Kees Sluys

Mart Smeets

Biografie

==

2012

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Kees Sluys

Omslagontwerp Pankra

Omslagbeeld Stephan Vanfleteren

Verzorging e-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 2284 0 / NUR 491

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Inhoud

Proloog

Jeugd

Middelbare school

Basketbal

Journalistiek

De fiets

Grote meneer

Voetbal en andere ongemakken

Boeken

Hard werken – weinig leven

Afscheid en comeback

Bon vivant

Knorrepot met hart van goud

Doping

Nieuwe wegen

Het einde

Marts grote falen

Epiloog: van werken is nog nooit iemand doodgegaan

Foto’s

Dankwoord

Bronnen

Proloog

‘Straks ga ik naar Los Angeles,’ had Mart tegen Ischa Meijer gezegd in een interview dat begin juli 1984 in Vrij Nederland werd gepubliceerd.

Vanzelfsprekend was het de bedoeling dat Nederlands beste en bekendste verslaggever-presentator na afloop van de Tour de France linea recta richting Amerika zou afreizen. Daar ging hij verslag doen van de Olympische Spelen, die van 28 juli tot en met 12 augustus zouden plaatsvinden.

Een jaar eerder was hij al met regisseur Martijn Lindenberg naar Los Angeles afgereisd in het kader van voorbereidende activiteiten voor Studio Sport. De twee mannen, die zo’n prima team vormden, zagen het helemaal zitten en hadden grootse plannen. Het liefst zouden ze de Spelen coveren met Mart als anchorman ter plaatse. Maar daar was het NOS-budget niet toereikend voor, dat bleef voorlopig toekomstmuziek. Wel zouden ze in Amerika veel kunnen opsteken, en daar later hopelijk hun voordeel mee doen.

In Los Angeles ontmoetten de mannen ook Peter Ueberroth, de grote baas van de Spelen, die als geen ander wist hoe je de Spelen commercieel kon uitbaten. Tussen de bedrijven door wilde hij Mart graag aan een nieuw contract bij de NOS helpen. Verdiende die man uit Nederland zo weinig? In de VS streek een goede anchorman algauw een miljoen dollar per jaar op. En dat Mart met zijn relatief bescheiden inkomen naast het presenteren ook nog interviewde, filmpjes maakte en commentaar gaf bij wielrennen, schaatsen en basketbal, daar snapte hij al helemaal niets van.

Na twee weken rondkijken en contacten leggen keerden de mannen terug naar Nederland. Mart kon niet wachten om het volgende jaar als verslaggever naar Los Angeles af te reizen.

==

Smeets zou nooit op het vliegtuig stappen, want hij werd tijdens de Tour de France door de NOS-leiding geschorst.

Toen Mart met lichte trots had laten weten dat hij geïnterviewd zou worden door Ischa Meijer, had zijn vader hem meteen gewaarschuwd: ‘Kijk uit voor die man, let op je woorden.’ Smeets sr. vertrouwde de kleine journalist met de scherpe pen niet helemaal, al zag hij wel in dat het een vakman was. Een paar maanden eerder had de gehaaide reporter het Rotterdamse burgemeestersechtpaar Peper, beiden in kennelijke staat, laten leeglopen.

Mart en Ischa, die aanvankelijk in de veronderstelling verkeerde dat de presentator ook joods was, liepen elkaar in Amsterdam-Zuid wel eens tegen het lijf. Dan dronken ze een kop koffie en praatten over het leven. Nu kwam Meijer naar Parijs, waar Mart op zijn hotelkamer bezig was met zijn voorbereidingen op de Tour.

Het werd een gezellig samenzijn in een Parijse brasserie nabij Marts hotel. Toen Mart na een paar uur en een glas wijn weer richting hotel vertrok had hij geen idee wat hij had aangericht.

Evert ten Napel herinnert zich de affaire nog goed. ‘Eens in de zoveel tijd had Mart zoiets, een spraakmakend interview, in Het Parool, de Vara-gids of de Volkskrant. Zo’n stuk waarvan je dacht: mot dit nou zo nodig? Dan belde Theo Reitsma mij op en zei: “Het is weer zover, hoor. Een lekker interview met Smeets.” Konden we de borst weer natmaken.’

In 1983 was Mart al eens voor een dag geschorst geweest wegens kritiek op de leiding van de NOS. Nu was hij echt te ver gegaan. Het begon er al mee dat hij zich beklaagde over het feit dat die ‘holle, bolle NOS’ de Tourploeg een paar jaar eerder had gehuisvest in Château Royal bij Evian-les-Bains, ‘te duur voor de Aga Khan’. En: ‘Ik word geacht mij op te houden in omgevingen waarvan de levensstandaard voor mij veel te hoog ligt. Belachelijk.’

Studio Sport ‘heeft als rubriek geen journalistiek geweten. [...] Als de Tour maar mooi overkomt, met hoge kijk- en waarderingscijfers – dan is mijn baas helemaal gelukkig. Ik verzet mij daar voortdurend tegen.’

Ook NOS-directeur Carel Enkelaar kreeg het voor zijn kiezen. Die weet ‘omtrent de kwintessens van sport geen reet; niets’. Net zo min als Marts chef. ‘Kees Boerhout is weer bang voor zijn baas. Carel Enkelaar is een tiran, maar wél van de aardige soort. Je kunt verschrikkelijk met hem lachen. Hij is heel slim. Een katholiek, maar hij had een jodenjongen kunnen zijn.’

Over wielrennen en de Tour de France zei Mart: ‘Laat de kijkers maar in de waan dat al die renners gelijk aan de start komen: honderdzeventig boerenkinkels; allemaal jongens die gezond zijn opgevoed met veel Tarvobrood – laat het publiek dat nou maar denken. De wetenschap die je als journalist hebt: hij gebruikt dope, hij niet; hij zus, hij zo – moet je dat nou echt openbaar maken? Wie, welke zaak dien je er eigenlijk mee? Je publiek? Jezelf? Je vak? Ik ga er eigenlijk nog steeds van uit dat ik mijn stiel ermee dien – hoewel ik denk dat ik daarin milder word. Ik heb heel lang dat gedrevene gehad, om aan te tonen dat sport heel echt en eerlijk moet zijn: maar ik zie nu wel in dat binnen die enorm grote cirkel van de sportwereld zoveel andere zaken een voorname rol spelen – het is allemaal gewoonweg niet meer te bevatten.’

