin, de instelling van de getto’s en zelfs ook de eerste pogingen tot massale uitroeiing – die achteraf allemaal model bleken te hebben gestaan voor de ingevoerde praktijk. Dat Heydrich tijdens de beruchte Wannseeconferentie Eichmann uiteindelijk tot interdepartementaal coördinator voor ‘de definitieve oplossing van de Joodse kwestie’ benoemde, komt over als een logische volgende stap in zijn carrière. Voor zo’n buitensporig project was iemand nodig die bedreven was in het bedenken van onconventionele oplossingen zonder zich daarbij al te zeer om de gebruikelijke bureaucratische plichtplegingen te bekommeren. Eichmann had in elk geval al vanaf de oprichting van het Weense emigratiebureau bewezen dat dit bij uitstek tot zijn vaardigheden behoorde. Hij gold als iemand met organisatietalent, als iemand die het onmogelijke mogelijk kon maken. Wanneer anderen met de handen in het haar zaten, werd hij er steeds bij gehaald, bijvoorbeeld toen de universiteit van Straatsburg voor de opbouw van een skelettenverzameling per se ook wilde beschikken over schedels van nog levende ‘Joods-bolsjewistische commissarissen’. Ook in dit geval was de organisatie bij Eichmann in goede handen.93

Het was vleiend om de reputatie te hebben de man voor moeilijke klussen te zijn. Eichmann slaagde er zelfs in om wanneer hij niet de initiator van een project was en evenmin de drijvende kracht daarachter, zijn omgeving er toch van te overtuigen dat alles helemaal van hem uitging. Zo wordt het zogeheten Madagaskar-plan nu nog altijd met zijn naam verbonden, hoewel het idee daarvoor aantoonbaar niet door hem is aangedragen en hij ook helemaal niets van doen had met de concrete uitwerking van het plan.94 Hij kan bogen op het feit dat dit emigratieproject voortdurend op zijn naam wordt geschreven, hoewel vaststaat dat hij daar niet bij betrokken was. De enorme moeite die Eichmann zich in later jaren getroostte om zijn bemoeienis te ontkennen, en om onder de nieuwe omstandigheden zijn rol af te zwakken, is eveneens een aanwijzing voor de machtspositie die hij had bereikt. Alleen wie wat heeft te verbergen, probeert dat ook te doen. Eichmann was daar wonderbaarlijk succesvol in.

Zo heeft de geschiedkunde enige tijd nodig gehad om de precieze historische betekenis te achterhalen van de grootschalige evacuaties en volksverhuizingen waarin Eichmann een aanzienlijk aandeel had uit hoofde van zijn functie als bijzonder afdelingshoofd IV R, verantwoordelijk voor ‘de centrale afhandeling van de veiligheidspolitie-specifieke aspecten bij de uitvoering van de evacuatie in het oosten’. Eichmanns tijdgenoten hadden daar een veel duidelijker beeld van, getuige een uit september 1941 daterend document van het ministerie van Binnenlandse Zaken waarin over Eichmann wordt gezegd dat hij tot de voorvechters behoort van de invoering van de categorie ‘halfjoods’, waarbij hij ‘zeer fel voor de nieuwe bepaling strijdt, hoewel hij voorkomend blijft’. Zijn persoon wordt verder toegelicht met de woorden: ‘Eichmann heeft de emigratiebureaus in Wenen en Praag opgezet en leidinggegeven aan de Jodendeportaties vanuit Stettin enz. naar het Generaal-Gouvernement.’95

De verdrijving van de Joden uit Stettin in de nacht van 12 op 13 februari 1940 en de daaropvolgende deportaties uit Posen (Poznan) en Schneidemühl (het huidige Piła) vormden het begin van de geplande totale herinrichting van de oostelijke gebieden. Dit riep wereldwijd reacties op in de kranten, die allemaal nauwlettend werden gevolgd.96 Eichmann maakte van deze nerveus geregistreerde aandacht op dezelfde manier gebruik als van de mislukking van Nisko. Met behulp van deze internationale belangstelling voerde hij tijdens de in de maand daarop gehouden besprekingen met Joodse vertegenwoordigers de druk op door nadrukkelijk met een dergelijke ‘evacuatie’ te dreigen in het geval de emigratiequota niet werden gerealiseerd.97 De berichten over de evacuaties riepen in combinatie met de positie die Eichmann bekleedde – waarvan hij het belang nog eens aandikte door zijn manier van optreden en door ijverig de indruk te wekken als zou hij overal achter zitten – een schrikbeeld op waarvan het dreigende karakter vanuit het heden slechts te onderschatten is. Toen in de internationale pers berichten opdoken over buitenissig geweld, (inclusief een propagandistische overdrijving daarvan) deed dat Eichmanns zaak op dat moment meer goed dan kwaad. Zijn reputatie groeide met de mate waarin de berichten de teneur kregen ‘dat heeft Eichmann op zijn geweten’ en met de mate waarin men hem gebeurtenissen ‘louter uit gewoonte [...] toeschreef’.98 Eichmann had niet alleen in de gaten hoe dit mechanisme van de informatieoverdracht werkte, maar maakte er ook gebruik van voor zijn eigen belangen.

Public relations

Eichmanns zelfbewuste optreden als coördinator van de volksverhuizingen in de oostelijke gebieden trok evenzeer de aandacht van zijn slachtoffers als van zijn kameraden. Toen Himmler in januari 1941 in een combinatie van zelfbewieroking en propaganda het bevel gaf tot het voorbereiden van een voor maart geplande tentoonstelling met de titel ‘De grote terugkeer’, waarin hulde moest worden gebracht aan de ‘thuiskomst’ en alle successen van de landverhuizingspolitiek op een rijtje gezet dienden te worden, wilde Eichmann daarin eveneens zijn aandeel hebben. Hij streed er verwoed en succesvol voor dat ‘binnen de landverhuizingstentoonstelling een speciale zaal zou worden ingeruimd voor de evacuaties’. Hij drukte zijn wens om zijn ‘prestaties’ aan het hele Duitse volk te kunnen laten zien door tegen bezwaren van de Hulporganisatie voor Volksduitsers in. Die wilde de evacuaties weglaten uit de tentoonstelling uit angst voor negatieve reacties van bezoekers.99 Foto’s van vrolijke nieuwe kolonisten waren één ding, getallen en beeldmateriaal met betrekking tot mensen die uit hun huis waren verdreven iets anders. Eichmanns koppigheid leverde hem uiteindelijk weinig op. Nadat de opening van de tentoonstelling aanvankelijk al naar juni 1941 was verplaatst, gelastte Himmler haar na bezichtiging op het allerlaatste moment af. Hij hield de zeurende deskundigen van de verschillende ministeries aan het lijntje met de toezegging dat de tentoonstelling in maart 1942 van start zou gaan. De tentoonstelling zou er nooit komen, ook omdat de ‘successen’ niet zo groot waren als gewenst. Deze gebeurtenis maakt duidelijk dat een bestaan in de schaduw geen nazi-ideaal was, en ook dat sommigen zich zo graag op de voorgrond wilden plaatsen dat zij in dat verlangen afgeremd dienden te worden. Het leek de staatsleiding af en toe verstandiger zaken verborgen te houden.

