.

Patricia Faasse

Een beetje opstandigheid

JOHANNA WESTERDIJK

De eerste vrouwelijke hoogleraar van Nederland

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

.

Dit boek werd mede mogelijk gemaakt door:

Het Descartes Centre for the History and Philosophy of the Sciences and the Humanities, Universiteit Utrecht

Het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (fondsbjp.nl)

Het K.F. Heinfonds

De Stichting voor de Fytopathologie Willie Commelin Scholten

Het Utrechts Universiteitsfonds

© 2012 Patricia Faasse

Omslagontwerp en verzorging e-boek Suzan Beijer

e-ISBN 978 90 450 2281 9

ISBN 978 90 254 3944 6

D/2012/0108/579

NUR 680/681

www.atlascontact.nl

.

Voor Sietse

.

Wat men voor een eeuw niet kende

Waar men toen nog niet aan dacht

’t Is de vrije vrouwenbende

’t Is het derde soort geslacht

.

Proloog

De zomer van 1945 is warmer dan normaal. Alsof de natuur de gruwelijke kou van de oorlogswinter wil compenseren door de vreugde van de bevrijding met zacht zomerweer te omlijsten.

Het universitaire leven lijkt nog stil te liggen. Maar in hartje Domstad werkt het College van Herstel en Zuivering van de Rijksuniversiteit Utrecht onafgebroken door. Vóórdat de universiteit haar poorten weer kan openen, moeten alle medewerkers, van hoogleraar tot assistent, zijn gezuiverd. Een enorme klus: voor de Faculteit der Wis- en Natuurkunde alleen gaat het al om ruim honderd mensen.

Ze zijn allemaal gevraagd een formulier in te vullen. Op basis van hun antwoorden maakt het college een eerste schifting: in afwachting van het herstel van het bevoegd gezag aan de universiteit krijgen de meesten meteen een voorlopige vergunning. Zij mogen hun colleges weer hervatten.

Een klein aantal mensen nodigt het college uit zijn of haar antwoorden eerst nog persoonlijk te komen toelichten. Onder hen bevindt zich Johanna Westerdijk, buitengewoon hoogleraar in de plantenziektekunde.

Op 11 augustus 1945 heeft zij een kort onderhoud met het college. Op 30 augustus 1945 komt het college daarop terug. ‘Bij de bespreking die wij met U mochten voeren op 11 augustus over Uw houding gedurende de bezettingsjaren hebt U ons medegedeeld dat deze houding niet zóó is geweest als U zelve wel gewenscht had,’ schrijft het. ‘U was niet zoo vrij om Uwe houding te bepalen als U zelve wel gewenscht zou hebben, zoodat U zich thans gedrongen zaagt tot zelfcritiek. Wij zullen gaarne van U vernemen in welk opzicht volgens Uw eigen opvatting Uw houding te wenschen heeft overgelaten en wat U gaarne anders zou hebben gedaan dan U zich verplicht hebt geacht te doen.’

Johanna Westerdijk is dan tweeënzestig jaar oud. Al ruim achtentwintig jaar geeft ze in Utrecht colleges in de fytopathologie, de plantenziektekunde. Honderden studenten heeft ze de beginselen van het vak bijgebracht. Háár vak – zij heeft het vormgegeven, zij heeft het tot grote hoogte opgestuwd. Tientallen promovendi begeleidde ze. En allemaal leerden ze bij haar behalve de principes van de strenge wetenschap ook enkele elementaire lessen in de levenskunst.

Maar dat is niet de belangrijkste reden voor haar bekendheid. Iedereen aan de universiteit en ver daarbuiten kent Johanna Westerdijk als de eerste vrouwelijke hoogleraar, niet alleen in Utrecht, maar in heel Nederland. In de natuurkundige faculteit is ze op dat moment nog steeds de enige.

Ze is ook buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, sinds 1930. Maar daar hanteert men een andere zuiveringsprocedure en vindt in haar gedrag tijdens de oorlog – of althans in wat daarover gerapporteerd is – geen aanleiding haar de vraag voor te leggen wat ze graag anders gedaan zou hebben.

Behalve dubbel hoogleraar is Westerdijk ook dubbel directrice: sinds 1906 van het Phytopathologisch Laboratorium Willie Commelin Scholten en sinds 1907 van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures, twee instellingen die strikt genomen niet tot de universiteit behoren en waarover ze eigenlijk geen verantwoording schuldig is aan het college. Maar dat is haarkloverij: alles wat ze tot nu toe in haar leven bereikt heeft, is te danken aan de innige verstrengeling van deze vier functies. Er is geen verschil tussen de directrice en de hoogleraar.

Sinds het Phytopathologisch Laboratorium Willie Commelin Scholten en het Centraal Bureau voor Schimmelcultures in 1920 naar Villa Java in het bosrijke Baarn verhuisden, zijn ze onder haar leiding uitgegroeid van kleine, particuliere eenmanszaakjes tot gerenommeerde instellingen met een wereldwijde reputatie en aantrekkingskracht. Honderden collega’s uit binnen- en buitenland kennen Villa Java en haar directrice, en roemen haar om haar gastvrijheid, haar levensvreugde, haar blijmoedigheid.

Haar levensmotto ‘werken en feesten vormt schoone geesten’ staat in steen boven de deur van het laboratorium gebeiteld. Villa Java is meer dan een beeldschoon witgepleisterd buitenhuis, meer dan een wetenschappelijk laboratorium, meer dan een thuis voor duizenden schimmels.

Wat zou ze liever anders gedaan hebben?

Het laboratorium lag tijdens de oorlog stil. Studenten kwamen niet meer, de practicumzaal bleef leeg. Zelf ging ze ook niet meer naar Utrecht of Amsterdam om college te geven. Ze bleef in Baarn – met maar één reden.

Het Centraal Bureau voor Schimmelcultures moest door. Achtduizend levende schimmels in reincultuur, die steeds opnieuw verse voedingsbodems eisen, en aandacht, verzorging.

Het heeft Westerdijk bijna veertig jaar gekost de collectie op haar huidige peil te krijgen. Sinds kort erkennen wetenschappers, industriëlen, medici, boeren en tuinders pas hoe uniek de verzameling is. De clientèle strekt zich tot ver buiten de landsgrenzen uit. Achtduizend schimmels, ieder met zijn eigen levensloop, zijn voorkeuren, zijn geheimen. Haar bureau heeft als enige in de wereld de kennis en de ervaring in huis om zo’n enorme collectie in leven te houden.

Het is eigenlijk kinderlijk eenvoudig: zonder haar zorg, haar kennis, haar aanwezigheid gaan de schimmels dood, en verliest de internationale wetenschappelijke gemeenschap haar enige, unieke referentiecollectie.

Had ze dat moeten laten gebeuren?

De NSB’er. Toen de oorlog uitbrak, werkte hij al vijftien jaar voor het Centraal Bureau voor Schimmelcultures, loyaal, toegewijd, en met een onmisbare kennis van die ene groep schimmels, die tijdens de oorlog opeens zo enorm gewild werd. Uit alle delen van de wereld kreeg ze plotseling verzoeken om die ene schimmel. Door de verkoop ervan had ze de hele collectie kunnen laten overleven. Hem niet verkopen had zeker de argwaan van de NSB’er gewekt.

Zijn aanwezigheid had een constante dreiging gevormd. Ternauwernood had ze een van haar assistentes van zijn wraakzucht kunnen redden. Eén man, die door een wrede speling van het lot ineens alle kaarten in handen had om haar levenswerk in één klap te vernielen. Had ze hem al veel eerder moeten wegsturen? Had ze geen Penicillia aan Duitsland moeten verkopen?

Wat zou ze liever anders gedaan hebben?

Haar werk is haar leven. Ze is nooit getrouwd en heeft geen kinderen. Maar ze heeft haar schimmels, haar studenten, haar assistenten, haar promovendi, haar collega’s, haar vriendinnen, de ganzen op het erf. Alles wat ze in haar leven bereikt heeft, concentreert zich in Baarn, in haar Villa Java, in haar werk.

Wat zou ze liever anders gedaan hebben?

Het is een open vraag, existentieel bijna voor een vrouw die aan het einde van een uitzonderlijke carrière staat en binnen afzienbare tijd met emeritaat zal gaan. Is een antwoord mogelijk zonder verder terug te gaan dan die vijf trieste oorlogsjaren?

.

1. Zegt u maar Hans

Schuin tegenover het Amstel Hotel, aan de overkant van het water, ligt de Amsteldijk. Op het stuk tussen de Stadhouderskade en de Ceintuurbaan staat een rij monumentale, typisch Amsterdamse herenhuizen, met de rug naar de Pijp en het zicht vrij op de Amstel. Op het adres van een van deze herenhuizen liet de familie Westerdijk zich op 25 juni 1883 in het bevolkingsregister inschrijven. Vader Bernard had toen net zijn dertigste verjaardag gevierd, moeder Aleida was krap zesentwintig, en baby Johanna bijna zes maanden oud.

