-

Liao Yiwu

GEVANGENISLIEDEREN

China achter tralies

Vertaald door Meile Snijders

en Marcel Misset

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2012 Liao Yiwu

© 2012 Nederlandse vertaling Meile Snijders en Marcel Misset

Oorspronkelijke titel For a Song and a Hundred Songs

Oorspronkelijke uitgeverij Amazon

Omslagbeeld Guimet Museum, Parijs

Omslagontwerp en verzorging eboek Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 3946 0

e-ISBN 978 90 450 2298 7

D/2012/0108/742

NUR 320/680

www.atlascontact.nl

-

Een brief van Liu Xiaobo aan Liao Yiwu

na lezing van het manuscript Gevangenisliederen

Beste Liao,

Waarom kwel je me zo? Als ik je stem hoor, vraag ik me altijd af of ik wel het recht heb om verder te leven. Ik huil, maar mijn tranen stromen naar binnen en vervolgens gaat het leven verder, nonchalant en schaamteloos als altijd. De mensen zijn dood, alleen de honden zijn ontsnapt! Ben ik een hond? Zijn wij allen honden? Nu geen zelfmedelijden! Honden zijn tenminste nog honden, verdomme, maar zijn Chinezen nog mensen? Wie heeft meer kans op genade in de ogen van de Schepper: mensen die geen mensen meer zijn of honden die zich tenminste nog gedragen als honden? Maar wij – en onze nakomelingen – zijn minder waard dan honden. De Chinezen zijn niets. En wij, de zogenaamde elite, zijn niets. Het bloed dat vergoten werd, is niets; verraad is niets; vergeten is niets. Je hebt vier jaar gezeten vanwege je gedicht ‘Bloedbad’; ik denk dat dit het waard was.

De bajes geeft het eenzame restje geweten meer troost dan alle rouw en zelfverwijten. Je hoeft voor hen echt geen lezing te organiseren; jouw wereld is allang een andere, terwijl ze toch heel normaal en redelijk zijn, zelfs X. Ik kan alleen verder leven met deze schaamte door te denken aan de ongelukkigen die zijn omgekomen. 4 juni 1989 was voor mij de zwartste, bloedigste dag; de dagen en nachten die volgden, waren zwart noch rood. Als schaamteloosheid een kleur heeft, dan is het deze.

Waar je niet klaar mee bent, daar kom je nooit overheen, zelfs niet als we op een dag de ongelukkigen die voor ons land zijn gestorven troost moeten kunnen bieden. Maar ik moet je nog bedanken en daarom zeg ik met het laatste restje respect dat ik kan opbrengen: ‘Ik dank je, mijn oude gladhoofdige vriend!’

Xiaobo, 24 november 1999, thuis

-

Voorwoord

Op 10 oktober 1995 deed een aantal politieagenten een inval in mijn woning in de stad Chengdu, in de provincie Sichuan. Ze namen het manuscript van dit boek in beslag, dat op dat moment bijna was voltooid, en vertelden me dat ik twintig dagen onder bewaakt huisarrest zou blijven. Ik had geen andere keus dan het hele boek opnieuw te schrijven, wat me drie jaar van mijn leven kostte.

Eerder had de politie tussen 16 en 19 maart 1990 drie keer mijn woningen in Chongqing en in Fuling doorzocht. Aanleiding waren de gebeurtenissen die in dit boek worden beschreven. Bij deze invallen werden alle manuscripten in beslag genomen die ik in de jaren tachtig had geschreven; in totaal ging het om ongeveer 1,5 miljoen tekens, bijna tweeduizend pagina’s in westers schrift. Daarna deden ze in september 1998, in maart 1999 en in december 2002 invallen, onder andere in Beijing, Jiangyou en Chengdu. Ik werd gearresteerd, gefouilleerd, van al mijn Chinese manuscripten beroofd (meer dan duizend pagina’s), met inbegrip van dat van De lijkenlopers en Aantekening over de gerechtelijke misdaden in China.*

[*Noot vertaler: niet in het Nederlands vertaald.]