Begin 1941 was de ‘Eichmann-dienst’ weer groter geworden. Hij werd voor de komende drie jaar hernoemd tot IV B 4, waarmee de afdeling de naam kreeg waarvan de symboolwaarde stand zou houden tot na de oorlog. Hoezeer Eichmanns reputatie in de maanden daarna nog groeide, kan worden afgeleid uit een artikel in de Londense exilkrant Die Zeitung. Die schreef op 24 oktober 1941 onder verwijzing naar een Stockholms dagblad:

De massamoord op de Berlijnse Joden

De Stockholmse krant Social-Demokraten heeft de volgende details gepubliceerd met betrekking tot de deportatie van meer dan vijfduizend Joden uit Berlijn naar het oosten:

De actie begon in de nacht van 17 op 18 oktober. De betrokkenen werden door de SS uit hun bed gehaald en kregen de opdracht zich aan te kleden en een tas te pakken. Daarna werden ze direct meegenomen en werden hun huizen verzegeld, en van alle daarin aanwezige eigendommen werd verklaard dat ze in beslag waren genomen. De gearresteerden werden samengedreven op goederenstations en in een aantal bouwvallige synagoges en op 19 oktober naar het oosten weggevoerd. Het ging hierbij uitsluitend om oude mannen tussen de vijftig en tachtig jaar en om vrouwen en kinderen. Ze worden in het oosten ‘bij nuttige werkzaamheden ingezet’. Naar verluidt moeten ze de Prypjat-moerassen droogleggen. Dit dient tijdens de Russische winter te gebeuren door grijsaards, vrouwen en kinderen in de kleding die ze bij hun arrestatie droegen. Gezien deze feiten hoeft er niet meer aan getwijfeld te worden dat het bij deze actie gaat om een massamoord met voorbedachten rade. De leiding van de deportatie is in handen van SS-Gruppenführer Eichmann.100

De rang van SS-Gruppenführer komt overeen met die van luitenant-generaal, ofwel een rang waarbij Eichmann nooit ook maar in de buurt zou komen. Op dat moment was hij nog maar net SS-Sturmbannführer ofwel majoor. Eichmann mocht dan later voor het gerecht beweren slechts een onbeduidend afdelingshoofd binnen het Reichssicherheitshauptamt te zijn geweest, maar twintig jaar eerder had men toch andere ideeën over hem en leek het voor de hand te liggen hem als luitenant-generaal aan te duiden.101

Dat Eichmann een groot aandeel heeft gehad in de deportatie van de Berlijnse Joden blijkt uit een aantal bewaard gebleven documenten. Nadat Goebbels er in de zomer van 1940 al op had aangedrongen om onmiddellijk na het binnenkort te verwachten einde van de oorlog ‘alle 62000 nog in Berlijn woonachtige Joden binnen een tijdsbestek van hooguit acht weken naar Polen te laten vervoeren’,102 verklaart Eichmann op 20 maart 1941 tijdens een bijeenkomst op het ministerie van Propaganda dat een deportatie van 15000 Berlijnse Joden mogelijk is wanneer aangesloten wordt op de door Hitler gefiatteerde deportatie van 60000 Weense Joden. ‘De gedachtewisseling had als resultaat,’ zo staat in het verslag, ‘dat pg. [partijgenoot] Eichmann wordt verzocht om voor gouwleider dr. Goebbels een voorstel tot evacuatie van de Berlijnse Joden uit te werken.’103 Deze plannen betroffen vooralsnog de lange termijn omdat men op dat moment besefte ‘dat de huidige productie elke Jood die kan werken nodig heeft’, maar in elk geval was Eichmann van meet af aan bij de beraadslagingen betrokken.

Met het begin van de Russische veldtocht dienden zich weer allerlei nieuwe mogelijkheden aan. Het extreme geweld van deze vernietigingsoorlog creëerde een atmosfeer waarbinnen een ‘definitieve oplossing’ opeens een acceptabele optie werd, hoewel velen daar eerder nog helemaal niet aan hadden durven denken. Goebbels onderkende die mogelijkheid meteen en bracht het onderwerp van de Berlijnse Joden al op 18 augustus 1941 opnieuw ter sprake bij Hitler, waarop een wekenlange antisemitische perscampagne volgde. Op 15 oktober 1941 begon de eerste golf aan deportaties uit het Rijksgebied en op 18 oktober 1941 werden met het eerste transport vanuit Berlijn 1013 Joden naar Łódz vervoerd.

Dit nieuws kreeg meteen overal aandacht. Aufbau meldde het wederom op zijn voorpagina. Max Horkheimer was zo onder de indruk van het nieuws dat hij het artikel uitknipte, het zijn vriend Theodor W. Adorno liet lezen en vervolgens bewaarde.104 De gebeurtenissen leidden in de dagen daarna tot zoveel beroering in de internationale pers dat Goebbels op 28 oktober in zijn dagboek noteert: ‘De vooralsnog in bescheiden mate doorgevoerde evacuaties van Berlijnse Joden blijven in de propagandabladen van de tegenstander het voornaamste onderwerp van aandacht.’105 Het Stockholmse dagblad Social-Demokraten was goed geïnformeerd, ook al kwam het aantal van 15000 gedeporteerden niet overeen met dat van de transporten vanuit Berlijn, maar wel met het totaal van alle tussen 18 oktober en de datum van publicatie gedeporteerden. Daartoe behoorden ook Joden uit Wenen, Frankfurt, Praag en Keulen.106 Een dergelijke gebeurtenis was zo ongehoord dat degenen die belast waren met de organisatie een veel hogere rang werd toegeschreven. Dat Eichmanns optreden schijnbaar in overeenstemming was met die hogere rang, betekent dat hij zich met zijn latere bezwering als zou hij zich slechts met ‘louter transporttechnische aspecten’ hebben beziggehouden, alleen maar wilde vrijpleiten. De Eichmann van 1941 had nooit ingestemd met zo’n bescheiden rol.

De duivelse verleider

In de winter van 1941-1942 verschoof de betekenis van het begrip Endlösung steeds meer in de richting van uitroeiing. Omdat Eichmann heeft beweerd de term Endlösung zelf ‘bedacht’ te hebben,107 en zelfs pochte dat hij toen op grond van een bevel van Göring ‘alle bezwaren en bemoeienissen door andere ministeries en autoriteiten van tafel schuiven’ kon, werd zijn naam ook aan deze begripsverandering verbonden.108 Vanaf het moment dat het uitroeiingsproces begon, reisde Eichmann voortdurend naar de oostelijke gebieden om de vernietigingsmethodes met eigen ogen waar te nemen. Zijn aanwezigheid werd vanzelfsprekend opgemerkt. Eichmanns latere voorstelling van zaken als betroffen het eenzame dienstreizen van een ambtenaartje met een geheime opdracht, heeft weinig uitstaande met de waarheid. Op een onbewaakt ogenblik haalt hij deze weergave van de feiten zelf onderuit. Hij was, zo vertelt Eichmann in Argentinië, altijd bang dat wanneer hij de gruwelen zag hij zich niet goed zou kunnen houden: ‘Per slot van rekening stond er altijd zo’n ondergeschikte lulhannes achter ons, die zoiets dan als zwakte zou hebben uitgelegd en dat was vervolgens als een lopend vuurtje rondgegaan.’ De lagere rangen mogen nog wel tekenen van zwakte vertonen, maar een Obersturmbannführer die dreigt flauw te vallen? ‘Daarvan kon geen sprake zijn!’109 De status van symbool brengt verplichtingen met zich mee.