Ook zei hij nog iets over de sporttic waarmee hij nu eenmaal was behept, en op zijn zevenendertigste in de toekomst kijkend: ‘Ik heb mezelf, eerlijk gezegd, nooit de vraag gesteld: hoe lang nog? Heb ik wel een finish in dit metier?’

==

Toen op woensdag 4 juli de nieuwe Vrij Nederland in de kiosken lag – de Tour was een kleine week onderweg – waren de rapen gaar. Smeets werd zonder pardon vanuit Alençon teruggeroepen. Op het vliegveld in Parijs riepen Nederlandse reizigers hem al na: ‘Hé Martje, je bent ontslagen.’ Zelf wist hij op dat moment nog niks.

‘SMEETS IS WEER BRUTAAL’ luidde op 5 juli de kop van het stuk in de populaire Volkskrant-rubriek ‘Dag in Dag uit’.

De volgende dag werd hem te verstaan gegeven dat de NOS geen vertrouwen meer had in zijn functioneren en dat de leiding het dienstverband zo spoedig mogelijk wilde beëindigen. Smeets werd voor de keus gesteld: vóór maandag 16 juli zelf ontslag nemen of ontslagen worden. Hij koos voor mogelijkheid twee, maar legde zich niet zomaar bij zijn lot neer en schakelde de Nederlandse Vereniging van Journalisten in.

Na afloop van het enerverende onderhoud in Hilversum bracht Mart later die dag ter ontspanning een bezoek aan de Haarlemse Honkbalweek. Daar bleek zijn enorme populariteit. Toen hij op de tribune verscheen werd hij door het publiek bij het derde honk toegezongen. ‘Ik kreeg er kippenvel van en moest serieus op mijn lip bijten toen ik een geweldig warm applaus ontving.’

==

Op 31 juli werd, weer in ‘Dag in Dag uit’, gemeld dat Smeets tijdens de ontslagprocedure ‘al nieuw onderdak heeft gevonden bij de AVRO’.

Dat was voorbarig. Inderdaad had Smeets die maand een keer rond de tafel gezeten met AVRO-coryfee Wibo van der Linde en Ruud ter Weijden (die in 1980 bij Studio Sport was vertrokken), maar tot overeenstemming was het niet gekomen.

Intussen werd op de redactie naar mogelijkheden gekeken om Mart te behouden. Evert ten Napel speelde daarin een belangrijke rol. Na overleg met Jan Stekelenburg (‘Jan was niet eens in vaste dienst, maar al wel een soort pater familias, zo iemand voor wie iedereen respect heeft’) besloot Ten Napel, zelf pas sinds 1982 werkzaam bij de televisie, Enkelaar op te bellen. ‘Die zat in zijn buitenhuis in Buurse. Ik weet nog dat ik eerst zijn vrouw aan de lijn kreeg. “Zo, ik had wel verwacht dat iemand van jullie zou bellen,” zei hij, “maar niet dat jij het zou zijn.” ’

De volgende dag om tien uur stonden Ten Napel en Stekelenburg in de kamer van Enkelaar. ‘Carel deed dan meestal de koelkast open en dan werd er eerst een jenever geschonken, “Twents water” in de volksmond. Om de stemming te peilen. We hebben een lang gesprek gehad en uiteindelijk werd duidelijk dat Mart misschien toch nog een kans had. En dat er van hem werd verlangd dat hij tijdens de Olympische Spelen achter de schermen in Hilversum actief moest zijn.’

==

Mart was ernstig gegriefd, in zijn eer aangetast. Hij mocht niet naar de Olympische Spelen in het door hem zo geliefde Amerika en besloot vervolgens tot een sportieve revanche op de ‘enge meneren’. Dat deed hij door twee weken lang onafgebroken in de studio in touw te zijn. Zestien uur per dag. Mart werd eindredacteur van de Ontbijtshow. Het door Koos Postema en Harmen Siezen gepresenteerde olympische ochtendprogramma (speels, afwisselend en origineel) werd een groot succes.

Een van de medewerksters was Monique Hamer, die sinds een paar jaar bij de beeldbandmontage van Studio Sport werkte. ‘Mart deed die ontbijtshow geweldig. Samen met Peter Kloosterhuis deed ik atletiek. Beeldbandwerken met Mart was heel leuk en creatief. Beetje chaotisch, maar wel altijd net even anders. Het was lekker met Mart als eindredacteur.’

==

De affaire legde pijnlijk bloot hoe omstreden het aanstellingsbeleid van NOS-directeur Carel Enkelaar was. Nadat Bob Spaak eind 1980 afscheid had genomen als sportchef waren twee namen als zijn mogelijke opvolger uit de bus gekomen: Parool-sportjournalist Cees van Nieuwenhuizen en Theo Reitsma. Maar Enkelaar wilde meer greep op de afdeling en bedacht iets anders. Omdat beide kandidaten ‘managerskwaliteiten ontbeerden’ toverde hij een onverwachte buitenstaander uit de hoed: Kees Boerhout ging leidinggeven aan Studio Sport. ‘Boerhout heeft managerskwaliteiten. Hij weet dat een bal rond is en meer hoeft hij in deze functie ook eigenlijk niet te weten,’ zo verklaarde Enkelaar zijn keuze tegenover de pers.

De autoritaire beslissing zette kwaad bloed bij de redactie, met als gevolg een sfeer om te snijden. Redacteuren schroomden niet Boerhout diens flagrante gebrek aan sportkennis in te peperen en vernederden de man die in zijn onschuld een keer vroeg waarom Heerenveen niet in de Elfstedentocht was opgenomen.

‘Natuurlijk was dat harde werken achter de schermen een wraakoefening,’ zegt Smeets. ‘Boerhout had in de krant laten zetten dat hij mij zelfs de toiletten had kunnen laten schoonmaken. Henk Terlingen, die bij ons al op een zijspoor was gezet en bij de Spelen fungeerde als eindredacteur radio, heeft toen nog een beroemde rede gehouden. Hij ging op tafel staan en heeft een verhaal afgestoken waarvan hij wist dat Boerhout het zou kunnen verstaan, want die zat ergens in de buurt. “Collega’s, wij zijn hier samengekomen om het over het onrecht een van onze collega’s aangedaan te hebben...” En toen heb ik de “Gouden Pleeborstel” gekregen voor mijn inzet bij de Olympische Spelen, als antwoord op dat toiletgedoe van Boerhout. Heel mooi.’

Een hart onder de riem was ook het moment dat Heinze Bakker in de bres sprong. Tijdens een vergadering over het ontslag vroeg de Fries het woord. ‘Ik wil één ding van je weten, Kees... hij is ontslagen, maar wil jij ons nu op dit moment aangeven wat er niet waar is van het verhaal in Vrij Nederland?’

