Van Jan Brokken verschenen eerder:

De provincie (roman)

De zee van vroeger (verhalen)

Zaza en de president (roman)

De moordenaar van Ouagadougou (een reis door Burkina Faso en Ivoorkust)

Met musici (portretten & reportages)

De regenvogel (een reis door Equatoriaal Afrika)

Goedenavond, mrs. Rhys (een reis door het Dominica van Jean Rhys)

Vulkanen vanaf zee (verhalen)

Spiegels (portretten & essays)

De blinde passagiers (roman)

De droevige kampioen (roman)

Nog een nacht (novelle)

Jungle Rudy (de Verloren Wereld van Rudy Truffino)

Voel maar (roman)

Zoals Frankrijk was (portretten & reportages)

Mijn kleine waanzin (autobiografie)

Waarom elf Antillianen knielden voor het hart van Chopin (een reis door de Caribische muziek)

De wil en de weg (over het schrijven -1)

In het huis van de dichter (roman van een vriendschap)

Feininger voorbij (novelle)

Zeedrift (verhalen)

Baltische zielen (lotgevallen in Estland, Letland en Litouwen)

Het hoe (over het schrijven -2)

Blok, de boekhandelaar van mijn vader (portret)

Jan Brokken

De vergelding

een dorp in tijden van oorlog

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© 2013 Jan Brokken

Omslagontwerp Roald Triebels, Amsterdam

Omslagillustratie Hollandse Hoogte/Arcangel Images/Jill Battaglia

e-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 301

ISBN 978 90 450 2272 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2012 met ISBN 978 90 450 2271 0

www. janbrokken. nl

www.uitgeverijatlas.nl

De vergelding is op ware gebeurtenissen gebaseerd.

Bij het onderzoek werkte ik nauw samen met Bert G. Euser. Hij verzamelde de juridische en historische documenten en sprak met honderdvijfentachtig ooggetuigen, direct betrokkenen of nazaten van direct betrokkenen. Zonder zijn jarenlange research zou dit boek slechts een blauwdruk van het huidige zijn.

Niettemin:

iedere waarheid is slechts een interpretatie

van wat zich in werkelijkheid heeft voorgedaan.

Waarom blijft het verleden zo pijnlijk?

Vasili Grossman, Leven en lot

EEN

Ze had een breed gezicht, open als een boek. Haar ogen verrieden een zin in het leven die niet strookte met de grauwe ernst van haar omgeving. Als ze ’s morgens opstond en door het zolderraam naar buiten keek, zag ze land dat blank stond, en drie meter boven het water uit stekende palen die de landing van geallieerde parachutisten en amfibievliegtuigen moesten verhinderen. Alles had de kleur van blubber – ook de boomgaarden waren onder water gezet.

In de keuken werkte ze bij gebrek aan beschuit een melige appel naar binnen; in de vlierthee mocht geen suiker. Het bleef schemerig in het huisje dat als een puist aan de dijk kleefde; pas laat in de middag drong aan de achterkant een streepje licht naar binnen. Toch tintelden haar ogen alsof ze het reuzenrad op de kermis zag draaien.

Haar jongste broer noemde haar een lachebek en een allemansvriend. Dat laatste waag ik te betwijfelen. Ze zocht naar een blik die langer dan een seconde op haar bleef rusten, naar een reactie, een teken van aandacht, een blijk van afkeuring desnoods. Als je het tiende van elf kinderen bent, sta je achter in de rij: ze wilde opgemerkt worden.

Sandrien de Regt was in het najaar van 1944 een opvallend meisje van veertien. Ernst Friedrich Lange, die al zijn vrije uren met haar doorbracht en zelfs geen tijd nam om een brief naar huis te schrijven, bekende haar iedere avond hoe betoverend knap hij haar vond. Hij gebruikte een vloed aan woorden, woorden die ze lang niet allemaal begreep. Voor een militair praatte hij veel, uitbundig, bloemrijk; het was alsof hij haar zijn uniform wilde doen vergeten door haar aldoor aan te kijken en toe te spreken.

Aantrekkelijk vond hij haar. Verleidelijk. Als een Italiaanse, beweerde hij op een warme namiddag, toen hij zomaar een stukje met haar was gaan lopen. Sandrien had inderdaad kort, stevig, zwart haar en nogal grote, donkere ogen. Maar bijna alle meisjes uit het dorp hadden dat, wat Ernst waarschijnlijk nog niet was opgevallen. Sinds hij eind augustus een paar huizen bij haar vandaan was ingekwartierd, had hij alleen oog voor haar gehad. Dat het dorp uit dijken bestond, uit afgedamde rivieren, sloten en sluizen, moest hij ongetwijfeld ook nog ontdekken.

Ernst Lange was zelf allerminst blond, alleen kon niemand me vertellen of zijn haartint sterk afweek van de niet eens zo opvallend donkere dos van Sandrien. Ik neem aan dat hij kastanjebruine ogen had. Voor de rest deed Ernst Lange zijn naam eer aan: was hij lang en serieus.

Soms stel ik me hem als nerveus en achterdochtig voor, omdat hij er nog aan wennen moest vijand te zijn in een land waarvan de taal hem als een merkwaardig dialect in de oren klonk. Op andere momenten krijgt hij in mijn verbeelding het victorieuze van een jongen die met de neus in de boter valt. Kort na aankomst het mooiste meisje van het dorp in de armen te mogen sluiten, dat is niet iedere soldaat gegeven.

Ik weet het niet. Ik beken dat liever maar direct, om aan te geven dat dit verhaal heen en weer slingert tussen feit en veronderstelling. Niet dat ik de beelden wil verfraaien en de gevoelens wil verhevigen, dat zou indruisen tegen het wrange karakter van deze geschiedenis. Ik heb duizenden pagina’s aan aantekeningen, uittreksels, documenten, dossiers, getuigenverhoren en ooggetuigenverslagen doorgenomen om me een juist beeld van de personen en situaties te vormen. Maar sommige feiten zijn niet meer te achterhalen.

Van alle personen in dit boek bleef Ernst Friedrich Lange jaren de onbekendste voor me, de vaagste, de jongen die de bijrol vervult. Waar ik pertinent zeker van ben is dat Lange een boom van een kerel was, beduidend langer dan zijn kameraden, die hooguit één meter tachtig maten. Die lengte zou hem noodlottig worden.

Over zijn leeftijd heb ik lang in onzekerheid verkeerd. In verschillende politierapporten staat zwart-op-wit dat Ernst zeventien jaar was toen hij naar het Zuid-Hollandse dorp Rhoon werd gedirigeerd, maar ik wist aanvankelijk niet of hij zeventien en twee maanden oud was of zeventien en elf maanden. Dat maakt nogal uit: of hij een jongen was aan het einde van de puberteit of een al bijna volwassen vent. Nergens in de Nederlandse documenten wordt zijn exacte geboortedatum genoemd, alleen: geboren in 1927. Dat bleek later niet te kloppen. Van de Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge kreeg ik een ander geboortejaar op: 1926. Met vermelding van de geboortedatum: 24 juli. In die oktobermaand van 1944 was Ernst Lange achttien jaar en twee maanden oud.

In de officiële papieren staat zijn geloof vermeld: evangelisch. Als protestant zal hij eerder in het westen of het noorden van Duitsland zijn opgegroeid dan in Beieren. In Noordrijn-Westfalen, dachten enkele dorpelingen, die zich Ernst Lange nog vagelijk meenden te herinneren. In Essen. De Nederlandse documenten laten zijn geboorteplaats in het midden.

Navraag bij het militaire archief in Freiburg levert Jörnsdorf in Kreis Weimar als geboorteplaats op. Kreis Weimar heet tegenwoordig Kreis Weimarer Land, maar geen dorp of gehucht heeft daar een naam die ook maar in de buurt van Jörnsdorf komt. Bij Ernst uit Essen stel ik me een andere jongeman voor dan bij Ernst uit Weimar. De Ernst uit Weimar schat ik strenger in.

Mis allemaal. Ernst Friedrich Lange blijkt uit Jörnstorf te komen, met een t in plaats van een d. Eén letter verschil, en ik zie een ander gezicht voor me. Jörnstorf ligt in het noordoosten van Duitsland, in Mecklenburg-Vorpommern, niet ver van de Oostzee. Dat maakt Ernst stukken sympathieker voor mij dan die Duitser uit Thüringen. Als jongen van twaalf moet hij dikwijls naar het strand zijn gefietst, of naar de dichtstbijzijnde havenstad – Rostock – om alleen of samen met zijn vader naar schepen te kijken.

Maar het is evengoed mogelijk dat hij al zeeziek werd bij de gedachte aan deining en dat hij de marine als een straf ervoer. Er zijn geen brieven van hem bewaard gebleven, en zelfs als dat wel zo was geweest, had hij in die brieven naar huis de stoere schijn kunnen ophouden.

Een militair heeft een nummer, behoort tot een legeronderdeel en een eenheid. Zulke gegevens lijken waardevoller dan ze zijn. Wat zegt het over Lange dat hij deel uitmaakte van de 6e Compagnie van de 20ste Schiffstammabteilung (SStA) van de Land-Kriegsmarine en dat op het plaatje aan de ketting om zijn hals het nummer 38190/44D was gegraveerd? Alleen dit: het cijfer na de streep staat voor het jaar van in dienst treden: 1944. Maar dat wist ik al uit een andere bron.

