-

Göran Rosenberg

EEN KORT OPONTHOUD

OP DE WEG VAN AUSCHWITZ

Vertaald door Jasper Popma

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2012 Göran Rosenberg

© 2014 Nederlandse vertaling Jasper Popma en Uitgeverij Atlas Contact, redactie Robert Starke

Oorspronkelijke titel Ett kort uppehåll på vägen från Auschwitz

Oorspronkelijke uitgeverij Albert Bonniers Förlag, 2012

Omslagontwerp en verzorging e-book Suzan Beijer

Omslagbeeld Hollandse Hoogte

ISBN 978 90 450 2285 7

e-ISBN 978 90 450 2286 4

D/2014/0108/508

NUR 320

www.atlascontact.nl

-

DE PLEK

Ik had me lang voorgesteld dat hij over de Brug was gekomen, aangezien de Brug de poort, en in feite ook de sleutel tot de Plek is, maar hij kan natuurlijk niet over de Brug gekomen zijn, aangezien hij met de trein uit het zuiden moet zijn gekomen. Over de Brug kom je alleen als je met de trein uit het noorden komt. Alleen dan opent de duizelingwekkende diepte van het Kanaal zich en alleen dan passeer je de gevaarlijke grens tussen thuis en elders. En misschien niet zozeer het Kanaal als wel de Brug. Want het Kanaal is ondanks alles maar water, maar de Brug is een door en door dreigende passage, een kil skelet van geklonken stalen balken, in scherpe hoeken en geknikte bogen aan elkaar gelast en geschroefd tot twee knokige schouders die zich verheffen van vier massieve pijlers, twee aan elke kant van de klep boven de vaarweg.

Wie met de trein komt ziet hier natuurlijk niets van, voelt misschien niet eens de hele constructie trillen en schudden onder de locomotief en wagons, hoort niet hoe de spoorrails krijsen en niet het metalig gebonk en gekners van de wielen weerkaatsen tegen de stalen balken, ruikt niet de schroeilucht van vonkende kabels en contacten. Wie met de trein komt kan ook nooit de angst om de brug te voet over te steken navoelen. Om de brug te voet over te steken moet je eerst door een stukje bos tussen de Plek en het Kanaal, daarna een smalle en gedraaide houten trap van 26 meter hoog op, en over op een minimale voetgangersrichel die aan één kant van het dubbele spoor recht boven het water loopt, met kierende planken waar tussendoor je recht de afgrond in kunt blikken en een lage metalen reling waar je al te makkelijk overheen kunt springen, diezelfde afgrond in. Op de Plek doen voortdurend griezelverhalen de ronde over mensen die dat gedaan hebben en hoe hun opengereten en opgezwollen lichamen naderhand zijn opgevist en over wat God van zoiets vindt. Ik hou me altijd stevig vast aan de binnenste reling, aan de kant van de rails, om weerstand te bieden aan die zwarte, zuigende duizeling. Behalve wanneer er een trein over het spoor ernaast aan komt denderen en de metalige zuigwind vat krijg op mijn kleren en de hevig vibrerende planken vat krijgen op mijn voeten en er niets anders op zit dan te proberen het evenwicht te bewaren tussen de ene hel en de andere. In mijn nachtmerries val ik onophoudelijk van de Brug. In mijn nachtmerries haal ik ook de overkant. Aan de overkant van de Brug, onder aan een net zo smalle en gedraaide trap en voorbij een even donker stukje bos, wacht namelijk de dood, althans de naamloze buurtbendes waarmee de bendes aan mijn kant van de Brug een eindeloze en wetteloze oorlog uitvechten. De Brug overleefd hebben is geen garantie voor overleven. Overvallen en aframmelingen in vijandig gebied zijn niet eens zo’n gezochte nachtmerrie. De Brug is de natuurlijke grens van de Plek en er is zelden reden om die op eigen houtje te overschrijden.

Als je met de trein vanuit het zuiden komt, passeer je zo’n grens niet maar ontrolt zich alleen een nietszeggend panorama van bossen en akkers en daardoor is het moeilijker te weten waar de Plek begint. Is het ook moeilijker te begrijpen waarom hij ligt waar hij ligt en waarom het treinstation waar de grote treinen onderweg van en naar de wereld kort stoppen uitgerekend hier is aangelegd en niet in de stad waarvan het de naam draagt. De beste verklaring daarvoor is de Brug, aangezien het station hier ligt vanwege de Brug, en de Plek hier is ontstaan vanwege het station, en misschien dat ik me daarom zo graag voorstel dat hij over de Brug komt als hij op 2 augustus 1947 om zeven uur ’s avonds uit de trein stapt om te proberen juist op deze Plek, aan de voet van juist dit station, te proberen zijn leven opnieuw te beginnen.

Is het toeval dat hij juist hier uitstapt? Nee, dit toeval is niet groter dan enig ander op zijn reis hierheen. Vermoedelijk zelfs kleiner, aangezien het meest toevallige in zijn leven is dat hij leeft. Natuurlijk is het voor ons allemaal toeval dat we leven, maar op zijn levensweg is de dood meer ingepland en voorspelbaarder geweest dan bij de meesten van ons en is het feit dat hij leeft daarom toevalliger. Hij weet bovendien heel goed waarom hij juist hier uitstapt en niet ergens anders. Hij heeft de naam van het station zorgvuldig opgeschreven op een papiertje dat hij heeft laten zien aan de conducteur, die beloofd heeft hem te waarschuwen als ze er bijna zijn. Op het perron staan, zoals afgesproken, bovendien A. en S. op hem te wachten, en ook nog een derde persoon van wie hij eerst denkt dat het een klasgenoot van het lyceum in Łódź is. Dat is natuurlijk niet zo en dat zou ook heel onwaarschijnlijk zijn, maar omdat er op zijn weg zo veel onwaarschijnlijk is geweest, kunnen er nog wel een paar onwaarschijnlijkheden bij. In elk geval staan ze hem daar met zijn drieën op het perron op te wachten en ze omhelzen hem en helpen hem met zijn koffers de trappen af, lopen met hem mee naar het kosthuis waar hij zijn intrek zal nemen en vertellen hem op de nog lichte augustusavond wat ze weten van de plek waar ze allemaal onlangs zijn aangekomen en waarvan geen van hen erg veel weet en zij willen op hun beurt alles horen over mensen en gebeurtenissen op de plek waar de man op de trein is gestapt en waar ze elkaar voor het laatst hebben gezien. Ze zijn allemaal nog op reis, en elke plek is nog steeds niet meer dan een korte tussenstop onderweg naar elders, en zij die op het moment hier zijn, proberen zo goed mogelijk op de hoogte te blijven van hen die op het moment daar zijn, aangezien die beweeglijke en rusteloze gemeenschap de enige gemeenschap is die ze op dit moment hebben. Stukje bij beetje zal ieder van hen proberen om een van al deze plekken tot de zijne te maken, en de ene na de andere plek zal hen geleidelijk aan van elkaar scheiden, meestal voorgoed, en deze plek zal geleidelijk aan een daarvan worden. Slechts een van hen zal proberen juist deze plek tot de zijne te maken en dat is de man die net uit de trein is gestapt.