De drie jaar daarvoor hadden ze in de gemeente Nieuwer-Amstel gewoond. Daar had Bernard op 5 januari 1883 ook de geboorte van zijn dochter Johanna aangegeven, nadat zij, volgens de geboorteakte, ter wereld was gekomen op 4 januari 1883, in de middag om 4 uur, in wijk E nummer 100. Waar dat nu precies is, is volgens een medewerker van het Amsterdamse gemeentearchief nauwelijks meer te achterhalen. De gemeente Nieuwer-Amstel groeide in die dagen zó snel, dat men deze gegevens nog wel kon bijhouden, maar later niet meer heeft geprobeerd de nummers en letters waarin de wijken toen opgedeeld waren te laten corresponderen met de straatnamen zoals die nu bekend zijn.

Op een buurtkaart uit 1876 is te zien dat de grens van Amsterdam toen net ten zuiden van het in 1867 voltooide Amstel Hotel liep. Daar houdt dan ook in grote lijnen de bebouwing op. Wijk E nummer 100 van Nieuwer-Amstel kan iets daarbuiten gelegen hebben, in het verlengde van wat nu de Amsteldijk heet. Maar Johanna’s geboortehuis kan net zo goed meer naar het westen, of misschien zelfs naar het oosten gestaan hebben.

Bernard was er in juni 1880 komen wonen, nadat hij een jaar eerder zijn studie geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam had afgesloten met een dissertatie over diabetes. Vijf maanden later, in november 1880, trouwde hij met Aleida Catharina Scheffer, die al bijna haar hele leven in Amsterdam woonde. Het ligt voor de hand dat ze elkaar hebben leren kennen na 1875, toen Bernard zich als student in Amsterdam had ingeschreven. Wijk E nummer 100 moet met het oog op het komende huwelijk uitgezocht en dus iets ruimer geweest zijn dan een eenvoudige studentenkamer. Met Kerstmis 1880 trok zijn jonge vrouw bij hem in.

De vooruitzichten van het stel waren niet ongunstig. Bernard was weliswaar nog onervaren en in de gemeente Amsterdam een nieuwkomer bovendien, maar wel academisch gekwalificeerd om een praktijk als huisarts te openen – wat hij dan ook direct na zijn huwelijk deed. Bij ‘beroep man’ vermeldt het bevolkingsregister van Nieuwer-Amstel ‘Doctor’. En in de ruim honderdvijftig namen tellende lijst ‘Doctoren (medicinae)’ van de gemeente Amsterdam staat de naam B. Westerdijk, Amsteldijk 31, vanaf 1885 trouw in de adresboekjes. Met een plusje ervoor: hij was kiesgerechtigd voor de Staten-Generaal.

Volgens de traditie was Johanna vernoemd naar haar oma aan moederskant, Johanna Keller, geboren in 1821. Zij moet, gezien de omschrijving ‘rentenier’ als beroep, al vóór haar huwelijk met de uit Den Haag afkomstige Pieter Scheffer een vermogende vrouw geweest zijn. En ook hij moet als ‘ontvanger der registratie in domeinen’ een comfortabel inkomen genoten hebben. Hun kleindochter hebben ze niet of nauwelijks gekend: grootvader was al overleden toen Bernard en Aleida trouwden, en grootmoeder overleed toen Johanna anderhalf was.

Aleida had bij ontstentenis van haar vader voor haar huwelijk dan ook haar twee oudere broers, Johannes, ingenieur van beroep, en Cornelis Scheffer, zonder beroep, als getuigen gevraagd, evenals een vooraanstaand oom van vaderskant, Jacob Gijsbert de Hoop Scheffer, kerkelijk hoogleraar namens de Doopsgezinde Sociëteit aan de Universiteit van Amsterdam. Met haar ooms heeft Johanna, op een enkel bezoekje na, weinig contact gehad. Haar twee tantes daarentegen, een oudere en een jongere zus van Aleida, zag ze bijna dagelijks. De ‘Dames Scheffer’, zoals ze in het adresboekje van de gemeente Amsterdam genoemd worden, woonden vanaf 1884 pal naast de familie Westerdijk, op Amsteldijk 32. Toen de familie in 1896 administratief een paar huizen opschoof, en haar adres wijzigde in Amsteldijk 28, resideerden de dames Scheffer vanzelfsprekend voortaan op nummer 29. Van een van hen, tante Jo, kreeg Johanna pianoles.

Johanna’s levenslange passie voor muziek, zang en pianospel is eenvoudig terug te voeren op de alomtegenwoordigheid ervan in de dagen van haar jeugd. ‘Onderwijl weerklonk het huis van muziek en waren er andere musische genietingen te krijgen,’ zei ze over het ouderlijk huis bij haar afscheid als hoogleraar. In Johanna Westerdijk, een markante persoonlijkheid herinnert een van haar jeugdvriendinnetjes zich ‘hoe Hans in de derde klas van de lagere school op de piano liedjes accompagneerde, die door een bekwame zangonderwijzeres onderwezen werden’. Oorspronkelijk zou voor haar een carrière in de muziek gekozen zijn, maar een ontsteking in haar arm heeft dat vroegtijdig verhinderd. ‘Als ik weer eens op de wereld zou kunnen komen, zou ik zangeres worden, zangeres of danseres,’ liet Westerdijk een verslaggever van het Algemeen Handelsblad in 1952 weten.

Dat zij van jongs af geleerd zou hebben het leven ‘licht’ te zien, had zij naar eigen zeggen te danken aan de ‘Frans getinte zin voor humor’ van haar moeder. Ook veel van haar studenten en promovendi heeft Westerdijk voorgehouden dat ze haar frivole levensstijl als van nature had meegekregen door de Franse afkomst van haar moeder, ‘een stralende persoonlijkheid’.

‘Ze had een heel fijne jeugd gehad,’ vertelde het echtpaar Mooi-Bok, twee oud-promovendi van Westerdijk, in een interview in 2007. ‘Ze was altijd opgewekt, hield van muziek, van kunst, van dansen. Frans bloed, begrijpt u wel?’

Op latere leeftijd heeft Johanna Westerdijk een paar sterke verhalen over haar leven verteld. Dit verhaal moet in ieder geval met de Franse slag genomen worden: van Frans bloed van moederskant is simpelweg geen sprake. Johanna’s moeder kwam uit Den Bosch, haar grootmoeder uit Veere, en haar overgrootmoeder uit Middelharnis.

In het voorjaar van 1885 kreeg Johanna een broertje, dat Tidde, naar zijn opa aan vaderskant, genoemd werd.

De oude Tidde Jurjens Westerdijk, geboren in 1808 in Uithuizen, kwam uit een aanzienlijk minder gefortuneerd geslacht dan zijn zoons schoonfamilie. Hij en zijn vrouw, Dievertje Pieters van Calcar, afkomstig uit Hoogezand, waren beiden kinderen van Groningse boeren. Maar net als de (De Hoop) Scheffers waren ze doopsgezind, en dat moet de familieverhoudingen, zij het weinig opvallend, gekleurd hebben.

Anders dan bij calvinisten of katholieken speelt het geloof in doopsgezinde kringen een weinig opzichtige rol. Doopsgezinden hebben de naam maatschappelijk dienstbaar en bescheiden te zijn en met hun geloof timmeren ze dus niet zichtbaar aan de weg. Hun kerken worden vermaningen genoemd en ze staan altijd uit het zicht, hun dominees heten vermaners en zijn meer reisgezel dan voorganger. In trefwoorden laat het geloof zich omschrijven als tolerant, individualistisch, principieel geweldloos en wars van doctrines en indoctrinatie – de eerste vrouwelijke dominee in Nederland was niet toevallig doopsgezind. De kern van het geloof bestaat uit zijn afwijzing van de kinderdoop. Mensen bepalen zélf of ze zich laten dopen – ouders laten hun kinderen hierin principieel vrij. In het Friese Makkum is het doopsgezinde motto op een tegeltje te koop:

Dopen wat mondig is

Spreken dat bondig is

Vrij in het christelijk geloven

Daden gaan woorden te boven.

Johanna’s grootouders van vaders kant waren bescheiden, hardwerkende mensen, die in Assen hun gezin stichtten. Het geloof moet een belangrijke rol in hun leven gespeeld hebben, want al hun kinderen zijn, overeenkomstig het uitgangspunt van de gelovigendoop (‘dopen wat mondig is’), uit eigen overtuiging tot de doopsgezinde gemeenschap toegetreden: Bernards twee oudere broers, die net als hun vader koopman en houthandelaar waren, zijn drie zussen, en ten slotte Bernard zelf. Daarnaast telde de familie twee doperse predikanten: de zoon van zijn oudste broer en de echtgenoot van zijn oudste zus. Die laatste trad, omdat Bernards vader toen niet meer leefde, op als getuige bij zijn huwelijk.