Het plaatje diende ter identificatie. Ernst is ermee begraven, eerst in Rotterdam-Crooswijk, vier dagen later op de Duitse militaire begraafplaats Ysselsteyn in de provincie Limburg. Hij ligt daar tussen 32000 Duitsers die in de Tweede Wereldoorlog in Nederland zijn gesneuveld. In blok BW, rij 5, graf 103. Vreemd dat ik wel van aanvang af zijn graf kon terugvinden, alsof ik alleen over zijn dood een paar bijzonderheden mocht vernemen en niet over zijn jeugd en zijn schooljaren onder het nazi-regime.

Als iedere Duitse militair had Ernst Lange een Feldpostnummer, M (voor Marine) 64802 (Nachrichten-Kompanie Führungsstab Nordküste). Op dat nummer is nooit post voor hem binnengekomen.

Ernst Lange was matroos in opleiding. Niet verwonderlijk, al het jonge kanonnenvoer dat Hitler in 1944 nodig had voor zijn totale oorlog was ‘in opleiding’. ‘Matroos’ is eerder een dwaalspoor dan een hint: zeker de helft van de manschappen van de Kriegsmarine heeft nooit een stap op een schip gezet. Ernst behoorde tot wat in de wandel ‘de landmarine’ werd genoemd. Het voetvolk van de landmarine moest havens, waterwegen, bruggen en mogelijke landingsplaatsen van de geallieerden bewaken.

De meeste jongens van bijna achttien jaar meldden zich vrijwillig voor de Kriegsmarine aan, om aan een gedwongen plaatsing bij de Waffen-SS of bij de Wehrmacht te ontsnappen en aan een enkele reis richting oostfront. De landmarine bewaakte de kust van Bremen tot Biarritz. Na D-day was dat ook geen lolletje, maar op papier had een matroos van de landmarine een grotere kans op overleven dan de soldaten die in sneeuw en modder op eenheden van het Rode Leger stuitten.

Ernst Lange groeide dicht genoeg bij Polen op om de winters aan het oostfront te vrezen, maar of hij zich inderdaad vrijwillig bij de marine in Rostock heeft aangemeld, kan geen enkele archiefdienst me met een document aantonen.

Bij Sandrien heb ik minder vraagtekens. Geboren op 11 augustus 1930. Ze was veertien jaar en twee maanden op het moment dat ik haar hier ten tonele voer. Ze zag er minstens twee jaar ouder uit, heb ik uit verschillende monden vernomen. In lengte deed ze niet onder voor haar zus Dien, met wie ze negen jaar scheelde. Beiden waren overigens niet uitzonderlijk lang: 1,71. Sandrien moest tegen Ernst opkijken, die zestien of zeventien centimeter boven haar uit stak.

Zowel toen als nu is Sandrien geen voor de hand liggende naam voor een protestants meisje. Haar doopnaam luidt Sandrina. Haar vader noemde haar Sandrien, met een scherpe s. Juffrouw Corthals noemde haar Sien, net zoals de bovenmeester van de lagere school. Ze had een hekel aan juffrouw Corthals. Van bovenmeester Brons hoopte ze altijd dat hij van zijn fiets zou vallen en zijn nek zou breken. Juffrouw Corthals en meester Brons haalden hun neus op voor kinderen uit grote gezinnen. Haar zuster Berdien – roepnaam Dien – was nog uitgesprokener, die noemde meester Brons een etter en juffrouw Corthals een teringwijf.

Ik vond juffrouw Corthals een van de aardigste juffrouwen die ik op de lagere school heb gehad, maar ik kwam niet uit een groot gezin, en ik was van ná de oorlog. Toen ze mijn juf werd in de eerste klas van de School met den Bijbel, was juffrouw Corthals de dertig ruimschoots gepasseerd en had ze haar vooroordelen ongetwijfeld getemperd. Hoewel ze de brutaliteit van mijn klasgenoot Piet de Lijzer nauwelijks kon verdragen. Piet de Lijzer kwam ook uit een groot gezin, toevallig het gezin dat naast de familie De Regt woonde in een even klein dijkhuisje aan de Rijsdijk – ik geloof dat ze bij De Lijzer met z’n dertienen waren.

Wat meester Brons betreft ben ik het met Sandrien en Dien eens: een bovenmeester die op ongehoorzaamheid reageerde als een stier op een rode lap. Ik moest een keer mijn handen plat op de lessenaar leggen zodat hij me met een houten liniaal op de vingers kon slaan. Na zijn pensionering zou ik hem nog jaren bij ons door de straat zien fietsen, met een rug recht als een aanwijsstok. Hij groette me altijd beleefd. Voor oud-leerlingen scheen hij door het vuur te gaan. Ik heb nooit wrok tegen hem gevoeld; hij was er een van de oude stempel en die stempel was nu eenmaal autoritair.

Voor de meeste dorpelingen bleef Sandrien Sien heten. Na de eerste zoen van een jongen vond ze Sandrien volgroeider klinken. Ze was er vroeg bij, vroeger althans dan haar broers en zussen. Door de oorlog werd ze sneller volwassen.

Ernst Lange noemde haar Sandrien, met een scherpe s. Maar zoals hij de r uitsprak, dat leek bijna op brouwen. Zijn n was weer zacht als vilt; als hij Ssandrrrriennn zei, leek er een lieveheersbeestje op haar rug te trippelen. Ze rilde van zijn stem en waande zich de dochter van Koolhoven, de vliegtuigfabrikant die op Rhoon woonde.

Een van de dingen die ze Ernst probeerde uit te leggen was dat je niet ‘in Rhoon’ maar ‘op Rhoon’ woonde omdat Rhoon eeuwenlang een eilandje in de monding van de Maas was geweest. Je woont ‘op’ een eiland, niet? Ernst begreep er niets van. In sommige opzichten vond ze hem alert en snugger, in andere een stuntelaar. Goedgelovig ook, alsof alles aan de liefde onbaatzuchtig was.

Matroos Lange zou inderdaad beter geweten moeten hebben. Niet alleen verleidde hij Sandrien met een stukje zeep (een gemakkelijke manier om een meisje voor je in te palmen; zeep was in die tijd schaars en kostte een schat aan bonnen), de plaats waar hij haar voor het eerst ontmoette, sloot sentimentele speculaties uit. Tenzij Ernst niet direct in de gaten had dat velen voor hem de krakende trap naar de zolderkamer waren op gegaan.

Om de een of andere reden denk ik dat Ernst Lange, nog voor hij eindexamen kon doen, van een provinciaal gymnasium was geplukt, zoals tienduizenden jongens van zestien, zeventien en achttien jaar in de maanden april en mei van het jaar 1944. En dat hij van het ene op het andere moment de bestudering van wiskunde, scheikunde, Grieks, Latijn, Hölderlin, Von Kleist en Wilhelm Meisters Lehrjahre had moeten inruilen voor een militaire spoedopleiding van zes weken en een schietcursus van op de kop af zeven uur, waarna hij, zoals in totaal tachtigduizend andere knapen, naar een gebied was gestuurd dat tot op de laatste man verdedigd moest worden.

Toegegeven, dat is speculatie. Misschien zat hij op een technische school toen Hitler de dienstplichtige leeftijd verlaagde tot zestien jaar. Of werkte hij in een fabriek. Landarbeider is een andere mogelijkheid, ofschoon hij niet het uiterlijk van een boerenknecht had. Hij droeg soms een bril. Dat ronde brilletje zette hij volgens één informant nogal onhandig op, hij krulde de dunne stalen poten achter zijn oren. Bij dat beeld past een ietwat wereldvreemde gymnasiast.

Toch is het oppassen geblazen met dit soort aannames. Ernst Lange had evengoed een bruut of een sadist kunnen worden als hij langer was blijven leven. De volgende dag, de elfde oktober 1944, bewezen zijn kameraden tot het ergste in staat te zijn. Dus waarom hij niet?

Ernst mocht van geluk spreken dat hij niet naar het oostfront was gestuurd, noch naar het westelijke front in Normandië. Het gebied ten zuiden van Rotterdam was in 1944 nog niet in een slagveld veranderd. Zijn superieuren hielden daar wel sterk rekening mee: na de aanval op Antwerpen dachten ze dat Rotterdam aan de beurt was. De geallieerden zouden de havens proberen in te nemen. Met een vijftiental inderhaast opgeroepen lotgenoten moest Ernst het gebied rond de Waalhaven bewaken. Een troosteloos gebied: half ingestorte kades, verwoeste kranen, gebombardeerde loodsen. Maar in de haven zelf lagen U-boten. Meer naar het zuiden weilanden, stukken opgespoten terrein en met hei begroeide zandplaten die deel uitmaakten van het grotendeels verwoeste Vliegveld Waalhaven. Bij een geallieerde aanval zou dat vliegveld ongetwijfeld weer een sleutelrol gaan spelen, zoals het dat ook aan het begin van de oorlog had gedaan. Tijdens zijn eerste weken in Zuid-Holland had Ernst mijnen moeten leggen.

Over de dreiging van een landing wilde Sandrien niet horen. Alles wat met de oorlog te maken had, met de bezetting, het leger, de discipline, de tucht, bedierf haar humeur. Het enige wat haar aan de oorlog beviel was dat niets meer regelmatig en gewoontegetrouw was. Alleen al een woord als ‘uitzonderingstoestand’ gaf haar een lichamelijk soort welbehagen. In het najaar van 1943 had ze niet meer naar school gehoeven en in de zomer van 1944 had ze haar baantje als hulp in de huishouding mogen opgeven. In het dorp kon geen notabele of herenboer meer een dienstbode betalen, en de Luftwaffe, die in het Kasteel van Rhoon zetelde, was met zeven vrouwen uit het dorp die de overhemden van de officieren wasten en streken, ook voorzien. Sinds juli was ze vrij. De oorlog zag ze als een vakantie die, naar ze hoopte, nooit eindigen zou.