Maar niet alleen de eigen manschappen volgden zijn gangen op de voet. Hoewel de wereldwijde reactie op de krankzinnige massamoord aanvankelijk er een van ongeloof was en daardoor ook terughoudend, betekende dat nog niet dat Eichmanns doen en laten geen sporen naliet in de kranten. De internationale pers bericht al in maart 1942 op goed geïnformeerde wijze over de plannen voor Theresienstadt,110 vanaf mei 1942 over de massaslachtingen, en ook al in het voorjaar dreigt men met de tegenmaatregel van het vastleggen van de namen van de daders.111 De pers in ballingschap tekent op welke excessen zich hebben voorgedaan bij de executies van de leden van de Joodse verzetsgroep van Marianne Baum, bij welke terechtstellingen Eichmann aanwijsbaar betrokken was.112 De situatie in Warschau wordt op dezelfde manier aan de kaak gesteld,113 evenals de mensonterende omstandigheden bij de deportaties uit Frankrijk en de toestanden bij de kindertransporten, waarvan we nu weten dat Eichmann ook die naar de vernietiging ‘bracht’.114 In november 1942 verschijnen de eerste berichten over Chełmno en de vergassingswagens, die Eichmann ter plekke in ogenschouw nam.115 Bij alle nationaalsocialistische moordplannen worden zulke angstaanjagende (en naar achteraf bleek juiste) aantallen116 genoemd dat in de ‘Geallieerde verklaring’ van 17 december 1942 gedreigd wordt met strafvervolging voor iedereen die bij deze misdaden is betrokken.

Met de veranderingen in de anti-Joodse politiek verloor de pers zijn mogelijke nut voor Eichmann. Zolang hij nog met de Joden onderhandelde over emigratiequota en de financiering daarvan, waarvoor hij de medewerking van internationale Joodse organisaties nodig had, had hij baat bij het oproepen van een schrikbeeld. Maar wie moord als doel heeft, hoeft niet meer te onderhandelen. Het oorspronkelijk mogelijk nuttige schrikbeeld stond het doel van het doden nu juist in de weg. Er moest niet meer gedreigd worden, maar gesust, gepaaid, verbloemd en afgezwakt omdat de massadeportaties zich alleen zo lieten organiseren. Wie mensen naar een andere plek wil brengen om hen daar in het allergrootste geheim om het leven te brengen, moet wel enigszins hun vertrouwen hebben willen ze in de trein stappen. Als zij niet nog een klein beetje hoop hebben, is elke motivatie verdwenen. Hannah Arendt heeft dit heel treffend ‘de logica van het kleinere kwaad’ genoemd.

Wie ziet hoe Eichmann er steeds weer in slaagde om zijn Joodse onderhandelingspartners te verleiden tot toezeggingen en medewerking, en dat slechts door hun de hoop te geven dat zij door met hem ‘in onderhandeling’ te gaan erger konden voorkomen, begrijpt ook hoe groot dan de ontluistering moet zijn geweest op het moment dat men besefte in de val te zijn gelokt. Tijdens de transporten, in de kampen en op de momenten dat hun daagde dat hun dood aanstaande was, realiseerden deze onvrijwillig medeplichtigen zich waaraan ze hadden meegewerkt. Op dat moment van inzicht moeten ze het idee hebben gehad het slachtoffer te zijn geworden van een duivelse dader, van de duivel in mensengedaante, zo niet van een nog afgrijselijker wezen. De latere nachtmerrieachtige voorstellingen van ‘Caligula’, ‘de grootinquisiteur’ of het meedogenloze beest Eichmann vinden hun oorsprong in deze momenten van genadeloos inzicht in de werkelijke bedoelingen van het nationaalsocialistische beleid ten aanzien van de Joden, maar ook van inzicht in de psychologische mechanismen waarmee mensen onder de dreiging van geweld zich tot slachtoffer laten maken.117

Of een persoon werkelijk degene is voor wie hij wordt gehouden, is een uitermate irrelevante kwestie op het moment dat die persoon handelt uit de zekerheid van de macht. Zijn reputatie bepaalt dan de verwachtingen en het gedrag van de anderen. Wie niet anders kan dan een bepaalde SS’er voor de gebieder over leven en dood te houden, kent nauwelijks nog twijfels. De verwachtingen over die persoon maken hem tot het allergrootste schrikbeeld, waardoor alles wat van en over hem wordt vernomen die verwachtingen slechts onderstreept en de legende zijn eigen werkelijkheid construeert. Wanneer iemand dan stuit op een persoon die ten eigen nutte gebruik weet te maken van deze dynamiek, die opzettelijk aan het van hem verwachte beeld beantwoordt, verdwijnt elk referentiepunt voor een oordeel. Wie in de omgang met zijn slachtoffers gebruik weet te maken van deze vicieuze cirkel van afhankelijkheid, angst en verwachting, kan van afdelingschef tot de ongekroonde koning der Joden worden. Eichmann en de zijnen begrepen dit donders goed: iemand kan ‘van dit alles enorm profiteren’.

‘Eichmann’ vormde het summum van dit mechanisme. Het was zijn naam die de leden van de Joodse gemeenschappen kenden, en hij werd vertrouwd. Zijn naam deed zelfs de ronde onder de slachtoffers wanneer hij helemaal niet aanwezig was of niet direct verantwoordelijk voor het leed dat ze ondergingen. Dit verklaart de vele herinneringen aan ontmoetingen met de luitenant-kolonel van de SS van overlevenden die hem naar alle waarschijnlijkheid nooit tegen het lijf zijn gelopen. Het behoort kennelijk tot de menselijke behoefte tot zelfbescherming dat we ons een mens die een belangrijk aandeel in onze lotsbeschikking heeft gehad eenvoudigweg niet kunnen of willen voorstellen als een miezerig mannetje.

Wie verdriet, vernederingen en schade ondervindt, wil daarbij niet ook nog eens het slachtoffer van pure middelmaat zijn, omdat het idee dat een onbenul geweld over ons uitoefent nog onverdraaglijker is dan het geweld zelf. Maar deze denkwijze verhindert een duidelijke blik op de dader. Wie voor zichzelf de ruimte voor een oordeel inperkt, versterkt zo de symboolwerking en de op hem of haar uitgeoefende macht. Uiteindelijk leidt het onbedwingbare verlangen zijn kwelgeest ten minste met eigen ogen waar te nemen tot de bekende ingebeelde herinneringen waarin Eichmann werd ‘gezien’ bij besprekingen, op burelen en ten slotte ook in concentratiekampen waar hij aantoonbaar nooit is geweest of hooguit op een ander moment. Daarbij moet de waarde van zulke herinneringen juist vanwege hun ingebeelde karakter ook weer niet onderschat worden: de slachtoffers konden alleen maar in elke schreeuwende gelaarsde officier of arrogante inspecteur ‘een Eichmann’ zien omdat hij inmiddels veel meer was dan een mens van vlees en bloed. Zijn naam was het symbool en de garantie geworden van de macht waaraan iemand was overgeleverd, waarbij het niet meer ter zake deed wie die macht feitelijk belichaamde en met geweld uitoefende. De dreiging die daarvan uitging, steeg ver uit boven die welke een gezichtsloze bureaucratie ooit had kunnen bewerkstelligen.