Bernard was de jongste en de enige die ging studeren. ‘Hij was een gezien huisarts in Amsterdam met zeer veel menselijke bewogenheid voor zijn patiënten,’ schreef Johanna’s vriendin Maria Löhnis over hem. ‘Zo vertelde Hans, hoe hij in veel kloosters gepraktiseerd heeft en hoe hij de kloosterzusters steevast zó ziek verklaarde, dat zachtere lakens en bedkleding onmisbaar waren voor haar herstel. Het geheel neerleggen van zijn praktijk stelde hij uit ter wille van één ernstige patiënt, die zijn hulp zeer nodig had.’

Of dat allemaal even waar is, valt te betwijfelen, maar feit is dat Johanna haar leven lang met veel trots en liefde over haar vader sprak. Aan hem dankt ze zonder twijfel de aanmoediging te gaan studeren. ‘Mijn vader, die zelf in vele landen van Europa gestudeerd had, raadde mij aan ook in het buitenland te gaan werken. […] De moeilijkheden nam mijn vader van mij weg,’ zei ze bij haar afscheid als hoogleraar. ‘[Hij] die nooit enige noodzaak van inzinkingen of de betekenis van vacantie erkende.’

Met de geboorte van Agathe in 1888 en Maria in 1890, was het gezin Westerdijk compleet. In sommige van haar schoolopstellen geeft Johanna enkele liefdevolle doorkijkjes in het gezinsleven. ‘De gezelligste kamer uit het huis is zeker wel de huiskamer,’ schrijft ze dan. ‘Over alles ligt een waas van gezelligheid, van het zware eikenhouten buffet, tot aan de theekopjes die erop staan. Men kan zien dat de meeste voorwerpen veel gebruikt zijn of lang dienst hebben gedaan, maar juist dit maakt de kamer genoeglijker dan een, die minder gebruikt wordt.’

Aan een grote ronde tafel in het midden van de kamer serveerde de dienstbode de maaltijden en ’s avonds maakten de kleintjes er bij mama hun huiswerk. ‘Heerlijk’ vonden de kinderen het op de oude canapé te ‘hossen’ – tot er een paar veren uit sprongen, ‘toen was het met de pret gedaan’. Als haar moeder in haar leuningstoel uit de grote werkmand eindeloze stapels kousen herstelde, ‘getuigende van kruipende kinderknietjes’, vlijde Johanna zich ernaast in een van de gemakkelijke stoelen en verdiepte zich in een boek.

De haard met het koperen hekje eromheen was ’s winters erg in trek. ‘Hoe heerlijk is het, als men koud uit school komt, zijn handen en voeten eens tegen ’t vuurscherm te warmen, waarachter de vroolijke vonken knetteren. Vroeger lagen we altijd na het eten, bij ’t schijnsel van ’t vuur, op het haardkleedje elkander geschiedenissen te vertellen van de rookwolkjes, die in den schoorsteen stegen, en vroegen wij ons af, hoe het paard van Sint Nicolaas toch het hooi uit onze schoenen kon krijgen.’ Een van de favoriete kinderspelletjes was verstoppertje spelen op de eerste verdieping.

De tuin daarentegen vond Johanna maar saai; de grond was te arm en de omliggende huizen gaven te veel schaduw, zodat er haast niets groeide. Een grote zandhoop was het. Samen met haar broertje bouwde ze er zandkastelen en dammen, alsof ze op het strand waren. Als ze in de zomer aan zee waren geweest, brachten ze honderden schelpen mee en strooiden die over het zand, waardoor het net leek of ze weer aan de kust waren. Ze hoopten dat de Amstel een keer zou overstromen, zodat ze echt een gevecht tegen het water zouden kunnen voeren. ‘Maar dat gebeurde natuurlijk nooit.’

‘Ik hou er van op het balkon te zitten, en te kijken naar alles wat er op straat, en op het water gebeurt,’ schrijft ze. ‘Het is zo heerlijk om geen huizen voor je te hebben, maar zicht te hebben op een rivier, ook al is hij niet erg breed.’ Schepen die turf lossen, de reflectie van de maan in het water ’s nachts of, als het pikdonker is, het weerkaatsen van de lichtjes van de schepen op het water, de roeiwedstrijden in de zomer, het vuurwerk op Koninginnedag, het schaatsen in de winter. Vaak is de straat ook vreselijk saai en vuil, en is er niets bijzonders te zien, maar dan, vindt Johanna, kun je altijd nog het uitzicht over het water bewonderen.

De stad is op dat moment in haar ogen nog nauwelijks door sociale onrust of ongelijkheid getekend. In ‘Wat ik op mijn Weg van Huis naar School, ’s Morgens voor Negen Uur waarneem’ geeft ze een romantische beschrijving van een ontwakend Amsterdam op een heldere wintermorgen: ‘De Amstel is bevroren, doch de mannen der bierbrouwerij hebben op vele plaatsen ’t ijs stukgehakt, om grote brokken voor de bierkelders op de halen. Op sommige plaatsen heeft men ’t heel gelaten; op die plaatsen zijn banen geveegd en eenige schaatsenrijders vertoonen zich reeds. Voor ons huis zijn schippers bezig, turf vanuit de schuit in een handkar te laden. De meesten hebben dikke wollen wanten aan en slaan van tijd tot tijd met de armen kruislings over elkaar, om warm te worden. Een klein jongetje staat er met zijne handen in de zakken aandachtig naar te kijken en vraagt eindelijk of hij mag helpen. “Als je ’t zoo graag wilt, vooruit dan maar!”, is ’t antwoord. Nu begint ons baasje turf voor turf uit het schip in den wagen te dragen.’

Onderweg signaleert ze een troepje schoolkinderen, die met rode neuzen en paarse verkleumde handjes glijbaantje spelen, een paar belhamels die een emmer vuilnis omvergooien en de askarman op de koop toe nog met lorren en vodden bekogelen, en winkeljuffrouwen, die voordat de klanten komen gauw nog een praatje met elkaar maken over het ‘lieve weertje’, de dure tijden en de drukte van de winkel. Heren haasten zich naar kantoor. Bij de Reguliersgracht zijn de eigenaars van enkele vruchtenwinkeltjes bezig sinaasappelen en mandarijntjes op een kar te laden, terwijl ze steeds roepen ‘drie om een dubbeltje’ en ‘de laatste mooie!’ Kinderen, op weg naar school, ‘meisjes, die hare les nog even overzien, jongens, die elkaar nog eens ranselen en gillende straatbengels’.

‘Hoewel ’t nog in ’t begin van den winter is zijn de boomen vol ijspegels behangen; vooral op de Prinsengracht is ’t mooi! Bij de hooge brug van die gracht, staat een man met een lang touw waarmee hij de karren over de brug helpt trekken omdat ’t zoo glad is. Een eindje verder zijn mannen bezig, koffiebalen in een pakhuis te hijschen. Maar, daar ben ik bij school, dus mijn opstel is uit.’

Toch ligt haar hart niet in de stad, maar buiten, aan zee bijvoorbeeld. Over een vakantie in Zeeland schrijft ze lyrisch: ‘Wat heerlijk dat we nu buiten zijn komen te wonen en dan nog wel aan zee! Dat was altijd mijn wensch. […] ’t Eene raam van mijn kamertje ziet uit op zee, en ’t andere opzij van ’t huis, over de duinen. ’t Is dus zoo heerlijk, als ik maar wenschen kan. We hebben wel geen tuin, maar dat is nu eenmaal niet aan zee, en daarvoor heeft men weer honderd andere prettige dingen. Van de eetkamer komt men door de warandah op het duin, dan in een vaart er afgeloopen en… men staat op ’t strand.’

Aan zee is het veel rustiger dan in de stad, vindt de twaalfjarige Johanna. ‘We vinden ’t allemaal even heerlijk hier naartoe te gaan, uit dat drukke Amsterdam. Vooral Mama, omdat ’t haar geboorteplaats is en ze dan weer alle oude plekjes op kan zoeken. Men is hier ook veel vrijer dan in A. en behoeft zich niet om handschoenen of meer van die vervelende dingen te bekommeren. Wat zullen we ’s avonds genieten van de ondergaande zon, die als een vuurbol in zee zinkt.’

Een andere keer, over een rustpauze tijdens een wandeling in de duinen bij Katwijk: ‘Ieder zoekt een plekje, ik op een duin vanwaar ik de mooie zee kan zien. Men ligt hier heerlijk vrij, ik zou hier wel altijd willen blijven liggen. […] Het is toch wel een der grootsten wonderen der natuur, de zee.’