Bij al deze rampen kwam dezelfde gedachte bij me op als bij Solzjenitsyn wanneer de KGB weer eens zijn manuscript van De Goelag Archipel in beslag nam: meteen publiceren!

Maar de tijden zijn veranderd; mij rest niets anders dan als een muis telkens meer holletjes te graven en de overgebleven teksten op steeds afgelegener plekken te verbergen…

-

Inleiding

In maart 1990 onthulde het ministerie van Staatsveiligheid in Chongqing een enorme contrarevolutionaire samenzwering; uitsluitend niet bij de staat aangesloten avant-gardistische dichters en kunstenaars met een zekere invloed werden schuldig bevonden. Het ging om Liao Yiwu, Wan Xia, Liu Taiheng, Li Yawei, Ba Tie, Gou Mingjun en videokunstenaar Lei Zeng. In ongeveer tien steden, waaronder Chongqing, Chengdu, Fuling, Leshan, Nanchuan, Beijing, Shenzhen en Shanghai werden kunstenaars berecht, tot gevangenisstraffen veroordeeld en opgesloten. Tot deze groep behoorden romanschrijvers als Zhou Zhongling en Wu Bin; dichters als Shi Guanghua, Liu Xia, Liu Yuan, Zou Jin, Wei Haitian, Zhu Ying, Bai Yunfeng, Song Wei, Li Mai, Liang Yue, Kuang Hongpo, Sun Jiangyue, Zhong Shan, Li Zhen, Kai Yu, Yu Tian; echtgenotes van deze schuldig bevonden ‘delinquenten’ als A Xia, Wei Jixue, Youmin Chen, Liu Xiaoya, Dong Nan en Xiao Xiao; studenten als Fan Dongmei en Zhao Panhong; en tot slot Xiao Xujia, een belangrijke verantwoordelijke in de eenheid waarvan Liao Yiwu voor zijn arrestatie deel uitmaakte. De politievoorlichters verklaarden: ‘Dit is de grootste zaak tegen kunstenaars sinds de gebeurtenissen op het Tiananmenplein van 4 juni 1989!’

Op 31 januari 1994 werd Liao Yiwu onder internationale druk 43 dagen voor het einde van zijn straftijd vrijgelaten uit de gevangenis. Hij scheidde meteen van zijn vrouw en maakte schulden om zijn kind te kunnen verzorgen. De ‘literaire brandstichter’ ging een tijdlang zijn gang, maar liet geen sporen na in de geschiedenis; integendeel, hij zonk tot schande van de mensheid tot het allerlaagste niveau – tot dat van een hondendrol. Belachelijk gemaakt door collega’s, geschopt en veracht, kroop hij weg in een hoekje en werd hij ten slotte vergeten. Naast zijn familie bekommerde de politie zich nog het meest om hem: waar hij ook ging, hij werd gevolgd; altijd werd hij omringd door een onzichtbare muur.

Hij woonde toen in een wijk genaamd Baiguolin, tot een paar jaar geleden nog leeg, voorstedelijk gebied, waar de winkels en bedrijfjes sinds kort als paddenstoelen uit de grond schieten. Zijn ouders zorgden dat hij te eten kreeg en hij had genoeg tijd om op de binnenplaats te zitten en naar de hemel te kijken. ‘Dit is allemaal zo lang geleden,’ schreef hij later. ‘De ridder kijkt toe terwijl het zwaard van zijn ziel verroest; wat hem nog aan leven rest, besteedt hij aan de strijd tegen de roest.’

Als het donker was, sloop hij buiten met gebogen hoofd langs de betonnen muren, die steviger waren dan gevangenismuren. Ten einde raad zocht hij naar een rijkaard om uit te schudden, zodat hij de poen aan zijn arme vrouw en kind kon sturen. Alleen de morele waarden die hij zoveel jaren eerder geleerd had, weerhielden hem ervan.