Enfin, hier weet ik natuurlijk nog niets van, aangezien ik hem nog niet ken, de man die zojuist uit de trein is gestapt en die mijn vader nog niet is en die nog niet weet dat dit zijn laatste halte is. Ik geloof niet dat hij zich een laatste halte zelfs maar kan voorstellen, aangezien ik niet geloof dat hij zich welke plek dan ook als de zijne kan voorstellen. Ik geloof overigens ook dat hij onafgebroken nieuwsgierig om zich heen kijkt om na te gaan of dit toch zo’n plek kan zijn, omdat de behoefte aan een verblijf van tenminste enige duur zich begint op te dringen. En dat hij daarom met bijzondere belangstelling kijkt naar de uitnodigende rijen nieuwe flats van drie verdiepingen aan de nieuwe straat, geplaveid met straatstenen en geflankeerd door pas geplante lijsterbessen, die dwars door de nieuwe woonwijk loopt vlak naast het station waar hij zojuist is uitgestapt. Ik geloof daarom ook dat hij meteen wil weten in wat voor stad hij is aangekomen en wat voor mensen daar wonen, en dat hij benieuwd is naar de arbeidsomstandigheden in de grote fabriek waar hij werk hoopt te krijgen en of er misschien ook ergens werk is voor een vrouw van net tweeëntwintig zonder beroepsopleiding en weinig bedreven in de taal die hier gesproken wordt, minder nog dan hij. Ik vermoed eigenlijk dat hij al navraag heeft gedaan naar dergelijk werk en dat hij dat alleen nog nader wil onderzoeken en bovendien wil kijken of het lukt om de kamer in het kosthuis te verruilen voor een eigen woning, voor hij haar vraagt de trein te nemen vanuit de plaats die hij net heeft verlaten naar de plaats waar hij nog maar amper is aangekomen.

Maar hoe hij die augustusavond in 1947 over de toekomst denkt, is natuurlijk maar speculatie van mijn kant en ik wil liever niet speculeren, en bovenal wil ik niet op zijn leven vooruitlopen. Hij heeft nog maar vierentwintig jaar geleefd, en hij heeft al zo veel doorgemaakt en heeft het recht om verder te gaan met zijn leven zonder dat ik hem vooraf belast met wat er in de rest ervan zal gebeuren. Ik ben van plan zijn dagen te nemen zoals ze komen, en waar ik niet goed zie hoe ze zich aan hem voordoen, zal ik ze zich aan mij laten voordoen.

Op deze dag, waarvan de avond nog vroeg en licht is, zeult hij dus samen met zijn drie niet erg naaste maar enige vrienden in de plaats waar hij zojuist uit de trein is gestapt, twee versleten en behoorlijk zware koffers mee; hij zal zich hier tenslotte voor onbepaalde tijd vestigen en ook in een pas begonnen leven wegen bezittingen al gauw heel wat. Een van zijn pakken heeft hij natuurlijk aan, misschien het elegante lichtgrijs geruite, en een wit overhemd met bijpassende stropdas, en op zijn hoofd een hoed hoewel het nog zomer is. Het is de warmste zomer in honderd jaar en de avond is zoel en het was prettiger geweest om blootshoofds te lopen, maar de hoed had hij hoe dan ook niet in een koffer kunnen stoppen, en de trein nemen naar een onbekende plaats in een nieuw land is niet iets wat hij zelfs maar in zijn dromen in hemdsmouwen zou doen. De vier mannen zijn te voet van het station vertrokken terwijl ze om beurten de koffers dragen en A., die hier het langst is, zegt dat ze bij de volgende halte de bus moeten nemen omdat het nog een heel stuk lopen is en het anders te laat wordt om een plek te vinden om te eten en bovendien is het zaterdagavond en draait er in de stad een goede film die ze zouden kunnen halen als ze opschieten. Dus schieten ze zo hard op als ze kunnen en de man die net uit de trein is gestapt heeft amper tijd om zijn kamer in de villa die net klaar is te betrekken en zich voor te stellen aan de vrouw des huizes, wier man net is overleden, waardoor ze genoodzaakt is de kamers te verhuren aan alleenstaande fabrieksarbeiders in plaats van er een eigen huis van te maken, maar die hem niettemin vriendelijk welkom heet. Daarna begeven ze zich allemaal vlug op weg om te vieren dat ze zich op dit moment allemaal op dezelfde plek en in elkaars gezelschap bevinden. De film, die ze net halen, speelt zich af op een slavenschip en wordt vertoond in bioscoop Castor aan het idyllische havenbekken midden in de stad waar de vissersboten zaterdags afgemeerd liggen en de stadbewoners over de kades flaneren. De kapitein van het slavenschip wil ophouden met de slavenhandel omdat hij gaat trouwen en respectabel wil worden en hij verordonneert zijn eerste stuurman om zowel de lading als de bemanning te vervangen, maar als hij met zijn jonge echtgenote aan boord gaat voor wat een huwelijksreis moet worden, ontdekt hij dat zowel de lading als de bemanning dezelfde zijn gebleven. Het is een spannend verhaal naar een script van William Faulkner, met Mickey Rooney en Wallace Beery in de hoofdrollen, en hoewel het verhaal in de negentiende eeuw speelt, kan ik me voorstellen dat ze zich er een beetje mee kunnen identificeren, aangezien ze allemaal net hebben ondervonden hoe ogenschijnlijk gewone schepen, of in hun geval ogenschijnlijk gewone treinen, iets heel anders kunnen blijken te zijn. En aan boord van wat voor schip of trein ze nu gestapt zijn, of althans op wat voor plek ze pas zijn uitgestapt, daar heeft waarschijnlijk geen van hen al echt een idee van. Misschien gaan ze na afloop naar iemands kamer en praten ze over de film, drinken ze een paar glaasjes lauwe wodka en paffen ze tot het blauw van de rook ziet, vertellen ze elkaar verhalen en kaarten ze, vergeten ze even dat ze zich op een plek bevinden die zij niet kennen en die hen niet kent; ze zijn nog jong en het is zaterdagavond en de nacht is vollemaanszilver en ze willen zo veel mogelijk maken van deze korte tussenstop op de lange reis die hen allen bij toeval en waarschijnlijk zeer tijdelijk juist hier heeft samengebracht.