Thuis moest ze de handen uit de mouwen steken; met tien broers en zussen was daar geen ontkomen aan. Goed, de oudsten waren het huis uit, Jacob, Aleida en Neeltje waren getrouwd, Martinus zat voor de Arbeitseinsatz in Duitsland, maar Neeltje had met haar man de voorkamer betrokken (ze sliepen in de bedstee beneden) en er bleven vijf jongens en meiden over. Tobias, de jongste, plaste nog in bed – hoewel dat eigenaardig was voor een knul van twaalf.

Samen met Dien maakte ze de bedden op en waste ze de lakens en de kleren in de tobbe achter de schuur. Beter kon ze het eigenlijk niet hebben. Dien was nooit bazig, vroeg alleen of ze een handje kon helpen. Dat wilde ze maar al te graag, Dien zat vol verhalen die er pas uit kwamen als ze met iets bezig was.

Haar oudere zus was het kompas waarop ze voer. Wat Dien deed, wilde ze zelf ook doen, zonder er verder bij na te denken. Dien was met haar drieëntwintig jaar volwassen. Ze vertikte het echter moederlijk of bedillerig te zijn. Haar brede schouders en grote handen gaven haar iets mannelijks, maar als ze haar rug rechtte, duwde ze haar borsten vooruit en draaide met haar schouders, alsof ze haar vrouwelijkheid wilde benadrukken. Dien was haar brutaalste zus, een durfal wie het niets kon schelen wat er over haar in het dorp verteld of gefluisterd werd.

Haar moeder kende ze minder goed dan Dien. Haar moeder had haar handen vol aan Geerten, die niet helemaal goed bij zijn hoofd was, en aan Tobias, die doodsbang was, niemand wist goed waarvoor.

Wassen, strijken, schrobben. Pas laat in de middag kon ze zich op haar tweede leven gaan richten, als ze zich op de rand van haar bed optutte, met behulp van een gebarsten spiegeltje en een pincet. Haar wenkbrauwen dreigden steeds te zwaar en te breed te worden, dat was een probleem als je zoveel donker haar had. Met het pincet trok ze de langste haartjes eruit, de haartjes die al bijna krulden. Ze zei er steeds ‘hebbes’ bij. Over één haartje kon ze een kwartier doen; het was voor haar ook een manier om tot rust te komen. Op aanraden van Dien dunde ze de wenkbrauwen niet te sterk uit; matrozen hielden niet van een potloodstreep. Bij de haartjes boven denken ze aan de haartjes onder, leerde ze van Dien. Haar grote zus had trouwens ook stug, donker haar.

Eten deden ze in nog geen tien minuten. Na de maaltijd las haar vader zeker twintig minuten uit de Statenbijbel voor. Hij was een zachtmoedige man die haar of haar broers en zussen eigenlijk nooit iets verbood, maar in het Bijbellezen was hij streng. Geen dag of avond sloeg hij over.

Als je naar hem luisterde, raakte je er werkelijk van overtuigd dat geloof kracht geeft. Hij werd dan een veel kordatere man. In zijn jeugd was hij bont en blauw geslagen, zijn vader had jenever gezopen alsof het water was. ‘Een boef van een kerel’ beweerde hij over zijn eigen pa; vandaar dat hij zich voorgenomen had nooit een druppel te drinken en zijn eigen kinderen geen strobreed in de weg te leggen. Hij zei weinig meer dan ‘mm’, ‘het zal wel’, ‘doe maar’; pas als hij uit de Bijbel las, kreeg hij een volle, zware stem. Als hij ‘Satan’ zei, was het echt Sátan, dan kromp je ineen. Zijn trots ontleende hij aan de Bijbel en zijn geloof. De enige keren dat hij ‘wij’ gebruikte, was dat in combinatie met gereformeerden.

Ik vermeld het geloof hier zo nadrukkelijk omdat gereformeerden, net als communisten, boven elke verdenking staan als het om hun houding tegenover de bezetter gaat. Zacheus de Regt moest niks van de nazi’s hebben, het hele voorjaar van 1940 las hij passages over de Satan uit de Statenbijbel voor en zijn kinderen begrepen donders goed wie hij met Satan bedoelde. Toch verbood hij zijn dochter Dien niet met onderofficier Walter Loos om te gaan en zijn dochter Sandrien met soldaat Lange. Het geloof uitgezonderd wilde hij geen dwingende invloed uitoefenen op zijn kinderen. Hij zal evenmin heimelijk vóór de Duitsers zijn geweest: zijn oudste zoon Jacob verleende hand-en-spandiensten aan het verzet en verspreidde illegale bladen (op voorwaarde dat ze van christelijke signatuur waren), zijn zoon Martinus vervloekte de dwangarbeid in Duitsland en spuwde twee jaar lang in brieven zijn gal, en zijn zoon Chiel sloot zich in 1944 bij de BS aan, de Binnenlandse Strijdkrachten. Niet dat De Regt zijn zonen aanmoedigde de zijde van de illegaliteit te kiezen; zo’n beslissing, die Jacob of Chiel het leven kon kosten, moesten de jongens zelf nemen. Zach de Regt zal inderdaad een milde man zijn geweest.

Of wist hij niet dat twee van zijn dochters met de moffen vreeën? Dat zou kunnen: zijn jongste zoon Tobias wist het zestig jaar na de oorlog nog steeds niet. Tobi had wel een vermoeden, een angstig vermoeden, de reden misschien waarom hij tot zijn vijftiende jaar in bed plaste. In 1944 keek hij goed om zich heen, luisterde met de gretigheid van zijn twaalf jaren, hoopte er wijzer van te worden. Toch ving hij naar eigen zeggen niets over het gedrag van Dien en Sandrien op, thuis noch in het dorp. Met vader Zacheus was het misschien ook zo. De lichamelijke arbeid – hij was tuinman – putte hem uit, als hij thuiskwam moest hij ook nog eens in zijn eigen moestuin schoffelen en in het hok achter de schuur zijn varken vetmesten. Als hij dat niet deed, leden zijn kinderen honger. Zach de Regt had geen tijd voor praatjes op de dijk.

Het kan ook zijn dat hij het type was dat het hoofd naar links draaide als iedereen naar rechts keek. Zijn dochters gingen zowat iedere avond uit en kwamen ver na spertijd thuis. Dat konden ze alleen doen als ze in het gezelschap van Duitse militairen verkeerden. Als hij het niet wist, kwam dat omdat hij het niet wílde weten. Sommige mensen houden de realiteit liever voor ongezien als het om hun kinderen gaat.

Dien tilde de teil water van de houtkachel – aan de Rijsdijk waren ze nog niet op het gasnet aangesloten. Ze deed een scheutje azijn in het warme water en begon aan de afwas. Sandrien trok een droogdoek van het rek. Dien was nog veel verliefder op Walter Loos dan Sandrien op Ernst: ze maakten haast en wasten en droogden de borden af alsof ze in de verte ronkende vliegtuigen hoorden en ze de bommen nog net vóór wilden zijn.

Als Walter hun huis passeerde, floot hij kort, hoog en doordringend. Een gewoonte die Ernst algauw van hem had overgenomen. Dien en Sandrien deden dan hun schort af en grepen naar de tas waarin hun schoenen met hoge hakken zaten. Sandrien mocht zulke schoenen nog niet dragen, maar Dien had haar een oud paar van zichzelf gegeven. Dien nam haar jongste zusje overal mee naartoe, misschien omdat dan niemand durfde te geloven dat ze iets kwaads in haar schild voerde.

Een kort, schel fluiten... en voetstappen die zich verwijderden: ook op de avond van 10 oktober ging het zo. Dien en Sandrien haastten zich naar buiten en liepen de Rijsdijk op. Het was niet Walter maar Ernst, zagen ze. Even verderop, net voorbij het volgende huis aan de dijk, haalden ze hem in. Hij groette met een kort knikje. De anderen, zei hij op zachte toon, kwamen eraan. ‘Sie kommen...’

‘Zse kommen, zse kommen,’ mopperde Dien. Ze had een hekel aan Duits. Sandrien niet, die was het in de vijfde en zesde klas van de lagere school ijverig gaan leren. Op last van de bezetter waren de lessen Frans in 1941 ingeruild voor lessen Duits. Sandrien had trouwens ook graag Engels geleerd, het had niks met de bezetting te maken; ze hield van taal.

Nog geen vijf minuten later doemden Walter en soldaat Heinz Willems op in de laatzomerse schemering. Zonder Ernst en Heinz en vooral zonder Walter, de onderofficier en de hoogste in rang aan de Rijsdijk, konden Dien en Sandrien niet ver komen: om acht uur ging de spertijd in, niemand mocht dan nog naar buiten. Wie het er toch op waagde, kon zeker zijn van arrestatie of een Ausweiscontrole met vragen over je vader, je broers... Samen met de militairen konden ze echter de hele avond feestvieren en zelfs om middernacht nog naar huis teruglopen.

