Van Christien Brinkgreve verschenen eerder

Margriet weet raad (met Michel Korzec)

De opkomst van het psychotherapeutisch bedrijf

(met Abram de Swaan en Jan Onland)

Psychoanalyse in Nederland

De belasting van de bevrijding

De vrouw en het badwater

Van huis uit (met Bram van Stolk)

Huismensen

Vroeg mondig, laat volwassen

Wie wil er nog moeder worden? (met Egbert te Velde)

De ogen van de ander

Licht en schaduw (met Halleh Ghorashi)

De winst van verschil (met Eric Koenen)

CHRISTIEN BRINKGREVE

Het verlangen naar gezag

Over vrijheid, gelijkheid
en verlies van houvast

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, juni 2012

© 2012 Christien Brinkgreve

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld Clara Brinkgreve, Beweging, kleurets 2011, 49 × 35 cm

Foto auteur Peter Smith

Typografie binnenwerk Sander Pinkse Boekproductie

ISBN 978 90 450 2294 9

D/2012/0108/714

NUR 740/770

www.atlascontact.nl

www.christienbrinkgreve.nl

Voor Maarten

Woord vooraf

‘Gezag? Daar doen we niet meer aan, dat is iets van vroeger,’ kreeg ik te horen toen ik met iemand praatte over haar werk als begeleider van een organisatie. Dat is een opmerkelijke uitspraak van iemand die moet zorgen voor een soepel functionerende organisatie, maar het werd gezegd zonder enige ironie. Het maakt wel duidelijk dat, in een cultuur van vrijheid en gelijkheid, gezag ingewikkeld ligt. Het wordt ontkend, gewantrouwd en ondergraven: ‘Wie ben jij dat je iets over me te zeggen hebt.’ Gezag werkt verhuld en omfloerst, en is daarmee ongrijpbaarder geworden. Maar daarnaast bestaat er, tegelijkertijd, een sterk verlangen naar gezag.

Het woord ‘gezag’ is lange tijd op de achtergrond geraakt, ouderwets bevonden. In de sociologie was het van oudsher een belangrijk begrip, te onderscheiden van macht. Gezag betekent als legitiem erkende macht, te onderscheiden van naakte macht. Maar ook daar is het begrip een tijdlang achter de coulissen verdwenen. En het is nu behoedzaam aan het terugkeren.

De verschuivingen in het omgaan met gezag heb ik ook in mijn eigen leven meegemaakt. Ik ging in 1968 studeren, de jaren van verzet tegen bevoogding en paternalisme waarin men zich wilde ontworstelen aan de bestaande gezagsverhoudingen. Hiërarchie moest worden afgeschaft, alle stemmen waren gelijk (one man, one vote), maar dit systeem bleek vaak minder goed te werken dan gedacht en tot nieuwe onvrijheden en ongelijkheden te leiden. En de ontvankelijkheid te vergroten voor nieuwe vormen van gezag: van het collectief, ‘de baas is de basis’, en van charismatische leiders, die zich vaak opwierpen als de vertolkers van die basis. Veel van de toenmalige experimenten waarin hiërarchie en gezag werden afgeschaft bleken niet levensvatbaar. Er blijkt behoefte aan gezag, maar de oude vormen werken niet meer.

Gezag is niet meer vanzelfsprekend, het moet verdiend worden, toegekend, maar op basis waarvan? Traditie is onvoldoende grond, en ook expertise wordt vaak wantrouwend bezien.

Hoe spelen gezagsproblemen in verschillende domeinen van het leven — gezin, school en werk? Welke nieuwe vormen en patronen ontwikkelen mensen om anderen en zichzelf te reguleren en te sturen? Wat werkt, voor wie, en welke woorden gebruiken mensen daarbij?

Met deze vragen ben ik dit boek begonnen. Een veelomvattende onderneming, waarin ik het thema af en toe in sterke mate zelf onderging: het verlangen naar ruimte om deze vragen te onderzoeken zonder me te laten beperken door de grenzen en het idioom van de wetenschappelijke disciplines, maar tegelijk ook de behoefte aan houvast om niet ten onder te gaan in de veelheid en de vrijheid.

‘Neem je vrijheid,’ zei Emile Brugman tegen me, mijn uitgever toen ik aan dit boek begon. Hij vond dat ik de neiging had me te veel te verschuilen achter het gezag van een stoet auteurs die ik voortdurend wilde citeren. ‘Wees meer zelf aan het woord, en beperk je in de mensen die je in de tekst opvoert.’ Het heeft even geduurd voordat ik die ruimte durfde te nemen, en ik heb ervaren hoe bevrijdend het was.

Ik heb voor dit boek vrijelijk geput uit inzichten van de psychologie, de filosofie en de romanliteratuur, naast die uit mijn eigen vakgebied, de sociologie. (Achter in het boek heb ik een verantwoording opgenomen met verwijzingen naar literatuur en uitwerking van thema’s: de macht der academische gewoonte, maar in een vorm die de tekst de ruimte laat.)

Daarnaast is het een persoonlijk verhaal geworden: ik ga na hoe gezag in mijn eigen leven een rol speelde — als kind, als ouder en als werker.

Gezagsproblemen spelen op veel terreinen. De publieke aandacht gaat sterk uit naar het openbare domein, naar verschijnselen als agressie tegen ambulancepersoneel, politie en ambtenaren van de sociale dienst, het wantrouwen tegen politici en andere gezagsdragers.