Uit alles blijkt dat Johanna een vrolijke, onbezonnen kindertijd heeft gehad. Het leven op de Amsteldijk was vrij, er waren geen geldzorgen, en als oudste was Johanna bovendien vaders oogappeltje. Een dochter van haar broer vond later dat ze vreselijk verwend was. ‘Ze durfde alles, had veel lef. […] Haar karakter heeft ze van haar vader, een zeer ijdel man. Haar moeder was al snel doof, en daar maakten de kinderen misbruik van. Ze deden precies wat ze wilden, eten, thuiskomen, enz. De vader was net zo, en verwende Johanna nog het meest.’

Het beeld van Johanna als zorgeloos en inventief branieschoppertje past naadloos in de herinnering van Lot Tours, een oud-klasgenootje. ‘We leerden elkaar kennen, toen we ongeveer 4 jaar waren. We woonden in Amsterdam vlak bij elkaar in de buurt, en al gauw was ik bij mijn vriendinnetje als kind in huis en Hans’ allerliefste moeder liet mij in alle pretjes en uitgangetjes delen. Hans was een heel mooi kind. Niet dat ik daar enig begrip van had, maar ik hoorde het toch mijn zusters zeggen. […] We gingen naar dezelfde school en dagelijks legden we viermaal het traject af van huis naar school en terug. We deden dan gedachten- en loopspelletjes, natuurlijk door Hans verzonnen. Toen we wat groter werden, hadden we met vier vriendinnen een club. We hadden een eigen taal, die veel overeenkomst had met plat Amsterdams (al heel vroeg was Hans’ taalgevoel sterk ontwikkeld) en we voerden het gebruik ervan zo ver door, dat we in hetzelfde idioom Duitse duetten zongen, door Hans al zingend begeleid. Om haar kleren gaf zij als meisje niets. Toen onze club gekiekt zou worden, kwam zij tot vrolijke spot van haar moeder in een afgedankte jurk te voorschijn: daarin wilde ze vereeuwigd worden.’

Vanaf haar zesde tot en met haar dertiende gaat Johanna naar de Elisabeth Wolffschool op de Prinsengracht, een openbare lagere meisjesschool van de vierde klasse. Het openbaar lager onderwijs kende op dat moment vier typen scholen, oplopend van de eerste klasse (kosteloos en gemengd – hiervan waren er meer dan vijftig in Amsterdam) tot en met de vierde klasse (de duurste: kosten voor één kind zeventig gulden per jaar, bij meer dan twee kinderen zestig – hiervan waren er vier voor jongens, zes voor meisjes).

Niveau en lesaanbod van de verschillende typen scholen correspondeerden met wat er van de leerlingen uit de verschillende maatschappelijke klassen verwacht werd: hoefden arbeiderskinderen op een eersteklasseschool niet veel meer te leren dan de belangrijkste basisvaardigheden (lezen, schrijven, rekenen, tekenen, kennis der natuur), in een vierdeklasseschool kregen de meisjes uit de betere standen ook les in Frans, Hoogduits, aardrijkskunde, geschiedenis, wiskunde, en zingen.

Hannij, zoals ze zich tot haar elfde laat noemen, doorloopt de acht klassen van haar lagere school probleemloos. Afgaande op haar rapporten is ze een ijverige en sportieve, maar geenszins briljante leerlinge. Voor zingen haalt ze steevast het hoogste cijfer, maar met wiskunde, tekenen, handwerken en rekenen heeft ze beduidend meer moeite. In de zevende klas staat ze voor die laatste twee vakken het hele jaar door zelfs net niet voldoende.

In sociaal opzicht komt ze prima mee. ‘Ik vond haar mijn liefste vriendinnetje,’ schrijft een oud-klasgenootje later. ‘Soms als het een beetje laat was, nam ze mij bij de hand en trok mij al hollende mee, zodat we nooit te laat kwamen. Ik vond, dat zij zulk mooi haar had, dat dan om haar heen golfde. […] Toen we wat groter werden, moest Hans heel veel piano studeren: zij had les van haar tante Scheffer, waar zij dol op was en met wie we altijd in het voorjaar naar de kermis gingen en poffertjes aten. Hans was gek op de draaimolen.’

In de zevende klas verandert ze haar naam in Hans. Ze is dan een levenslustige puber van twaalf, die langzaamaan stelling neemt in het heersende man-vrouwpatroon. Uit haar wens voortaan met Hans te worden aangesproken, blijkt dat ze zich bewust geworden is van bestaande sekseverschillen. Door een typische jongensnaam te kiezen, laat ze haar omgeving weten in ieder geval niet bij voorbaat tot de meisjes gerekend te willen worden. In een opstel uit die tijd geeft ze haar ongezouten mening over voorgeschreven meisjesgedrag.

De juf heeft de meisjes opdracht gegeven een brief te schrijven aan Marie. Marie is een aardig, voor indrukken vatbaar meisje, dat na de dood van haar ouders, die ze op achtjarige leeftijd verloor, door haar grootvader is opgevoed. Grootvader is een groot geleerde, die in totale afzondering buiten woont. Marie kreeg van hem onderwijs en heeft tot enig vrouwelijk gezelschap Anna, de bejaarde huishoudster. Marie is nu veertien jaar en helemaal opgewonden, omdat ze haar eerste uitnodiging voor een partijtje gekregen heeft. Dit partijtje wordt gegeven door een dame die zich pas in de streek gevestigd heeft, ter gelegenheid van het bezoek van een van haar nichtjes. Marie heeft van haar grootvader toestemming gekregen om erheen te gaan en wendt zich nu tot de leerlingen om inlichtingen ‘hoe zij bij het komen en het zijn daarop en het verlaten daarvan zich te gedragen heeft. Zij zelve is in die zaken onervaren terwijl gij al eens op een partijtje geweest zijt. Geeft uw antwoord in briefvorm.’

Hans maakt korte metten met de opdracht.

Amsterdam, 3-3-97.

Beste Marie,

Met het antwoorden op je brief, zal ik maar dadelijk met de deur in huis vallen. Je vraagt me, hoe je je op dat partijtje gedragen moet. Welnu, dat wijst zich vanzelf. Het spreekt vanzelf, dat je eerst de gastvrouw goeden dag zegt, bij het binnenkomen (als je tenminste je goed hebt afgedaan). Dan zal je wel eerst met de meisjes kennismaken en voorts zullen jullie spelletjes doen of gaan dansen. Je doet dan maar heel gezellig mee en bent eeven vroolijk als de anderen. Sommige kinderen nemen, als er gepresenteerd wordt, maar één of twee keer, omdat ‘het niet netjes staat om zoo veel te nemen’, maar dat is erg mal en nuffig en ik raad je aan het niet na te doen.

Nu lieve Marie, weet ik heusch niet meer, wat ik van dat partijtje schrijven moet. Ik houd er geen regels op na voor zoo iets, anderen misschien wel, doch ik zeg maar: ‘wees zoo als je bent en stel je niet aan!’

Ik denk eigenlijk dat je dit zelf al weet en op je eerste uitgang geen slechten indruk wilt maken. Nu ajuus, hoor, heb maar veel pleizier. Met groeten aan de grootpapa en aan jou blijf ik,

Je liefh,

Hans.

Het levert haar een onvoldoende op. ‘Marie wordt door deze brief niet alleen niet veel wijzer doch kon er nog wel iets verkeerds door leeren,’ noteert een boze juf.

Hans groeit op in een vrouwenwereld. Op school heeft ze alleen vrouwelijke onderwijzers, haar medeleerlingen zijn meisjes en thuis leeft ze vooral in het gezelschap van haar moeder, de tantes, de huishoudster en haar zusjes. Vader is vanwege zijn drukke praktijk weinig thuis, zodat het kleine broertje eigenlijk de enige niet-vrouw is in wiens nabijheid ze dagelijks verkeert. Te midden van al die schooljuffen, tantes, nichtjes, zusjes en vriendinnen onderscheidt Hans zich als het jongensmeisje: ze geeft niets om nette kleren, haar taalgebruik is platvloers, en ze houdt van fysieke uitdagingen.

Als ze bijvoorbeeld in augustus 1896 twee weken bij haar tante Ida in Assen logeert, geniet ze het meest van de lange wandelingen over de hei. Ze moppert als haar tante te moe is om verder te gaan en even moet gaan zitten. Als het regent en tante niet wil wandelen, zwerft ze eindeloos alleen door het bos.

Ook leeft ze zich uit op de tuin. ‘Vanochtend ging ik gewapend met hark, schoffel, gieter en ouwe tuinhoed naar de tuin om daar te gieten enz.,’ schrijft ze in haar dagboek. ‘Ik vind ’t een erg leuk werk om de aardbeien-koolbedden te wieden en met emmers water te knoeien. Ik schrobde ook het straatje achter het huis. Heerlijk, daar op klompen met water te smijten en dan de glazen te spuiten.’