Walter verbood in het donker te roken. In de avond een sigaret aansteken was volgens hem het gevaarlijkste wat een militair kon doen. Walter was alle avonden bang voor een vijandelijke actie. Van achter iedere muur zag hij ‘partizanen’ opspringen. Dien nam dat niet serieus. ‘Hier in het dorp gebeurt nooit niks,’ beweerde ze, wat niet strookte met de feiten; vanaf mei 1940 gebeurde er voor een dorp juist veel te veel.

Over Walter Loos kan ik aanzienlijk meer vertellen dan over Ernst Lange, ondanks de onzekerheid die er over zijn naam bestaat. In de gerechtelijke dossiers heet hij Walter, Walther, Loos, Loys of Loot. Diezelfde documenten vermelden zijn exacte lengte: 1,75. Tenger postuur, donkerblond haar, blauwe ogen, bleke gelaatskleur tot op het ziekelijke af. Drieëntwintig jaar oud, geboren in 1921 in het Tsjechische Südetenland in een Duitstalige familie die fel pro-nazi was. Walter nam aan het begin van de oorlog vrijwillig dienst in het leger, net zoals zijn beide broers en zijn zuster. In 1944 was hij tot bootsman bij de Kriegsmarine bevorderd – bootsman stond gelijk aan sergeant. Vanaf de zomer gaf hij leiding aan alle aan de Rijsdijk ingekwartierde Duitse militairen, vijftien in getal.

Onder de dorpelingen maakte hij zich gehaat. Loos was een druktemaker en een schreeuwlelijk die iedere passerende fietser controleerde en minstens een keer in de week zoektochten organiseerde naar jonge mannen die in Duitsland te werk konden worden gesteld. De dorpelingen noemden hem ‘het rode sergeantje’ of ‘het sergeantje met de rode fiets’. Als hij in het schemerdonker over de dijk liep, bekogelden de jongens De Kooning en hun vriendjes Robbemond hem. De dijken waren niet geasfalteerd maar met sintels bestrooid, om de zoveel kilometer stond een kist met die uitgebrande steenkolen om na zware regenval de kuilen te vullen en de plassen te dempen. De jongens De Kooning en Robbemond gingen achter een heg liggen en wierpen sintelsteentjes naar Loos en zijn ondergeschikten. Loos gaf een keer opdracht tot schieten. Het bleef bij een paar waarschuwingsschoten, maar het was toch kenmerkend dat hij zelfs tamelijk onnozel getreiter afstrafte met wapengeweld.

‘Loos is een echte mof,’ zeiden ze op de dijk. Waarom Dien de Regt zo snel en zo heftig verliefd op hem werd, is een raadsel. Loos werd op 6 september 1944 ingekwartierd bij Jan Krijn Jabaaij aan de Rijsdijk. Nog geen maand later had Dien al verschillende malen ‘vleselijke gemeenschap’ met hem gehad, zoals ze op 15 januari 1946 tegenover drie rechercheurs van de Politieke Opsporingsdienst verklaarde. Was ze bang een ouwe vrijster te worden? Op haar drieëntwintigste had Dien nog nooit vaste verkering gehad, wel kortstondige scharrels, maar onder die categorie wilde ze Loos niet scharen.

Een bevlieging kan het niet geweest zijn. Dien zette de omgang met Loos voort toen hij eind 1944 naar het acht kilometer verderop gelegen Hoogvliet werd overgeplaatst, en ze verhuisde naar Hellevoetsluis toen Loos daar vier maanden voor het einde van de oorlog werd gedetacheerd. Liefde, echte, blinde liefde moet het geweest zijn; het kan haast niet anders. Na de oorlog kreeg Dien een huwelijksaanzoek van de directeur van een ambachtsschool. Dat wees ze resoluut af. Ze had nog even kennis aan een politieman, maar ze moest naar eigen zeggen niets van uniformen hebben en maakte een eind aan de toenadering. Bij Walter Loos had ze zich moeiteloos over die hekel aan uniformen heen kunnen zetten.

Materieel voordeel verschafte de verhouding haar nauwelijks. Ze kreeg chocola van sergeant Loos, en af en toe een sigaret, die ze niet durfde weigeren. Ze rookte niet. Na twee, drie trekjes gooide ze de sigaret weg, een reden voor de jongens De Kooning om achter haar aan te lopen: de jongens rookten de sigaret om beurten verder op, tot het laatste draadje tabak.

Dien de Regt is haar hele leven ongetrouwd gebleven. Met Walter Loos was ze – daar zijn alle ooggetuigen het over eens – een paar maanden lang gelukkig, ‘straalde’ ze, was ze ‘een en al lach’, behoorde ze tot ‘de leukste, grappigste vrouwen van het dorp’.

Walter Loos was met Heinz Willems en twee andere soldaten bij Jan Krijn Jabaaij ingekwartierd. Voor Jabaaij was dat beslist geen straf, hij was sinds 1942 groepsleider van de NSB in Rhoon en genoot van de macht en invloed die de oorlog hem gaf. Vaak ging hij samen met Loos op patrouille.

Jan Krijn Jabaaij kwam uit Zeeland, uit de vissershaven Bruinisse. Met vissen viel in de jaren dertig geen droog brood te verdienen en Jabaaij was, als veel Zeeuwen, naar het noorden getrokken, naar een dorp onder de rook van Rotterdam. Hij werkte als arbeider in de bouw en huurde in 1937 een huis aan de Rijsdijk dat hij eigenhandig opknapte. Politiek hield hij zich afzijdig, ook toen de oorlog uitbrak. Pas in januari 1941, toen nazi-Duitsland onoverwinnelijk leek en de Duitsers zich al lang en breed in Nederland hadden geïnstalleerd, werd hij lid van de NSB. Dat ging toen niet zonder slag of stoot; de aanhang van de nationaal-socialistische beweging verdrievoudigde in dat ene jaar 1941 tot 90000 leden, en de leiding kon kieskeurig zijn. Alleen mannen die als sympathiserend lid belangeloos hadden meegewerkt aan de partijorganisatie, of die toetraden tot een nevenorganisatie – de WA (de Weerbaarheids Afdeling, de knokploeg van de NSB), de Nederlandse SS of de Jeugdstorm – kwamen in aanmerking voor lidmaatschap. Voor mannen tussen de achttien en de veertig jaar gold de WA-dienstplicht. Jan Krijn Jabaaij was negenendertig jaar toen hij lid werd en vervulde zijn WA-dienstplicht in het najaar van 1941. Dat viel hem kennelijk niet zwaar, anders had hij een paar maanden met zijn lidmaatschapsaanvrage gewacht. Of zocht hij vooral naar goed betaald werk? Het lidmaatschap van de NSB kon hem daarbij helpen. In januari 1942 trad hij in dienst van de Westdeutscher Wach- und Schutzdienst. Tot april 1945 verrichtte hij voor die Duitse firma bewakingsdiensten bij stellingen van de Wehrmacht in Rotterdam en omgeving. Hij ging gekleed in het uniform van de Wachdienst, dat sterk op het zwarte uniform van de WA leek, en was bewapend met een Frans geweer. Tijdens de verhoren na de oorlog zei hij dat laatste zo vaak en met zoveel weerzin dat het hem in hoge mate geïrriteerd moet hebben dat hij geen Duits wapen had gekregen.

Net als tienduizenden andere collaborateurs kreeg Jan Krijn Jabaaij het in de eerste week van september 1944 benauwd: op zondag 3 september bevrijdden de geallieerden Brussel en op maandag 4 september veroverden ze Antwerpen op de Duitsers. Op dinsdag 5 september zouden ze in Rotterdam zijn, was de vrees van de NSB’ers. Met duizenden tegelijk vluchtten ze naar het oosten.

Jan Krijn zond op die Dolle Dinsdag zijn vrouw Nicolina naar Duitsland, waar ze de rest van de oorlog zou blijven. Hij treurde niet lang om haar vertrek, de volgende dag, op 6 september, kreeg hij inkwartiering van vier Duitse militairen, onder wie Loos, en nog in diezelfde maand september trok Linda de Bondt bij hem in huis. Linda werkte op het kantoor van de Bauleitung. Ze was vierentwintig jaar, jong getrouwd, jong gescheiden, lid van de NSB, peroxideblond, gek op zwarte uniformen en glanzend gepoetste laarzen.

Ook op de avond van de tiende oktober was Linda bij Jabaaij in huis, samen met haar vriendin en collega Kitty – zij werkte eveneens op het kantoor van de Bauleitung. Verder was een NSB-wachtman uit een naburig dorp op bezoek. Ze dronken wat met de ingekwartierde Duitsers, speelden een potje kaart, maar Loos werd duidelijk ongedurig. Hij wilde weg.

‘Waarom?’ vroeg Jabaaij.

‘Ik heb iets te drinken.’

De weergave van de dialoog is van Jabaaij. Hij zal even gegrinnikt hebben toen hij tegenover zijn ondervragers de stem van bootsman Loos imiteerde. Loos sprak aardig Nederlands, kon zich in ieder geval verstaanbaar maken, ondanks de fouten en de vaak te letterlijk vertaalde Duitse uitdrukkingen die hij gebruikte. Zijn taal was stram.

Iets te drinken! Daar geloofde Jabaaij niets van. Drinken deden ze bij hem thuis. Was hij een slechte gastheer? Bij hem zaten ze toch nooit lang op een droogje?

Loos kreeg het er warm van. Hij wilde zo snel mogelijk naar Dien en voerde toen maar als excuus aan dat hij met een paar man een ronde moest maken. Dat klonk gewichtig: een ronde. Hij gaf een wenk naar soldaat Willems en verliet het pand. Toen ze de Groene Kruisweg naderden, zagen ze Ernst Lange samen met Dien en Sandrien aan de overkant van de snelweg staan wachten. Ernst Lange was met tien andere soldaten bij een boer aan de Rijsdijk 303 ingekwartierd.