Ik heb me in dit boek vooral gericht op de gebieden van gezin, school en werk, waarin sprake is van persoonlijker verhoudingen. Maar de zich daar aftekenende gemeenschappelijke patronen, verwante dilemma’s en onderliggende behoeften zullen ook voor een deel herkenbaar zijn in wat zich afspeelt in de publieke ruimte.

1

Het dilemma

Ik zag twee dingen: een Nederlandse samenleving die een afkeer had van paternalisme en een gemeenschap die behoefte had aan paternalisme.

Ahmed Marcouch, Mijn Hollandse droom

Op de ochtend van 15 oktober 2010, in het koffiehuis om de hoek bladerend in nrc.next, viel mijn oog op twee berichtjes, vlak bij elkaar. Het ene meldt dat er meer wrakingsverzoeken zijn in de Nederlandse rechtbanken — verzoeken om de rechter te vervangen wegens vermeende partijdigheid. Oorzaak is volgens de onderzoekers dat burgers het gezag van rechters niet langer als vanzelfsprekend zien.

In het andere bericht staat dat meer dan een derde van de Duitsers vindt dat Duitsland ‘in gevaarlijke mate’ onder invloed van buitenlanders staat. Ruim 10 procent van de ondervraagden wil een leider voor Duitsland ‘die ten bate van iedereen met sterke hand regeert’.

Slinkend vertrouwen in het gezag en behoefte aan een sterke leider, slechts één pagina van elkaar verwijderd. Beide sentimenten bestaan naast elkaar, en ze worden beide in deze tijd sterk ervaren, soms ook door dezelfde mensen — op verschillende momenten, soms ook tegelijkertijd. ‘Wie ben jij dat je iets over me te zeggen hebt’ gaat naadloos over in ‘Zeg me wat ik moet doen’.

Het afgenomen vertrouwen in gezag wordt als probleem ervaren, maar het is lang begroet als teken van bevrijding, als een afschudden van bevoogding — of de noemer nu democratisering was, emancipatie of individualisering. Hiërarchische vormen van gezag werkten niet goed meer, mensen werden mondiger, en dit werd over het geheel genomen een goede ontwikkeling gevonden. Er zijn weinig idealen zozeer toegejuicht als vrijheid, met gelijkheid als goede tweede, gezamenlijk de wervende vlag van de westerse democratie. Maar de manier waarop vrijheid vorm heeft gekregen heeft een aantal onbedoelde gevolgen dat mensen minder bevalt, hen voor nieuwe problemen stelt en om andere oplossingen vraagt. Denk aan onhandelbare kinderen thuis en op school, hufterige mensen op straat of in de tram, kwetsende taal en het molesteren van ambulancepersoneel: dat was allemaal niet de bedoeling. Ze roepen angst op en tegengeluiden — zoals de behoefte aan strengere regels en straffen, het herstel van moraal en gezag, de beteugeling van wat anders onbeheersbare neigingen worden, gulzige verlangens, onbegrensd gedrag.

Ondermijnende berichten over autoriteiten zijn al jaren aan de orde van de dag. Toen ik een paar jaar geleden in Ierland was, verscheen het ene schokkende bericht na het andere over seksueel misbruik door Ierse priesters van jongens op internaten, van misdienaars en alles wat zich jong en onbevangen in de contreien van de zo lang hoog in aanzien staande Ierse geestelijkheid bewoog. Het deed de religieuze zaak geen goed — als iets het gezag ondermijnt zijn het wel deze verhalen over het priesterlijk botvieren van lage en verboden lusten. Maar het feit dat nu het deksel werd gelicht en een onafzienbare stroom ongerechtigheden uit de doofpot kwam, was natuurlijk al een teken van ondermijnd gezag — anders bleef die doofpot wel dicht.

Ik had de kwestie in al haar ontluistering nog niet goed en wel doorgenomen met een bevriende Ierse socioloog, Tom Inglis, lopend in een van die mooie tuinen die Ierland rijk is, toen een priester ons pad kruiste en zonder enige aarzeling of terughoudendheid door mijn collega werd begroet met een eerbiedig ‘Dag Vader’. Al jaren van zijn geloof gevallen, was deze respectvolle groet zo deel van zijn habitus geworden — streng katholiek opgevoed, zoals praktisch alle Ieren — dat hij zich eerst verbaasde over mijn verbazing. Zijn reflex zou wel nooit helemaal verdwijnen, dacht hij, zozeer was deze houding eigen gemaakt en eigen geworden — ook al brachten de kranten elke dag nieuwe onthullingen over weer andere priesters die zich aan weer andere kinderen hadden vergrepen, en ook al was het geloof voor hem inmiddels lang en breed begraven, verdwenen, verloren, hoe hij het ook benoemde. Iets anders wordt blijkbaar hoog gehouden, los van wangedrag van de vertegenwoordigers op aarde: het instituut, de Kerk, het leven van zijn ouders en voorouders, van het collectieve Ierse voorgeslacht.

Doen die onthullingen hem iets? Toch wel: ze zijn pijnlijk. Er komt van alles boven wat het daglicht niet kan verdragen en wat twijfels oproept over de grondvesten van leven en geloven, van een gelovig leven. Zijn overleden vrome moeder hoeft dit gelukkig niet meer mee te maken.