In de gevangenis leerde hij fluit spelen. Als hij zwaarmoedig was, speelde hij woedend op dit metafysische, bijna heilige instrument. Het leven was hard en vlijmscherp, als een mes. Hij kon niet anders dan zich aan de markt conformeren en blijven schrijven, de enige andere keuze was zichzelf van kant maken.

Hij koos ervoor om te schrijven. Vele schrijvers in het land zaten in de val en hadden voor schrijven gekozen, voor schrijven zonder hoop; niemand reikte hun een reddende hand, niemand toonde begrip of erkenning, niemand droeg hen op handen. Zo zag hun innerlijke werkelijkheid er vanbuiten uit. Ze moesten nuchterder worden, ontspannener, opener; ze mochten zich niet te veel zorgen maken over de sombere oude gezichten, over hun bejaarde ouders; ze moesten de klauwen en tanden van hun herinneringen scherp blijven houden; ze mochten niet te vroeg beginnen te roesten.

De auteur van De Goelag Archipel zei ooit: ‘Vergeten is beide ogen verliezen!’

Op een van de koudste avonden in de winter van 1994 bezocht Liao Yiwu de dichter en rechtse afvallige Liu Shahe, die ooit door Mao Zedong met naam en toenaam was bekritiseerd.

De oude schooier zat ineengedoken op een oude bank, zijn gezicht bleek, zijn lippen felrood; in het schemerlicht van de lamp leek hij een geest. ‘Ik ben een kluizenaar, een spook,’ lachte hij. ‘Maar ik heb vrede met het leven en ook met mezelf.’

Zijn stem was nog steeds helder en hij praatte nog altijd als een boek. In bijna drie uur tijd kwam Liao Yiwu slechts drie keer aan het woord, uitsluitend om vragen te beantwoorden. Liu vroeg wat hij de laatste tijd had gedaan, Liao antwoordde: ‘Geschreven, thuis.’

‘Ook gedichten?’ Zijn ogen fonkelden. Liao schudde zijn hoofd. Hij knikte en zei met een diepe borststem waaruit overtuiging klonk: ‘Ik weet het, ik weet het! Je zult geen gedichten met een dergelijke verbeeldingskracht meer schrijven! Wie zo is getroffen door het lot als jij en ik, houdt daar wonden aan over die niet meer genezen. Je kunt het dichten maar beter opgeven en getuige worden van de geschiedenis. Wat je zegt, is onzin, maar de hemel heeft je een bijzonder talent geschonken, dat van het schrijven, en hij weet dat je geen leugens zult verspreiden. Hij stuurde je naar het vagevuur, je moest de gruwelijkste kwellingen met eigen ogen zien en met eigen lijf en leden ondergaan. Velen vallen in hun handen, maar alleen jij krijgt de kans om eruit te komen, je de dingen met een helder verstand te herinneren en alles op te schrijven. Vaak is het een zegen om ondanks je wanhoop te blijven doorgaan! Je moet eerlijk zijn als je schrijft, zodat je met je werk getuigenis aflegt. Het zal in de archieven terechtkomen, mensen zullen het lenen en lezen, het kan dienen als bewijs, dat is niet slecht. Maar wie een valse getuigenis aflegt, zal getroffen worden door de toorn des hemels!’

Liao gloeide over zijn hele lichaam. Om de zwakte die hij in zijn botten voelde te maskeren, vroeg hij Liu: ‘Waarom schrijft u zelf niet?’

‘Te oud,’ zuchtte de oude zwerver. ‘Gaten in mijn ingewanden, ogen die niet meer willen. Voordat ik helder zag, heb ik veel geschreven, maar sinds mijn blik doordringender is, krijg ik niets meer voor elkaar.’