‘Toen werd Boerhout onvoorstelbaar kwaad,’ zegt Smeets, ‘hij liep rood aan, stiefelde de tent uit, sloeg met deuren en riep al het slechts wat je maar kon bedenken. De rest van de redactie liet hem toen vallen. Dat was een mooi moment. Ik ben gesteund voor en tijdens de Spelen.’

Ook voor het thuisfront niets dan lof. Echtgenote Willemien was een grote steun in moeilijke dagen en van zijn minnares Karen, die als stewardess over de wereld vloog, ontving hij kaarten uit verre oorden met lieve en opbeurende teksten. Alleen vader Smeets toonde zich minder betrokken: ‘Wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten. Je hebt erom gevraagd, dan had je je kop maar moeten houden.’

Intussen deed Marjan van Stijn van de NVJ de nodige moeite om Smeets’ ontslag aan te vechten. En vanuit de Raad van Bestuur van de NOS kreeg Mart onverwacht bemoedigende seintjes. Raad van Bestuur-lid Cees Spaan adviseerde hem om door te knokken.

Eind september, hij wist dat er enige beweging in de situatie was gekomen, werd Mart opgebeld door de secretaresse van Enkelaar. Of hij zich de volgende ochtend om 9.00 uur bij Enkelaar kon vervoegen.

Smeets: ‘Ik was even voor negenen op zijn kamer. Komt die bullebak van een baas binnen en vraagt: wat wil je drinken? Ik zeg: koffie. Nee, wat wil je drínken? Wil je een borrel? Ik: die drink je als je iets te vieren hebt. Waarop hij weer: ik wil graag met je vieren dat je weer aangenomen bent. Om vijf over negen ging er een jenever in. Ik was weer redactielid.’

Zo kon de Volkskrant op 26 september berichten dat Smeets toch mocht blijven. ‘Aanleiding tot het intrekken van het ontslag vormt “de positieve houding” van Smeets tijdens de verslaggeving van de Olympische Spelen. Smeets verzorgde toen de eindredactie van de ontbijtshow. Presentator Postema en mede-eindredacteuren Ten Napel en Poelmann hebben zich bijzonder lovend uitgelaten over het werk van Smeets. Volgens een voorlichter van de NOS is dat voor de programmaleiding aanleiding geweest de verslaggever “opnieuw een kans te geven”.’

Martijn Lindenberg was niet bepaald ingenomen met de onbezonnen uitspraken van Smeets. ‘Mart had gewoon in Los Angeles moeten zijn. En hij moet niet van die belachelijkheden uithalen, zo van: kijk mij eens interessant doen. Kom op man, dan kom je jezelf tegen. Daar baalde ik wel van. We waren een goed team. Dat zijn van die erupties geweest in zijn carrière. Ik weet nooit waarom die er waren, maar ze waren er.’

==

Het was een bepalende episode uit het leven van Mart Smeets.

De sportgek, de ex-sporter, de Amerikaliefhebber, de even eigenwijze als keihard werkende journalist, stond in 1984 op het toppunt van zijn bekendheid. Het was elf jaar geleden dat hij zijn gezicht voor het eerst, als beginnende freelancer, op de burelen van Studio Sport had laten zien.

Sinds twee jaar was hij, naast al het andere werk dat hij verrichtte, het gezicht van de zondagse Studio Sport-uitzending. Het was een door miljoenen bekeken programma in een tijd dat Nederland nog maar twee televisiezenders kende en waarin slechts drie sportuitzendingen per week werden verzorgd: op woensdag, zaterdag en zondag. Mart was bekend, geliefd en omstreden. Een man van zevenendertig jaar, in de kracht van zijn leven.

Het leven lachte hem toe, professioneel gezien althans. Privé liep het soms minder lekker, al was daarvan bij het grote publiek niets bekend.

==

Mart had een lange, zorgeloze schoolperiode achter de rug en was vervolgens geconfronteerd met een veel te vroeg afgebroken basketbalcarrière. Daarna stortte hij zich met alle energie die in hem zat (en dat was veel) op een journalistieke carrière. Die bracht hem bekendheid, met de daarbij behorende voor- en nadelen: vrouwen stonden voor hem in de rij, arrogantie lag op de loer.

Hij heeft zich in 1984 ontwikkeld tot een ‘meneer’ in de Tour en bij het schaatsen, maar ontpopt zich allengs tot het geweten van Studio Sport. De man met de onvoorstelbare werklust, de man die kennis heeft van álle sporten, de man van de interviews met de groten der sportaarde. Voetbal is niet zijn eerste keus, maar twintig jaar lang presenteert hij de zondagavondvoetbaluitzending met grote flair. Soms schopt hij tegen zere (kijkers)benen en betaalt hij de prijs voor zijn nog steeds toenemende roem.

Ook als schrijver doet Smeets van zich spreken. Niet alleen publiceert hij in talloze bladen, ook ontpopt hij zich als auteur van tientallen boeken. Later zal hij zijn werkterrein uitbreiden naar de muziek.

==

Werken, sport en muziek: het is zijn lust en zijn leven. Vierentwintig uur per dag. Hij was er, en is dat nog steeds, met grote overgave mee bezig. ‘Onmatigheid’ is misschien de bron van zijn bestaan. Die manifesteert zich in zijn gedrevenheid, in zijn vrijheidsdrang, in zijn eigenwijsheid, in zijn verzamelwoede, in zijn hang naar het bourgondische, in zijn theatraliteit, in zijn romantiseren van de werkelijkheid.

Zijn gevoel voor dramatiek openbaart zich niet alleen in zijn rol van televisiepresentator, maar ook op persoonlijk gebied. Nog steeds als zijn mislukte eerste huwelijk ter sprake komt, rept hij van zijn ‘Grote Falen’.

Of is hier allerminst sprake van een zekere aanstellerij? En is de wond werkelijk nog niet geheeld?

==

Wat is er in de veertig jaar dat Smeets in de journalistiek zit allemaal gebeurd? Wat voor persoon gaat er schuil achter Nederlands meest gevierde sportpresentator? Wat heeft al die bekendheid hem gebracht? Waarom wordt hij zowel bewonderd als verguisd? Wie is deze man, die nog steeds regelmatig midden in de nacht wakker wordt tijdens het kijken naar sport op ESPN (‘Dat is allemaal heel belangrijk’), maar ’s ochtends met onverbiddelijke regelmaat om 7.00 uur opstaat?

==

Jeugd

1960, de Olympische Spelen in Rome.