Ze staken de Groene Kruisweg over. Aangelegd tussen 1930 en 1934 met geld van het Groene Kruis, om zieken en gewonden van de eilanden sneller per ambulance naar Rotterdam te kunnen vervoeren. De eerste geasfalteerde provinciale weg in de regio, die vooral in 1940 zijn nut bewees: het Duitse gemotoriseerde materieel kon er vliegensvlug op voortrukken. Na de weg staken Willems en Loos het fietspad over en het enkelspoor van het stoomtrammetje dat Rotterdam met de kustplaatsen Hellevoetsluis en Oostvoorne verbond. Na asfalt, tegels en rails liepen ze toen weer op sintels. De sintels van de Rijsdijk.

Het was mooi weer. Ik vermeld dat met nadruk: het was mooi, rustig, droog najaarsweer. Bijna geen wind, half bewolkt, behaaglijke temperatuur. Klaas Pikaar, die aan de Rijsdijk ondergedoken zat en om zes uur zijn fiets uit de schuur haalde om zijn twintigste verjaardag bij zijn ouders in Hoogvliet te gaan vieren, overwoog nog even een overjas aan te trekken. Hij monsterde de hemel en dacht: welnee. Hij fietste in zijn colbertje weg. Die avond bleef hij zich verduveld goed herinneren: als hij niet jarig was geweest en naar zijn ouders was gefietst, had hij niet meer geleefd.

Op de Rijsdijk, een van de langste en hoogste dijken van het dorp, merkte je snel wat voor weer het was. Je voelde ieder zuchtje wind, je zag donkere wolken van kilometers ver aankomen. Van een beetje regen werd je op de Rijsdijk drijfnat. Als het echt koud werd, kon je op de Rijsdijk maar beter een krant in je broek stoppen, om het niet te besterven rond je kruis.

Toen Rhoon nog een eiland in de Maasdelta was, beschermde de Rijsdijk de gehele oostkant. In de vijftiende eeuw werden nieuwe stukken land op het water veroverd; Rhoon werd vastgeklonken aan het grotere eiland IJsselmonde en de Rijsdijk verloor zijn vitale functie. Toch kon je eeuwen later nog zien dat de dijk vaak opgehoogd was om de aanvallen van de stormvloeden te weerstaan. De dorpelingen ervoeren het dan ook als een ernstige misdaad dat ten oosten en zuiden van de Rijsdijk grote stukken land door de nazi’s onder water waren gezet.

De Rijsdijk begon in de bebouwde kom en liep in een halve cirkel terug naar het oudste deel van het dorp. Ik ben slecht in het schatten van afstanden, zeker als het om de afstanden gaat in de streek waar ik opgroeide. Als het woei, moest ik op de Rijsdijk op de trappers gaan staan om tegen de wind op te tornen. Door dat fietsen is de dijk in mijn herinnering wel tien kilometer lang geworden: er kwam geen eind aan. Maar het kadaster geeft als werkelijke lengte iets minder dan zes kilometer op.

Aan het eerste gedeelte stonden herenhuizen en villa’s uit het einde van de negentiende eeuw en twee scholen: de openbare en de christelijke. Verderop wisselden boerderijen en dijkwoningen elkaar af. Op sommige stukken bedroeg de afstand tussen de huizen vijftig tot honderd meter, dan kropen de dijkwoningen weer dicht tegen elkaar alsof ze de warmte van de buren nodig hadden. Naarmate je verder van de dorpskern af kwam, werd het verschil tussen rijk en arm groter. De boerderijen, die een meter of honderd van de dijk af lagen, waren kapitale hoeven uit de zeventiende en achttiende eeuw; de tegen de dijk aan geplakte landarbeidershuisjes hadden geen slaapkamers, alleen een zolder. Alles was nietig aan die huisjes, alsof ze in steen uitdrukten dat de bewoners op de knieën moesten liggen voor de boeren die hun werk verschaften. Dien en Sandrien groeiden in zo’n huisje op, beneden waren twee bedsteden, één voor hun ouders en één voor de getrouwde dochter Neeltje met haar man. De andere kinderen sliepen op zolder, de meisjes aan de ene kant, de jongens aan de andere. Een gordijn vormde de enige afscheiding.

Vanaf het middenstuk, waar de Rijsdijk het hoogst was, kon je kilometers ver kijken over akkers waarop vlas of rogge groeide, over aardappelvelden die net voor de oogst in groene tapijten veranderden, en over appel- en perenboomgaarden. In het najaar van 1944 behoorde dat allemaal tot herinneringen uit de vredestijd: het gebied werd niet meer bemalen en het drabbige water was tot een halve meter boven het land gestegen. Het water stond tot aan het Vliegveld Waalhaven. Droog bleef het op en in de berm van de dijken en op de Groene Kruisweg, die een meter boven het maaiveld uit stak. Ook een aantal verbindingswegen tussen de Rijsdijk en de Essendijk bleven begaanbaar.

Bij cafébiljart De Tol boog de Rijsdijk scherp naar links. Aan de voet lag een haventje, waar tot ver in de negentiende eeuw tol werd geheven. Het huis aan het water, waar vier tot vijf gezinnen woonden, was het vroegere veerhuis. De reizigers kwamen uit Rotterdam, staken met een platte veerboot, waarop zowel de paarden als het rijtuig pasten, een riviertje over dat er als een sloot uitzag maar verraderlijk diep was: de Koedood. Aan de overkant, in het café van Wieger Mantz, moest het tolgeld betaald worden, één cent per rijtuig. Een stukje verder op de dijk dreef broer Hugo Mantz een kruidenierswinkel in de voorkamer van zijn boerderij. Mantz had elf kinderen. Bij grote gezinnen kon je er zeker van zijn dat ze rooms of gereformeerd waren. Hugo Mantz was katholiek.

In de volgende boerderij woonde Aai de Boeij. Hij slachtte illegaal, zat in de zwarte handel, dat wist iedereen op de Rijsdijk, behalve de Duitsers. Wat Walter Loos en Ernst Lange weer wel wisten was dat hij in de schuur een draaiorgel had staan. Op mooie zomeravonden zette Aai de Boeij de schuurdeuren open en liet het pierement spelen. Hij had dat in 1944 nog in september gedaan; misschien was het toen de eerste keer geweest dat Ernst met Sandrien had gedanst, op de dijk, voor de schuur. Of was het toch bij Nel thuis geweest, even voorbij Het Sluisje?

Ze liepen verder. Bij Het Sluisje werden ze gadegeslagen door de gebroeders De Kooning en door een van de jongens Robbemond. Merkten ze dat? De Duitsers hadden de zomertijd ingevoerd, zelfs in oktober viel de avond na zevenen in. De jongens De Kooning stonden van de laatste minuten vóór spertijd te genieten. Vaak probeerden ze er nog een paar minuten bij te smokkelen. Hooguit om tien over acht gingen ze naar binnen om met de andere opgeschoten jongens uit de buurt te klaverjassen. Verder was er niets te doen. De radio hadden ze moeten inleveren op het gemeentehuis. Aanvankelijk had bijna niemand dat gedaan op De Tol en Het Sluisje; toen verraadde een van de moffenmeiden dat ze bij Wagenmeester naar Radio Oranje en de BBC luisterden en hielden de Duitsers een razzia: alle radio’s weg. Vanaf dat moment bleef alleen klaverjassen over en verveelde iedereen in het dorp zich na achten een ongeluk. Met uitzondering van de meiden die met de moffen omgingen.

Zagen ze andere knapen staan, schuin achter de jongens De Kooning? Of viel het hun niet op? Keek Dien alleen naar Walter, en Ernst alleen naar Sandrien? En liep Heinz er een beetje sullig naast, turend naar de stompe neuzen van zijn soldatenkistjes?

Er scharrelden zo veel mensen op de Rijsdijk rond; een van de twee gezichten was vreemd. Ook op de eilanden Voorne en Putten waren grote stukken land onder water gezet om een luchtlanding vlak achter de kust te voorkomen. Tweehonderd evacués uit Zuidland en Zwartewaal waren bij families in Rhoon ondergebracht. Boeren, landarbeiders en vlasbewerkers met hun vrouwen en kinderen. Verder waren er een hoop onderduikers, mannen en jongemannen die aan de Arbeitseinsatz probeerden te ontsnappen. Hele en halve gezinnen waren met die mannen meegekomen, vrouwen en meisjes die je allemaal door elkaar haalde omdat ze niemand durfden aan te kijken en als schimmen over de dijk schoven. Andere gezinnen hadden Rotterdam verlaten omdat ze daar steeds moeilijker aan eten en brandstof konden komen.

Dien noch Sandrien kende het precieze aantal vluchtelingen. Dat zou pas na de oorlog bekend worden: in het najaar van 1944 en de eerste maanden van 1945 zaten tussen de 170 en 190 mensen ondergedoken in huizen en boerderijen aan de Rijsdijk, de Reedijk, de Groenedijk, en verspreid over het hele dorp waren tweehonderd evacués uit Zuidland op zolders en in achterkamers ondergebracht.