Op een avond, als ze in haar eentje buiten in de regen ‘heerlijk’ onder de fluweelboom zit, wordt ze zeer tegen haar zin binnengeroepen. Daar zit ze dan, ‘op heete kolen, daar “de kregel in mijn onderste ledematen woedde”. Ik kon niet meer blijven zitten, en ging als een bezetene in de Collardslaan in den regen hollen, tot verontwaardiging van Moei. Dat doet je goed, zoo eens hollen! En nu zit ik hier es een zedig poppetje te krabbelen en uit een snoepzak nieuwjaarskoeken te eten. Meteen mot ik ter kooie. Genach!’

Maar ondanks de bravoure en de kregel brengt Hans ook lange uren binnen door, pianospelend (‘pingelend’), brieven schrijvend en lezend. Net als zovele leeftijdgenootjes heeft ze haar boekenkast gevuld met typisch laat-negentiende-eeuwse meidenlectuur: de uit het Duits vertaalde Stijfkopje op school en Stijfkopje verloofd van Emmy von Rhoden, bestsellers tot ver in de twintigste eeuw, het immens populaire Van bakvischje tot bruid van Thérèse Hoven, Jonge meisjes, De genius van het kransje en De dochter van den kozak van Agatha (pseudoniem van de Rotterdamse schrijfster Reinoudina de Goeje, die tevens de vertaalster was van de Stijfkopje-boeken), Mijn zusters en ik van Tine van Berken (pseudoniem van Anna Christina Witmond-Berkhout), Zonnestraaltjes van B.B. (pseudoniem van Louise de Neve) en het uit het Frans vertaalde Colette’s avontuur van Jeanne Schultz.

Tijdens haar vakantie in Assen laaft de dan dertienjarige Johanna Westerdijk zich aan Op eigen wieken en Rozeknop van haar favoriete auteur, de Amerikaanse feministe Louisa Alcott. Thuis in Amsterdam staan nog tien boeken van Alcott in de kast. De hoofdpersonen uit deze boeken zijn levenslustige, opgroeiende bakvissen, die in een veilige en overzichtelijke wereld waarin school, huiselijkheden, kransjes en bals de belangrijkste ingrediënten vormen, langzaamaan rijp worden en leren zich te voegen naar wat hun uiteindelijke levensbestemming zal zijn: huwelijk en moederschap – of, als dat onverhoopt niet lukt, een werkkring in dienst van de mensheid. Maar voor het zover is, giechelen ze heel wat af, halen ondeugende streken uit op school, bakkeleien over strikken en gescheurde baljaponnen en tonen in woord en daad mededogen met de minderbedeelden in de wereld. Deze dames in de dop weten feilloos waar de streep loopt tussen goed en kwaad.

Er is wel narigheid: zo treuren de vier zusjes Meta, Amy, Bets en Jo in het eerste deel van Alcotts fameuze tweeluik Onder moeders vleugels en Op eigen wieken bijvoorbeeld om de afwezigheid van hun vader, die ver weg is, in de Amerikaanse burgeroorlog, en die ze misschien nooit meer zullen zien. Maar dan is er direct de liefdevolle zorg van moeder, die er voortdurend in slaagt thuis gezelligheid en vrede te scheppen, en zo de verschrikkingen van de oorlog ver buiten de deur weet te houden – zodat de zusters gedreven verder kunnen kibbelen over kerstcadeaus, haardracht, school en elkaars gedrag.

Voor de jeugdige lezeressen is er altijd wel een hoofdpersoon met wie ze zich kunnen identificeren: Meta, de zachtaardige vredestichtster; Bets, de tevreden lieverd; Amy, die precies weet hoe het hoort; of Jo, het stoere en opstandige jongensmeisje (het type aan wie ook Stijfkopje haar bijnaam ontleent). Vooral die laatste, gemodelleerd naar Alcott zelf, moet Westerdijk hebben aangesproken. ‘Ik wil er niet aan denken, dat ik volwassen moet worden en “Juffrouw March” moet heeten,’ roept Jo ergens in Onder moeders vleugels uit. ‘Lange japonnen moet dragen en er zoo deftig uitzien als een oude baker. Het is al erg genoeg een meisje te zijn, nu ik van jongensspelen, jongenswerk en jongensmanieren houd. Ik kan er maar niet overheen komen, dat ik geen jongen ben, en ik gevoel het tegenwoordig erger dan ooit, want ik sterf van verlangen om met Vader te gaan vechten, en ik kan niets doen dan thuisblijven en breien, als een grommige, oude vrouw.’ Jo vindt uiteindelijk haar bestemming als schrijfster en trouwt na veel omwegen in Op eigen wieken met de veel oudere professor Baer.

In een van Westerdijks schoolopstellen resoneert de huiselijkheid die zo kenmerkend is voor veel meisjesboeken van dat moment. ‘Een gezellig avondje’ heet het.

Drie zusjes (Ada, Marietje en Hans) en twee nichtjes (Lize en Nonny) zitten samen aan hun schoolwerk. Maar dat ‘vlotte niet recht, want als wij met ons clubje bij elkaar zaten stonden de tongetjes niet lang stil’.

Ada heeft er als eerste genoeg van. ‘“Kom,” zei Ada, “ik schei er mee uit. Die Fransche les kan ik er nu toch niet meer inkrijgen; dat moet morgenochtend maar gebeuren” en ze deed haar boek met een harden klap dicht. “Toe wees jelui nu stil; ik maak fouten in mijn thema,” zuchtte de arme Lize, die altijd erg veel moeite met haar werk had. “Weet je wat,” riep Nonny een ogenblik later, “laten we dat werken nu maar uitstellen. Het is te vervelend om geen gebruik te maken van een avondje dat we allen bij elkaar zitten. Wij zijn toch alleen thuis met de oude Keetje en die zullen wij wel in den arm nemen. Kom, wie heeft er zin in een dansje?” en meteen pakte zij Lize om ’t middel en walste met haar door de kamer. “Ja, ja dat is goed,” riepen wij in koor, namen onze boeken bij elkaar en borgen ze weg. Wel maakte Lize nog tegenwerpingen, maar daar wilden wij niet van hooren.’

De meisjes schuiven de planten in de hoek, halen een kist oude kleren van zolder en binden zich een sleep om. Ze besmeren de vloer met kaarsvet en ontsteken alle lichten. De kamer verandert in een balzaal. Ada zet zich aan de piano en speelt een vrolijke polka. ‘Weldra zwierden de twee enige paren door het vertrek. Telkens trapten we op elkanders slepen zoodat we eindelijk besloten ze maar af te doen. Eindelijk vielen we duizelig en warm op een stoel neer. Hadden we maar iets verfrisschends! We vroegen Keetje eenige citroenen te halen en persten die uit. Marietje, die de bevallige Hebe voorstelde stond op één been ons in te schenken doch, al lachende en in die wankele houding, schonk ze veel te veel water in de glazen maar het was toch erg verfrisschend. Ik loste Ada af aan de piano en het dansen begon weer.’

Opeens staat daar mama in de deurpost. ‘“Welwel, jonge dames, dat hebben jullie hier netjes toegemaakt.” Maar ze lachte toch en had pleizier in onze geimproviseerde balzaal. Als jullie alles weer opruimen, is t mij goed, zeide ze. Zoo dansten en lachten wij tot bedtijd en gingen vroolijk naar bed. Het was een heerlijk avondje geweest. Alleen was ons werk nog niet af!’

Behalve van meisjesboeken is Westerdijk een liefhebster van de werken van Charles Dickens (van wie ze eenentwintig boeken in haar kast heeft) en van de reeks natuursportboeken van Eli Heimans en Jac. P. Thijsse. Voor Westerdijks beroepskeuze en verdere carrière zijn vooral die laatste frisse, montere boekjes met de fraaie tekeningen en opgewekte teksten van doorslaggevend belang geweest.

Van vlinders, bloemen en vogels heette de eerste in de reeks, en het boekje bleek direct na verschijnen in 1894 een doorslaand succes. Nummer twee, In sloot en plas, verscheen een jaar later en overtrof het eerste in populariteit. Weer een jaar later lanceerde het Amsterdamse onderwijzersduo het maandblad De levende natuur, dat binnen drie maanden zijn duizendste abonnee registreerde. En met de gelijktijdige publicatie van Door het rietland vestigden deze beide ‘wandelaars’ definitief hun naam als baanbrekers van deze nieuwe tak van sport. Tot ver in de twintigste eeuw stortte de opgroeiende jeugd zich enthousiast op het sparen en opplakken van plaatjes in de door Jac. P. Thijsse volgeschreven Verkade-albums.

‘Werkelijk, deze tocht door de veenlanden doet verlangen eens een paar natte voeten te halen in den zuur-ruikenden, drassigen bodem, die zoveel heerlijkheden herbergt,’ schrijft Westerdijk over Door het rietland in 1911. Dat was ook precies wat de beide onderwijzers met hun boekjes beoogden: de jeugd mee naar buiten nemen, naar sloot of plas, het park in, de dijk langs, en ze aan te sporen zelf eens goed te kijken naar wat er allemaal leeft. Vieze handen en natte voeten hoorden daar natuurlijk bij. ‘We kunnen de koe niet in de school brengen, maar wel de leerlingen bij de koe,’ luidde het begeleidende pedagogische adagium.