Bewegende beelden van de prachtige zwarte atlete Wilma Rudolph, van de achttienjarige zwaargewichtkampioen Cassius Clay (de latere Muhammad Ali), van Amerikaanse basketballers, van roeiers, Nederlandse zwemsters, van de Duitse sprinter Armin Hary die de Amerikanen versloeg...

Alles was prachtig. Ongelooflijk fascinerend. Een openbaring!

De dertienjarige Mart, die toen nog Jan Marten werd genoemd, kon er geen genoeg van krijgen en was niet weg te slaan voor de televisie van de familie Westerneng. Cor, de heer des huizes, was een fervent sportliefhebber en vond het leuk dat Mart ook zo enthousiast was. Twee jaar eerder had hij ook al een paar keer mogen kijken naar wedstrijden van het WK voetbal, dat was gewonnen door het spectaculaire elftal van Brazilië, met de zeventienjarige Pele.

Sport was rond de jaren zestig van de vorige eeuw nog maar mondjesmaat op televisie. Het verschijnsel televisie was überhaupt nog een betrekkelijke zeldzaamheid; de Smeetsen luisterden nog gewoon naar de radio. Marts vader was weliswaar een sportliefhebber, maar het duurde tot 1966 voor hij een toestel aanschafte. Dat was ter gelegenheid van het WK voetbal in Engeland.

==

De eerste tekenen van een sportverslaving waren al eerder zichtbaar. Toen Jan Marten vijf jaar was begon hij al met het verzamelen van sportplaatjes. In zijn geboortestad Arnhem plakte hij ze in het Olympische Helsinkiboek van 1952. Die plaatjes kreeg je bij het kopen van Planta-margarine; ze werden verstrekt via de melkboer die toen nog aan huis kwam.

Op zijn zesde, kort voordat het gezin naar Amsterdam verhuisde, wandelde Mart aan de hand van zijn vader nog regelmatig vanaf het ouderlijk huis aan de Amsterdamseweg naar het zo fraai bij park Angerenstein gelegen Vitessestadion Nieuw Monnikenhuize. Via de Pontanuslaan, de Dalweg, over de Hommelseweg richting Thomas a Kempislaan en de Monnikensteeg. De spelers van Vitesse maakten een enorme indruk: doelman Rinus l’Amie in zijn oranje shirt, Theunissen, Huiberts en de gebroeders Jansen.

In 1956 ging Jan Marten sparen voor het Olympische Spelenboek van Melbourne dat door kruidenier Simon de Wit werd uitgegeven. Daarom was Mart veelvuldig in de winkel in de Maasstraat te vinden, waar hij boodschappen deed voor zijn moeder. Gefascineerd bladerde hij keer op keer door het boekje met tekst van Klaas Peereboom en zwart-witplaatjes van waterpoloërs Ben Kniest en Fred van Dorp, zwemsters Hettie Balkenende, Cocky Gastelaars en Lenie de Nijs (later getrouwd met oud-waterpoloër en Studio Sport-medewerker Harry Vriend), zwemsprinter Wim de Vreng, verspringer Henk Visser, tienkamper Eef Kamerbeek en wielrenners Frans Mahn en Coen Niesten.

De passie was in 1960 nog zo hevig dat Mart een voorkeursbehandeling in de winkel kreeg. Achter de toonbank, links om de hoek in een kantoortje, mocht hij in een doos zoeken naar de plaatjes die hij nog niet had. Rome 1960, met een voorwoord van Jan Blankers, de man van Fanny Blankers-Koen, heeft hij ook nog steeds in de boekenkast staan. Naast afbeeldingen van vrijwel vergeten namen als turnster Bep van Iepenburg-Drommel, hockeyer T.P. Buteux van der Kamp, skiffeur Lex Redele, floretschermster Lenie Kokkes-Hanepen, staat er ook een foto in van zwemster Erica Terpstra.

Mart had van jongs af aan een meer dan gemiddelde interesse in sport en hij bezat de eigenschap – zijn moeder verbaasde zich er wel eens over – dat hij bijna alles wat hij erover las onthield.

Wielrennen was ook interessant. ’s Zomers, wanneer de Tour de France werd verreden, stond Mart in Amsterdam eind jaren vijftig tegen zessen op de hoek van de Churchilllaan en de Scheldestraat om de speciale Tour-editie van Het Vrije Volk aan de man te brengen. Soms stopte een buschauffeur speciaal even en betaalde twee dubbeltjes voor zo’n krantje. Op regenachtige dagen kon het gebeuren dat hij niets verkocht. Dan kwam zijn moeder na een uurtje langs en vroeg: ‘Dag meneer, mag ik tien krantjes van u hebben?’

Had hij toch nog wat verdiend.

==

==

Stamboom

==

Marts grootouders van vaderskant woonden in Roermond. Twee jaar voor de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) uitbrak werd Marts vader geboren, in Duitsland. Omdat het een lastige bevalling dreigde te worden, werd de aanstaande moeder naar het ziekenhuis in Düsseldorf vervoerd, waar men over een uitgebreide medische expertise beschikte. Het was geen ongebruikelijke gang van zaken. In die tijd vormden Limburg en de Roerstreek min of meer één gebied en spraken de mensen ongeveer dezelfde taal.

Op zoek naar werk kwamen Smeets’ grootouders in die roerige tijden vervolgens in Scheveningen terecht. ‘Opa was meester-schoenmaker,’ vertelt Smeets, ‘maakte voor de rijken heel speciale schoenen. De zaak stond in de Stevinstraat, hun huis in de Renbaanstraat. Omaatje is lang blijven leven en is in Amsterdam, in mijn bed, overleden. Dat heb ik lange tijd een eng idee gevonden, oma dood in mijn bed.’

Opa (‘Jan Willem Albertus’) en oma (‘Mien’) van moederskant woonden in Arnhem, op de Passavantlaan.

Smeets herinnert zich: ‘Opa was buitengewoon betrokken bij van alles, enorm sociaal actief, overal was hij secretaris of secretaris-penningmeester, ook bijvoorbeeld van de ijsvereniging Thialf. Hij las veel. Kwam hij thuis, dan was het snel even eten, en dan meteen weer op weg naar een vergadering. Net-linkse mensen waren het, van het gebroken geweertje. Ik weet nog dat ik aan hem vroeg wat dat speldje op zijn revers betekende.