Het hele leven stond op zijn kop. Tussen al die onderduikers en evacués zaten ook nog eens vijftien moffen ingekwartierd aan de dijk. Tegen inkwartiering kon niemand zich verzetten. De moffen kwamen en zeiden: ‘Inkwartiering.’ Je mocht blij zijn als het bij één of twee militairen bleef. Het was een raar allegaartje daar aan de Rijsdijk, en het dreigde elk moment een chaos te worden. Al die vreemden moesten immers eten, en eten kreeg je alleen op de bon.

De zon ging net onder toen ze Het Sluisje passeerden. De hemel gloeide na. Ik hoop dat Dien en Sandrien een blik op de huizen geworpen hebben. Op de stulpjes onder de rieten daken, op de vroegere herberg die zo van een schilderij van Pieter Breughel de Oude leek te zijn geplukt. En op het stoomgemaal, ‘het Watermachien’ zeiden ze op Het Sluisje, een gebouw met hoge ramen, zodat je vanaf de dijk naar binnen kon kijken, naar de glimmende stoomketels en de drijfstangen van de malende machines. Of op het huis met de trapgevel, dat aan een van de oudste grachten van Amsterdam had kunnen staan. Ik hoop dat ze nog een laatste blik op al dat schoons hebben geworpen. De volgende dag was er weinig meer van over.

Heinz Willems keek op van zijn schoenen. Leidde iets zijn aandacht af? Of dacht hij werktuiglijk: even opletten nu, we moeten naar beneden. Ter hoogte van Het Sluisje was in de Rijsdijk een tankval gegraven. Ik heb dat woord vele malen in documenten gelezen voor ik me realiseerde dat het om een tankval met een v ging en niet om een tankwal met een w. In de dijk was een v-vormig gat gegraven als val voor geallieerde voertuigen. Voetgangers moesten onder aan de dijk langs het gat lopen. Als ze dan weer over een pad de dijk op liepen, kwamen ze bij de vlasfabriek uit.

Direct aan de dijk rees de blinde muur van een loods op, de fabriek zelf lag een paar meter lager. Alleen de bakstenen fabriekspijp en het dak van de hangar staken boven de dijk uit. In de hangar en aan de vijf rootbakken werkten in de zomer en de herfst van zeven uur ’s morgens tot zes uur ’s avonds vijftig tot zestig arbeiders, ook in dat oorlogsjaar 1944. Of liever gezegd: juist in dat oorlogsjaar 1944.

Van vlas wordt linnen gemaakt. De Rhoonse vlasfabriek leverde dat linnen aan Duitse textielateliers, waar dag en nacht uniformen werden genaaid, veldgrauwe uniformen die beschutting moesten geven tegen de Russische kou en sneeuw. De vlasfabriek draaide als nooit tevoren. In 1923 was ze in vlammen opgegaan, in 1933 opnieuw, aangestoken, roddelden ze in het dorp, om het verzekeringsgeld op te strijken en het nakende faillissement af te wenden; in 1934 was ze weer met steun van de overheid gaan draaien. In 1939 moest veel vlas van buiten Rhoon komen om aan de vraag te kunnen voldoen; in 1944 bereikte de fabriek haar topcapaciteit.

Merkten Heinz en Walter bij de vlasfabriek iets verdachts op? Zagen Dien en Sandrien in het grijs van de schemering een ladder tegen de muur van de loods staan? Of een paal? Een van die palen die in de weilanden tussen de Rijsdijk en de Achterdijk werden geslagen, weilanden die nog niet onder water waren gezet? Na D-day was het een obsessie van de Duitsers geworden: overal brachten ze obstakels aan om een landing onmogelijk te maken. De palen, die twee tot drie meter boven de grond uit staken, noemden ze ‘Rommelasperges’.

Een ladder? Een Rommelasperge? Dien zei twee jaar later, toen zij onder ede stond: ‘Wij zijn langs de vlasfabriek gelopen zonder iets bijzonders op te merken.’

Ernst Lange sloeg zijn arm om Sandrien. Hij fluisterde weer dat hij haar ‘hübsch’ en ‘wunderschön’ en ‘stattlich’ vond. Ze moest erom lachen, de jongens uit het dorp waren niet zo complimenteus. Verre van dat zelfs: ik vroeg aan een man, van wie zeker was dat hij in 1944 een oogje op Sandrien had, of ze inderdaad zo’n stuk was als ik me haar voorstelde. Hij ontweek mijn blik en zei met het gezicht van een doodgraver: ‘Laat ik het zo zeggen: ze was nie lelijk nie.’

Dat was de hoogste lof die je in het dorp kon krijgen: nie lelijk nie. Geen wonder dat Sandrien opgewonden raakte van de complimenten die Ernst Lange haar maakte: zulke gloedvolle woorden hoorde ze voor het eerst.

De avond viel snel nu. Ze liepen over het leegste stuk van de Rijsdijk. Weinig huizen links en rechts. In het noorden en noordwesten een vlakte. Eindeloze weilanden en met hei begroeide zandplaten waarover tot in de oorlog twee schaapherders met hun kudde zwierven. In mei 1940 landden daar de Duitse vliegtuigen. Meer naar het noorden kon je nog vagelijk de restanten van het stationsgebouw van Vliegveld Waalhaven onderscheiden en de gebombardeerde vliegtuigfabriek Koolhoven. Ingenieur Koolhoven woonde in een villa op de hoek van de Molendijk en de Groene Kruisweg. Hij ontwierp betere vliegtuigen dan Fokker maar weigerde aan de Duitsers te leveren. In de late jaren dertig werd dat zijn ondergang – de fabriek was nagenoeg failliet toen ze gebombardeerd werd door de Luftwaffe. Veel dorpelingen hadden voor Koolhoven gewerkt, ‘voor mijnheer Koolhoven’, zoals ze zeiden. In de vlasfabriek verdienden ze 18 gulden in de week, in de fabriek van Koolhoven 58 gulden.

Tijdens spertijd was het op dit stuk van de dijk het donkerst. Het leek of de maan aan deze kant van het dorp nooit achter de wolken vandaan kwam. Bij regen en storm wilden Dien en Sandrien hier gaan rennen, bang dat ze van de dijk werden geblazen. Voor afgebroken takken, die je recht in het gezicht konden zwiepen, hoefden ze nu in ieder geval niet meer bang te zijn: verkleumde Rotterdammers hadden de voorgaande winter alle bomen omgezaagd om het hout thuis in de kachel op te stoken. Het aardige van de Rhoonaren was dat ze dat hadden toegestaan.

Dien begon stevig door te stappen. Sandrien kon haar nauwelijks bijhouden; Walter had er met zijn korte benen eveneens moeite mee. Ernst nam rustige grote gelijkmatige stappen. Hoe weids het landschap was en hoe onheilspellend het ’s avonds kon worden, drong niet goed tot hem door. Het ene moment legde hij zijn hand op de schouder van Sandrien, het andere sloeg hij zijn arm om haar middel. Hij trok haar dichter naar zich toe. Flirten slurpt onder alle omstandigheden je aandacht op, maar voor een soldaat in een vreemd land is het nog iets meer, is het de beste manier om het mentaal vol te houden.

Om kwart over acht belden ze bij Nel aan op Rijsdijk nummer 89. Nel deed open. Of was het Magda, haar dochter van elf? Of Winnie, die nog zes moest worden? Magda beweerde een halve eeuw later dat ze die avond niet thuis was, dat zij en haar zusje toen al een tijdje bij haar opa en oma in Pernis waren ondergebracht. Ik heb echter het sterke vermoeden dat ze in opdracht van haar moeder haar hele leven lang bleef volhouden dat ze die avond niet thuis was, net zomin als haar kleine zus. Nel voorzag grote moeilijkheden, waarvoor ze haar kinderen wilde behoeden.

Nel heette eigenlijk Dirkje Veth. Ze wilde die familienaam liever niet meer dragen: mijnheer Veth had haar aan het begin van de oorlog lelijk in de steek gelaten. Dirkje de Ruyter dan, haar meisjesnaam. Ook liever niet, Dirkje vond ze een achterlijke naam. Een ellendige gewoonte in de regio om jongensnamen te vervrouwelijken: Aart werd Aartje, Evert Eefje, Piet Pietje, Dirk Dirkje. Het bleef haar raar in de oren klinken. Het ergste was dat haar echtgenoot die verfoeilijke traditie had willen voortzetten. Hun eerste dochter moest Maartje heten, hun tweede Willempje, vernoemd naar grootvader Willem. Maartje had ze nooit anders dan Magda genoemd en Willempje nooit anders dan Winnie.

De Duitsers konden tje alleen met de grootste moeite uitspreken. Er kwamen veel Duitse militairen bij haar thuis. Officieren van de Luftwaffe die in het Kasteel waren gelegerd. Onderofficieren van de Kriegsmarine uit Hoogvliet. Soldaten van de dijk. Soms stapte haar vader, die koster van de Hervormde Kerk in Pernis was (en begrafenisondernemer), het huis via de achterdeur binnen, terwijl zij via de voordeur snel een Duitser uitliet.

Door die Duitsers liet ze zich Nel noemen. De militairen kwamen in de eerste plaats voor haar. Dien en Sandrien hadden een vaste vrijer, zij nog niet. Nel was de gangmaker, het stralende middelpunt van de feestelijke avonden. Nel was een geboren gastvrouw die zowel de militairen als de jonge vrouwen op hun gemak wist te stellen.

Bij Nel thuis kwamen verder Emma van de Rijsdijk, Fie van de Rijsdijk, Linda van de Rijsdijk, Sijtje van de Rijsdijk, Corrie van Beveren-Verbiest van de Rijsdijk en Gertie Blekemolen-Wiessner van de Rijsdijk. De laatste twee waren getrouwde vrouwen die naast hun kinderen graag mannen in uniform bemoederden.