Dit soort aandacht voor de natuur was nieuw in Nederland. Hoe schrikbarend weinig kinderen aan de lagere school in ‘een van de onzindelijkste armenbuurten van Amsterdam’, waar Heimans in 1892 als leraar aan de slag ging, van de natuur af wisten, illustreerde hij zo: ‘Hang een duidelijke plaat van de mol op en breng, terwijl de plaat nog hangt, een mol in de school. Zonder eerst de kleintjes af, die het dier bij toeval eerder gezien hebben; vraag dan op de rij af naar de naam, en laat het u dan toch vooral niet verbazen, door enkelen het beest een stier, door anderen een vos te horen noemen; ongetwijfeld zijn er kinderen, die het niet eens voor een dier aanzien.’

Juist voor kinderen uit de stoffige en stinkende arbeidersbuurten waren Heimans’ schoolwandelingen langs de rand van de stad een verademing. En voor meisjes die op een keurige vierdeklasseschool zaten, boden de wandelboekjes de mogelijkheid en het alibi eens flink op eigen houtje in de natuur rond te struinen.

Op latere leeftijd vertelde Westerdijk dat ze op haar vrije dagen het liefste haar vader vergezelde als die in zijn zwarte dokterskoets naar patiënten ging in omliggende boerderijen. Terwijl papa binnen zijn kunsten vertoonde, wroette zijn oudste dochter dan in de sloot, vulde haar botaniseertrommel met plantjes en ving kikkervisjes in glazen potten. Thuis determineerde ze dan heel precies de inhoud. Het ‘zelf zien en oordelen, zonder voorafgaande opgeschroefde boekenwetenschap’ was een van de waardevolste lessen die zij uit deze tochten trok. Westerdijk herinnerde zich Eli Heimans als ‘een van de intelligentste mensen die ik ooit ontmoette’.

Na de lagere school gaat Westerdijk eerst een jaar naar de School voor Meer Uitgebreid Lager Onderwijs voor Meisjes op de Prinsengracht. Behalve in de gebruikelijke vakken, zoals Nederlands, rekenen, geschiedenis, aardrijkskunde, Frans, Engels, Duits, natuurlijke historie, schoonschrijven en handwerken krijgt ze nu ook voor het eerst les in natuurkunde. Het gaat haar allemaal erg makkelijk af.

Waarschijnlijk is dat de reden dat ze zich voor het volgend schooljaar aanmeldt bij de hogereburgerschool voor meisjes met vijfjarige cursus aan de Keizersgracht. Deze school had in 1872 zijn deuren geopend als hbs voor meisjes met driejarige cursus, en had in het jaar dat Westerdijk zich aanmeldde, juist het lesprogramma uitgebreid naar een vijfjarige cursus. Het was de enige meisjes-hbs in Amsterdam, en de school werd druk bezocht door meisjes van de goede standen.

Zoals in de Wet op het Middelbaar Onderwijs uit 1863 was voorgeschreven, legde de hbs meer nadruk op de exacte vakken en de moderne talen dan het veel oudere gymnasium, waar de klassieken domineerden. Oorspronkelijk beoogde de wet via de hbs jongens uit de middenklassen een vooropleiding te bieden voor de meer technisch-administratieve beroepen, waaraan in het laatste kwart van de eeuw een snelgroeiende behoefte bestond. Maar in de praktijk bleek de hbs al snel de meest geijkte vooropleiding voor wat later wel de Tweede Gouden Eeuw van de natuurwetenschappen is gaan heten. Van de vijf Nobelprijswinnaars die Nederland aan het begin van de twintigste eeuw telde, hadden vier de hbs als vooropleiding. Ook het gros van de hoogleraren dat in het laatste kwart van de negentiende eeuw in de natuurwetenschappen benoemd was, had de hbs gevolgd. Dat de hbs niet direct toegang tot de universitaire examens gaf – daarvoor moest eerst nog een staatsexamen in Latijn en Grieks worden afgelegd – bleek in praktijk geen onoverbrugbare barrière voor een glanzende academische carrière.

Het vakkenpakket aan de meisjes-hbs was niet hetzelfde als dat aan het jongensequivalent. Vakken als scheikunde, natuurkunde en werktuigkunde stonden niet op het programma van de meisjes, en andersom hoefden de jongens op hun school niet te leren handwerken en zingen. Maar voor beide gold formeel een toelatingsexamen.

Westerdijk doet dat niet, maar start in de vierde klas ‘als toehoorderes voor de 4 talen, geschiedenis en aardrijkskunde’. Blijkbaar volgt ze geen lessen in de overige verplichte vakken aan deze hbs: reken-, stel- en meetkunde, boekhouden, kennis der natuur, tekenen, esthetica, staathuishoudkunde en staatsinrichting van Nederland, handwerken en schoonschrijven. Toch krijgt ze op haar rapporten ook een cijfer voor handwerken en natuurlijke historie – kennelijk is ze ook voor die vakken in de loop van het schooljaar alsnog als toehoorderes toegelaten.

Voor het eerst in haar leven krijgt ze nu ook les van een man: Dr. J. Kamminga van der Meer onderwijst er de kennis der natuur.

Volgens klasgenoot Christina Pouw – Krissie – nam Hans al snel een uitzonderingspositie in door haar begaafdheid. ‘Ze was zeer zelfbewust en niet makkelijk voor de schuchtere leraar, die haar met “juffrouw Westerdijk” aansprak. “Zegt u maar Hans,” was haar reactie.’

Onder haar nieuwe klasgenoten treft Johanna Westerdijk in 1898 de vrouw die haar leven lang haar boezemvriendin zal blijven, Catharina Petronella Sluiter, kortweg To.

To Sluiter is negen maanden jonger dan Hans, en geboren en getogen in Nederlands-Indië. Op haar zevende zijn zij en haar drie jaar oudere broer Job, samen met hun moeder Susanna Petronella Sluiter-Kraaij en vader Carel Philip Sluiter, gerepatrieerd. Als de meisjes elkaar leren kennen, is To’s vader net benoemd tot hoogleraar in de zoölogie aan de Universiteit van Amsterdam.

Ze hebben veel gemeenschappelijk. Net als Hans is To een vaderskind. Ze zijn allebei zeer muzikaal, houden van wandelen, het buitenleven, lezen en korte bondige namen. En net als Hans is To wars van conventies, en vastbesloten op eigen kracht een plek in de maatschappij te veroveren.

Zestien en zestienenhalf zijn ze, als ze in de zomer van 1899 ieder een bladzijde in hun gezamenlijke Album de Confidence vullen. Met haar kenmerkende ernst beschrijft To als haar dominantste karaktertrek ‘gemis aan zelfkennis!’ Hans houdt het bij ‘ongeduldigheid’.

Wat ze het meest waarderen in een man. To: ‘Volharding. Rondheid.’ Hans: ‘Leuke eenvoudigheid.’ En in een vrouw. To: ‘Huiselijkheid. Zachtheid.’ Hans: ‘Oprechtheid.’

To wil het liefst van alles ‘geacht en bemind’ zijn, Hans ‘een kunstenares’.

To’s devies: ‘Rust roest.’ En dat van Hans – in haar karakteristieke plat-Amsterdams: ‘Fraaihaad, blaaihaad.’

Hans Westerdijk en To Sluiter in Eerbeek, omstreeks 1900 (PRIVÉCOLLECTIE R. FEENSTRA)

Het duurt niet lang eer Hans in de vakantie met haar vriendin meegaat naar Eerbeek, waar de familie Sluiter een buitenhuis heeft laten bouwen. Uren wandelen ze er samen over de hei, biljarten in de lokale kroeg, maken muziek of spelen potjes kaart bij de haard. Soms gaat Krissie ook mee.

Het volgende schooljaar, 1899-1900, doorlopen de drie de vijfde klas, Westerdijk in tegenstelling tot de andere twee nog steeds als toehoorderes. Aan het einde van dat jaar maakt de directrice bekend wie er het diploma van de hbs krijgen: Catharina Sluiter hoort bij de zeventien meisjes die een volledig diploma gehaald hebben, Christina Pouw heeft met twaalf anderen een onvolledig diploma, en de naam Johanna Westerdijk wordt niet genoemd. Zij moet dan die ene leerling zijn, over wie de directrice meldt dat zij ‘geen diploma kon verkrijgen’.

Aan haar cijfers zal het niet gelegen hebben. Waarschijnlijk mocht ze simpelweg geen eindexamen doen vanwege haar status als toehoorderes. Maar opmerkelijk is het, gezien haar latere benoeming tot hoogleraar, wel.