*

Over de drie mannen die op het perron wachten weet ik verder niets, alleen dat ze net als de meeste anderen op deze reis al gauw verder zullen reizen. Wat ik wel weet is dat de man die mijn vader zal worden de dag erna een brief schrijft aan de vrouw die mijn moeder zal worden en die inmiddels een halfjaar zijn echtgenote is, waarin staat dat de stad waar hij net is aangekomen en die Södertälje heet, groter lijkt dan de stad die hij net verlaten heeft en die Alingsås heet. Hij merkt op dat de stad, zoals alle steden in het nieuwe land, ruim opgezet lijkt en dat het veel tijd kost om van één deel van de stad naar een ander deel te lopen en dat er rond een kleine maar niet heel compacte stadskern uitgestrekte wijken met pasgebouwde villa’s en huurwoningen liggen te midden van ruime hoeveelheden licht, lucht en groen. Er lijken ook overal grote bomen te staan, hele bossen zelfs die vlak voor de deur beginnen, en bovendien is er een grote farmaceutische fabriek waar ze geneesmiddelen maken en waar meer dan genoeg werk is voor jonge vrouwen die vlot geneesmiddelen in doosjes en potjes kunnen stoppen, en hoe vlotter ze zijn, des te meer ze kunnen verdienen. ‘Ik ben gisteravond niet zo laat thuisgekomen, niet na elf uur,’ verzekert hij haar, ‘omdat ik mijn koffers wilde uitpakken en de kamer wilde inspecteren, maar mijn nieuwe kamergenoot lag al te slapen en dat moest daarom wachten.’ De kamergenoot is een ‘jonge en ingetogen kerel’, die die ochtend van alles heeft kunnen vertellen, aangezien het zondag is en iedereen vrij is en in de eetkamer van het huis werden ’s ochtends koffie en boterhammen met kaas geserveerd aangezien je op je kamer zelfs geen theewater mag opwarmen, dat de werkdag in de grote vrachtwagenfabriek om zeven uur begint en om vier uur eindigt, met om half één een halfuur lunchpauze en dat je in je gewone kleren naar je werk kunt gaan en je daar kunt omkleden, omdat je er na afloop fatsoenlijk kunt douchen en wassen. Ze hebben er ook moderne waterclosets, maar als je onder werktijd moet, moet je om toestemming vragen en de deuren kunnen niet dicht en al helemaal niet op slot zodat niemand daar kan gaan zitten uitrusten of dutten. Maar niets hiervan vindt hij eigenlijk de moeite van het vertellen waard. Hij is kort van stof en schrijft wat plichtmatig in een al te haastig handschrift omdat hij de brief onmiddellijk wil posten. Het enige wat belangrijk is, schrijft hij, is een woning vinden, of ten minste een kamer waar we op onszelf kunnen zijn en wat theewater kunnen opwarmen en het huiselijk kunnen maken, zodat jij op de trein kunt stappen om hierheen te komen.

Hij is ook bezorgd over haar, dat merk je, overdreven bezorgd, lijkt het. Wees voorzichtig met fietsen en zwemmen, schrijft hij, alsof ze een klein kind is. Ze zijn nu bijna een jaar onafgebroken samen geweest nadat ze bijna twee jaar onafgebroken van elkaar gescheiden waren, als je het zo mag noemen. Want van elkaar gescheiden is misschien niet de juiste uitdrukking als de plaats waar je van elkaar gescheiden bent het selectieperron van Auschwitz-Birkenau is. En bezorgd zijn over elkaar is misschien niet de juiste uitdrukking als alles waar een mens in het leven bezorgd over zou kunnen zijn hun allebei al is overkomen, los van alles waarvan je je niet kon voorstellen dat het kon gebeuren maar wat toch is gebeurd, alles behalve dat laatste wat nog steeds zou kunnen gebeuren maar wat absoluut niet mag gebeuren en waarvoor het woord ‘bezorgd’ niet meer toereikend lijkt. Niet als een hoeveelheid bezorgdheid groot genoeg om een wereld te vergiftigen zich samengebald heeft in één enkele zwarte druppel vretende angst die onafgebroken boven het momenteel zwakste punt zweeft van deze nog onwaarschijnlijke en daarom nog niet helemaal werkelijke verbintenis tussen twee jonge mensen die voor het laatst van elkaar gescheiden werden op het selectieperron in Auschwitz-Birkenau. Nee, die voor het laatst van elkaar gescheiden werden op een stationsperron in Alingsås.

Maar het is niet zo makkelijk meer om het ene afscheid van het andere te onderscheiden. Nee, ze mag zich niet doodfietsen of verdrinken in een meer of van een trap vallen of getroffen worden door wat voor voorstelbare of onvoorstelbare gebeurtenis dan ook die de laatste broze draad naar wat ondanks alles een nieuw leven zou kunnen worden, zou kunnen doorknippen. ‘Over mij hoef je je volstrekt geen zorgen te maken,’ voegt hij er stoer aan toe. ‘En morgenochtend ga ik solliciteren op die baan in de vrachtwagenfabriek die ik volgens M. vanwege mijn goede “kwalificaties” vast zal krijgen, en vandaag al zal ik die arme hospita die haar man is verloren vragen of er binnenkort misschien een kamer vrijkomt, en ik ben zoals ik al zei heel bezorgd over je, en je bent geen moment uit mijn gedachten, en eigenlijk was het misschien beter geweest als je met me mee was gegaan want dan hadden we niet zo bezorgd hoeven zijn en was alles toch vast goed gekomen. En het komt heel binnenkort vast allemaal goed en je zult hier gauw bij mij zijn.’

Als adres vermeldt hij R 639 B, Södertälje. Wat is dat voor adres? Geen straat, geen naam, alleen een code. Het adres van wederom een barak, in wederom een kamp? Kan er op zo’n adres een antwoord worden bezorgd? Hoe lang kan het zo’n adres worden toegestaan hen gescheiden te houden?

Twee dagen later begint hij bij de grote vrachtwagenfabriek. Hij moet er brandstofleidingen op het chassis van de vrachtwagens lassen. Het kost hem geen moeite de baan te krijgen. Plichtsgetrouw en hardwerkend staat er getypt op het firmapapier van de personeelschef van katoenweverij Alingsås Bomullsväfveri, wat waarschijnlijk alles is wat de personeelschef van Scania-Vabis hoeft te weten, maar voor de zekerheid krijgt hij ook te lezen dat de man tegenover hem bovendien ervaring heeft met de productie van vrachtwagens. ‘Heb van september 1944 tot maart 1945 vrachtwagenassen gedraaid bij de Firma Büssingwerke in Braunschweig/Vechelde,’ noteert hij uiterst nauwkeurig onder het kopje ‘ervaring en kwalificaties’ in het nieuwe personeelsdossier. Niet dat het er zoals gezegd veel toe doet; in Europa is de vraag naar vrachtwagens op dat moment groter dan Scania-Vabis kan produceren en bij Scania-Vabis is de vraag naar arbeiders groter dan er op dat moment voorhanden zijn. Veel vrachtwagenfabrieken in Europa liggen nog in puin en kunnen niet al die vrachtwagens produceren die nodig zijn voor hun wederopbouw, om maar te zwijgen van alle andere dingen in Europa waarvoor vrachtwagens nodig zijn voor de wederopbouw, wat Scania-Vabis in Södertälje op dat moment een concurrentievoordeel oplevert ten opzichte van bijvoorbeeld Büssingwerke in Braunschweig, waar ze de afgelopen twee jaar geen enkele vrachtwagenas hebben kunnen draaien.

Twee weken later doet zich een nieuwe mogelijkheid voor op postadres R 639 B in Södertälje en die op geen andere manier te verdrijven bezorgdheid wordt verdreven doordat de vrouw die mijn moeder zal worden de trein neemt om een kamer zonder keuken te delen met de man die mijn vader zal worden. Op vroege herfstochtenden die snel donkerder worden, verwarmen ze daar stiekem hun theewater op een omgekeerd strijkijzer voordat hij naar de vrachtwagenfabriek vertrekt en zij naar de farmaceutische fabriek en een tijdje later naar de confectiefabriek waar ze tegen stukloon en onder muziek voering in mantels naait. ‘De meisjes houden niet van marsmuziek, verder alles, van klassieke muziek tot populaire deuntjes,’ zegt de directeur tegen de plaatselijke krant. Ze is jong en handig en heeft al een jaar ervaring met naaiwerk bij Sveriges Förenade Linnefabrikers AB in Alingsås en kan op een goede dag met acht uur werk 75 öre per uur verdienen, wat samen met het geringe maar hogere loon van de vrachtwagenfabriek al gauw voor vastere grond onder de voeten zorgt. Op 1 oktober 1947 kunnen ze al een eenkamerwoning met ingebouwd keukentje en met een echt adres, Villagatan 22, onderhuren. Op dat adres, waar ik geen herinneringen aan heb, wordt een jaar later de jonge man mijn vader en de jonge vrouw mijn moeder.