Gemengde berichten

Hoezeer de nazi’s zich zorgen maakten over de inmiddels ongewenste publiciteit en in welke mate Eichmann op de hoogte was van de internationale opinie, is af te leiden uit zijn betrokkenheid bij de zogenaamde Fiala-affaire. Ondanks de in eigen kringen oneindig herhaalde verzekering dat de uitroeiing van de Joden het enige middel was waardoor het Duitse volk kon overleven, vertrouwde men de eigen argumenten niet genoeg om die aan de hele wereld te openbaren. De staat gaf met al zijn spionnen en controles uitdrukking aan de vrees dat zelfs de eigen bevolking niet het juiste begrip voor de slachtingen kon opbrengen. Himmler vermoedde al in een vroeg stadium dat deze ‘glorieuze bladzijde in onze geschiedenis’ nooit geschreven zou gaan worden. Hij verbood SS-generaal Odilo Globocnik om een gedenkplaat voor de helden van Aktion Reinhard (de benaming voor de systematische uitroeiing van alle Joden en zigeuners uit het Generaal-Gouvernement) in de aarde te laten zinken. Hij had al problemen genoeg met andere in de aarde achtergebleven sporen en gaf reeds in de zomer van 1942 opdracht om op zoek te gaan naar manieren van doden waardoor er geen nieuwe massagraven aangelegd hoefden te worden en om de oude graven te verwijderen.118 Elke vorm van publiciteit was schadelijk.

Vooral in het overgangsgebied tussen de eigen bevolking en die van de rest van de wereld, dat wil zeggen in de landen met een deels overeind gebleven regering die vrijwillig of met behulp van geweld bij het Derde Rijk waren ingelijfd, dreigde de pers een gevaar te worden. Wanneer er termen als ‘massamoord’ en ‘uitroeiing’ opdoken, werden Eichmanns medewerkers steeds vaker lastiggevallen met vervelende vragen. Soms klonk er zelfs protest. Daardoor kwam de afdeling op het idee van een ‘tegenpers’. Wisliceny heeft beweerd119 dat hij Eichmann een Slowaakse journalist heeft aanbevolen. Die journalist was Fritz Fiala, die na onteigening van de Joodse eigenaar optrad als hoofdredacteur van de Duitstalige krant Grenzbote en daarnaast als Slowaaks correspondent voor een aantal Europese kranten fungeerde. Fiala had aangeboden om als verslaggever ter plekke onderzoek te doen naar de ‘werkelijke situatie’ in de kampen om zo het akelige beeld recht te zetten dat de publiciteit nu ophing.

Toen Himmler in de zomer van 1942 zich door toedoen van alle internationale publicaties steeds meer zorgen begon te maken over de wereldwijde publieke opinie, herinnerde Eichmann zich Fiala’s aanbod en organiseerde hij (naar eigen zeggen op initiatief en bevel van Himmler) midden in de zomer voor Fiala een bezichtigingstournee langs de kampen. Het verhaal wil dat Wisliceny met de journalist eerst naar een Slowaaks concentratiekamp bij Žilina is gereden om de volgende morgen naar Katowice te vertrekken. Hier stapte een inspecteur van de staatspolitie bij hen in de auto om hen naar Sosnowiec en Bedzin te begeleiden. De inspecteur gidste hen door het getto en naar een aantal bedrijven waar Joden dwangarbeid verrichtten voordat ze na het middageten en een gesprek met de Joodse oudsten doorreden naar Auschwitz, waar ze naar verluidt om twee uur arriveerden. In Auschwitz werden Fiala en Wisliceny ontvangen door Rudolf Höss persoonlijk. Hij liet Fiala de commandopost en enkele delen van het kamp zien, waarna hij hem naar een wasserij bracht waar uit Slowakije en Frankrijk afkomstige dwangarbeidsters werkten. Fiala mocht hun vragen stellen en hen fotograferen. Wisliceny slaat op een handige manier Höss’ uitnodiging af om te blijven voor het avondeten en spreekt daarbij achteraf over problemen met andere afspraken. Beiden verlaten het kamp tegen vier uur ’s middags, ‘maar het kan ook eerder zijn geweest’. Aldus de reconstructie van Wisliceny.

Fiala stuurde vanuit Slowakije een aantal fotoreportages over de Duitse kampen in de wetenschap dat Eichmann en Himmler zijn teksten nog zouden censureren.120 Waarom de eerste artikelen pas in november verschenen is nu nauwelijks nog na te gaan. Wellicht wilde Himmler het moment van deze positieve berichtgeving laten aansluiten op zijn verblijf in Praag.121 Of misschien wilde men eerst nog even de ontwikkelingen binnen de internationale publieke opinie afwachten of was men niet meer zo overtuigd van het hele plan, want in het artikel werden plaatsnamen genoemd die niemand vrijwillig prijsgaf. Feit is dat op 7, 8 en 10 november 1942 in de Grenzbote drie lange reportages verschenen, opgesierd met foto’s van lachende, in het wit geklede meisjes in een schone omgeving, en met lofzangen op de situatie in de Duitse kampen.122 Fiala noemde namen die vanuit Slowakije geverifieerd konden worden en citeerde van de vrouwen uitspraken die de kwaadaardige buitenlandse voorstelling van zaken volstrekt naar het land der fabelen verwezen. Als de journalist een meisje vertelt over de ‘gruwelpropaganda’ in het buitenland lacht ze hem zogenaamd niet alleen uit, maar zegt ze ook tegen hem dat een leven in Auschwitz veruit te verkiezen is boven een bestaan in Palestina. Hoe Fiala, die ook als verklikker voor de Sicherheitsdienst werkte, precies in dit perfide spel stond, is nu nog altijd niet duidelijk. We weten dus niet of hem inderdaad ‘in Auschwitz slechts lachende gezichten’ zijn getoond of dat hij dit opsmukte voor zijn verhaal. Zijn artikelen verschenen in ingekorte vorm ook in andere kranten.123 Eichmann kon er vervolgens gebruik van maken om officiële verzoeken tot bezichtiging van de concentratiekampen af te wijzen. De opzet ervan was geweest om met het wapen van de onvrije pers de ideologische strijd aan te binden en propaganda te vergelden met propaganda.

De pogingen om door een tegengestelde berichtgeving invloed uit te oefenen op de publieke opinie bleven niet zonder resultaat, maar ensceneringen van de werkelijkheid bleken toch effectiever dan reportages als die van Fiala. Dat was een verrassing voor de nazi’s, die alle binnen het Duitse machtsgebied verschijnende publicaties stevig in de greep hielden, maar er daarnaast van overtuigd waren dat alle buitenlandse kranten gecontroleerd werden door de grote vijand, de wereldwijde Joodse samenzwering. Vanuit het oogpunt van de rassentheoretici was een goed functionerende persvrijheid iets onbestaanbaars. Tegen het aanvankelijke wantrouwen in slaagde Eichmann er op een andere manier in om Theresienstadt als modelgetto aan de man te brengen. Waar de eerste berichten van maart 1942 over Theresienstadt nog koppen hadden gehad als ‘Das Martyrium der Juden im Protektorat’, waarbij het getto gold als de volgende stap binnen het ‘duivelse plan’ tot uitroeiing,124 riep een in juni 1943 georganiseerd bezoek van het Rode Kruis aan een opgepoetst Theresienstadt een heel andere stemming op. Met een zonder meer als geslaagd te karakteriseren toneelstuk lukte het Eichmann en zijn medewerkers om de bezoekers een kamp voor ogen te toveren waaruit niemand werd gedeporteerd en waarin slechts vredelievende toestanden heersten. De kritiek van de bezoekers op de overbevolking en ondervoeding in het kamp verstomde door het feit dat het überhaupt tot een bezoek was gekomen.125 Ook al was deze maskerade onvoldoende om de steeds luider wordende stemmen over uitroeiing en massamoord in andere kampen het zwijgen op te leggen, de verhalen over Theresienstadt riepen wel zoveel twijfel op dat zelfs kritische journalisten het kamp een voorbeeldfunctie toekenden. Volstrekt volgens de bedoelingen koesterden ze een veel positiever beeld van Theresienstadt dan de werkelijkheid rechtvaardigde. In hun ogen was het een in relatief goede staat bevindende kamp met voor een oorlog fatsoenlijke leefomstandigheden. Het lange hoofdartikel ‘“Musterghetto” Theresienstadt’ in Aufbau van 27 augustus 1943126 sloot af met de volgende alinea:

Theresienstadt werd ‘gecreëerd’ toen de macht van de nazi’s begon af te kalven. Veel nazikopstukken vatten angst op voor de wraak die de toekomst onvermijdelijk voor hen in petto had en poogden bewijzen voor hun onschuld te creëren. Ook Eichmann, de vloeiend Hebreeuws en Jiddisch sprekende Gestapocommissaris die verantwoordelijk was voor de op de Joodse gemeenschap van Praag uitgeoefende terreur, moet zenuwachtig zijn geworden. Dit Theresienstadt staat in scherp contrast met de pogrommentaliteit van Goebbels en Rosenberg. Wanneer voor de ‘beschermheren’ van de nazi’s de dag van de vergelding aanbreekt, zullen ze zich verdedigen met: ‘Toen de tirannie op haar hoogtepunt was, hebben wij alles gedaan wat menselijkerwijs mogelijk was. Theresienstadt is het bewijs van onze onschuld.’

Er bestond dus geen twijfel aan het feit dat de situatie in Theresienstadt geënsceneerd was, maar wel aan de motieven van de Duitsers, waarmee echter wel het daaraan ten grondslag liggende bedrog en geweld werd onderschat. Dat Eichmann en zijn collega’s bereid waren zoveel moeite te doen om een hele stad voor slechts één dag toonbaar te maken, waarna ze de volgende ochtend weer overgingen tot de moorddadige routine van alledag, ging elk voorstellingsvermogen te boven.

Het was overigens Hannah Arendt die al in september 1943 in een ingezonden brief ferm tegensprak dat Theresienstadt als ontkenning van de schuld van de nazi’s kon dienen (wat betekent dat zij op zijn laatst toen bekend is geraakt met de naam Eichmann), ook al had zij geen idee van de werkelijke omvang van deze misdaad.127 ‘Het werkelijke motief voor Theresienstadt’ was een heel ander, volgens haar poging tot verklaring, aangezien dit zogenaamde modelgetto slechts een deel van alle deportatiemaatregelen zou uitmaken.128 Theresienstadt was onderdeel van ‘een en hetzelfde beleid’: Joden werden alleen daar geduld en zelfs redelijk goed behandeld waar ze óf het antisemitisme konden voeden óf ontzien moesten worden omdat er te veel getuigen waren. ‘De nazi’s hebben teneinde de Duitse en juist ook de Tsjecho-Slowaakse bevolking te kalmeren meermaals verklaard dat niet de uitroeiing van de Joden, maar een segregatie het doel is. Daartoe dient Theresienstadt, dat immers midden in het Protectoraat ligt, ofwel in een gebied dat door de burgerbevolking [...] in de gaten kan worden gehouden.’ Wat Hannah Arendt vanuit haar ballingschap al verbazingwekkend helder voor ogen had, was dat ‘massaslachtingen alleen uitgevoerd worden in gebieden die onbewoond zijn, zoals de Russische steppen, of plaatsvinden op plekken waar men erop kan rekenen dat ten minste een deel van de plaatselijke bevolking zich over laat halen tot een meer of minder actieve deelname’. Wie geloofwaardig wilde beschrijven wat er werkelijk plaatsvond in het machtsgebied van de nazi’s moest één ding vooral doen: ‘het verband verklaren tussen de Jodenvervolgingen en het machtsapparaat van de nazi’s’. Dat liet namelijk helemaal geen ruimte voor zoiets als ‘bewijzen van onschuld’.

Hannah Arendts tegengeluid bleef echter een uitzondering. Wie vervolgens leest hoe naïef het verslag van het Internationale Rode Kruis uitviel over het volgende, in 1944 gehouden officiële bezoek aan Theresienstadt, kan bijna niet anders dan bewondering hebben voor Eichmanns pr-werk. De afgevaardigde van het Duitse Rode Kruis vertelt: ‘De nederzetting maakte in haar geheel een zeer goede indruk op de verzamelde heren.’129 Van de door de eerste delegatie geuite kritiek op misstanden als overbevolking hadden de nazi’s bovendien geleerd die bijtijds met harde middelen uit de weg te ruimen, zodat er deze keer niets was wat de gewenste goede indruk nog kon verhinderen. Eichmann en zijn collega’s creëerden een illusie die de gruwelen nagenoeg volledig aan het oog onttrok. Wie niet op het allerergste is voorbereid, laat zich ook wat makkelijker een rad voor ogen draaien dan degene die wél de hel verwacht. Hoewel de aandacht van de kranten vooral als gevolg van het verloop van de oorlog in 1943 en begin 1944 op andere onderwerpen was gericht, mag het effect van een dergelijke gestuurde berichtgeving niet onderschat worden, al was het maar omdat Eichmann daarbij slimmer te werk ging dan de lompe, haat zaaiende Goebbels-propaganda. Hij slaagde erin de ‘vijandelijke pers’ te verleiden tot een verdere verspreiding van zijn leugens.

‘Ik was overal tegelijk’

Hoe handig de pers ook werd bespeeld, het kon slechts korte tijd voorkomen dat het fraaie beeld steeds meer vertroebelde. De twijfel aan de eindoverwinning nam toe. In het vertrouwen daarop was nooit veel aandacht geweest voor het uitwissen van sporen. Langzaam verdween de hoop dat men daar later nog genoeg tijd voor zou hebben. In plaats daarvan maakten daders en medeplichtigen zich meer en meer zorgen over hun reputatie bij de volgende generaties en over hun persoonlijke toekomst na de nederlaag.130

Maar terwijl anderen in gedachten al bij de periode na de oorlog waren, groeide Eichmanns reputatie in het bezette Europa en aangrenzende gebieden alleen maar. Dat was niet alleen een gevolg van de werkzaamheden van de ‘Jodenadviseurs’ binnen de ‘Eichmann-dienst’, maar ook van de activiteiten van het diensthoofd zelf, dat onvermoeibaar van het ene naar het andere gebied reisde. ‘Ik was overal tegelijk. Ze wisten nooit wanneer ik waar zou opduiken,’ zei Eichmann later.131 Eén blik op het overzicht van zijn dienstreizen volstaat. Dat vermeldt vergaderingen in Amsterdam, recepties in Bratislava, besprekingen over de diamanthandel in Den Haag, diplomatieke avondjes in Nice, uitstapjes naar Monaco, interdepartementale besprekingen in Parijs en bliksembezoeken aan Kopenhagen naast zijn plotselinge verschijningen in getto’s, Theresienstadt, vernietigingskampen en kantoren in het oosten, van Kiev tot Königsberg.132 ‘Ik was handelsreiziger,’133 zou Eichmann later steeds zeggen, ‘het stond me vrij om in alle uithoeken van onze Europ[ese] gebieden op te duiken.’134 ‘De naam Eichmann’135 had meer effect dan zijn rode SS-Ausweis. Op het horen daarvan gingen overal de deuren open, ook al waren er onder de tallozen bij wie Eichmann en zijn medewerkers aanbelden, later velen liever met onbekende bestemming vertrokken.