Omdat hij niet naar de Hogere Burger School kon, had hij het moeten doen met de mulo. Verder ontwikkelde hij zich door zelfstudie. Hij kon uitgebreid over de natuur vertellen en hij sprak Esperanto, door de idealisten van de wereld beschouwd als de taal van de toekomst. Als afvallig SDAP-lid ging hij later meer de PSP-kant op; hij was medeoprichter van de PSP in Arnhem. Hij rookte sigaren en pijp. Als hij een pijp opstak stopte hij de kop vol met stukjes afgesneden sigaar. Opa was op 16 augustus jarig en vierde dat ieder jaar uitgebreid. Die verjaardagen in Arnhem waren heilig, dan kwam het hele stel bij elkaar. Meestal was het een zonnige dag en dan zaten er dertig, veertig mensen in de tuin.’

Omdat Smeets’ familie van oma’s kant vertakkingen naar Urk had, kwamen er soms ook vrouwen in klederdracht op visite, zoals tante Klaasje en tante Martje, een stevige, struise vissersvrouw.

==

Marts moeder is waarschijnlijk een verre afstammeling van de Oostenrijkse schrijver Arthur Schnitzler. Ze werd in 1916 ter wereld gebracht door niemand minder dan Just Göbel; arts, maar ook de fameuze Vitesse-keeper uit de jaren tien van de twintigste eeuw, die tweeëntwintig maal het Nederlandse doel verdedigde.

Ze had één zuster, tante Wip, met wie ze in harmonie opgroeide op de Passavantlaan, in het wijkje rond het Goeman Borgesiusplein, vlak bij park Sonsbeek. Ze hebben daar drie huizen bewoond, steeds iets groter.

Vader Lambertus Johannes (‘Beer’) en moeder Petronella Marretje Wilhelmina (‘Nell’) leerden elkaar kort voor de Tweede Wereldoorlog kennen. Nell had allerlei baantjes gehad en werkte op dat moment in Arnhem als secretaresse. Ze heeft er, kort voor de oorlog, nog met Audrey Hepburn in de revue gedanst. Tegen de zin van opa, die vond dat de meisjes iets te veel van hun benen lieten zien.

In militaire dienst was Beer sportleraar geworden. Zelf was hij een goede atleet, een behoorlijk snelle sprinter, en keeper bij het Haagse HBS. Omdat er weinig werk was, en omdat het hem een verstandige investering leek, volgde hij een verplegerscursus. In Arnhem heeft hij nog een tijd gewerkt op een instituut op Warnsborn waar ze verplegers nodig hadden. Het was een particuliere instelling waar kinderen van bekende rijke Nederlandse families (zoals de Brenninkmeijers) waren ondergebracht.

Ergens in Arnhem liep hij Nell tegen het lijf. In familiekring werd bij gelegenheid graag uitgeweid over hun eerste ontmoeting in de Arnhemse concertzaal Musis Sacrum. Beer had om de een of andere reden vertraging opgelopen, en verkeerde in zeer hoge nood. Toen hij gehaast zijn opwachting maakte waren zijn eerste woorden dan ook: je moet me excuseren, want ik moet nú naar het toilet!

Voorjaar 1940 werd Beer Smeets gemobiliseerd. Hij kwam op de Grebbeberglinie terecht, waar van 11 tot 13 mei flink slag werd geleverd. Tussen de gevechten door heeft hij samen met een paar kameraden nog een radeloze boer geholpen. Vanwege beschietingen door de Duitse troepen die aan de overkant van de Rijn gelegerd waren, had hij zijn koeien dagenlang niet kunnen melken. Onder dekking van Beer en een paar andere militairen, die naar de uiterwaarden waren gekomen, kon de boer, bijgestaan door een paar boerenknechten, eindelijk zijn plicht vervullen.

Het is een van de weinige verhalen uit die periode die Mart te horen kreeg. Doorgaans was Beer Smeets nogal zwijgzaam over de oorlogsjaren.

September 1944 werden Beer en Nell vanwege de Slag om Arnhem geëvacueerd. Op fietsen zonder banden en onder vuur van overvliegende Messerschmitts reden ze richting Apeldoorn.

‘Vandaar zijn ze na een merkwaardige marsroute twee dagen later bij mensen in Bussum terechtgekomen. En vervolgens gingen ze door naar Amsterdam, naar vrienden die in het verzet zaten. Mijn vader is toen ook in het Amsterdamse verzet gegaan. Op een of andere manier is hij nog betrokken geweest bij de beruchte overval met de groep van Gerrit van der Veen. Heeft hij 24 uur in een dakgoot in de Beethovenstraat gelegen. Hij moest zich schuilhouden omdat hij iets bij zich had wat niet mocht worden gevonden. Wat dat precies was heeft hij ons nooit verteld, dat geheim heeft hij met zich meegenomen in het graf. Maar ik weet wel dat mijn moeder doodsangsten heeft uitgestaan, die dacht dat ze hem nooit meer terug zou zien.’

==

Na de bevrijding keerden Beer en Nell zo snel mogelijk terug naar Arnhem. Zeker weten doet Smeets het niet maar hij denkt dat zijn grootouders gedoogden dat Beer en Nell in die tijd bij elkaar sliepen.

In 1946 traden ze in het huwelijk. Als trouwkleding droeg Beer het enige pak waarover hij beschikte: zijn militaire kostuum.

Het gezin betrok een woning aan de Amsterdamseweg nummer 46, tegenover het station. Vader treinde voor zijn werk bij het Amerikaanse bedrijf Remington Rand op en neer naar Amsterdam. Als hij weer thuiskwam klonk vanaf de straat het familiefluitje en zette Nell de aardappels en de groenten op. Naast het huisvrouwenbestaan bleef ze twee dagen per week werken als secretaresse.

Op 11 januari 1947 kwam Jan Marten Smeets ter wereld. Drieënhalf jaar later, op 1 september 1950, volgde broer Peter.

==

==

Rivierenbuurt

==

Een baan als hoofdvertegenwoordiger bij Remington lokte vader Smeets, die genoeg begon te krijgen van al dat geforens, zes jaar na Marts geboorte naar Amsterdam. Hij ging scheermesjes en elektrische scheerapparaten aan de man brengen.

Zo kwam het gezin in 1953 in een huurhuis in de Dintelstraat terecht, op nummer 35 één hoog. In Amsterdam-Zuid, in de Rivierenbuurt met zijn ruim opgezette stratenplan en brede stoepen.

Boven hen op twee hoog woonde het Duits-Nederlandse gezin Herbert en Hilde Frank, ook met twee zoons: Fred en Peter.