Het huis waar ik des te meer herinneringen aan heb, betrekken we één of twee jaar later, de papieren zeggen het ene en het verouderde geheugen het andere, maar dat doet er niet toe, dat is waar het begint, in het huis bij het treinstation waar de jonge man die mijn vader zal worden op een middag in augustus 1947 uitstapt en dat je schuin onder het raam aan de linkerkant van de coupé ziet liggen als je met de trein uit het noorden komt, over de Brug.

Dit is waar de Plek is. Hier krijgt mijn wereld zijn eerste kleuren, lichtval, geuren, geluiden, stemmen, gebaren, namen, woorden. Ik weet niet zeker hoe vroeg een mens zich dingen kan herinneren, sommigen zeggen herinneringen te hebben vanaf hun tweede, mijn eerste herinneringen betreffen sneeuw en kou en zijn daarom waarschijnlijk van iets later omdat ik geboren ben in oktober, maar ik weet vrij zeker dat al vóór mijn eerste herinneringen aan de wereld om mij heen die wereld zo veel meer sporen heeft achtergelaten dan enkel in mijn geheugen, dat ook dat wat ik me niet kan herinneren toch niet vergeten is. Dit is de Plek die mij zal vormen, ook als ik zeker meen te weten dat ik mezelf heb gevormd.

Dat is het verschil tussen hen en mij. Zij hebben op een heel andere plek voor het eerst met de wereld kennisgemaakt en dragen een heel andere wereld met zich mee en voor hen is zo veel al begonnen en al afgelopen en is het nog steeds niet zeker of er hier iets nieuws kan beginnen, aangezien zo veel dat ze zich niet kunnen of niet meer willen herinneren evenmin vergeten kan worden. Voor hen zullen de kleuren en de lichtval en de geuren en de geluiden en de stemmen van deze plek hen vaak aan iets anders herinneren, zonder altijd te beseffen waaraan. Willen ze er niettemin enigszins in slagen deze plek ook tot de hunne te maken, dan moeten ze die zo goed leren kennen en die zulke diepe sporen in zich laten trekken dat ze ooit aan juist deze plek zullen worden herinnerd als ze ’s nachts een goederentrein voorbij horen denderen of de geur van gebakken zoute haring ruiken in het trappenhuis of onder hoge dennen wandelen of een vlaag van teer en binnenzee opvangen of de lijsterbessen zien stralen in de herfst of naar hun kinderen kijken.

*

Wat hen al vroeg aan de Plek bindt, is het Kind, dat ik toevallig ben. Ik wil mijn eigen betekenis in dit verband niet overdrijven en ik kan me vergissen, maar een kind maakt het in elk geval puur praktisch gezien lastiger om verder te reizen. Verder reizen met hoop in het hart, een koffer in de hand en een hoed op het hoofd is één ding. Verder reizen met een pasgeboren kind een heel ander. Vanwege het Kind moet een kort verblijf voor onbepaalde tijd worden verlengd en grote plannen verbonden aan het vervolg van de reis moeten ingeruild worden voor kleine plannen gebonden aan de plaats waar ze zich toevallig bevinden, wat door de Plek wordt bekrachtigd met een mirakel.

Woningnood is een van de eerste woorden die de taal van de Plek aan hen opdringt. Woningnood en Woninggebrek. In de plaatselijke krant die Stockholms Läns & Södertälje Tidning heet, in de wandeling ‘Länstidningen’, de provinciale krant, staat een reportage over een gezin dat in een tent woont bij het zwemwater, over de meer dan vijfhonderd gegadigden voor zestig flats, over de vrijgezellenbarakken van de vrachtwagenfabriek. ‘De rampzalige woningnood in schril licht’, schreeuwt de voorpagina op 19 juli 1948.

Niet dat ze de plaatselijke krant hoeven te kunnen lezen om het te weten. Iedereen op de Plek kan je zeggen dat een eigen flat een mirakel is.

En niettemin doet het zich voor. Een bijna nieuwe flat met een kleine kamer en een kleine keuken, een badkamer met wc en stromend warm water, een houtgestookte wasruimte in de kelder van het gebouw ernaast en een stortkoker in het trappenhuis, een brievenbus en een naambordje op de voordeur. In de kleine kamer een tot bed om te bouwen chique bank, een in hoogte verstelbare ronde tafel van walnootbruin gelakt hout met inzetblad en vier bijpassende stoelen met beklede zittingen. Een kinderbed in een alkoof. In een hoek, op een krantentafeltje met een wit kanten kleedje erop, een radio van Philips. Ergens ook een linnenkast met uittrekbare laden voor lakens, handdoeken en kinderkleren. In de keuken een keukenbank van lichtgekleurd hout waar een extra bed van te maken is, een koelkast en een aanrecht, een wandkast met schuifdeuren van lichtgrijs geverfd hardboard, een zesdelig blauw beschilderd servies. Op de muur boven de radio een olieverfschilderij van gele en rode bloemen in een blauwe vaas. In de fietsenkelder twee tweedehands fietsen, waarvan een met een kinderstoeltje, opgehangen aan haken in het plafond. Ik zoek ook naar een wandelwagen, maar ik weet niet goed waar ik die moet plaatsen. Ik weet alleen dat er ergens ruimte voor geweest moet zijn, net zoals er na verloop van tijd ruimte moet zijn geweest voor een speelgoedtrein en een plank met kinderboeken geleend uit de openbare bibliotheek en een kist met vakjes met een basisassortiment meccano-onderdelen en enkele kostbare miniatuurautootjes van gegoten metaal, waaronder heel beslist een zwarte Volvo PV 444. In een flat met één kamer is het makkelijk te zien hoeveel plaats één kind al inneemt.

In deze flat neemt het Kind meer ruimte in dan zichtbaar is voor het oog. Rondom het Kind een groeiend web van ambities en plannen. De kleine kartonnen doos met handgezaagde en handbeschreven letterblokjes van hout is niet alleen Speelgoed maar ook een Project, en de steeds nieuwe lettercombinaties die het Kind samen met de jonge man, die nu zijn vader is, op lange zondagmiddagen op de vloer in de woonkamer legt, vormen niet alleen de woorden in een nieuwe taal, maar ook de bouwstenen van een nieuwe wereld. Het Kind zal de Plek tot de zijne maken opdat er voor hen een nieuwe wereld mogelijk wordt, dat is het Project dat het woninkje al gauw vult met zijn onzichtbare inventaris van dromen en verwachtingen. Want wat de twee nieuwaangekomenen nodig hebben is niet een dak boven het hoofd maar vaste grond onder de voeten, en waar het Kind wortel kan schieten, kunnen ook zij mettertijd misschien aarden.