Het verklaart misschien waarom ze bij haar afscheid als hoogleraar de verslaggever van Het Parool, die wil weten of haar vrouw-zijn een rol gespeeld heeft bij haar benoeming, nogal bars de mond snoert: ‘Helemaal niet. Er is nooit een woord over gevallen. […] Een vrouw die van het gymnasium kwam, kon studeren. Een vrouw, die gestudeerd had, kon promoveren. Een gepromoveerde vrouw kon hoogleraar worden. Wel, en dat gebeurde ook. Uit!’

.

2. Een beetje opstandigheid

De Amsterdamse hoogleraar in de botanie Hugo de Vries had het natuurenthousiasme van het lerarenduo Heimans en Thijsse altijd met grote instemming gevolgd. Hij was zelfs niet te beroerd zo nu en dan ook een duit in het ontluikende natuurbewustzijnszakje te doen. ‘Heerlijk is de natuur en zoo verscheiden zijn de uitingen van haar leven, dat zij bijna overal en altijd ons allerlei aanbiedt wat met onze gemoedstoestand overeenkomt en ons troost kan doen vinden in tegenspoed,’ schreef hij bijvoorbeeld in het Album der natuur in 1899. ‘Hoe meer wij met de natuur omgaan, des te tevredener en vroolijker wordt onze levensopvatting, des te edeler onze denkbeelden en bedoelingen.’

Maar veel minder vrolijk stemmend is de teneur van een kort stuk dat hij in 1900 in datzelfde blad laat plaatsen. Ook de duizenden jonge, geestdriftige natuursporters zien het in het juninummer van hun eigen lijfblad De levende natuur verschijnen. ‘Alle overdrijving schaadt,’ waarschuwt de hoogleraar opeens. ‘Zoo heeft ook de beoefening der natuurlijke historie hare gevaren. Ik bedoel voor hen, die zich geheel aan deze studie wenschen te wijden en die tevens daarin het middel voor hun levensonderhoud hopen te vinden. Deze hoop berust op een dwaling.’

Lange tijd was het aantal studenten plant- en dierkunde op één hand te tellen geweest. In het tijdvak 1877-1888 waren in Amsterdam in totaal dertien studenten aan de studie begonnen: vier vrouwen en negen mannen, gemiddeld iets meer dan één per jaar. Maar met de toenemende populariteit van de wandelnatuurboekjes van Heimans en Thijsse begon ook die van de biologiestudie te stijgen.

Van vijf eerstejaars in 1896 en vier in 1897 steeg het aantal plotseling naar elf in 1898 (één vrouw, tien mannen), en opnieuw naar elf voor het daaropvolgende studiejaar (vier vrouwen, zeven mannen). In absolute aantallen lijkt deze toename vrij overzichtelijk, maar omgezet naar percentages betekende het dat een derde deel van de nieuwkomers aan de Faculteit Wis- en Natuurkunde in het studiejaar 1899-1900 voor de studie plant- en dierkunde koos. ‘U is al nummer elf,’ mopperde Hugo de Vries tegen de ongelukkige die zich in 1899 als laatste aspirant-student bij hem vervoegde, ‘zoudt u niet een ander vak kiezen?’

De Vries’ ongenoegen richt zich vooral op de gebrekkige beroepsperspectieven van de aanstaande plant- en dierkundigen. Wie gepromoveerd was, kon zijn tijd misschien nuttig besteden als assistent op een universitair laboratorium of op het zoölogisch laboratorium in Napels of eventueel aan ’s Lands Plantentuin in Buitenzorg (thans Bogor) op Java of aan een van de proefstations in de koloniën. Een enkele vacature was er misschien ook nog bij de fytopathologische dienst in Amsterdam of bij het toezicht op de visserijen. Maar dan hield het op. Alleen voor de enkeling die op eigen kosten de wetenschap kon beoefenen, bleef er mogelijk een toekomst over – maar ook dat was heel betrekkelijk: ‘Zelfs hij, wien dit geluk te beurt valt, verlangt naar eene betrekking; want allengs begint hij te gevoelen dat hij in zulk eene toch aangenamer en nuttiger werkzaam kan zijn, dan zonder.’

Voor Johanna Westerdijk, trouw lezeres van De levende natuur, gelden geen van deze condities. Deelname aan de academische examens is bij voorbaat uitgesloten, omdat ze gymnasium- noch hbs-diploma heeft, en ook het aanvullend staatsexamen in de klassieke talen niet heeft afgelegd. Promoveren zit er in ieder geval niet in en toereikend vermogen om op eigen kracht de wetenschap te kunnen bedrijven, bezit ze evenmin.

Ze kan zich eigenlijk alleen maar aan de Faculteit Wis- en Natuurkunde laten inschrijven om zich voor te bereiden op het staatsexamen voor de middelbaar-onderwijsakte K IV. Met dat diploma op zak mag ze les gaan geven in de delfstof-, aard-, plant- en dierkunde aan een middelbare school. Voor tweehonderd gulden collegegeld per jaar krijgt ze toegang tot de academische colleges, die op dat moment gelden als een uitstekende voorbereiding op het staatsexamen. Met haar vooropleiding lijkt een carrière als lerares in het middelbaar onderwijs op dat moment dan ook het enige realistische beroepsperspectief.

Het onderwijs? ‘Zeer bepaald moet ik hen, die nog geen student zijn, afraden zich voor het examen van Middelbaar Onderwijs in de Plant- en Dierkunde, de zoogenaamde Akte K IV voor te bereiden,’ schrijft De Vries. ‘Deze Akte geeft geen recht voor een benoeming aan een gymnasium en, ofschoon de wet voor verschillende uitleggingen vatbaar is, ook geen recht voor eene benoeming aan een HBS met vijfjarigen cursus. Moge thans het bestaand gebrek zulke benoemingen wettigen, zoodra er ruime keuze zal zijn wordt dit noodzakelijk anders.’

Wie als natuurliefhebber toch per se wil gaan studeren, besluit De Vries, kan nog altijd beter voor scheikunde kiezen – dat is tenminste ‘practisch van nut’ – of voor geneeskunde of de wetenschap van de mens: ‘hier ligt een rijk veld voor eigen studie, dat ten onzent nog al te zeer van de biologie gescheiden is.’

‘Een waarschuwing, als die van prof. Hugo de Vries is werkelijk niet overbodig om teleurstelling te voorkomen,’ beamen Eli Heimans en Jac. P. Thijsse namens de redactie van De levende natuur in een introductie op het stuk van De Vries. ‘Ook wij achten het verkeerd de natuurstudie op te vatten met het oog op winst of een bestaan.’ De reden hiervoor lag simpelweg in de aard van de sport: ‘Wij hebben ’t al lang ondervonden en meer dan eens gezegd, onder andere in In sloot en plas (in navolging van Swammerdam), dat “de natuurlijke historie iets is waar geen duit winst van komt” en juist daarom trekt die studie ons en velen met ons aan. ’t Is de studie om de studie, het goede doen, omdat het goed is en het ons verheft boven ’t alledaagse en ’t dierlijke. Wie lager doel nastreeft, vindt er zelden het ware genoegen in.’

Op het oog sorteert het stuk het gewenste effect. Voor de cursus 1900-1901 melden zich volgens Westerdijk slechts drie studenten plant- en dierkunde. Zij is een van die drie.

Uit de eerste hand is er over Westerdijks Amsterdamse studietijd weinig bekend. Uit haar collegedictaten blijkt welke colleges ze gevolgd heeft, maar op een enkele brief en één roemrucht verhaal na moet een reconstructie ervan voornamelijk op secundaire gegevens rusten.

Zo is uit de alfabetisch gerangschikte lijst van ‘Studenten voor het eerst ingeschreven’ in het Jaarboek van de Universiteit van Amsterdam af te leiden dat zich voor het studiejaar 1900-1901 in totaal negenendertig nieuwe studenten aan de Faculteit Wis- en Natuurkunde inschrijven. Westerdijks naam staat daar inderdaad zonder enige toevoeging tussen; blijkbaar maakt het voor de academische administratie niet zoveel uit wie officieel student is (en dus aan de academische examens mag deelnemen), en wie zich alleen inschrijft om zich op een van de MO-akten voor te bereiden.

De MO-akten waren ingesteld in de Wet op het Middelbaar Onderwijs in 1863. Bezitters ervan mochten lesgeven aan een van de, door diezelfde wet in het leven geroepen, nieuwe middelbare scholen: een hbs, een polytechnische school of een rijkslandbouwschool. In theorie kregen alleen houders van de akte A de volledige lesbevoegdheid voor de wis- en werktuigkundige vakken. Akte A bestond uit akte K I voor wiskunde, K II voor mechanica, K III voor natuur- en scheikunde en K IV voor delfstof-, aard-, plant- en dierkunde. Maar omdat gebleken was dat niemand ze alle vier in één keer kon of wilde halen, en er vrij snel na 1863 een groot tekort aan bevoegde leraren ontstaan was, konden in de praktijk ook de houders van slechts een van de akten als leraar aan de slag.