Toen Liao opstond en afscheid nam, viel hem een pompoen op die ter decoratie in de kamer hing, dicht bij Liu’s grijze hoofd; er stond ‘pompoenschurk’ op geschreven (een ander woord voor ‘idioot’ in het dialect van Sichuan).

Hij daalde de trap af, buiten was het laat en stil. Een spookachtige auto, een huilende wind, gezichten van voorbijgangers. In de lucht boven de stad waren de sterren als tongen van licht: ze draaiden, strekten zich, krompen in en likten smartelijk aan zijn wangen. Op dat moment leek hij werkelijk God te zien, God op zijn hoogste rechtersstoel; zijn leven was voorbij en zijn ziel kwam tevoorschijn – was hij werkelijk bereid nog eenmaal het masker van de avant-gardedichter op te zetten om als getuige voor de rechtbank op te treden?

Dat was nu drie jaar geleden, herinnerde hij zich; hij was net op het idee van dit boek gekomen en kon nog geen fluit spelen; later had hij het waanidee dat hij van een medegevangene, een 84-jarige monnik genaamd Sima, de taoïstische buikademhaling had geleerd en fluit had leren spelen. Hij werd geleidelijk bedrevener met het instrument en liet zijn literaire ambities voor een groot deel varen.

Maar de vermetelheid om te getuigen bleef bestaan.

Vroeger werden Liao Yiwu en A Xia door hun omgeving als ideaal paar gezien, maar een paar maanden voordat Liao werd vrijgelaten, bestond hun relatie alleen nog in naam. Het knaagde aan zijn geweten dat ze door hem meer dan een maand in de gevangenis had gezeten terwijl ze in verwachting was; de hele dag huilde ze tranen met tuiten en ze moest zichzelf dwingen om overeind te krabbelen en de voortdurende wrede verhoren te doorstaan. Toen zeker was dat ze zou worden vrijgelaten, omklemde ze met beide handen haar bundel en vond ze op de tast haar weg door de diepe schaduwen van de zonnige dag. Ze had moeite met de trap aan het eind van de steeg, iemand stootte in haar rug, rukte de bundel uit haar handen en rende weg. Ze viel in het stof, haar mond wijd open, zonder geluid voort te brengen. De omstanders genoten in stilte van het spektakel en bleven lang staan talmen alvorens hun weg te vervolgen.

‘Ik had minstens vijf minuten nodig om tot mezelf te komen,’ zei ze. ‘Ik was bang dat het kind in mijn buik te lijden had gehad.’

Toen kwamen de invallen, de doorzoekingen, inbeslagnames en diefstallen. Het kind werd geboren, de moeder kreeg een infectie, een ongelooflijk moeilijke tijd, waarover hij pas later hoorde, toen hij begreep dat zij in geval van nood de moed had om tot het uiterste te vechten. De scheiding was pijnlijk, ze liet hem een flinke som betalen voor het onderhoud van hun dochter Miaomiao over een periode van tien jaar. Het contact moest meteen volledig worden verbroken. Hij zei dat hij niet kon scheiden. Zij noemde hem een beest en hij antwoordde: ‘Ik ben een dier – om precies te zijn een hond.’

En deze hond werd gedwongen in de huid van een mens te leven.

Toen hij zijn staart introk en wegdraafde, stond zijn dochter achter een balkondeur en spuwde naar hem.

‘Het beviel me niet dat een kind van vier jaar iemand zo diep kon verachten,’ verzuchtte hij. En hij dacht onwillekeurig aan de hechte band die de literatuur ooit tussen hem en zijn vrouw had gesmeed, maar als ze nu een manuscript van hem onder ogen kreeg, begon ze te huilen, hysterisch te schreeuwen.

De massamoord ging verder, in haar bloed. Er was een sinoloog die zijn gedicht ‘Bloedbad’ eenvoudigweg met ‘Schreeuw’ had vertaald – de langgerekte schreeuw van mensen die niets meer te kiezen hadden.