De onthullingen over handtastelijke priesters komen in golven over ons heen, ook uit Amerika, en recent zijn er de berichten van eigen bodem over misbruik op kostscholen. Het maakt ongemakkelijk. Ook voor mensen die altijd al een hekel aan de kerk hebben gehad zijn deze vergrijpen toch weer erger, want grootschaliger, langduriger en structureler dan gedacht. En de aantasting van het gezag is breder dan louter in geval van de prelaten.

Ook artsen blijken minder verheven dan gedacht. Ook zij maken fouten — soms ernstige — door onkunde, misrekening of onoplettendheid. Ook het medisch bedrijf kent allerlei kleinzieligheden en eigen belangen die de gang van zaken beïnvloeden. Het beeld van het medisch beroep, lang gezien als Professie bij uitstek — een soort hogere stand waarvan slechts mensen deel uitmaakten die een roeping hadden, die gedreven werden door altruïsme en altijd klaarstonden voor zieken en lijdenden —, lijkt een ideaal uit vervlogen tijden met bijna sprookjesachtige trekken. Nu worden fouten breed uitgemeten, artsen van hun voetstuk gehaald; ze worden gezien als gewone mensen met hun hebbelijkheden en beperkingen. Wat mensen ook weer een onverdraaglijke gedachte vinden, want ze willen zich graag toevertrouwen aan iemand die alles weet en alles kan. Die hen kan redden.

En nu worden ook rechters wantrouwend bezien. Fouten zullen zij, net als artsen, altijd wel gemaakt hebben, maar die worden hun nu publiekelijk aangerekend. Door de etalering via de media wordt hiertoe de weg geplaveid: het uitzenden van de rechtszittingen tijdens het proces tegen Geert Wilders over de vrijheid van meningsuiting bijvoorbeeld, met al die blijken van minachting voor de rechterlijke macht, maakt het respect voor rechters bij het kijkende publiek niet groter.

‘Ook rechters konkelen,’ luidt de kop van een artikel in de Volkskrant van 20 november 2010. Aanleiding is een boek van raadsheer Rinus Otte over het functioneren van de rechterlijke macht, want ook daar blijkt van alles mis te zijn en mis te gaan. ‘Een moedig boek’ noemt de een het; een ander laakt het als het buiten hangen van de vuile was, en weer een ander herkent het nauwelijks, of vindt het een grove overdrijving van dingen die zich overal afspelen. Maar wat er vooral uit naar voren komt is dat ook rechters ‘gewoner’ zijn dan lang gedacht. Ook zij verlagen zich tot geroddel en gekonkel, en zijn minder verheven dan het lang gangbare beeld deed vermoeden. Ze zijn niet boven de wetten van het dagelijks verkeer verheven.

Dat vermindert hun autoriteit. Het aantal wrakingsverzoeken stijgt sterk, en ook de tuchtcommissies van professionals die moeten oordelen over het eventuele wangedrag van collega’s krijgen te maken met verzoeken tot wraking, waardoor het werk stagneert en hun gezag wordt ondermijnd. Op de achtergrond speelt de vraag of het hier om disfunctionerende personen gaat of om een falend systeem — een vraag die ook met betrekking tot andere gebieden herhaaldelijk de kop opsteekt.

Ook de reeks onthullingen over PVV-politici, van wie de een na de ander zich schuldig blijkt te hebben gemaakt aan intimidatie, oplichting, leugens, het beheer van een pornosite, rijden onder invloed, geweldpleging — en dat voor mensen die geweld op straat en ander publiek wangedrag hard wilden aanpakken —, maakt het vertrouwen in de politiek niet groter. De amusementswaarde van deze onthutsende reeks drijft op leedvermaak, maar wat blijft hangen is hoe gênant het is, hoe pijnlijk, en hoe slecht voor de politiek. Het vertrouwen in de volksvertegenwoordiging zakt hierdoor nog dieper, en daarmee wordt het vertrouwen in de democratie geschaad.

De ondermijning van autoriteit, of de crisis in gezag, lijkt overal te spelen, waar je ook kijkt: tussen ouders en kinderen, leraren en leerlingen, politici en burgers, professionals en cliënten. En ook binnen organisaties. Er is een crisis in het leiderschap, aldus Jeroen Smit, auteur van De prooi, over de ondergang van ABN AMRO, in een tv-serie over leiderschap, over de vraag wat in de eenentwintigste eeuw goede leiders zijn en waarin die verschillen van de ‘oude’ wier gezag niet meer werkt.

Gezag heeft zijn vanzelfsprekendheid verloren, maar of en hoe zich nieuwe vormen ontwikkelen is nog onduidelijk. Het enige wat vaststaat is dat de verhoudingen veranderd zijn, dat er gezocht wordt naar nieuwe manieren van sturing, en dat mensen anders aangesproken moeten worden dan met richtlijn of bevel.

HANG NAAR DWANG

Het lijkt bijna wel of alles wat ik lees en hoor gaat over het thema vrijheid en behoefte aan begrenzing. Soms komt die behoefte vanuit de betrokkenen zelf. Soms zijn het de omstanders die om begrenzing vragen, en vaak ook de getroffenen: de mensen die de last dragen van de opheffing van begrenzingen, de gedupeerden, in alle soorten en maten — van chaos en overlast tot het verdampen van gelden.