Herbert schreef boeken over kunst waarvan de manuscripten door zijn vrouw werden uitgetikt. Hij was bevriend met beroemdheden als Zadkine en Appel. Mart heeft werken van beiden aan de muur zien hangen en herinnert zich dat zijn vader een keer op waarschuwende toon zei: ‘Als de mensen dat maar nooit te weten komen.’

In dat artistieke gezin hield men er een ander leefritme op na dan te doen gebruikelijk. Mart herinnert zich dat de bovenburen overdag nog wel eens de liefde bedreven. ‘Het was wat gehorig en ze deden dat zo godsliederlijk hoorbaar dat mijn moeder met harde stem ging praten, zodat wij niet hoorden dat er boven... Weet Peter ook nog goed. Als moeder hard ging praten lagen de buren te vrijen. Vaak aan het eind van de middag.’

Er woonden in de buurt meer mensen die later bekend zouden worden. Als Mart in de Dintelstraat aan de achterkant op hun balkonnetje stond, keek hij op het balkonnetje van Frits Barend, die in de Molenbeekstraat woonde. Twee huizen verder woonde Ernst Jansz, later lid van de groep Doe Maar en tegenover hem Marga Pauw, die haar eigen mode-imperiumpje zou ontwikkelen. De ouders van Ruud Krol hadden er ook een woning, net als de familie van Ton Boot.

Schoolgaan deed Jan Marten op de Dongeschool in de Dintelstraat, op nauwelijks honderdvijftig meter van het ouderlijk huis. Vriendjes op de lagere school waren Ronny Boucher, een joodse jongen uit zijn straat, en Edo Arnoldussen, die in de Deurloostraat woonde en wiens broer Paul later journalist bij Het Parool zou worden.

Frits Barend zat in een parallelklas, was geen vriendje, maar speelde wel met Mart in het schoolvoetbalteam. Tijdens een interscolair voetbaltoernooi leerde Mart een zekere Kees Gehring kennen. Die was afkomstig uit de Stadionbuurt en zat op de Nicolaas Maesschool. Later, op een van de middelbare scholen die Mart bezocht, zouden ze goede vrienden worden.

==

Vader werkte hard en kwam vaak laat thuis. In de vrije tijd werd er, ook met Mart en Peter, gebridged en zo nu en dan beschaafd geborreld met bevriende families uit de buurt, zoals de familie De Boer, die op het Europaplein woonde, de familie Westerneng uit de Deurloostraat en de familie Noordervliet.

Als kleine jongen vertoefde Jan Marten in de weekends nog veel bij opa en oma in Arnhem. Soms ging hij helemaal alleen. Zijn moeder bracht hem dan met de bus naar het Amstelstation en opa stond klaar op het perron in Arnhem. Na een kleine kilometer lopen waren ze weer in de Passavantlaan. Met opa maakte Mart af en toe op de bonnefooi een treinreis, zomaar ergens naartoe, of een tocht door de streek in een bus van de Geldersche Tramwegen.

De radio was er voor het nieuws en voor de klassieke muziek. Vaste prik op nieuwjaarsdag was de Radetzkymars van Strauss, die ook door de jongens met enthousiasme werd meegedirigeerd. Af en toe vergezelde Mart zijn ouders naar een Beethovenrecital of naar een Schubertmiddag. Eind jaren vijftig begon hij ook naar Amerikaanse militaire zenders en naar Radio Luxemburg te luisteren: Elvis Presley, Buddy Holly, The Everly Brothers.

De zomervakantie werd meestal doorgebracht aan de kust, in Cadzand of in Zandvoort. Beer werkte op de Overtoom in Amsterdam en pendelde dan heen en weer. Later werd het Zwitserse Hergiswill een geliefde bestemming.

Geloof speelde in het gezin geen enkele rol. Wel waren ze goed antirooms. Mart: ‘Als mijn moeder me om boodschappen stuurde kon ik kiezen tussen Albert Heijn, Simon de Wit of Piet de Gruyter. Wij waren niet van Albert Heijn: omdat er zoveel roomsen kwamen. Zo is me later ook geleerd – het is er bij me ingestampt – dat ik nooit schoenen bij Zwartjes mocht kopen. Want die waren fout in de oorlog! Dan nam mijn vader me nog liever in zijn kleine autootje helemaal mee naar Den Haag om bordeelsluipers te kopen. Want verdomme: bij mensen die fout zijn geweest koop je geen schoenen! Dat was zijn parool.’

==

==

Wielrennen

==

In zijn lagereschoolperiode maakte Mart voor het eerst kennis met de wielrennerij. Zijn vader was verantwoordelijk voor de wielersponsoring van de Remingtonploeg en zodoende mocht Mart wel eens mee naar een koers. In een lade van zijn bureau in zijn werkkamer ligt een foto uit die jaren die hij nog steeds koestert. Daarop poseren wielrenners Gerrit Schulte en Hugo Koblet, samen met Miss Remington, de Miss van de Ronde van Nederland. Mart heeft de heren nog een hand mogen geven.

Maar de indrukwekkendste gebeurtenis voor Jan Marten was, in 1954, de start van de Tour de France in Amsterdam. Het was überhaupt de eerste keer dat er buiten de Franse landsgrenzen werd vertrokken. Op 8 juli dat jaar was het een drukte van belang op het Stadionplein. Die drukte werd niet alleen veroorzaakt door renners en hun begeleiders, de cabriolets van de ploegleiders en het toegestroomde publiek, maar ook door de reclamekaravaan. Daarvan maakte die dag ook sponsor Remington deel uit. Beer Smeets had een aantal lelijke eenden, deux-chevauxtjes, gecharterd met bordkartonnen scheerapparaten op het dak. Een unieke vorm van reclame maken, een revolutie in de wielersponsoring. Als klap op de vuurpijl werd de eerste etappe naar Brasschaat, 216 kilometer lang, gewonnen door Wout Wagtmans.

Broer Peter Smeets herinnert zich de wielerbemoeienissen van zijn vader ook nog goed. ‘Peter Post en Gerrit Schulte droegen zo’n Remington-tenue. Een zwarte trui en in witte letters daarop “Remington”, met een rode punt op de i.’

Middelbare school

De middelbareschoolperiode was niet echt succesvol. Mart zou drie scholen bezoeken en bijna alle klassen doubleren. Die schooltijd begon op het Comeniuslyceum aan de P.L. Takstraat 34. Ook in Amsterdam-Zuid, maar net buiten de Rivierenbuurt aan de overkant van de Amstelkade. Een van Marts klasgenoten in 1b was Barend Toet, de latere oprichter van muziekkrant Oor.