Zo gladjes als voorheen verliep zijn carrière echter niet meer. In 1943 werd hij door twee gebeurtenissen in het bijzonder aan het wankelen gebracht: de opstand in het getto van Warschau, waardoor Eichmann zich tot andere opvattingen over de Joden zag gedwongen, en het geslaagde verzet van de Denen tegen de deportaties, waarvan hij de mislukking als een persoonlijke nederlaag ervoer.136 Hij had nooit verwacht dat de anders altijd zo meegaande Joden in staat waren tot fysiek verzet, of dat een volk dat ze toch van de Joden wilden bevrijden, over kon gaan tot sabotage van de plannen. Voor iemand die alleen beschikte over het wapen van het misleiden en tegen elkaar uitspelen van organisaties was dit een hoogst bedreigende ommekeer. Op beide veranderingen – die in de houding van zijn medestrijders en medeplichtigen en die in de houding van de tegenstanders – moest Eichmann de juiste reactie vinden. Hij wil de controle behouden en niet aan autoriteit inboeten, wat het begrijpelijk maakt dat hij zich in deze periode een imago aanmeet (dat hij met behulp van zijn collega’s ook succesvol overbrengt) van een man die niet alleen zelf zeer invloedrijk is, maar die ook beschikt over nog veel invloedrijkere vrienden.

Met Heydrichs onverwachte dood in juni 1942 was Eichmann in organisatorisch én emotioneel opzicht een belangrijke dekking in de rug kwijtgeraakt. Het kan niet anders dan dat hij de aanslag op zijn superieur als een persoonlijke bedreiging heeft ervaren. In een poging zich te beschermen reisde hij in een auto met kogelvrij glas en een arsenaal aan wapens in de kofferbak. Hij lette er ook op dat hij niet gefotografeerd zou worden.137 Zijn gezin werd strenger bewaakt en de kinderen gingen onder escorte naar school.138 Het bleek echter moeilijker om zijn macht te behouden dan zijn leven. Aanvankelijk wilde ook Himmler een deel van Heydrichs taken overnemen, maar hij was een drukbezet man die als wankelmoedig bekendstond. Voor een buitenstaander leek het dat Eichmann dichter bij Himmler kwam te staan, maar hij kon zich minder verlaten op diens steun dan bij Heydrich het geval was geweest. Dat Heinrich Müller (bijnaam ‘Gestapo-Müller’), het hoofd van Departement IV van het Reichssicherheitshauptamt, geen carrièreman was die graag in de publiciteit kwam, maakte het er voor Eichmann niet makkelijker op.

Niettemin gebruikten Eichmann en zijn medewerkers het nauwe contact met Himmler om zich te profileren bij zowel tegenstanders als concurrenten in de eigen kringen. Zoals de ‘Jodenadviseurs’, die door Eichmann naar alle bezette gebieden waren gestuurd, zich erop beriepen deel uit te maken van de ‘Eichmann-dienst’ en zich ‘Eichmann-commando’ noemden, beriep de tussen hen heen en weer pendelende en met alle rijksdiensten onderhandelende Eichmann zich graag op de Reichsführer-SS. De rechtvaardiging voor zijn daden kwam eigenlijk van nog hoger, want per slot van rekening reisde hij steeds ‘in bijzondere opdracht van de Führer’, maar binnen een op persoonlijke relaties gebaseerd regime was alleen de naam van de machthebbers tot wie men persoonlijk toegang had werkelijk van invloed. Ook al kon in onderhandelingen met het ministerie van Binnenlandse Zaken indruk gemaakt worden met de steun van de Rijkskanselarij,139 de mededeling dat voorvallen aan Himmler zelf gemeld konden worden, was kennelijk veel effectiever. Het vanaf 1943 in het geval van stroef verlopende onderhandelingen voortdurend herhaalde dreigement om direct naar Himmler te lopen, komt nu over als een lachwekkende variant op het kinderlijke ‘ik ga alles tegen mama zeggen’. De dreiging die van zulke mededelingen uitging binnen het nationaalsocialistische regime met zijn systeem van persoonlijke afhankelijkheidsrelaties, kan echter niet gemakkelijk overschat worden.

Er zijn verschillende voorbeelden van hoe een enkele, tegen alle verwachtingen ingaande beslissing van Hitler of Himmler alles overhoopgooide wat tot dan toe als onaantastbaar gold, of eensklaps een einde maakte aan een carrière die al helemaal leek vast te staan. Als Eichmann in Argentinië snoevend vertelt hoe hij in 1943 eens Himmlers stafchef Karl Wolff telefonisch de mantel zou hebben uitgeveegd, dan is dat wellicht grootspraak van een notoire opschepper, maar het toont ook aan wat binnen het nationaalsocialisme het fundament van de hiërarchie vormde en hoe die hiërarchie functioneerde.140 Wie altijd en onmiddellijk toegang had tot Himmler, vormde uit hoofde daarvan een onzekere factor binnen de eigen plannen en was dus een machtig man. Daarbij moet goed bedacht worden wat Eichmann in feite beweert als hij zegt dat hij vanwege een bepaalde zaak direct naar Himmler stapt: hij acht het geloofwaardig dat een luitenant-kolonel als hij (of zelfs een medewerker als Wisliceny) in de beslissende fase van de oorlog, met het Rode Leger bij wijze van spreken binnen gehoorsafstand, ondanks het materiaal- en brandstoftekort altijd meteen over een vliegtuig kan beschikken om zich direct en zonder afspraak bij Himmler aan te dienen.

Als het voor andere nazi’s, en zelfs voor zijn medewerkers, voorstelbaar is geweest dat Eichmann een dergelijke machtspositie had, dan zegt dat veel over zijn manier van optreden en het effect van zijn imago. Dat hoeft nog lang niet te betekenen dat hij inderdaad die positie had en evenmin dat zijn manier van doen daarop aansloot, maar het is wel duidelijk dat hij door zijn optreden de indruk wekte over zo’n macht te beschikken. Wil een dergelijke indruk ontstaan, dan moet het gedrag daar wel op aansluiten of mogen die twee in elk geval niet met elkaar in tegenspraak zijn. Eichmann zag het verband daartussen. Alleen doordat zelfs zijn medewerkers hem ‘met zulk respect’ bejegenden, kon hij meer lijken dan hij was.