-

Samenzwering in de schijnwerpers

In 1988, toen het tijdperk van de auto nog in de kinderschoenen stond, kwam mijn oudere zus Feifei bij een auto-ongeluk om het leven. Ze werd niet ouder dan 37. Ik schreef er een stapel rouwgedichten over; bewust liet ik alles weg wat met bloed en stront te maken had, want ik meende zo de dode recht te doen, die op haar manier niet van deze wereld was. Ik maakte het mezelf makkelijk, ik moest kiezen tussen waarheid en eeuwigheid, en koos voor eeuwigheid. Zo’n droomwereld schudt een romanticus als ik zo uit zijn mouw, Feifei werd een ander wezen, ze zweefde, steeg op, werd één met de tienduizend dingen van de wereld.

Ik oreerde iets over de ‘religie van het bloed’ en vergat dat de dode ook ogen had gehad.

Op een kwade dag in april, in het jaar van de Draak, ontving ik een telegram: ‘Auto-ongeluk, zuster dood.’ Ik nam afscheid van mijn ontroostbaar huilende A Xia en reisde van het bergstadje Fuling in het oosten duizend kilometer – twee nachten met de boot en auto – naar Mianyang in het westen van Sichuan. Ik werd een hele dag opgehouden in Fuling omdat mijn lijnschip naar Chongqing vertraging had, en ontmoette toevallig een collega-dichter, een arts. We gingen samen uit eten. De situatie was bespottelijk, ik begon allerlei onzin uit te kramen, ik had een ongelooflijke eetlust – maar bleef het gevoel houden dat het niet mijn mond was die zwetste en werd volgepropt. Een stem zei me dat ik moest rouwen, maar dat kon ik niet, ik kon niet treuren onder deze stralende voorjaarszon. Hoe kon ik haar met een auto-ongeluk in verband brengen, mijn Feifei, die lichte regen en zachte bries met haar regelmatige witte tanden en die piepkleine kuiltjes in haar wangen?

Om tien uur ’s avonds stapte ik in Chongqing in de trein en sliep al snel. Midden in de nacht werd ik wakker, badend in koud zweet, het compartiment was overvol, ik was misselijk van de verstikkende geur van mensen en afval. Ik leunde tegen het raam, moest kokhalzen, een snijdend koude wind blies naar binnen, deed pijn in mijn longen. Ik nam een grote slok koud water en steunde: ‘Krankzinnig lijkenhuis.’

Feifei stond buiten voor het raam, haar lange haren los. Ik keek meteen weg. Ik zou al snel mijn reisdoel bereiken, telkens werd ik me er bewuster van dat ik bang was, bang om haar sterfelijke resten onder ogen te komen, ook al had ik die al gezien in een droom.

Vanaf het treinstation in Mianyang haastte ik me meteen naar het oude vertrouwde huis, Rode-Sterstraat 87. Voor mijn geestesoog zag ik het hoofd van het lijk, van mijn Feifei, het was opgezwollen, ik leunde op een stok… Toen ik mijn hand hief om aan te kloppen, ging de deur open.

Er was geen deur, ik had als een plattelandssjamaan twee keer in de leegte geklopt, de geschrokken gezichten van mijn familie verstoorden ruw mijn droom. ‘Mijn zus…’ Ik keek de ruimte rond. ‘Mijn zus?’

Niemand besteedde aandacht aan me. De kamer was alweer opgeruimd, de rouwbanieren lagen stevig opgevouwen in de hoek, buiten op het terras werd de zwarte as van de verbrande kransen verstrooid door de avondwind. De familieleden stonden in een kring alsof ze bij het oude meubilair hoorden; ze bewaakten de urn, die in het midden stond.

‘Waarom kom je nu pas?’ vroeg mijn jongere zus Xiaofei verwijtend.

‘We hebben drie dagen op je gewacht,’ zei mijn zwager. ‘Het was warm, we konden niet langer wachten.’

‘Feifei wilde niet dood,’ zuchtte vader.