Mart was niet dom, maar de meeste lesstof interesseerde hem gewoon niet. Hij was goed in aardrijkskunde en geschiedenis. Biologie kon hem nog wel enigszins boeien en de Nederlandse taal vond hij interessant. Opstellen schrijven ging hem meteen voortreffelijk af.

Liever hield hij zich bezig met de meest uiteenlopende nevenactiviteiten. Die hadden niet alleen met sport te maken. Algauw zat hij in schoolbesturen, nam deel aan debatingclubs, bezocht graag het jazzkeldertje op het Frederiksplein, zat in de pijprokersclub en deed zelfs mee aan declamatie- en dichtwedstrijden van Famos, de Federatie van Amsterdamse Scholen voor Ontspanning en Sport. Schoolfeesten op het Spinozalyceum waren populair. Met bijvoorbeeld optredens van Ivo (Niehe) and the Furies.

Mart deed alles wat je maar kon bedenken, als het maar niet om serieus leren ging. Huiswerk maakte hij ’s ochtends vroeg wel even. Of niet. ‘Kwam ik weer bij Frau Feenstra van Duits en had ik weer niks geleerd. Dan zei ik gewoon: ik vind het belangrijker om te weten waar Miles Davis op het ogenblik speelt.’ Zijn ouders hadden er vooralsnog geen probleem mee. De eindafrekening is voor jou, was het motto van zijn vader.

Hoewel ze het thuis goed hadden, werd Mart niet echt verwend. Maar toen hij een brommer wilde was zijn vader wel bereid om bij te dragen: hij betaalde de helft. Dus was Mart voor en na schooltijd ook nog regelmatig druk in de weer met geld verdienen. Hij bezorgde de huis-aan-huisbladen De Echo en het Wierings Weekblad, maar alleen bij mensen die die krantjes echt wilden hebben. De rest bracht hij, met de touwtjes er nog omheen, naar de oudpapierwinkel, waar hij drie cent per kilo ving. Later kwam daar nog Het Nieuws van de Dag bij, de toenmalige avonduitgave van De Telegraaf. Marts wijk bevond zich rond de Recht Boomssloot. Onbekend terrein waar hij ook hoeren als klant had. Op wat oudere leeftijd werkte Mart nog bij het benzinestation op het Scheldeplein, pal voor de RAI. Drie keer in de week van acht uur ’s avonds tot één uur ’s nachts. Op zichzelf een saai baantje, maar hij maakte er ook wel eens een schietpartij mee.

==

Maar sport speelde de hoofdrol. Voetballen deed Mart bij RAP: wit shirt, zwarte broek. Smeets: ‘Ik was redelijk goed. Ik speelde linkshalf en ook wel als keeper: omdat ik zo ver kon uitgooien. Ik heb nog met de jeugd van RAP, die toen heel goed was, in een vol Olympisch Stadion gespeeld, als voorwedstrijd van DWS/A – Ajax. Ik was veertien of vijftien. Mijn vader, die was komen kijken, zei later dat ik diverse keren een open doekje had gekregen voor mijn verre uitworpen.’ Om die reden kreeg hij zelfs een jeugdprofcontract aangeboden van Dé Stoop, de legendarische voorzitter van DWS/A.

Mart ging er niet op in. Basketbal was belangrijker. Die liefde was begonnen in de vijfde klas van de lagere school door toedoen van gymjuffrouw Klara van Zomeren. Zij was een groot propagandiste van die betrekkelijk nieuwe, uit Amerika overgewaaide sport en bracht Mart in contact met de basketbalclub DED: De Eerste Driejarige. Vanaf 1958 trainde hij er twee keer per week onder leiding van Bruno Vreeken: op het Dongepleintje, waar twee baskets stonden, en in de benedengymzaal van het Spinozalyceum.

==

Naast basketballen en voetballen, tenniste Mart ook graag. Bepaalde atletiekonderdelen vond hij ook aantrekkelijk. Zoals kogelstoten en speerwerpen, onderdelen die hij wel eens bij atletiekclub AAC op het Olympiaplein had geprobeerd en waarmee hij tijdens schoolsporttoernooien goed voor de dag kwam. Maar toen hij zich een keer liet ontvallen dat hij eigenlijk ook nog bij ABC wilde honkballen, stak zijn vader daar een stokje voor: ‘Je gaat nu maar eens een keer over.’

Mart koesterde ook een grote passieve belangstelling voor sport. Iedere zondag was Mart met zijn vader te vinden in het Olympisch Stadion, waar Blauw-Wit en DWS/A elkaar met hun thuiswedstrijden afwisselden. En soms wandelden vader en zoon van de Dintelstraat helemaal naar de Watergraafsmeer om Ajax te zien spelen. Ook allerlei andere sporten en sportevenementen hadden zijn belangstelling. Zoals de populaires op de wielerbaan van het Olympisch Stadion, de Nationale Olympische Dag, honkbal- en atletiekwedstrijden. Jan Marten zat dicht bij het vuur met een vader die zich bij Remington nog steeds over de sponsoring ontfermde, in die rol vaak prijzen moest uitreiken en over de nodige vrijkaartjes beschikte.

==

==

Sport

==

Na het eerste jaar op het Comenius had Mart moeten kiezen: gymnasium of hbs. Besloten werd om de Tweede Driejarige H.B.S. in de Zocherstraat te gaan volgen. Het was een opleiding waar ook diverse licht onaangepaste types een plek vonden. Een van Marts klasgenoten was Ad Visser, de man die in de jaren zeventig zou uitgroeien tot de populaire presentator van AVRO’s Toppop.

Ook Kees Gehring kwam bij hem in de klas. Dat betekende een hernieuwde kennismaking, want na het schoolvoetbal van de lagere school hadden de twee elkaar niet meer gezien. Gehring: ‘Ik zat op de vierde rij en Mart een rij achter mij. We deden in twee jaar eindexamen en slaagden. Vervolgens gingen we door naar de Tweede O.H.S. in de P.L. Takstraat, die later het Berlage Lyceum zou gaan heten en kwamen daar in de vierde klas terecht.’

Een van de docenten maakte indruk door diens legendarische luiheid. ‘De heer Stachouwer van geschiedenis zat altijd met zijn benen op tafel en te roken. Moest de klassenvertegenwoordiger op het bord schrijven wie er absent waren, waarna de conciërge dat kwam opnemen. Maar Stachouwer was zó ontzettend lui, die zei: Smeets, kan jij even voorlezen wie er absent zijn vandaag?’