Twee films die ik eind november 2010 op het Amsterdamse documentairefestival IDFA zag zijn goede illustraties van het belang van het thema. Allereerst Inside Job, een film over de economische crisis, die kon ontstaan door de opheffing van beperkende financiële reguleringen, alsof de schotten in het reservoir van een grote tanker waren weggehaald en een ramp in het ene compartiment nu ook alle andere compartimenten in zijn val meesleurde. Dat was het beeld dat een van de geinterviewde economen gebruikte, en daar kon ik me in al zijn eenvoud iets bij voorstellen. Maar wat mijn voorstellingsvermogen te boven ging was de hebzucht van de bankiers en de belangenverstrengeling tussen Harvard-economen, bankiers en politici, op een terrein dat roept om scheiding van sferen en een strenge regulering van verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden. De vrijheden van bankiers en beleggers zijn intussen nauwelijks sterker aan banden gelegd: de afkeer van Amerikanen van regulering is vanouds groot. Zoals sommige verhalen je weer op slag feministisch maken, zo werd ik nu weer een krachtig voorstander van een overheid die regulerend optreedt, burgers beschermt en de macht en hebzucht van mensen aan banden legt — die de roofzucht beteugelt.

De andere film, Arab Attraction, leidde me langs een heel andere weg naar het thema. De film gaat over een feministische vrouw, directeur van de Internationale Zomeracademie voor Beeldende Kunst in Salzburg en bewust ongehuwde moeder, die verliefd is geworden op een islamitische man en zich heeft bekeerd tot de islam. Niet alleen moet ze haar man met diens eerste vrouw delen, ze moet zich ook strikt houden aan de strenge en beperkende regels van de islam. Het wekte af en toe verontwaardigd gesis in de zaal, maar de vrouw zelf leek zich gelukkiger en vrijer te voelen bij deze eigen keuze voor een veel restrictiever bestaan. Zoals mensen zich vrijer kunnen voelen als ze zich invoegen in een kloosterorde met de strakke dagindeling van dien en de strenge beperkingen in doen en laten, alsof ze daarmee van iets verlost zijn: van de druk van het regime van zelfbeheer en zelfbepaling. Het raadsel werd in de film niet tot op de bodem ontsluierd, maar het was in elk geval ontwrichtend voor het gangbare westerse beeld waarin vrijheid, autonomie en geluk met elkaar verbonden zijn.

Het is een voorbeeld van wat je een hang naar dwang zou kunnen noemen, of een verlangen naar structuur en restrictie dat op het eerste gezicht verbaast omdat het ingaat tegen het idee dat vrijheid en autonomie gelukkig maken. Maar er zijn veel voorbeelden van de aantrekkingskracht van een strakke regulering, zoals kinderen die kunnen ervaren in computergames met een strakke hiërarchie van niveaus (levels) en vastomlijnde regels, of zoals bijvoorbeeld het geval is bij een vechtsport als karate, met zijn strakke hiërarchie van banden en vaste rituelen. Wie deze sport beoefent weet waaraan hij zich te houden heeft, en onderwerping aan de regels geeft een gevoel van orde en controle dat als prettig wordt ervaren. Hierin ligt ook voor een deel de aantrekkingskracht die het leger, naast de kameraadschap, voor sommige mensen heeft: de orde van de regels en de duidelijkheid van de rangorde, de sturing van buiten en boven, de discipline.

Het belang van structuur toont zich ook in het omgekeerde: het gevoel van leegte en verlies van houvast dat pensionering voor mensen teweeg kan brengen door het verdwijnen van de vaste structuur van de dag en het leven. Het heeft soms iets tragisch hoe mensen na een leven lang hard werken uitzien naar het rijk der vrijheid om, eenmaal daar beland, vooral een gapende leegte te ervaren.

Een vergelijkbare ervaring valt waar te nemen in voormalige Oostbloklanden: de val van het communisme werd toegejuicht als een bevrijding van de dictatuur, als een verlossing van het kwaad. Maar na verloop van tijd wordt er ook iets gemist: de zekerheid van werk, de overzichtelijke vertrouwde orde, hoe gehaat die ook was, de vaste structuur en dwingende sturing van buiten. Nu komt het aan op eigen initiatief, capaciteiten, geluk, handigheid, sociale netwerken, en deze vermogens zijn ongelijk verdeeld. De ongelijkheid is groter geworden. Sommigen konden zich verrijken; anderen zakten weg in onzekerheid en armoede, en een vagere onvrede dan in de tijd toen het nog duidelijk was waartegen de strijd gericht was en waarvan men zich wilde bevrijden. De oude Communistische Partij is weer groter geworden.

Twee boeken die ik in de zomer van 2010 las bestrijken eveneens, hoe verschillend verder ook, het thema van vrijheid en gebrek aan een ordenende structuur: Julia Blackburns The Three of Us. A Family Story en Jonathan Franzens Freedom. Beide gaan over de chaos als er in een gezin geen regels meer zijn, over de stuurloosheid als het morele kompas verdwenen is. Het boek van Julia Blackburn vertelt het verhaal over haar jeugd met twee ouders die zichzelf in elk geval geen grenzen stelden. Haar moeder, kunstenares, was geobsedeerd door seks en ging haar dochter als rivale zien. Haar vader, dichter, had aanvallen van razernij als gevolg van drank, drugs en antidepressiva. Ze geeft een angstaanjagend beeld van onbeheerste ouders, in beslag genomen door eigen verlangens en aandriften, en van de verwaarlozing en onveiligheid die dat met zich meebrengt.