Het Kind dat ben ik dus. En de Plek die ik tot de hunne zal maken door hem tot de mijne te maken heeft zijn geografische centrum in een lichtgeel gestuukt flatgebouw met twee buitendeuren, drie verdiepingen en achttien flatjes schuin beneden perron nummer 1 van het treinstation waar de grote passagierstreinen op weg naar het zuiden altijd even stilhouden, ook de sneltreinen, ook de nachttreinen, ook de treinen naar Kopenhagen en Hamburg. Vanuit het keukenraam en het woonkamerraam van de kleine eenkamerwoning op de tweede verdieping van het dichtst bij het bos gelegen flatgebouw met huurwoningen kun je mensen in de coupés zien bewegen. En mensen zich tegelijk met de coupés zien bewegen. Met elke trein een nieuwe wereld achter de weerspiegelingen van de ramen van de coupés, zwijgend onbewust van hun korte stop in de wereld die de mijne zal worden.

Er wordt gezegd dat ook buitenlandse koningen hier een korte stop hebben gemaakt, op het perron begroet door mensen die met vlaggen zwaaiden, en dat hun koningswagons op een zijspoor werden afgekoppeld voor een koninklijk ontbijt, en bij de Zweedse koningstrein werden aangekoppeld voor de laatste paradetocht tot aan Stockholm Centraal en het koninklijk paleis, maar aan een dergelijke wereld buiten ons keukenraam heb ik geen herinneringen. Waarschijnlijk was dat voor de oorlog, voordat ons huis was gebouwd en voor ik bestond, en het enige wat je zag als je toevallig in onze richting uit het coupéraam keek, waren droge, zanderige heidevelden en schraal dennenbos.

Wel volkomen zeker is dat de Amerikaanse pantsergeneraal Patton een paar maanden na het einde van de oorlog een korte stop maakte bij perron nummer 1 voordat hij op de trein van 21.53 uur naar Malmö stapte. Eerder die dag had hij het pantserregiment van de provincie Södermanland in Strängnäs bezocht en de 22 ton zware Zweedse tank model 42 bewonderd en de Zweedse gepantserde troepentransportwagen SKP, gebouwd door Scania-Vabis, en hij was tot de conclusie gekomen dat de Zweedse wagen beter was dan soortgelijke Amerikaanse. Maar misschien was hij gewoon beleefd. En bovendien misschien ook niet de beste vrienden met de Amerikaanse legerleiding die hem net het bevel over het Derde Leger had ontnomen. Dat was op de avond van 3 december 1945 en er had zich een grote mensenmenigte op het station verzameld om ‘de populaire generaal’ te huldigen. Toen Pattons trein naar het zuiden in beweging kwam, klonk er luid hoerageroep op. Ook dat was voordat ik bestond, maar toen stond het flatgebouw al op zijn eersterangsplek, net klaar en net betrokken, en misschien hebben enkele nieuwe bewoners zich op die late decemberavond laten verleiden om een van hun ramen aan de perronzijde te openen om te proberen een glimp op te vangen van de man die nog maar een jaar geleden de Duitse weerstand in Noord-Frankrijk had gebroken met een opzienbarende combinatie van genialiteit en meedogenloosheid. George S. Patton was zijn volledige naam. Ik herinner me hem alleen als George C. Scott in The Last Days of Patton en zou daarom misschien maar zwakjes hoera hebben geroepen, maar degenen die zonder enig voorbehoud hoera riepen voor de werkelijke Patton op het perron voor ons latere keukenraam en die hem in levenden lijve in de trein naar Malmö zagen stappen en de onrust van de oorlog misschien nog in hun lijf hadden zitten, zouden waarschijnlijk nooit vergeten wat ze hadden gezien, want zij zouden bij de laatsten horen die generaal George S. Patton in leven zagen. Ruim twee weken later, op 21 december 1945, stierf hij aan de gevolgen van een auto-ongeluk bij Mannheim in het overwonnen en bezette Duitsland.

Mijn eerste eigen herinnering aan het station voor ons keukenraam is overigens aan treinen die nooit eindigen en nooit halt houden maar eindeloos door de nacht denderen in rijen aaneengekoppelde open en gesloten goederenwagons, kermend en knarsend als overbelaste, geketende gevangenen op strafexpeditie. Ik herinner me ze vooral omdat zij me als eerste wakker maken als de ramen trillen en de voegen tegen de wielen hameren en de knetterende bliksems uit de dubbele locomotieven door de gordijnen snijden en een muffe lucht van chemicaliën en verrotting vanaf de perrons onze bedden en dromen binnenrolt.

Op het smalle strookje grond tussen de gebouwen en het steile talud naar het hek voor de perrons heeft de architect van de Plek een paar oorspronkelijke dennen laten staan, en gras en witte klaver tussen de stammen de vrije hand gegeven. Het is mijn eerste speelplek. Ik zoek in het gras naar klavertjesvier, speel verstoppertje tussen de bomen en leg stukjes dennenbast in de plassen op het voetpad onder aan de spoordijk. Een klavertjevier is een teken van geluk, een dubbel klavertjevier een vroeg mysterie. Geleidelijk aan worden de spelletjes driester en ga ik er meer in op en duren ze tot steeds later in de middag en kunnen ze niet op slag afgebroken worden doordat er iemand het keukenraam opendoet en roept dat het tijd is om thuis te komen. Chodź do domu, roept de stem uit mijn keukenraam. Het is de jonge vrouw die nu mijn moeder is en ze roept in de taal die ik als eerste leer en de taal die ik als eerste vergeet. ’s Winters wordt het grootste grasveld tussen de dennen onder water gezet en de grote jongens komen met hun ijshockeysticks en de spelletjes worden ruwer en het wordt eerder donker en het geroep uit het raam krijgt een bezorgdere toon. En al gauw een andere taal.

Ze willen niets aan het toeval overlaten. Niets mag tussen het Kind en de Plek in komen staan. Geen vreemde woorden. Geen vreemde namen. Niets wat het Kind het houvast van hen allemaal kan doen verliezen. Dus als ze merken dat de eerste woorden van het Kind in een vreemde taal zijn, dwingen ze zichzelf het Kind toe te spreken in een taal die hun nog vreemd is, het Kind daarbij al vroeg boeken in de nieuwe taal in handen te drukken en al vroeg woorden in de nieuwe taal te vormen met de zelfgemaakte letterblokjes op de vloer van de woonkamer.

De naam van het Kind hebben ze op aanraden van nieuwe vrienden al veiliggesteld: de gebruikelijkste jongensnaam in de nieuwe taal. De naam is belangrijk, hebben vrienden gezegd. Een vreemde naam valt op en wordt een last. De voorgenomen naam Gershon, naar de grootvader van het Kind van vaderskant, wordt zodoende van tafel geveegd door Göran, een naam die als geen andere vreemdelingen van geboren Zweden scheidt. Wat scheidend werkt is de complexe intonatie van de lange ö. Ze hadden hem ook de naam Jakob kunnen geven, naar zijn grootvader van moederskant, wat makkelijker uit te spreken was geweest en eigenlijk helemaal niet was opgevallen omdat het een naam is die ook hier thuishoort, maar ik vermoed dat ze in de naamkwestie geen enkel risico wilden nemen. Ze geven hem ook de naam Jakob, maar een tweede naam roep je niet vanuit een keukenraam.

*

De kwestie van de Taal hebben ze goed ingeschat. De Naam misschien ook, maar zekerheid daaromtrent is lastiger. Wel is zeker dat het Kind allereerst aan de Plek wordt gebonden door de Taal. Dit is de plek waar het Kind alles voor het eerst ziet, en dan ook echt álles, zonder die vermoeide schifting waarmee de wetenschap van hoe alles in de wereld hoort te heten gepaard gaat en de ervaring van hoe alles in de wereld eruit hoort te zien.