==

Basketbal ging weliswaar een steeds grotere rol in zijn leven spelen, echt professioneel werd de sport in die jaren nog niet beoefend. Er was dus alle tijd voor plezier.

’s Zomers hingen er leuke meiden rond op het RAI-plein, waar Mart veel was te vinden. Zoals Olga Madsen, die op de lagere school bij Kees Gehring in de klas had gezeten en bij The Wolves basketbalde.

Afspreken deed het vriendengroepje bij Venetië, de ijswinkel in de Scheldestraat, of bij Oase in de Geleenstraat, de eerste patatwinkel van Amsterdam-Zuid.

Gehring: ‘Sporten, feesten en achter de meiden aan. En Mart was wel gezien hoor, bij de vrouwen. Hij zag er goed uit en hij was echt een blitser. Op school was hij populair. Beetje dominant en studentikoos. Rookte rode Bastos en droeg altijd de goede schoenen: Clarks. En voor de echte spijkerbroeken ging hij helemaal naar de binnenstad.’

In zijn voorkeur voor brommers toonde Mart niet bepaald een progressieve smaak. Terwijl Kees Gehring op een Puch reed, verplaatste Mart zich bij voorkeur op een Mobylette. ‘Dat vond hij beschaafder.’

Interesse voor auto’s toonde hij nooit, in tegenstelling tot broer Peter. ‘Als wij vroeger met vakantie waren,’ vertelt die, ‘en er was ergens een parkeerplaats, dan vroeg ik mijn vader: mag ik niet even een rondje rijden? Zoals bijna iedere jongen dat doet. Mart heeft dat nooit gehad. Waarom niet? Ik heb geen idee.’

==

In de weekends buiten het basketbalseizoen waren Mart en Peter veelvuldig in Arnhem en bij oom Chris en tante Wip te vinden, die in Oosterbeek een manege bestierden.

Op mooie dagen fietsten ze soms het hele eind naar Arnhem, meer dan honderd kilometer. Peter ziet de route nog precies voor zich: ‘Op fietsen zonder versnellingen. Over de oude weg Amsterdam, Bussum, Amersfoort, Maarsbergen, Ede, kwam je dan uiteindelijk uit op de Amsterdamseweg. Dan logeerden we op de Passavantlaan. Overdag waren we lekker aan het paardrijden en bezig in de stallen.’

Marts lievelingspaard heette Rim (‘zwaluw’ in het Arabisch), een berber, hoog in het bloed. Mart sliep zelfs naast hem in de stal. ‘Rim was een geweldig intelligent beest. Andere paarden stonden vast, maar hij vond het lekker om los te staan. Dan wandelde hij wat rond, kwam naast me staan en ging heel voorzichtig liggen. Hij zorgde ervoor dat hij me nooit aanraakte. ’s Ochtends kwam hij weer overeind, maakte me bij wijze van spreken wakker en dan liep hij weer rustig naar de box. Ik reed hem vaak gewoon op een deken, zonder zadel. Dan hoefde ik alleen maar wat met mijn knieën te doen. Het was een heel slim, eigengereid beest.’

Een schokkende ervaring deden Mart en zijn manegevrienden op toen een stelletje rijke aannemers uit Oosterbeek en Doorwerth paarden hadden gehuurd. Bij terugkeer bleek dat ze de dieren totaal de vernieling in hadden gereden. Mart ziet het nog voor zich: ‘We schrokken ons dood toen ze binnenkwamen. De paarden waren helemaal over de kling gejaagd. De sporen stonden in de buik, overal bloed... door en door kapot, zweten, trillen. Van een aantal van die lui werd gefluisterd dat ze fout waren geweest in de oorlog. Om het “goed te maken” hebben die mannen ten overstaan van ons honderd gulden in de fooienpot gestopt voor het personeel. Daar heeft mijn gevoel voor dat soort zakenmensen een deuk opgelopen. Van die types die denken dat ze met geld alles kunnen doen.’

==

==

Muziek

==

Naast zijn sportpassie, die extra werd gevoed doordat zijn vader regelmatig thuiskwam met het Amerikaanse blad Sports Illustrated, groeide ook Marts belangstelling voor muziek. Op de middelbare school liep hij voor op de meesten van zijn medeleerlingen. Begin jaren zestig had hij voor het eerst een jazzconcert bijgewoond: Art Blakey en The Jazz Messengers, in de Apollohal waar hij zelf basketbalde. Maar ook Miles Davis en Coltrane maakten veel indruk. Hij las alles wat over ze geschreven werd.

Zijn eerste pop-ep’tje was Come on van de Rolling Stones, dat Mart kocht bij een platenzaak in de Maasstraat. Voor bijna vier gulden. Later bezocht hij Glorie op de Ceintuurbaan en natuurlijk Concerto in de Utrechtsestraat.

‘Hij wist alles van Procol Harum, Lovin’ Spoonful en The Kinks en zo,’ zegt Gehring. ‘De Beatles vonden we natuurlijk goed, maar hij was als een van de weinigen ook meteen voor de Stones. Dat vonden de anderen in het begin een tikje te ruig. Ik weet nog goed, als er een nieuwe Beatles-lp uitkwam, Beatles for Sale of Revolver, dan kochten we die gezamenlijk met een stel vrienden – omdat we daar individueel gewoon het geld niet voor hadden. Zo’n plaat kostte f 18,95 of zo. Dan gingen we naar het huis van Hans Slaap, die in de Roerstraat woonde, aan het eind van dat pleintje op drie hoog. Ging zijn moeder de keuken in en hadden wij de woonkamer ter beschikking om die plaat te draaien. Ik begon ook al vrij snel van Sinatra en dat soort crooners te houden, maar dat vond Mart niks.’

Mart was meer geïnteresseerd in de wat progressievere muziek. Een van zijn aanwinsten in 1967 was een lp van de nogal buitenissige groep The United States of America die dezelfde titel droeg en voorzien was van een schitterende hoes. Hij was er speciaal voor naar Concerto gefietst, en nadat hij de plaat thuis had opgezet vroeg zijn moeder na enige tijd verwonderd wat dit nu weer was. Het klonk experimenteel: elektronisch, psychedelisch.

==

‘Amerika onderscheidde hem van ons allemaal,’ zegt Jack van Gelder, sinds zijn jeugd goed bevriend met Paul Gehring, een jongere broer van Kees. ‘Hij had veel eerder dat gevoel. Mart was belezen, en had eerder contact met het land over de grote plas dan wij. Dat had te maken met basketbal, maar ook met zijn muziekliefhebberij. Voor hem was de VS veel dichterbij dan voor ons, dat was zo ver weg.’