Gustaf Gründgens, een van de prominentste Duitse toneelacteurs en een scherpzinnig observator van precies die tijd waarin ook de SD’ers zich wensten te profileren, legde dit verschijnsel op indrukwekkend simpele wijze uit aan zijn collega-toneelspelers: ‘De koning wordt altijd door de andere acteurs gespeeld.’ Wie een machthebber ten tonele wil voeren, heeft daarvoor niet per se een uitgelezen vertolker van koningsrollen nodig. Een goede rolbezetting bij de onderdanen volstaat, want louter door hoe ze zich tegenover hem gedragen kunnen zij een willekeurige grijze vlek op het toneel nog tot heerser maken. De macht die iemand wordt toegekend is het resultaat van een groepsdynamiek en kan nooit van de ‘machtige’ alleen uitgaan, omdat pas de hem toegekende macht hem tot machthebber maakt. Wie dit inzicht op welke manier ook heeft bereikt, kan het hulpeloze gedrag van zijn slachtoffers benutten om het idee van zijn macht verder te versterken. Eichmanns medewerkers waren hierin zeer bedreven en hij was zelf ook allerminst een dilettant. Zijn door hemzelf uitgedragen imago van machtige onder de machtigen was even effectief. Dat Wisliceny en kennelijk ook Eichmann uiteindelijk zelfs beweerden familie van Himmler te zijn, was slechts een laatste stap in een poging steun te vinden binnen het nauwelijks te doorgronden netwerk van de macht.141 Maar ook dat werd geloofd en maakte indruk op zowel slachtoffers als collega’s, en uiteindelijk zelfs op naoorlogse historici.

De vriend van de grootmoefti

Eichmann had ook veel succes met zijn bewering dat hij over een contact van een heel andere orde zou beschikken, over een contact dat zowel tegemoetkwam aan zijn ijdelheid als aan zijn drang tot sterke verhalen: hij zou zeer nauw bevriend zijn met de ‘grootmoefti van Jeruzalem’.142 Hoezeer dit idee aansloeg, laat zich afleiden uit de opgang die dit verhaal maakte. Eichmann zou het na de oorlog zelfs nog gebruiken als dekmantel voor zijn vlucht. Een nadere beschouwing van hoe Eichmann erin slaagde de leugen van deze vriendschap geloofwaardig te maken, maakt veel duidelijk over de wisselwerking tussen het imago dat Eichmann zich wilde aanmeten, zijn behendig bespelen van informatiekanalen en vooral de publicitaire weerklank die zijn verhaal kreeg.

Hadj Mohammed Amin al-Husseini, de moefti van Jeruzalem, gold in de jaren dertig als degene die in het Midden-Oosten alle mogelijke onderhandelingen in gang kon zetten. De voormalige soldaat had zijn religieuze ambt in 1921 in handen gekregen dankzij de Engelsen. Hij was een zeer gewilde gesprekspartner voor zaakgelastigden in economische en politieke kwesties. Ook tussen het Duitse rijk en al-Husseini waren verschillende betrekkingen. Eén zo’n betrekking reikte via Reichert van de Duitse inlichtingendienst in Jeruzalem (en via Otto von Bolschwing, een plaatselijke informant die bevriend was met Leopold von Mildenstein, Eichmanns superieur in diens eerste jaren) tot aan de Joodse afdeling van de SD. Het vermoeden is dat Eichmann en Hagen in 1937 tijdens hun reis naar het Nabije Oosten ook hadden afgesproken met al-Husseini, of op zijn minst met mensen uit zijn directe omgeving. Dit vermoeden is gestoeld op het feit dat Eichmann in zijn verzoek om een bijdrage in de aanschaf van nieuwe kostuums en een dunne jas het argument opvoerde dat ‘mijn reis onder meer onderhandelingen met Arabische vorstelijke personen’ behelsde.143

Het feit dat al-Husseini vlak voor de komst van de twee SD’ers het land was ontvlucht omdat hij een opstand van de Arabische bevolking tegen de Britse bezettingsmacht op touw had gezet, werd in latere theorieën louter als toeval gezien. Al-Husseini had in 1933 Hitler na diens machtsovername in elk geval zijn gelukwensen gestuurd en was in 1937 overgegaan tot het aanhalen van de contacten. Na zijn vlucht via Ankara en Rome werd hem op 6 november 1941 asiel verleend, waarna hij tot het einde van de oorlog in Berlijn resideerde. Zijn verblijf leidde tot enkele exotische krantenartikelen, maar vooral tot enorme kosten. Na op 28 november 1941 bij Hitler op audiëntie te zijn geweest, trof de moefti hem op 9 december opnieuw.144 Al-Husseini ontplooide nog meer activiteiten in het nazirijk: op 18 december 1942 luidde hij met een toespraak de opening in van het Islamisches Zentralinstitut in Berlijn; hij richtte de ‘13de Vrijwillige Bosnisch-Herzegovinische SS-bergdivisie Kroatië’ op, een niet alleen uit moslims bestaande eigen SS-eenheid; en hij interesseerde zich vooral voor de ‘Jodenkwestie’. Hitlers radicale antisemitisme kon op de volledige instemming van de grootmoefti rekenen. Met vlammende, opruiende radiotoespraken, te beluisteren van Cairo tot Teheran en Bombay, probeerde hij de haat verder te verspreiden: ‘Dood de Joden, waar u hen ook vindt. Dat is de wens van God, de geschiedenis en het geloof.’145

Zijn verblijf in Duitsland leverde de kranten exotische foto’s op en de boekhandels een rommelige biografie van de man met de hennarode baard en blauwe ogen.146 Al-Husseini had binnen afdeling VI van het Reichssicherheitshauptamt met Hans-Joachim Weise een eigen contactpersoon, die hem begeleidde op al zijn reizen door Duitsland, Italië en de bezette gebieden en die verantwoordelijk was voor zijn veiligheid. Ook binnen het ministerie van Buitenlandse Zaken was in de persoon van Werner Otto von Hentig iemand speciaal verantwoordelijk voor zijn welzijn. Al-Husseini’s medewerkers hebben in de zomer van 1942 deelgenomen aan ten minste één scholingsdag van de SD,147 en in de eerste helft van 1942 heeft er zeker één langdurig gesprek plaatsgevonden tussen al-Husseini en Friedrich Suhr, het hoofd van Eichmanns onderafdeling IV B 4 b (Joden- en vermogenskwesties, buitenlandse kwesties).148 Ook staat vast dat het Eichmann niet anders verging dan Adolf Hitler en Joseph Goebbels: hij was diep onder de indruk van deze vreemdeling. Wisliceny verhaalt (wederom zonder dat hij er zelf bij was geweest) dat Eichmann hem enthousiast vertelde over al-Husseini’s bezoek aan zijn afdeling, dat hij dateert op begin 1942. Binnen Wisliceny’s in 1946 in gevangenschap op papier gezette reconstructie van wat Eichmann hem had verteld (of zou hebben verteld) was de grootmoefti eerst bij Himmler op bezoek gegaan.