De eerste vogel is een huismus in de berberishaag voor de melkwinkel. De eerste eekhoorn klimt voor het keukenraam over de eerste schors van de eerste dennenboom. De eerste bosrand verheft zich langs de eerste weg naar school. Het eerste bospad is bedekt met de eerste warme sparrennaalden en langs de kant staan de eerste bosbessen. De eerste lucht van surströmming is afkomstig van Hedmans op de eerste verdieping. De eerste straat heet Hertig Carls väg en erlangs loopt de eerste stoep (op de stoep blijven!) en het eerste fietspad (pas op voor de fietsen!) en staan de eerste lijsterbessen. De straat is ook geplaveid met de eerste klinkers waarover de eerste autobanden rubberachtig rammelen en bonken. De eerste auto is van Anders’ vader van de woning naast ons en moet soms gestart worden met een zwengel en heeft een voorruit die hoger zit dan ik als we voorin mogen spelen en aan het stuur draaien. De eerste vuilnismannen van mijn eerste vuilniswagen haken de eerste vuilnisbakken vast aan een hijsinrichting achter op de vuilniswagen en drukken op een knop waardoor de bak de hoogte in gaat en tegen een ronde opening wordt gedrukt en voorover gekiept waardoor het afval in de buik van de wagen stort, en de laatste restjes worden eruit geschud met een paar rukken aan een handvat waarna de bak weer naar beneden komt en losgemaakt wordt en op sterke ruggen terug gedragen naar de geheime ruimte achter de afgesloten deur in de betonkoude kelder in het pasgebouwde flatgebouw waar wij wonen. Mijn eerste vuilniswagen is van het merk Norba en is in drie kostbare exemplaren aangeschaft door de reinigingsdienst van Södertälje en wordt beschreven als een stap voorwaarts op weg naar een steeds schonere en comfortabelere vuilverwerking aangezien hij een ‘beschermkap heeft voor stofvrij legen, een mechanische vuilcontainerleger en schraapmechanisme voor de verdeling van het huisvuil in het afvalreservoir, alsmede een kiepmechanisme’. Mijn eerste stortkoker is waarschijnlijk een stap terug aangezien er in de schacht die het afval naar de afvalkelder leidt een constructiefout zit in de vorm van een bocht aan het einde waardoor het afval soms blijft steken en de stortkoker verstopt raakt. Dit hoewel er in de instructies van bouw- en woningtoezicht van 5 november 1940 voor de bouw van een stortkoker helder en duidelijk staat dat ‘de schacht in zijn gehele loop verticaal en recht dient te zijn, en zijn onderste uiteinde met zijn volledige oppervlak dient uit te monden boven een vuilcontainer, en wel zodanig, dat een loodlijn langs de binnenkant van de schacht minstens 5 cm binnen de rand van de container valt’. Er staat ook dat ‘de afvalruimte voorzien dient te zijn van elektrische verlichting, zodat de gehele afvalruimte voldoende verlicht is’. Mijn eerste afvalruimte is niet voldoende verlicht. Hij is donker en koud en geeft een zoetzure geur van keukenafval af en een kille vlaag van vochtig beton.

In mijn eerste vuilniswagen mag ik vroeg op een ochtend mee met mijn eerste vuilnisman als de twee nieuwaangekomenen die mijn vader en mijn moeder zijn geworden nog liggen te slapen op de slaapbank in de woonkamer en het rolgordijn omlaag is en de straat buiten er stil bij ligt, afgezien van het gekwetter van de mussen in de berberishaag en het remgeknars van de eerste ochtendtreinen naar het zuiden. Mijn eerste ochtenden zijn altijd vroeg en het is altijd licht en op zo’n ochtend sluip ik de voordeur uit, de trap in de hal af en de door de zon beschenen stoep op omdat ik het geduld niet heb om op mijn bedbank in de keuken te blijven liggen en ik ze niet wakker wil maken, die twee die slapen tot de wekker gaat en de straat zich vult met het geroep en de geluiden van de groeiende fietskaravaan die met rammelende kettingen en knarsende zadels met hun dagelijkse last van broodtrommels en half slapende berijders door de laan met de lijsterbessen zoeven.

Zo neem ik de plek vroeg in bezit zonder dat ze iets doorhebben, ja, soms terwijl ze letterlijk slapen. Er is me gezegd niet met vreemden mee te gaan of iets van vreemden aan te nemen, maar de vuilnismannen zijn geen vreemden. Ze horen bij de plek, op dezelfde manier als de bootwerkers en zeelieden in de buitenhaven waar ik mijn eerste voorn vang en de witgeklede bakkers en winkelbediendes in de bakkerij aan de overkant van de straat waar ik mijn eerste knapperige witbrood koop en ze mijn eerste melk scheppen met een litermaat aan een lange steel door een luik in de toonbank. De specialiteit van de bakkerij is een gezoet brood dat SS-brood heet, naar de bakkerij die de SS-bakkerij heet, naar de plaats waar die gebakken is, Södertälje Södra, maar dat brood kopen wij niet. Helemaal links als je de melkwinkel binnenstapt liggen mijn eerste flesjes frisdrank in donkergroene houten kratten die op hun zijkant tegen de muur gestapeld staan. De allereerste heet Pomril en smaakt naar appel.

In de cabine van de vuilniswagen mag ik meerijden van het ene eind van de laan met de lijsterbessen, waar onze flat staat en die de laatste flat is voor het bos begint en ook de weg door het bos naar het Strandbad, tot aan het eind van de laan waar de flats ophouden en de straat een scherpe bocht naar links maakt en onder een spoorviaduct verdwijnt. Het bos en de weg naar het Strandbad behoren tot mijn territorium, maar de weg aan de andere kant van het spoorviaduct niet. Achter het spoorviaduct ligt de grote fabriek die de fietskaravaans opslokt en vrachtwagens uitspuugt en die achter zijn poorten een wereld verbergt waar ik de kans niet voor krijg er namen aan te geven. Papa is buizenlasser, maar wat buizenlasser met papa te maken heeft, weet ik niet. Hij kan net zo goed metaalgieter, frezer, ambtenaar, plaatwerker, ponskaartoperateur, uitlijner, directeur, smid, voorman, vijler, fijnbankwerker of ingenieur zijn. De woorden van de wereld achter de fabriekspoorten zijn niet te zien, te betasten of te ruiken en kunnen daarom niets in mijn wereld benoemen. Dat onderscheidt de wereld die ik tot de mijne kan maken al vroeg van de wereld die papa moet proberen tot de zijne te maken, omdat hij elke ochtend om zeven uur met zijn fiets verdwijnt achter iets wat de chassispoort heet en ik hem niet meer zie tot mama door het keukenraam roept dat het eten klaar is.

De grenzen van mijn wereld zijn scherp en vol verboden en de beide vuilnismannen die mij in de cabine op de plek met het beste uitzicht hebben neergezet, weten heel goed waar die lopen: het drukke hoofdtraject van het spoor, het spoorviaduct over de straat, de spoorbrug over het kanaal, het kanaal zelf, de steile kades in de buitenhaven, de getande afrastering rond de fabrieken en de kolendepots langs het water van de Hallfjärden.