Het niveau van het staatsexamen voor K IV was gelijk aan dat van het universitaire kandidaatsexamen plant- en dierkunde. De meeste K IV-studenten volgden daarom dezelfde colleges als de hoofdvakstudenten. Het examen zelf vond jaarlijks één keer plaats in Den Haag. Een speciaal door de minister van Binnenlandse Zaken ingestelde commissie, bestaande uit hoogleraren in de botanie, de zoölogie en de geologie, examineerde de kandidaten dan twee dagen lang, waarna ze besloot de akte al dan niet toe te kennen. Formeel was dat ook het einde van het traject: de akte gaf in Nederland geen recht om te promoveren.

Uit verschillende edities van het Jaarboek van de Universiteit van Amsterdam blijkt verder dat de Faculteit Wis- en Natuurkunde met bijna honderdvijftig studenten inmiddels de op een na grootste is – alleen Geneeskunde steekt er met bijna vierhonderdvijftig studenten met kop en schouders bovenuit. Opmerkelijk is dat het percentage vrouwelijke studenten aan de Faculteit Wis- en Natuurkunde al jarenlang veel hoger was. Met maar liefst vijftien vrouwelijke eerstejaars (dus bijna veertig procent) voor de lichting 1900-1901 lijkt deze trend zich onveranderd door te zetten.

Het docentenkorps weerspiegelt deze verhouding op geen enkele manier. De acht gewoon en zes buitengewoon hoogleraren, de enige lector en de vijf privaatdocenten die de faculteit op dat moment telt, zijn allen man.

Sommigen staan aan het front van de internationale wetenschap, zoals de hoogleraren in de natuurkunde en latere Nobelprijswinnaars J.D. van der Waals en Pieter Zeeman, en de scheikundigen H.W. Bakhuis Roozeboom en C.A. Lobry de Bruyn, beiden getalenteerde leerlingen van de latere Nobelprijswinnaar J.H. van ’t Hoff, die in 1895 zijn positie aan de Amsterdamse universiteit verruild had voor een meer prestigieuze in Berlijn. Maar gezien haar studieplannen zal Westerdijk met hen weinig te maken krijgen.

Het onderwijs dat voor haar van belang is, wordt op dat moment verzorgd door zes hoogleraren: drie gewoon, drie buitengewoon. Die laatsten zijn, in tegenstelling tot hun ‘gewone’ collega’s, in deeltijd bij de universiteit aangesteld. Ze verdienen in de regel dus minder en geven doorgaans ook veel minder uren college. Toch dalen ze hierdoor niet in aanzien. Integendeel: wie onafhankelijk van de universitaire honoraria in zijn levensonderhoud kan voorzien, geeft aan het extraordinariaat vaak juist de voorkeur, omdat het hem veel meer tijd voor eigen onderzoek laat – en juist daaraan ontleent het gros van de geleerden rond de eeuwwisseling zijn reputatie en prestige.

Dat geldt bijvoorbeeld voor de zoöloog Max Weber, die met zijn achtenveertig jaar in 1900 al tot de ouderen aan de Amsterdamse faculteit gerekend werd. Nadat hij, sinds zijn benoeming tot gewoon hoogleraar in 1884, ruim veertien jaar bijna onafgebroken het zoölogieonderwijs voor zijn rekening genomen had, vond hij het tijd om weer op onderzoek uit te gaan. Hij had daarom het gemeentebestuur verzocht zijn gewoon hoogleraarschap om te zetten in een buitengewoon, zodat hij zich in alle rust zou kunnen voorbereiden op de Siboga-expeditie. Het jaar daarop begonnen hij en zijn vrouw Anna Weber-van Bosse inderdaad aan hun veelbesproken reis naar de Indische archipel, en bijna een jaar later, in februari 1900, keerden ze, beladen met een schat aan onbekend dierlijk en fossiel materiaal, terug.

In zijn plaats had het gemeentebestuur, eveneens op zijn verzoek, Webers twee jaar jongere vriend en collega Carel Philip Sluiter – lector in de zoölogie sinds 1891, en de vader van Westerdijks boezemvriendin To – tot gewoon hoogleraar in de zoölogie benoemd. Rond 1900 doceert Sluiter dan ook het grootste deel van het zoölogisch onderwijs in de vergelijkende anatomie en embryologie, terwijl Weber vooral de practica leidt en de gevorderde studenten college geeft over de geografische verspreiding van dieren, vaak gelardeerd met kleurrijke verhalen over zijn avonturen tijdens de expeditie met het marineschip Siboga.

De beide zoölogen hebben een stevige onderzoeksreputatie. Ook Sluiter had inmiddels alle windstreken van de wereldzeeën bevaren, al was het in zijn geval vóór hij met vrouw en kinderen definitief in Amsterdam neerstreek. Zo was hij, als net gepromoveerde jongeman van vierentwintig, een van de jongste deelnemers geweest aan de eerste onderzoeksexpeditie van de Willem Barents naar de Noordelijke IJszee in 1878 – niet te verwarren met de eerste poolexpeditie van de ontdekkingsreiziger Willem Barentsz drie eeuwen eerder. De mariene fauna uit het ijskoude water bij Spitsbergen en Nova Zembla had sindsdien een belangrijk deel van haar geheimen aan de wetenschap moeten prijsgeven. Tijdens deze reis was ook, in de woorden van Max Weber, ‘de kiem gelegd voor zijn liefde en belangstelling voor de studie der ongewervelde bewoners der zee’.

Prof. C.P. Sluiter, Hans Westerdijk en To Sluiter in Eerbeek, omstreeks 1903 (PRIVÉCOLLECTIE R. FEENSTRA)

Toen de jonge Sluiter nog in datzelfde jaar een betrekking kreeg als leraar aan het gymnasium Willem III in Batavia, zette hij daar, ‘in noesten, onvermoeiden arbeid, en geholpen door een sterk lichaam en een stalen gezondheid’ zijn pionierswerk naar de tot dan toe verwaarloosde fauna van de Indische zeeën voort. ‘Het waren de vruchtbaarste en gelukkigste jaren van zijn leven,’ aldus Weber.

Behalve hun aanstelling aan de Amsterdamse universiteit en hun belangstelling voor de onderzeese bewoners van de Indische archipel deelden Weber en Sluiter een voorliefde voor het buitenleven. Op enkele honderden meters van de Hungeling van de familie Sluiter lag het enorme Huize Eerbeek van Anna Weber-van Bosse en haar echtgenoot, dat grotendeels als laboratorium ingericht was.

Wie het huis binnenging, stond al snel oog in oog met een imposant schilderij, waarop een oude vriend van Anna Weber, de kunstenaar Louis Stracké, haar echtgenoot in 1886 vereeuwigd had. In het midden van het doek staat de bebaarde zoöloog, het scalpel geheven boven een levenloze leeuw. Aan weerszijden van hem vier aandachtig luisterende studenten. Ingewijden herkennen in drie van hen jongens met wie het echtpaar Weber later op zeer goede voet kwam te staan: J.M. Janse, de toekomstige hoogleraar botanie aan de Leidse universiteit, J.T. Oudemans, zoon van de Amsterdamse hoogleraar in de botanie C.A.J.A. Oudemans, en F.A.F.C. Went, de latere hoogleraar in de botanie aan de Utrechtse universiteit. Op de voorgrond klemt een grijsharige man in een overall, ook met baard, zittend op een kist, met een tang de ingewanden van het dier vast. Deze man representeert het meest tot de verbeelding sprekende deel van het tafereel. Voor hij zijn bestemming vond als Webers amanuensis in het Zoölogisch Museum jaagde hij op walvissen in de noordelijke ijszeeën. Studenten kenden hem als de laatste walvisvaarder.

Dat het echtpaar Weber-van Bosse rond 1895 zijn intrek op het monumentale Huize Eerbeek had kunnen nemen, was vooral te danken aan Anna’s kapitaal. Anna van Bosse kwam uit een zeer welgestelde Amsterdamse familie. Ze had haar moeder op jonge leeftijd verloren, en was opgegroeid onder de hoede van haar tien jaar oudere zus. Een Zwitserse juf had haar onderwijs aan huis gegeven. Zoals zovele meisjes uit haar milieu had ook Anna daarbij een voorliefde voor de botanie en de zoölogie aan de dag gelegd.

Op haar achttiende was ze getrouwd met de vijf jaar oudere kunstenaar Wilhem Willink van Collen, waarna het jonge stel al snel opgenomen was in de artistieke kringen van de hoofdstad, waarvan ook August Allebé, de eerste hoogleraar-directeur van de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam, deel uitmaakte. Het huwelijk was van korte duur: na zeven jaar overleed Wilhem en werd Anna een jonge, voorname en bovenal treurende weduwe.