‘Korte tijd later bezocht de grootmoefti het hoofd van de Jodenafdeling [...] Adolf Eichmann in zijn kantoor in Berlijn, Kurfürstenstr. 116. [...] Toevallig was ik enkele dagen later bij Eichmann in Berlijn, die mij uitvoerig vertelde over het bezoek. Eichmann had voor de grootmoefti een uitgebreide voordracht gehouden over de “oplossing van de kwestie van de Europese Joden” in zijn “kaartenkamer”, waar hij allerlei statistische gegevens had verzameld over de Joodse bevolking in de verschillende Europese landen. De grootmoefti was naar verluidt zeer onder de indruk en vertelde Eichmann dat hij Himmler had verzocht – en dienaangaande ook al diens toezegging zou hebben gekregen – om een door Eichmann gevolmachtigd persoon die, als de grootmoefti na de zege van de asmogendheden naar Jeruzalem was teruggekeerd, hem daar als persoonlijk adviseur kon dienen. Tijdens het toentertijd gevoerde gesprek vroeg Eichmann mij of ik daarvoor interesse zou hebben, maar ik wees zulke “oosterse avonturen” principieel af. Eichmann was zeer onder de indruk van de persoonlijkheid van de grootmoefti. Hij heeft mij toen en later nog enkele keren gezegd dat ook Himmler erg onder de indruk was van de grootmoefti en dat die invloed zou moeten krijgen in Arabisch-Joodse zaken. Bij mijn weten heeft Eichmann de grootmoefti vaker gezien en gesproken. Hij heeft mij dat althans verteld tijdens een gesprek in Boedapest in de zomer van 1944.’149

Hoe meer Wisliceny probeert zijn vroegere superieur de schuld in de schoenen te schuiven teneinde zichzelf te ontlasten, des te fantastischer worden zijn verhalen over Eichmann en de grootmoefti: ze zouden boezemvrienden zijn geweest, en Eichmann zou hem hebben verteld dat al-Husseini ‘incognito’ de Jodenvernietiging in ogenschouw had genomen (wat gezien al-Husseini’s verschijning zeer onwaarschijnlijk was). De twijfel aan het waarheidsgehalte wordt nog groter in het geval van een van Wisliceny’s laatste uitspraken. Aan Moshe Pearlman, die voor de Israëlische geheime dienst op zoek is naar Eichmann, vertelt Wisliceny: ‘In de periode dat Duitsland zijn grootste militaire successen boekte, zou de moefti eens tegen Himmler hebben gezegd dat hij hoopte dat Himmler hem na de overwinning Eichmann een tijdje wilde lenen, zodat die zijn methodes om tot een oplossing van de Jodenkwestie te komen ook in Palestina zou kunnen toepassen.’150

Al deze verhalen gaan terug op één man die in Bratislava gevangenzat, die zijn executie wilde voorkomen en daar alles voor overhad. Ze houden dan ook nauwelijks stand. Vergelijkbare uitspraken had Wisliceny – evenals Eichmann – al tijdens de oorlog gedaan om Joodse gesprekspartners schrik aan te jagen en hen aldus onder druk te zetten. Wanneer Wisliceny tijdens gesprekken met Joodse vertegenwoordigers of politici uit bezette landen argumenten nodig had voor een harde lijn verzekerde hij hun dat ‘de moefti in een nauwe relatie met Eichmann zou staan en intensief met hem samenwerkte.’151 In de onderhandelingen over de eventuele emigratie van Slowaakse kinderen verklaarde Wisliceny: ‘De moefti is een onverbiddelijke aartsvijand van de Joden. [...] Aan deze ideeën houdt hij steeds vast tijdens zijn besprekingen met Eichmann, die naar bekend een in Palestina geboren Duitser is. De moefti is naar verluidt ook een van de initiatiefnemers tot de algehele uitroeiing van het Europese jodendom door de Duitsers, en het verhaal wil dat hij bij de uitvoering van die plannen voortdurend samenwerkt met Eichmann en Himmler en hun van advies dient.’ Als hij na de oorlog met deze uitspraak wordt geconfronteerd, beweert Wisliceny dat hij nooit heeft gezegd ‘dat Eichmann in Palestina is geboren en “voortdurend Himmlers [!] medewerker” van de moefti is geweest’. Hij neemt dus niet terug dat er sprake was een samenwerking tussen de moefti en Eichmann, voor wie een dergelijke bewering alleen nut had als iemand zou willen wijzen op eventuele internationale samenwerking binnen de anti-Joodse politiek.

Ook Eichmann ging allesbehalve voorzichtig om met uitspraken over een samenwerking met de moefti, maar maakte daarbij wel slim gebruik van krantenartikelen en achterklap op de ministeries. Al-Husseini’s vlucht naar Duitsland en zijn in publicitair opzicht geslaagde ontmoetingen met Hitler hadden veel aandacht gekregen in het bioscoopjournaal en alle belangrijke kranten. Zijn pogingen zich inderdaad in de Jodenkwestie te mengen werden eveneens op vele plekken opgemerkt. Toen de grootmoefti vernam dat zelfs maar overwogen werd om de Joden naar Palestina te laten emigreren, schreef hij meteen stapels protestbrieven en maakte hij persoonlijk zijn opwachting op de ministeries. Ook dat werd opgemerkt door de pers, maar was toch vooral onderwerp van gesprek op de departementen.152 Eichmann reageerde daarop met de mededeling dat hij zijn vriend persoonlijk van dat feit op de hoogte had gesteld.153 Zelfs zijn collega’s bij andere instanties hielden dat niet voor onmogelijk. Zijn dreigement dat hij het de volgende keer weer zou doen, werd daardoor des te geloofwaardiger. Ten slotte beweerde hij in 1944 in Hongarije dat als de onderhandelingen over nog meer deportaties spaak zouden lopen, hij naar Linz zou gaan voor een aantal ontmoetingen met al-Husseini.154 Het is bekend dat al-Husseini eind 1944 inderdaad een tijdje in Linz verbleef en ook dat Eichmann af en toe naar deze stad reisde, waar per slot van rekening zijn gezin woonde. Hij kon natuurlijk heel goed zonder bijzondere invitatie op de hoogte zijn geraakt van het gelijktijdig bezoek van zo’n exotische gast. Zogenaamde officiële verplichtingen waren voor Eichmann een goede reden om Boedapest, waar het Rode Leger al te horen was, voor een paar dagen achter zich te laten. Bovendien blijkt uit latere gebeurtenissen dat Eichmann op zijn laatst op dat moment met zijn vrouw, maar vooral met zijn vader in Linz, is gaan beraadslagen over wat hij na de eventuele nederlaag moest doen en over zijn leven als onderduiker. De zogenaamd uiterst geheime bezoeken aan de grootmoefti vormden daarvoor een ideale dekmantel.

Wanneer Eichmann in Argentinië over zijn contacten met al-Husseini spreekt, is van dit alles geen sprake meer, hoewel hij in het geval van andere machtige personen doorgaans weinig terughoudend is en vluchtige ontmoetingen graag opklopt tot hechte relaties.155 Tegenover Sassen en anderen benadrukt hij juist dat hij al-Husseini maar een enkele keer zou hebben ontmoet. Die ontmoeting vond ook niet plaats tijdens een bezoek aan zijn afdeling, want bij die gelegenheid verschenen alleen drie officieren van de grootmoefti, die zich alles lieten uitleggen. Hij zou al-Husseini alleen een keer tijdens een receptie de hand hebben geschud en voor het overige slechts te maken hebben gehad met diens entourage, die hij ‘mijn Arabische vrienden’ noemt. Er was een simpele reden voor deze opvallende terughoudendheid van Eichmann in het Sassen-gezelschap: Eberhard Fritsch, de uitgever en een vriend van Sassen, onderhield zelf contacten met al-Husseini. Die behoorde op zijn beurt tot de lezers van het door Fritsch uitgegeven tijdschrift Der Weg – El Sendero, waarin af en toe ook ruimte werd gemaakt voor duidelijk antisemitische boodschappen van de moefti en waarin ook eens een van zijn handtekening voorziene foto werd afgedrukt.