Ik haalde het telegram tevoorschijn en streelde het, alsof ik niet goed snik was, pas nu viel het me op dat het mij twee dagen te laat had bereikt!

‘Hoe kan dat nou?’ Iedereen keek elkaar verbijsterd aan. Ik was als door de bliksem getroffen, de tranen sprongen me in de ogen, o Feifei, dat was jij, jouw ziel heeft er in de hemel voor gezorgd dat het bericht te laat kwam, je weet precies hoe bang je broer is voor de dood!

Toen het gekrijs van ontzetting in mijn oren afnam, maakte ik de roodzijden linten los en zocht in de urn naar Feifei.

‘Is dat alles?’ vroeg ik bedroefd.

‘Meer was er niet,’ zei mijn zwager snel. ‘Ik heb de hele tijd opgelet en de oven in de gaten gehouden.’ Ik schaamde me kapot. De rode linten leken op een vuur, de vlammen likten met hun tongetjes en deden pijn aan mijn vingers. ‘Als ik dood ben, breng me dan met haar mee naar huis, naar Lijiaping,’ zei vader. ‘Je grootvader, je oma, allemaal zijn ze er bijeen, onder de negen bronnen is het niet eenzaam.’

‘We moeten Feifei in Chengdu begraven,’ zei mijn jongere zuster. ‘Ze wilde altijd terug naar Chengdu.’

‘Een mens gaat uit als een lichtje,’ snikte ik om een of andere reden, ‘het maakt allemaal niet uit.’

‘Waarom maakt het niet uit?’ gromde Damao.

Feifei was het eerste familielid dat ik verloor. Mijn grootvader was begin dat jaar overleden, maar de oude grootgrondbezitter in zijn afgelegen bergdorp had nooit echt tot mijn leven behoord, mijn verdriet was slechts een formaliteit, ik voldeed eraan omdat het zo hoorde. Maar Feifei was een appel van dezelfde boom, zij was ons bloed, Damao, ik en Xiaofei hadden evenveel aan haar gehad als aan onze moeder.

Feifei had haar hele leven gezwoegd, als klein meisje deed ze al de vuile was voor het hele gezin, in het bad met de grote poten. Spattend en spettend ging ze vol enthousiasme aan het werk en zong ze uit volle borst nummers uit oude films.

De spookverhalen die ze vertelde, waren beroemd, als ze sprak over lijkhuizen, klokkentorens en de geesten van gehangenen met tongen waaraan drie meter lange ijspegels hingen, verborgen wij broers en zussen ons onder de dekens en keken we er op z’n hoogst even met één oog onder vandaan. Een keer was ze midden in de nacht plotseling spoorloos verdwenen. Onze ouders haastten zich naar de gemeenschappelijke ruimte, maar Xiaofei en ik zeiden dat Feifei van geesten hield en er misschien zelf een was tegengekomen.

In 1966, aan de vooravond van de Culturele Revolutie, verliet Feifei haar geboortedorp; ze ging ver weg, naar de houtfabriek in Pingwu; onze familie werd verscheurd door de dictatuur en tot ‘nest van veeduivels en slangengeesten’ bestempeld. Feifei had een voorgevoel en ontsnapte aan dit alles door diep de oude bergwouden in te trekken, waar de panda’s leven. En dat niet alleen, ze ervoer het ook als de gelukkigste tijd van haar leven. Ze deed alsof ze klassenbewustzijn had, sloot zich aan bij een propaganda-eenheid, verspreidde de ideeën van Mao Zedong, speelde de hoofdrol (A Qing) in de revolutionaire opera Shajiabang, en werd een ster in de hoofdstad Chengdu. Mijn moeder heeft nog steeds een verbleekte theaterposter van Feifei, rank en slank in een veld van sneeuw.