Stuurloosheid is ook het trefwoord voor Franzens roman Freedom. Ook hier raken de personages de richting kwijt. Ze raken gefrustreerd in hun ambities, verstrikt in hun idealen; de vrouw, Patty, is teleurgesteld in haar huwelijk, haar man Walter verliest thuis en op zijn werk de controle. Ze verliezen de greep op hun kinderen, en raken gedesillusioneerd en gedesoriënteerd. Franzen beschrijft de wanhoop van Walter over het gebrek aan houvast in zijn leven treffend: ‘Hij had geen flauw benul van wie hij was en wat hij met zijn leven aan moest. Alles wat op zijn weg kwam, dwong hem in een richting die hem de enige juiste leek, maar zodra zich dan iets nieuws aandiende, dwong dat hem in een heel andere richting die óók de enige juiste leek. Er was geen ordenende structuur, geen perspectief waarbinnen hij zich kon oriënteren — hij kwam zichzelf voor als een balletje in een flipperkast dat maar voort bleef rollen om het rollen zelf.’

BEHOEFTE AAN ORIËNTATIE

Al ken ik uit eigen ervaring de behoefte aan structuur, liefst licht en zelfgekozen, ik heb in mijn leven ruimschoots geprofiteerd van de toegenomen vrijheid. In dat opzicht ben ik een kind van mijn tijd: de tijd waarin het leven minder bepaald werd door lot en traditie, en de ruimte voor eigen wil en verlangen toenam. Ik heb de vruchten kunnen plukken van het feminisme, heb gestudeerd, werd hoogleraar en kon dit zelfs combineren met kinderen: een voor een vrouw lang ongewone combinatie.

Dat ik me niet heb hoeven beperken tot het moederschap en evenmin tot een baantje in de marge heb ik als grote winst beschouwd. Maar ik heb ook de last ervan ervaren: de hoge eisen op de beide fronten van werk en opvoeding, en de onzekerheid als nieuwkomer op wat lang als mannendomein gold: de hogere echelons van het universitaire bolwerk. De onzekerheid die maatschappelijke buitenstaanders ervaren als ze toetreden tot de rangen der maatschappelijk gevestigden: of ze wel voldoen aan de maatstaven, aan de vaak impliciete en ondoorzichtige eisen die door de gevestigden gesteld worden waarmee ze niet vertrouwd zijn. Nu viel dat in mijn geval wel mee, omdat mijn grootouders gestudeerd hadden, ook de vrouwen, en de universiteit me als wereld dus niet vreemd was. En het artistiek-intellectuele milieu waaruit ik afkomstig ben heeft me gespaard voor een al te groot ontzag voor bazen en andere leidinggevenden. Hun gezag was in elk geval voor mij niet vanzelfsprekend: het moest verdiend worden.

Wel heb ik altijd sterk de behoefte gevoeld aan mensen op wie ik me kon oriënteren, intellectueel maar ook anderszins, en heb ik hen soms ervaren als redders uit de innerlijke chaos. Afgezien van verloskundigen kende ik geen beroepscategorie waarnaar ik zo verlangend kon uitzien als naar de Wegenwacht, schreef ik ooit in een column op de achterpagina van de NRC. De redder kwam in dit geval na een halfuur en was zoals hij hoorde te zijn: aardig, geruststellend en doeltreffend. Hij hoefde het verhaal maar te horen, een deskundige blik onder de motorkap te werpen, of hij kon de fatale diagnose stellen: koppelingsplaat verbrand. Dat wordt slepen. En toen die geruststellende woorden over het vermogen van vrouwen om zich te laten slepen en zich over te geven aan de instructies van de expert: ‘Mannen denken dat ze het weten, en dan luisteren ze niet. Vrouwen kunnen luisteren, doen wat je zegt, en dan gaat het goed.’ Al wilde ik niet alleen gewaardeerd worden om mijn vermogen instructies op te volgen, het was wel precies waar ik toen het meest behoefte aan had: vertrouwen op zijn expertise en doen wat hij zei.

Er zijn mensen die mij zien als iemand met autoriteitsproblemen. Als ik weinig zie in de mensen die boven mij staan, voel ik er inderdaad weinig voor om hun orders op te volgen. Geen talent voor ondergeschiktheid, en dat is ook nooit sterk ontwikkeld: niet van huis uit, en ook later niet. Hiërarchie was voor mij onvoldoende reden voor gehoorzaamheid; daar moesten andere goede redenen bij komen. Dat heeft in de loop der tijd de nodige botsingen gegeven.

Maar autoriteitsproblemen? Het ligt anders: ik vond in mijn leven niets fijner dan werken met of bij mensen die ik hoog had, die ik bewonderde om hun kennis en inzicht, die verheldering brachten in mijn chaos. Mijn tijd als assistent van de door mij bewonderde hoogleraren sociologie Joop Goudsblom en Bram de Swaan was voor mij in dat opzicht een hoogtepunt. Ik had bij wijze van spreken hun tas wel willen dragen als ze me dat hadden toegestaan, maar ze gingen met mij om misschien niet als gelijke, maar wel als iemand die ertoe deed. Door hun waarderende ogen groeide ik. En zo is het altijd gegaan.