De namen ken ik door de illegaliteit. Leden van het verzet hielden het huis van Dirkje Veth-de Ruyter nauwlettend in de gaten en stelden nog voor het einde van de oorlog een rapport op over de gebeurtenissen van oktober 1944.

Bij Dirkje stelde ik me een grote stevige vrouw van tweeëndertig jaar voor, met een boezem waarop wel twee soldaten het hoofd konden neervlijen. Gitzwart haar, ze was immers van de eilanden. Grof van gestalte, boers, neigend naar vulgair.

Niets van dit beeld klopt.

Toen haar dochter me, vele jaren na ons eerste contact, een foto van Dirkje gaf, schrok ik van mijn vooringenomenheid. Dirkje had smalle schouders, een lange hals, kleine en wijd uit elkaar staande borsten, een hoog voorhoofd, licht golvend donkerblond achterovergekamd haar, dat zo kort was dat het haar nek vrijhield. Grote, sprekende ogen die – dat wel – een tikkeltje ondeugend in de lens blikten. In haar beide oorlelletjes een witte parel, wat haar een chic uiterlijk gaf.

Een voor die tijd opvallend moderne vrouw. Op grond van die foto lijkt ze me iemand die met snelle, geraffineerde gebaren moeiteloos contacten legt. Ook moet ze een natuurlijk overwicht hebben gehad.

Dirkje kon het iedereen naar de zin maken. Ze schiep sfeer, gezelligheid, warmte. Alle meisjes die bij haar over de vloer kwamen, bleven haar Dirkje noemen. Die naam paste veel beter bij haar dan dat kortaffe Nel.

Wat Sandrien altijd weer opviel als ze bij Dirkje de Ruyter naar binnen stapte, was de geur. Zeker in die zomer- en nazomermaanden van 1944 stonk het overal in het dorp naar zweet. In de gereformeerde kerk (toch al een bedompte schuur), in het verenigingsgebouw, in de kruidenierswinkel, in het café van Mantz, overal snoof je de geur van zweet op, van koud zweet dat zich in jassen en truien had vastgebeten. Er was nauwelijks zeep meer, de mensen konden zich niet meer behoorlijk wassen, noch hun kleren. De een was er gevoeliger voor dan de ander; Sandrien werd misselijk van die doordringende stank.

Bij Dirkje kon ze diep ademhalen. De Duitsers roken naar zeep, niet de beste zeep, groene zeep, maar het was een stuk beter dan zweet. De meisjes roken naar de lavendelzeep die ze van Ernst, Walter, Willi of Heinz hadden gekregen. En Dirkje rook zelfs een beetje zoet, naar parfum, of een soort eau de cologne. Sandrien vond het heerlijk.

Dat neem ik althans aan, om iets van een wens, een motief of een drijfveer naar voren te brengen. Anders kan ik er met mijn verstand niet bij dat je als jong meisje mooi weer speelt met moffen, terwijl de geallieerden in Normandië zijn geland, naar Parijs zijn doorgestoten, de grootste delen van Frankrijk en België hebben bevrijd, Brussel, Antwerpen en zelfs Maastricht hebben veroverd. Het is oliedom om op zo’n moment met Ernst, Walter, Heinz het glas te heffen, te dansen, te slijpen, ‘Lili Marleen’ te zingen, te zoenen en de jurk tegen een feldgrau uniform aan te vlijen. Met iedere slok sekt die je dan drinkt, gooi je je eigen glazen in.

Hun hele toekomst maakten ze onzeker, dat moesten ze toch begrijpen? Of kon het Dien, Sandrien, Dirkje, Emma en Gertie geen meter schelen? Dachten ze: na ons de zondvloed. Nog even feesten! Na de bevrijding zou het dorp weer even stroef en godvrezend worden als het voor de oorlog was geweest, daar konden ze donder op zeggen. Na de oorlog zouden ze weer aan de slag moeten als werkster, dienstbode of in het gunstigste geval als huisvrouw, met een boerenknuppel thuis die de lakens uitdeelde. Dus nog even sjansen, giechelen, dansen, zingen.

Ik had graag willen weten of er bij Dirkje thuis een piano stond. Haar dochters konden het me niet vertellen, alle huisraad was eraan gegaan en wat precies tot het meubilair van de Rijsdijk behoorde, waren ze vergeten. Een piano, waarop Ernst Lange ‘Lili Marleen’ pingelde of een ander liedje waarvoor je slechts drie akkoorden op de toetsen hoefde te kunnen aanslaan. Bij ‘Lili Marleen’ hoefde je niet eens te moduleren. Een lied in C-groot, de makkelijkste toonsoort.

Ernst zet zijn brilletje op en buigt zich over de toetsen. Heinz Willems begint zachtjes te zingen. Walter Loos valt hem bij en brult dan meteen: Vor der Kaserne,/ Vor dem großen Tor,/ Stand eine Laterne,/ Und steht sie noch davor...

Ging het zo?

Bij Dirkje de Ruyter werd feestgevierd, werd later onder ede verklaard, iedere avond feestgevierd. Af en toe ging een van de Duitsers met een meisje of een vrouw naar zolder. Naar zolder betekende: de kooi, het bed, in. Meer details zijn niet bekend.

Ik moet toegeven dat de beelden die ik voor me zie beïnvloed zijn door de films van Rainer Werner Fassbinder. De parafernalia van de Tweede Wereldoorlog zijn geloof ik meer door fictie dan door koele feiten bepaald. Het is maar goed dat Dirkje de Ruyter donker- in plaats van peroxideblond haar had, anders zou ze als twee druppels water op Hanna Schygulla hebben geleken. Bij Ernst Lange moet ik aan Hark Bohm denken, de pianist uit Lili Marleen – een lange slungel, broodmager, ronde brilglazen, goedkoop ijzeren montuur, hoge, ietwat kraaiende stem. Ik was verslingerd aan de films van Fassbinder, tot ik me afvroeg of het niet allemaal theater was wat hij ons lang na de oorlog liet zien: cabaret, decor, schmink...

Laten we die piano maar wegdoen bij Dirkje. Te frivool voor de dochter van een koster/begrafenisbedienaar. Af en toe klonk de radio bij haar thuis. In tegenstelling tot de anderen op de Rijsdijk had Dirkje het apparaat niet hoeven inleveren. De Duitse militairen en de meisjes die bij haar thuis kwamen, dansten op de swing van The Ramblers. Dat kon, de twee Joodse leden waren in 1941 uit het dansorkest gezet, de naam was in 1942 vernederlandst tot De Remblers, en toen dat de bezetter nog veel te Engels had geklonken, was het Theo Uden Masman en zijn Dansorkest geworden. Een hele mond vol. Zouden ze dat ooit gezegd hebben: ‘Lekker jiven op Theo Uden Masman en zijn Dansorkest.’ Natuurlijk niet; het bleef De Remblers.

Dag schatteboutje,/ dag aardig vrouwtje,/ dag lieve kleine meid,/ mag ik het wagen,/ jou iets te vragen,/ heb je even tijd? Ernst trok grimassen terwijl hij ‘schatteboutje’ probeerde uit te spreken, Dirkje deed de danspassen voor, Sandrien kreeg een kleur van opwinding. The Ramblers was voor de oorlog het radiohuisorkest van de VARA geweest. Als de omroeper zei: ‘Goedenavond, dames en heren, dit is de VARA, de socialistische omroep...’, stond Sandriens vader resoluut op en draaide de knop van de radio om. Bij haar thuis mochten ze alleen naar de NCRV luisteren; het rooie gespuis kwam de huiskamer niet binnen. Toen ze nog een radio hadden althans, en vóór alle omroepen waren gelijkgeschakeld tot de Nederlandsche Omroep. The Ramblers bleef je trouwens horen, ze speelden vaak voor de Nederlandsche Omroep. Als ze nog een radio hadden gehad thuis, zou haar vader dan als vanouds de knop hebben omgedraaid. Die jazzmuziek was Zacheus de Regt veel te wild en leidde slechts tot bandeloosheid.

Ze bleven tot halftien bij Dirkje. Alle getuigen zijn het erover eens dat Dien de Regt, Walter Loos, Sandrien de Regt, Ernst Friedrich Lange en Heinz Willems de woning van Dirkje de Ruyter tussen halftien en kwart voor tien verlieten en over de Rijsdijk terugliepen naar huis. Alleen Jan Krijn Jabaaij, de NSB’er, beweerde dat hij om kwart over acht Walter Loos was gaan zoeken en hem kort daarop was tegengekomen in het gezelschap van een paar andere Duitse militairen. Vijf getuigen spreken hem faliekant tegen. Vier van hen – onder wie Dirkje de Ruyter – noemen halftien als het uur van vertrek. Alleen Sandrien dacht dat het kwart voor tien was. Laten we zeggen: iets over halftien.

Ze liepen over de volle breedte van de dijk. Van links naar rechts Heinz Willems, Sandrien, Ernst Lange, Walter Loos, Dien.

Walter en Dien liepen stevig gearmd, Ernst had zijn arm om Sandriens middel geslagen en Sandrien had haar rechterhand op zijn heup gelegd, net boven de riem van zijn uniformbroek. Heinz Willems bungelde erbij.