Staal en water. Afrasteringen en doodlopende wegen. Barrières en afgronden.

De enige weg die niet in iets hards en ondoordringbaars eindigt, is de weg die doorloopt waar de straatstenen ophouden en het bos begint en waar in de lente sleutelbloemen en lelietjes-van-dalen langs de kant staan en ’s zomers allemaal fietsers rijden en na verloop van tijd auto’s en waaraan op lange zondagse wandelingen met papa geen einde lijkt te komen. Het is de weg naar het Strandbad, die eindigt in een zandstrand. Het Strandbad is de meest open en meest uitnodigende grens van mijn wereld, maar een grens is het en verder dan hier gaat de weg niet en groter dan dit kan mijn wereld niet worden.

De overwegend nieuwe wijk waar de vuilniswagen bij elk gebouw halt houdt en elke huisvuilruimte leegt en zorgvuldig de resten uit elke container bonkt, en die klein genoeg is om al jong verkend te worden door een kind, is in feite een onverbiddelijk omsingelde enclave die voornamelijk bestaat uit een treinstation met bijbehorende dienstwoningen van rode baksteen, zestien nieuwbouwflats van drie verdiepingen met geel of grijs pleisterwerk aan weerszijden van een geplaveide laan, een paar zijstraatjes met vrijstaande huizen van twee verdiepingen, een plein, twee speelplaatsen, een crèche, een postkantoor, twee kruidenierszaken – die van Kling waar water over de etalageruit stroomt en een Konsum met de eerste diepvriezer – een sigarenwinkel, een fourniturenzaak, een broodbakkerij en een banketbakkerij. Op het plein voor het stationsgebouw een kiosk en een telefooncel met een losse lattenvloer waaronder het glinstert van de gevallen 10-öre-muntjes. Het is een perfect omsloten idylle waar je alleen in of uit kunt door onder donkere spoorviaducten te lopen of over duizelingwekkende spoorbruggen te balanceren of over verboden spoordijken te klimmen of op verraderlijke ijsschotsen te springen of gaten te maken in fabrieksomheiningen met bordjes met doodskoppen erop.

Aan de andere kant is het een plek die zich makkelijk laat onderzoeken en veroveren. Niet alleen doordat hij zo klein en zo begrensd is, maar ook doordat hij zo nieuw is. Ja, eigenlijk vrijwel zonder geschiedenis. Kortgeleden had je hier helemaal geen mensen, alleen dennenbos en heide. Kortgeleden liep hier geen spoorweg en was dat ook niet de bedoeling. Kortgeleden was het de bedoeling dat hier iets heel anders zou komen, iets groots en visionairs. Kortgeleden had op onordelijke woeste grond een tot in detail uitgewerkte ideale gemeenschap moeten verrijzen. In ‘het bosgebied Näset ten zuiden van de stad’ had een paradijs van koopwoningen voor arbeiders moeten komen; groepsgewijs gekoppelde eengezinswoningen met eigen tuintjes, een esplanade onderbroken door parken en heuvels, een marktplein met een markthal, een badhuis, een kerk op een heuveltje, een sport- en recreatiepark bij de fabrieken en een strandbad.

Pas veel later in mijn leven kom ik erachter dat de plek waar ik de wereld met mijn eerste woorden benoem een gesneuvelde planologendroom is.

De architect achter deze droom heette Per Olof Hallman en was geïnspireerd door een sociale beweging die het rechtlijnige en onnatuurlijke stadsideaal van het industrialisme wilde vervangen door een organischer en beter bij de natuur passend ideaal. De plannen zouden worden aangepast aan het terrein, niet het terrein aan het plan. Straten zouden om heuvels en over lichte verhogingen heen komen te lopen en niet er dwars doorheen met behulp van dynamiet. Natuurlijke omstandigheden zouden worden benut, niet uit de weg geruimd. ‘Een stedenbouwkundige die het terrein niet kent, kan een gemeenschap met enkele pennenstreken welhaast ruïneren,’ schreef Hallman in 1901. Twee jaar later presenteerde hij zijn voorstel voor het bestemmingsplan ‘van het zuidelijke deel van het buitengebied van de stad Södertelge’.

Hallman had, net als de beweging, verregaande ambities. Ze wilden de schaduwzijden van de industrialisatie door planning uitbannen: het vuil, de drukte, de roofbouw op de natuur en het sociale onrecht, en de verborgen mogelijkheid van de industrialisatie uitbouwen; een vrijere, gelijkwaardigere samenleving dichter bij de natuur. Een van de voormannen was de Oostenrijker Camillo Sitte, die de menselijke nabijheid in de kronkelende steegjes en onregelmatige pleinen van de middeleeuwse stad wilde herscheppen. Een ander was de Engelsman Ebenezer Howard, die een nieuwe verbinding tussen stad en land wilde creëren, tussen landbouw en industrie, tuinen en binnenplaatsen. De overvolle grote steden moesten gedecentraliseerd worden en het omliggende platteland bebouwd worden met ruime, lichte en groene tuinsteden. Met wat toekomstgerichte stadsplanning konden de kazernes van het kapitalisme vreedzaam afgebroken en kon een nieuwe en betere samenleving vreedzaam opgebouwd worden. A peaceful path to real reform was de ondertitel van Ebenezer Howards boek dat Per Olof Hallman naar alle waarschijnlijkheid had gelezen voor hij het zuidelijke bos- en buitengebied met zijn tekenpotlood te lijf ging. Hier waren geen kazernes om af te breken, geen straten om te verleggen, geen herinneringen om op te graven, geen tradities om mee te breken.

Hier waren evenmin plannen voor de hooggelegen spoorweg die de plaats doormidden zou klieven of voor het diepe kanaal dat hem in het noorden zou afsnijden, en natuurlijk evenmin voor de spoorbrug of het viaduct of de fabrieksafrastering of de olieterminals, die Hallmans stedenbouwkundige droom al gauw tot een maculatuur zouden maken.

Dit was in zekere zin de specialiteit van deze plek, zoals ik veel later zou begrijpen: dat niets ooit werd zoals het gepland was. De bebouwing van het zuidelijke buitengebied niet. De ligging van de spoorweg niet. De loop van het kanaal niet. Het Strandbad niet. De bevolking niet. De stad niet.

Alsof het toeval voor uitgerekend deze plek een bijzondere voorliefde had ontwikkeld. En dat dit toeval als een magneet de levens met de meest toevallige lotgevallen had aangetrokken. En dat dit juist daarom misschien het minst toevallige is in het verhaal over de man die hier uit de trein was gestapt om een nieuw begin te maken met zijn leven. In wezen een perfect gekozen plaats om dat te doen, kon ik veel later denken; niet zulke sterke banden met het verleden, geen vaste plannen voor de toekomst, geen klaarliggend scenario om in te stappen – of uit verstoten te worden.

Ach, dat ‘veel later’! Zo verraderlijk als het je besluipt! Dit alles vernauwende perspectief van de betweterigheid en wijsheid achteraf. Zo eenvoudig als het is om met een paar pennenstreken mensen een verhaal binnen te schrijven dat voor hen nog ongeschreven moet zijn, hen te belasten met een wetenschap die ze nog niet kunnen hebben, horizonnen af te sluiten die voor hen nog wijd open moeten liggen.