Niets mooiers dan kunnen vertrouwen op het gezag van mensen die je hoog hebt, die je optillen, inzicht geven of anderszins verlossend werk verrichten.

De behoefte aan oriëntatie in de chaos van informatie, daarin lag de heilzame werking van mijn eerste college sociologie bij Joop Goudsblom. Zijn omschrijving van het doel van het vak — sociologie is een manier om de intellectuele verwarring te verminderen — trof meteen doel. Dat was wat ik nodig had. Vanaf dat moment beschouwde ik hem als mijn leermeester; hij voorzag in mijn grote behoefte om wegwijs te raken in de enorme hoeveelheid kennis en literatuur. Hij was iemand die inzicht en overzicht bood, die complexe vraagstukken ordende tot een aantal basale vragen die ik in mijn slaap nog kan opzeggen en die tot mijn standaarduitrusting zijn gaan behoren waarmee ik nieuwe gebieden cognitief in kaart breng. En zijn manier van formuleren klonk helder en sober, als de muziek van Satie.

Die behoefte aan oriëntatie geldt ook op andere gebieden, zoals in zaken van ziekte en gezondheid, een gebied waarin de verhoudingen de laatste decennia sterk zijn veranderd, de mondigheid van patiënten is toegenomen en artsen aan autoriteit hebben ingeboet. Al weten artsen veel meer dan vroeger, ze worden minder als alwetend gezien, moeten luisteren naar de wensen van hun patiënten en zich daar ook meer gelegen aan laten liggen. Ze krijgen les in communicatie, ze worden geevalueerd op hun houding en gedrag, en moeten die zo nodig bijstellen. Overleg en informatie behoren tot de eerste behoeften van patiënten, naast hun deskundigheid. Soms gaat het overleg in de richting van onderhandeling en voelen artsen zich om de oren geslagen met ongesorteerde informatie die patiënten via internet bemachtigen en in de strijd gooien in de hoop op een betere behandeling.

Maar kent die mondigheid geen grenzen? was een van de vragen op een recente academische promotie over de behoeften en voorkeuren van kankerpatiënten, geschreven vanuit het patiëntenperspectief, Needs and Preferences of Patients with Cancer van Hester Wessels-Wynia. Is het goed om altijd gehoor te geven aan de wensen en behoeften van patiënten? Voor de artsen die bij deze promotie oppositie voerden was het antwoord duidelijk: niet doenlijk, en ook niet altijd in het belang van de patiënt.

Al gaat het in geval van patiënten vaak om volwassenen, toch valt hier een parallel te zien met huidige discussies over opvoeding: het is belangrijk om te luisteren en je als ouder te verdiepen in de wensen van kinderen, maar je moet er niet altijd aan toegeven. Ook hier zijn grenzen aan wat kan en wat goed is. Maar waar die precies liggen staat niet in een handboek; dat wordt pas duidelijk in het onderling contact, dat hangt af van de ouder en het kind, van hun vermogens en behoeften aan vrijheid en beperking, of vrijheid en verbondenheid, en dat verschilt en varieert in de loop van het leven.

Ook voor patiënten geldt dat hun wensen en behoeften in de loop van hun behandeling kunnen veranderen. En ook voor hen geldt dat de een duidelijke orders wil van een arts en de ander juist meer vertrouwen in de dokters krijgt als die hun twijfels delen en de beperktheid van hun kennis en kunde aangeven. Dat maakt het werk als arts ook zo ingewikkeld: het vraagt om individuele afstemming op patiënten in een bedrijf waarin de werk- en tijdsdruk groot zijn en een tendens bestaat tot standaardisering en protocollisering.

Patiënten zijn aangewezen op de expertise van artsen. Maar hoe kunnen patiënten die expertise beoordelen? Aardig en communicatief vaardig betekent nog niet vakbekwaam. Je moet huisartsen als poortwachters gebruiken om ‘de rotte appels eruit te halen’, zei een van de artsen op bovengenoemde promotie, de voormalige minister van Volksgezondheid Els Borst; dat moet je niet aan die arme patiënten overlaten die zich door die chaos van ongesorteerde internetinformatie heen moeten ploegen, en dan nog met lege want overvolle handen zitten. Je moet sorteerders hebben van kwaliteit en informatie. Ter bescherming van patiënten, en van het systeem.

Wat sociologen ‘sociaal kapitaal’ noemen is hier van onschatbare waarde: mensen om je op te oriënteren, sorteerders, wegwijzers. Goede specialisten kennen is goud waard, niet alleen om zelf bij goede artsen terecht te komen, maar ook voor de controle op de achtergrond of het goed gaat of beter kan.

Ik heb dit laatste aan den (zusterlijke) lijve ervaren toen mijn broer ziek werd, kanker kreeg die niet beperkt bleef tot een goed behandelbaar orgaan. Mijn jongste zusje ging altijd met hem mee naar de gesprekken met de artsen, voor de steun, maar ook om dingen te kunnen vragen en te onthouden wanneer het mijn broer te veel werd. ‘Zij blijft alert,’ vatte hij het bondig samen. Er zijn nauwelijks krachtiger voorbeelden van het vitale belang van bonding: om te overleven, om de steun en liefde van anderen te voelen, wat energie geeft — mensen zijn in dit opzicht open systemen. En om zich goed te kunnen oriënteren: om houvast te vinden in de beschikbare kennis.