Het was aardedonker. In alle huizen waren de vensters afgeschermd met overgordijnen, zwarte verduisteringsgordijnen of met speciaal papier. Zelfs het kleinste wc-raampje moest verduisterd worden. Na Dolle Dinsdag hadden de Duitsers avond aan avond controles uitgevoerd. Wie onvoldoende verduisterde, werd beboet. Ieder lichtpuntje bood de geallieerde bommenwerpers de mogelijkheid tot oriëntatie.

De dijken waren nooit verlicht geweest, ook niet voor de oorlog. Straatverlichting was er alleen binnen de bebouwde kom. Met uitzondering van de kruispunten: die werden beschenen door een lamp die aan een telegraafpaal was bevestigd. Maar aan het begin van de oorlog waren alle peertjes op last van de bezetter verwijderd. Je zag geen hand voor ogen op de dijken.

Dien had het gevoel dat ze tot aan haar schouders in het water stond en de oever van de rivier niet kon vinden. Sandrien begon te begrijpen wat er in het Bijbelboek Exodus met de Egyptische duisternis werd bedoeld. Dat ze Ernst zo stevig vasthield was evengoed uit bangheid als uit liefde. Dien liep aan de kant waar de loods van de vlasfabriek opdoemde. De wind liet zich niet horen. Het enige wat de stilte doorbrak was het geluid van hun voetstappen. Steentjes knerpten onder hun schoenzolen.

Toen, ter hoogte van de vlasfabriek, slaakte Ernst een afschuwelijk hoge gil. Op hetzelfde moment hoorden ze een sissend geluid.

Niemand begreep direct wat er aan de hand was, ook Ernst Lange niet. Walter Loos dacht dat ze met z’n allen in een hinderlaag waren gelokt. Ernst sprong zeker een meter de lucht in en viel toen languit op de grond alsof hij geen controle meer had over zijn ledematen. Sandrien werd door hem meegesleurd en viel dwars over hem heen. Heinz ving haar half op.

Ernst had als eerste in de gaten waar de hitte vandaan kwam. Hij riep naar Loos: ‘Elektrische stroom, bootsman.’ Ook Sandrien voelde stroom, aan haar hoofd, aan haar benen. Heinz rukte het geweer van zijn schouder. De loop was zo gloeiend heet dat hij zijn hand verbrandde.

Dien, die stokstijf was blijven staan, sperde haar ogen open, zoekend naar een draad of een kabel die schuin over de weg moest hangen, want alleen de lange Ernst was ertegenaan gelopen. Ze zag niets, deed een stap vooruit, draaide zich om. Toen meende ze vagelijk een draad te onderscheiden die aan de kant van de vlasfabriek van de muur was losgeraakt. Aan de andere kant van de dijk hing hij nog hoog in de lucht aan de elektriciteitspaal. Ernst kermde dat hij niet los kon komen van de draad.

Heinz Willems en Walter Loos liepen hard weg, in tegengestelde richting. Willems naar de Groene Kruisweg, Loos in de richting van het huis van Dirkje de Ruyter. Na een paar passen bedacht hij zich en belde bij het eerste het beste huis aan. Een moment later kwam hij met een jutezak terug, die hij naar Sandrien wierp. Ze greep de zak beet, voelde toen geen stroom meer en sprong overeind. Dien haalde diep adem: haar kleine zus was in ieder geval gered.

Ernst kon niet overeind komen. Hij zat nog steeds vast aan de draad die hij met beide handen had vastgegrepen, hij stond onder 500 volt, het gangbare voltage van een toenmalige hoogspanningskabel.

Walter Loos was buiten zichzelf, van schrik, van angst, van razernij. Hij was de hoogste in rang, hij zou voor de gevolgen opdraaien; dat begreep hij onmiddellijk. Eerst moesten die meiden weg, dan zouden Heinz en hij bekijken wat ze voor soldaat Lange konden doen. Eerst de sporen uitwissen; ze liepen officieel immers een wachtronde.

‘Weg,’ riep hij met overslaande stem in het Duits. ‘Weg, weck...’

Hij hoefde niet aan te dringen, Sandrien trilde over haar hele lichaam, Dien vroeg zich af of de nattigheid die ze op haar bovenbenen voelde haar plas was. Toch aarzelde ze nog even. Weg betekende: weg bij Walter.

Die overweging maakte Sandrien in nog geen fractie van een seconde. Ernst mocht dan in doodsnood verkeren, ze maakte zich uit de voeten. Van het ene op het andere moment veranderde ze van een bijdehandje in een bang kind dat zich afvroeg of links en rechts mannen zouden opspringen en haar neer zouden schieten. Net als Walter Loos geloofde ze dat ze in een hinderlaag was gelokt: ze rende voor haar leven.

Dien haalde haar algauw in. Samen holden ze naar huis, hand in hand, voor het geval een van hen zou struikelen.

Om tien uur maakten ze voorzichtig de achterdeur open. Hun vader, hun moeder, hun broers en zussen sliepen al. Ze slopen de trap naar de zolder op, schoven op de rand van Dientjes bed, kwamen op adem.

Ze zeiden niets tegen elkaar. Niets in de geest van: ‘Godallemachtig, hoe kon die draad nou loshangen?’ Of: ‘Welke klootzak heeft dit gedaan?’ Ze dachten ongetwijfeld aan wat een man een paar dagen eerder tegen Dirkje de Ruyter had gezegd: dat ‘die moffenhoeren wel eens tegen een draad zouden lopen’. Maar ze herhaalden die woorden niet. Ze kleedden zich uit en kropen onder de dekens.

Sandrien voelde de stroom nog in haar benen, Dien vroeg zich af of ze nou echt een draad had gezien. Slapen konden ze niet. Ze luisterden, hielden de adem in om ieder geluid dat van buiten kwam op te vangen.

Een halfuur later (volgens Dien), een uur later (volgens Sandrien), hoorden ze op de dijk mensen lopen en kreunen. Ze sprongen uit bed, keken voorzichtig uit het raam. Duitsers waren het, die naar het huis van Jan Krijn Jabaaij liepen en Ernst Lange met zich meedroegen.

Kwam dat kreunen van Ernst? Of leefde hij niet meer en was het een van de dragers die pufte en steunde omdat soldaat Lange met zijn 1,87 knap zwaar was om over een afstand van honderden en nog eens honderden meters te tillen?

Ze bleven het zich de hele nacht afvragen. Wie had er gekreund?

De volgende morgen om acht uur kwam Dirkje de Ruyter aan huis. Ze zei dat Walter Loos en nog een Duitse militair die morgen bij haar waren geweest en hadden gezegd dat zij – Dirkje, Dien, Sandrien – niets over het gebeurde mochten vertellen. Vooral Sandrien moest haar mond houden, die was nog zo jong, die was dik minderjarig. Over Ernst zei ze niets, ze gaf alleen de boodschap van bootsman Loos door en snelde toen weer terug naar huis. Daar bleef ze niet lang; ze vluchtte die morgen naar haar ouders in Pernis en keerde pas laat in de middag naar de Rijsdijk terug.

Walter Loos probeerde zich in te dekken. Hij wilde – en zou – tegen zijn compagniechef zeggen dat hij met een paar soldaten op patrouille was geweest.

Het eigenaardige is dat dát de officiële versie van het gebeurde werd. De versie die in de meeste rapporten kwam te staan. De versie die in het dorp de ronde deed, de versie die na de oorlog aangehouden zou worden, die juffrouw Corthals en meester Brons ons, schoolkinderen van Rhoon, ieder jaar op 4 mei vertelden, als de doden uit de oorlog werden herdacht. De versie van de Duitsers dus, van bootsman Walter Loos, een felle nazi die een douw van zijn superieuren vreesde.

Op een avond in oktober patrouilleerde een groep Duitse soldaten op de Rijsdijk in Rhoon. De voorste soldaat stapte op een elektrische draad die door de hevige rukwinden van een najaarsstorm los was komen te hangen. Hij stond direct onder 500 volt spanning... Zo werd het verteld.

Dat Walter Loos en zijn ondergeschikten helemaal niet patrouilleerden en in het gezelschap van een paar Rhoonse meiden verkeerden, kwam alleen in een rapport van de illegaliteit te staan dat een halve eeuw vertrouwelijk bleef, in het sterk van de Duitse lezing afwijkende proces-verbaal dat de politie de volgende dag opmaakte maar dat niemand na de oorlog meer zou raadplegen, en in de uitgetypte tekst van de verhoren met Jan Krijn Jabaaij, Dirkje Veth-de Ruyter, Dien de Regt en Sandrien de Regt die drie rechercheurs van de politie in Rotterdam, afdeling Politieke Recherche, op 3 en 6 juni 1949 afnamen – toevallig de week voor mijn geboorte. Die verhoren bleven zo lang geheim dat ze het beeld van de gebeurtenissen niet meer konden beïnvloeden.

Iedereen leek het erover eens te zijn: voor het nageslacht moest het drama netjes beginnen.

TWEE

Meer sprookjes deden de ronde, sprookjes die als onomstreden historische feiten werden opgedist. Bijvoorbeeld dat de oorlog voor die tiende oktober 1944 niet veel voorstelde in het dorp en dat het normale leven na de eerste oorlogsdagen, toen er nog even was gevochten in de nabije omgeving, gewoon doorging. Dat was niet eens een leugen, veeleer een verdoezeling van wat zich in werkelijkheid heeft afgespeeld, of een moedwillige poging om de gebeurtenissen kleiner en onbeduidender te maken dan ze waren. Over onbenulligheden hoef je later geen verantwoording af te leggen.