*

Laat ik eerlijk zijn over de wijsheid achteraf, omdat die doorlopend optreedt en onontkoombaar en verraderlijk is. Op het moment dat ik afdwaal van het verhaal over mezelf en ik als generaal Patton in een als vuilniswagen vermomde tank bezig ben mijn zojuist veroverde territorium te inspecteren (voor een uitstapje naar Per Olof Hallman en zijn gesneuvelde plan voor het zuidelijk buitengebied) ben ik vijf jaar oud en zal ik over een paar maanden betrapt worden bij het schotsje springen op het kanaal. Hiertoe zal ik verleid worden door Tommy Hedman, die twee jaar ouder is dan ik en in het appartement rechts woont op de eerste verdieping en uit Falun komt en ouders heeft die één keer per jaar surströmming eten, hoewel mijn ouders denken dat die stank afkomstig is van een rottende vuilniszak die is blijven steken in de verkeerd geconstrueerde bocht in het onderste gedeelte van de stortkoker. Bij de Hedmans mag ik niet naar binnen en met Tommy mag ik niet spelen.

En, om eerlijk te zijn, van deze gebeurtenissen herinner ik me in het beste geval slechts scherven. Die vroege ochtend met de vuilnismannen zijn scherven van slapende flat, door de zon verwarmde stoep, zoetzuur vuilnis, gerammel van vuilnisbakken, vettig vuile overalls en plakkerig kunstleer tegen blote benen. Ik weet niet eens zeker of die scherven werkelijk zijn, laat staan of ik ze op de juiste manier heb samengevoegd. Ik weet evenmin zeker of ik me die scherven herinner, als je herinneren opvat als het actief opnieuw oproepen van iets. Hoe herinner je je iets wat je nog geen naam gegeven hebt en waar je daarom nog geen woorden voor hebt?

Eerder reflexen dan scherven; diffuse reflexen van lichamelijke gewaarwordingen zonder woorden en ordening. Het springen van schots naar schots: het schuren van hard bevroren broekspijpen langs koude blauwe huid, het licht van krijtwitte gezichten in een zwarte deuropening, de druk van harde handen, het geluid van scherpe stemmen, de gewaarwording van slaag. Slaag is in mijn wereld een woord verbonden met de gewaarwording van ijsschotsen.

Pas veel later komen de woorden voor angst en vertwijfeling, en nog later de woorden voor de nachtmerries waarmee het woninkje met ramen op de spoorlijn vol zat en nog later de woorden voor wat de man die mijn vader is en de vrouw die mijn moeder is mogelijk gedacht en gevoeld hebben als hun collectieve nachtmerries daar plotseling voor hen staan in het winterduistere trappenhuis, druipend van diepzwart water op hun drempel, krakend van dun ijs onder hun voeten, brandend van dodelijke kou op hun huid.

Pas veel later kunnen gewaarwordingen verhalen worden. Pas veel later kunnen stomme flarden van woordeloosheid gevuld worden met losse scherven taal. Pas veel later glij ik achter Tommy aan de steile helling af naar de oever van het kanaal bij de spoorbrug en glij ik door, het krakende ijs op en zie ik donkere barsten van water opengaan onder onze voeten en voel ik mijn voeten wegzakken en het water mijn laarzen binnendringen en de koude, stijve broekspijpen langs mijn lichaam schaven op de zware weg naar huis naar gewaarwordingen van angst en slaag.

Pas veel later kan ik het kind worden dat vertelt. Pas veel later kan ik in de woordeloze flarden naar scherven graven, ze uit de afzettingen van de tijd filteren en samenvoegen tot een verhaal. Het is niet het kind dat zich herinnert. Ik ben het, die zich veel later probeert te herinneren wat het kind gewaarwordt.

‘Wij onderzoeken het verleden niet met de herinnering,’ schrijft Walter Benjamin in Berliner Chronik. ‘De herinnering is slechts een element van het verleden, op dezelfde manier waarop de grond een element is voor begraven steden. Wie zijn verleden zoekt, moet te werk gaan als een opgraver, niet aarzelen om keer op keer in hetzelfde materiaal te graven, het uit te spreiden zoals men stof uitspreidt, het om te keren zoals men aarde omkeert. Want alleen door het nauwkeurigste doorzoeken mag men verwachten de schatten die zich daar verbergen te vinden; de beelden die van hun oude associaties zijn gescheiden en die nu – als kostbare fragmenten of de torso in de galerij van een verzamelaar – de prozaïsche ruimtes van ons huidige begrip blijken te zijn.’

Het beeld van een geelglanzend metalen schijfje met scherpe, onregelmatige randen, net een dun uitgerold rondje peperkoekdeeg, zo groot als een munt van 5 öre. Hij brandt in mijn hand.

Het latere begrip. We rennen joelend over de bielzen van het spoor dat langs mijn eerste weg naar school loopt en naar de fabriek gaat waar ze melkcentrifuges maken. Het leidt ook naar de fabriek waar blokken gasbeton worden gemaakt en naar de zwarte bergen kolen en cokes onder de hoge kranen in de haven en naar de gigantische silo met graan, waarvan de bedoeling ons nog ontgaat. Maar dat we over het spoor naar de centrifugefabriek rennen is omdat bij de centrifugefabriek onze school staat en het is de veelbesproken kantine van de centrifugefabriek (‘de droom van elke huisvrouw: apparaten, apparaten en nog eens apparaten in alle soorten en maten’) waar we elke dag in kolonne naartoe lopen voor de gratis schoolmaaltijd die onlangs ons aller recht is geworden, al behouden we ons al het recht voor er voorzichtig commentaar op te hebben.

Nee, het moet op weg van school naar huis zijn geweest. Onderweg naar school, ’s ochtends, als we altijd aan de late kant zijn en op tijd moeten komen, zou niemand op dat idee zijn gekomen. Dus het is ’s middags en we rennen over de bielzen die naar de fabriek leiden, en achter ons, vanaf de fabriek, komt de trein. Nou ja, eigenlijk geen trein, alleen een rangeerlocomotief en hij maakt veel kabaal aangezien het een diesel is. Ongevaarlijk, we zien en horen hem aankomen, en hij rijdt zacht. Maar toch een beetje gevaarlijk, omdat iemand heeft bedacht dat we een wedstrijdje doen wie het laatste van het spoor gaat. Deze keer is dat niet Tommy, hij is te oud om bij mij in de klas te zitten. Wie dan wel? Het beeld wil niet helder worden.

De locomotief nadert, niemand zwicht, ik krijg een idee.

Ben ik degene die het muntje van 2 öre op de rails leg? Is dat echt mijn idee?

We verstoppen ons in de greppel vol industrieafval en onkruid en zien de locomotief groeien tegen de lucht. De grond trilt. De rails janken. Het muntje vibreert.

Ik stel mezelf voor op de plaats van het muntje.

Een geelglanzend metalen schijfje groter dan een 5-öre-munt ligt dun uitgerold tegen de rails. Hij brandt in mijn hand.

Het beeld van Anders en mij op de stoep voor onze flat. Ik probeer een woord uit dat ik iemand een keer heb horen zeggen, Tommy misschien. ‘Als je dat woord nog een keer zegt, mag je niet op Gods feestje in de hemel komen,’ zegt Anders.

Ik vraag wie God is. En waar de Hemel ligt. En wie er wel op zijn feestje mogen komen.