In de informatie die mijn broer van het ziekenhuis meekreeg werden verschillende typen patiënten opgesomd, van het ouderwetse gehoorzame soort dat nooit vragen stelt en alles voetstoots aanneemt en opvolgt, tot het moderne type dat alles wil weten en alles wil overleggen om in samenspraak met de arts tot een behandelplan te komen — het ideaal van het onderhandelingsmodel.

Ik vroeg mijn broer met welk type hij zich het meest verwant voelde, en zonder veel aarzelen wees hij het voorlaatste aan: hij wilde wel informatie en overleg, maar dan moest je verder in godsnaam maar afgaan op het inzicht en de ervaring van de arts. Toen ik hem tijdens wat achteraf een van mijn laatste bezoeken aan hem bleek te zijn vroeg of ik zijn houding tegenover artsen goed had weergegeven had hij één bezwaar: God had hier helemaal niets mee te maken, of God er alsjeblieft buiten kon blijven.

In de loop van de behandelmaanden ontwikkelde hij een uitgesproken aversie tegen vrouwen die ‘het internet uitspitten, dan ook nog praten met vriendinnen, die ook nog van alles vinden’. Een ‘tsunami van informatie’, waaronder ze niet alleen de dokter bedelven, maar ook hun kamergenoten. Hij wilde kunnen vertrouwen op de kennis en het inzicht van de specialist. ‘Die heeft ervoor geleerd’, daar wilde hij op kunnen bouwen. Wat mijn zusje niet verhinderde om bij een bevriende specialist geregeld even ruggespraak te houden of dit hem nog steeds de goede koers leek. Waarna ze zich gesterkt voelden in het vertrouwen in de dokters, wat op zich ook weer sterkend werkte.

Iedereen die ik spreek over de thema’s van dit boek herkent ze, bij anderen of uit eigen ervaring, en komt met voorbeelden, vaak van dingen die mislopen, van misverstanden en miscommunicatie. Soms ook van verkeerde vertalingen van goede ideeën in haperende structuren of vervreemdende gebouwen, zoals de behoefte aan transparantie omgezet in glazen gebouwen, waarin mensen zich wel bekeken maar niet gezien voelen. Of ervaringen van verlies van perspectief, en hoe dit doorwerkt in verlies van energie en motivatie.

Het is ingewikkelder geworden om gezag te verwerven, maar vooral om het te behouden. Ook het vertrouwen in de wetenschap begint af te kalven, lang een bolwerk dat nog enigszins bestand leek tegen de kritische geest van de tijd, totdat de sociaal psycholoog Diederik Stapel, die jarenlang op grote schaal gefraudeerd bleek te hebben met onderzoeksgegevens, ook hier roet in het eten gooide. De aanhoudende berichten over de invloed van de farmaceutische industrie op onderzoek in de medische wereld hadden al langer ook in eigen kring kritiek gewekt, maar de overtredingen van deze hoogleraar roepen een veel bredere argwaan op jegens de geldigheid van onderzoeksgegevens en daarmee van wetenschappelijke kennis in het algemeen. De zaak wordt hoog opgenomen, want Stapels gedrag werpt een smet op de universiteit, op het vak, op de wetenschap. Er wordt aangifte gedaan wegens fraude en oplichting: de taal van het recht. Het is een ernstige zaak. Het vertrouwen is geschaad, het gezag van de instantie die over Waarheid en Feiten moet gaan is ondermijnd. Een commissie buigt zich over de vraag hoe dit heeft kunnen gebeuren, wat het heeft aangericht en hoe het in de toekomst valt te voorkomen. De taal van het recht (de regels en de sancties) wordt aangevuld met die van de psychologie (wat mankeert deze man?) en van de sociologie: wat is er mis met de cultuur en de structuur van het wetenschappelijk bedrijf dat dit heeft kunnen gebeuren? En net als bij de handtastelijke priesters is ook hier de brandende vraag op welke schaal deze vergrijpen plaatsvinden en in welke hoek de remedie gezocht moet worden: strengere sancties of een opener collegiale cultuur?

De kwestie-Stapel vormt een pijnlijk en interessant voorbeeld uit een langere reeks van gezagsondermijnende kwesties, die elkaar in rap tempo opvolgen en op alle domeinen spelen: kinderopvang, sport, internaten, ziekenhuizen, banken, besturen van ondernemingen.

Gezag wordt beproefd, en voortdurend te licht bevonden, of besmet: gebaseerd op frauduleuze gegevens en onbetrouwbare, soms immorele praktijken.

Maar gezag is nodig, want zonder gezag raken we ontregeld.

Hoe reguleren mensen in deze tijd dan elkaar en zichzelf? Wat zijn de verbanden en vormen die ze ontwikkelen — want er wordt van alles bedacht en betracht. En: wat werkt?

INTERMEZZO

Herman Hertzberger: architectuur als vormgeving van maatschappelijke verhoudingen

Architectuur moet ruimte maken voor wat mensen bindt, dus bij elkaar brengt en bij elkaar houdt
Structuur weet het collectieve en het individuele met elkaar te verzoenen

De film over de architect Herman Hertzberger van Kees Hin, Ik zag ruimte/Searching for Space, bracht me terug in de tijd. Ruimte, dat was inderdaad de ervaring die ik bij hem had toen ik hem op mijn achttiende leerde kennen, als goede vriend en leermeester van de man met wie ik toen getrouwd was, de architect Wiek Röling. Hertzberger was een van de eersten uit zijn royale vriendenkring naar wie hij me meenam, en hij maakte grote indruk op me. Om zijn bezieling, om zijn warmte, om de manier waarop muziek, schilderijen, voorwerpen en licht bij hem samenkwamen, en hoe dit alles terugkwam in zijn werk, dat getuigt van grote aandacht voor mensen. Hij wil plekken maken waarin mensen zich thuis voelen en gaat uit van de menselijke maat en de behoefte aan geborgenheid. En aan ruimte: aan pleinen en plaatsen waar ze elkaar kunnen ontmoeten.

Ik had toen meer oog voor het eerste — het belang van een eigen plek waarin je je veilig voelt —, maar zie nu juist ook de grote waarde van ruimte en openheid, van uitzicht op iets ruimers waarvan je deel uitmaakt, maar waar je ook weer uit terug kunt treden. Geen beknellend systeem dat je vasthoudt, maar ook geen systeem waarin je verloren raakt. Je wordt uitgenodigd om contact te maken, maar niet gedwongen; je raakt ook niet geïsoleerd, want je kunt naar buiten treden in een overzichtelijke ruimte. Het is de fysieke vormgeving van wat er zich tussen mensen afspeelt, en wat er zich binnen mensen kan afspelen aan verlangens aan ruimte en houvast, aan beslotenheid en doorzicht.

Toen ik de beelden van zijn gebouwen terugzag, werd ik opnieuw getroffen door de schoonheid ervan — het licht, de ruimte, de openheid — en zag ik helderder dan vroeger hoe dit voor mij de ideale vormgeving is van wat er zich maatschappelijk afspeelt, met inachtneming van beide verlangens: dat naar geborgenheid, naar structuur en houvast, maar ook het verlangen naar ruimte, naar doorzicht en uitzicht, naar ontwikkeling. En ik zag opnieuw zijn afkeer van hiërarchische verhoudingen, hoe alles wat hij maakt doordrenkt is van een egalitair denken: ‘Er zijn wel verschillen, geef die juist de ruimte, maar je moet die geen rangorde toekennen.’ Het is een houding die paste in de jaren zeventig, maar die hij ook als zoon van een dokter van huis uit heeft meegekregen: je moet iedereen gelijk behandelen, ongeacht afkomst of positie, en zorgen dat die beter wordt. Dat is precies wat hij zelf in zijn architectuur doet. De leiding zit niet hoog en droog met overzicht over alles wat zich beneden hen afspeelt. Uitzicht en overzicht zijn er voor de kinderen van de school, de werkenden in het bedrijf, in de open ruimtes. En hij wil dat mensen er beter van worden. ‘Het zou mogelijk moeten zijn,’ formuleert hij met die mooie mengeling van bescheidenheid en bezieling, ‘om dingen zo te vormen dat mensen er ook iets aan hebben.’ Het gaat hem niet om schoonheid als doel, om het maken van een mooi en indrukwekkend object. Daar zijn de architecten van nu te veel mee bezig. Hem gaat het steeds om de wisselwerking met de samenleving, om iets te maken waar mensen wat aan hebben.

Vlak na het overlijden van mijn toenmalige man belde hij me op en vroeg me te komen lunchen. Ik had hem in geen jaren gezien, afgezien van korte ontmoetingen op de markt en bij afscheidsbijeenkomsten. Het was voor mij een terugkeer: in de warmte en bezieling, de liefde waarmee mensen en objecten tegemoet worden getreden, de overal hangende tekeningen, schetsjes, de voorwerpen waar anderen onoplettend aan voorbijgaan, maar waarvan hij en zijn vrouw de schoonheid zien, in een bijna achteloze orde. Ik voelde me ergens thuisgekomen.

Maar ik werd ook getroffen door zijn visie op bouwen en vormgeven, en zag opeens — eigenlijk pas bij het afscheid in de gang — hoe zijn thema’s verwantschap vertonen met de mijne: vrijheid en structuur, eigenheid en gelijkheid, ruimte en houvast. Herkenning op de valreep van vertrek. Ik kreeg een boek mee over hem en zijn werk, en de film van Kees Hin.

Ik besloot hem op te zoeken en met hem verder te praten over deze thema’s, en over wat hij beoogt met het structuralisme dat hij als stroming zo belangrijk vindt en waar hij nog over wil schrijven, als de tijd het toelaat.

De functie van architectuur zou volgens hem niet in de eerste plaats het maken van een mooi ding moeten zijn, ‘maar vooral het zoeken naar een “maatschappelijke krachten volgend” ding. Als architect is het leuk een mooie vorm te bedenken, maar wat mij altijd aangetrokken heeft is de maatschappelijke onderlaag van het verhaal. Die is in geen enkel gebouw van mij zo bepalend geweest als in De Drie Hoven, een woon-zorgcomplex voor ouderen in Amsterdam Nieuw-West: een gebouw waarin alle afdelingen uitkomen op een groot centraal plein waar je bij elkaar kunt komen, met een wasserette, een winkel, een café, een bibliotheek, een buitenterras, vissen en vogels en een biljartplek, en de directie in de directe nabijheid. Die organisatie van het gebouw was uniek in de wereld.’