Op dat moment had Feifei zoveel bewonderaars dat er een fanclub voor haar werd opgericht, maar toen het niet goed ging met onze broer Damao, die met andere studenten bij boeren op het land tewerk was gesteld, was niets haar te veel. Toch verdween na verloop van tijd haar glans enigszins voor mij en Xiaofei.

Eenmaal zagen we met eigen ogen hoe een leuke jongeman, die haar zonder succes het hof had gemaakt, zelfmoord pleegde door een paar pakjes lucifers op te eten. Feifei liepen de tranen over het gezicht, maar ze liet zich door niets of niemand van de wijs brengen. Toen een luitenant van het Volksbevrijdingsleger later wel bij haar in de smaak viel, liep dat slecht af vanwege een probleem met haar bewijs van goed politiek gedrag.

De tijd verstreek en Feifei kwam over haar verdriet heen. Ze trouwde, verhuisde, werd moeder van twee kinderen, zwoegde de hele dag lang en vond erkenning bij de mensen. Op de vierde dag van het voorjaarsfeest bracht ik haar in Chengdu naar het station, we worstelden ons door een zee van mensen naar het loket. Een tasriem sneed in haar schouder, ze veranderde van kant. Ze pakte haar beide kinderen bij de hand, trok ze mee, draaide nog een keer haar hoofd naar mij om en riep: ‘Ermao, dan ga ik nu maar.’ Het was een afscheid voor altijd.

De scène staat in mijn geheugen gegrift. Iedereen was ondersteboven van Feifeis dood, zowel de buren in onze straat als de vrouwelijke gedetineerden, overal werd geld ingezameld voor begrafenisbanieren en er werden veel tranen vergoten. Feifei had van nature een goed hart, ze kon anderen niet zien huilen, ik maakte me zorgen dat haar ziel volledig uitgeput zou raken door zoveel huilende gezichten.

Haar goede hart ging haar krachten te boven – letterlijk. Dit jaar zat de familie op nieuwjaarsdag tot diep in de nacht om de kachel, waar ze vertelde dat ze voor haar werk naar Pingwu zou terugkeren; als ze wat geld verdiend had, konden we met ons allen een reis maken.

‘Papa kan terug naar zijn geboortestreek en ik… Ik heb zoveel jaren gezwoegd, ik zou er eens opuit moeten.’

Eropuit moeten! Er zaten zeven mensen in de auto, maar alleen zij kwam om het leven, terwijl ze de hobbelige weg door het bos al zo vaak had gereden. Het busje raakte in een slip en belandde in een diepe greppel. De linkervoorband stak in de lucht, zij werd tien meter ver de auto uit geslingerd, tegen een enorme uitstekende boomwortel, die zich door haar heup boorde. De anderen stapten langzaam uit, haar onderlijf zat onder het bloed. Een oude vriend hield haar in zijn armen en riep telkens weer: ‘Feifei! Feifei!’

Hij spoorde de chauffeur aan verder te rijden. Haar lippen kleefden aan zijn oor alsof ze oude verhalen mompelden. Toen ze haar laatste adem uitblies, hief ze haar hoofd iets op, haar gezicht was wit als een heldere, eindeloze winterhemel.

Onze ouders hadden elkaar in Jiangxi leren kennen; ze zeiden daar weinig over, op de paar woorden die ik hun daarover kon ontlokken, had ik een theorie gebaseerd over de reden van ons bestaan. Wu Jiu, mijn vijfde oom aan moederskant, eigenaar van een reizend operagezelschap, was met al zijn spelers vertrokken uit Sichuan, had met hun Pekingopera door een aantal provincies langs de Jangtze gereisd en zich gevestigd bij het Poyangmeer. Wu Jiu was een arrogante man; hij beledigde de lokale despoot, die hem liet doodknuppelen. Nu het gezelschap geen leider meer had, dreigde alles mis te gaan. Mijn grootmoeder aan moederszijde hield samen met mijn minderjarige moeder een dodenwake en Wu Jiu werd begraven in de voorstad. Net toen ze bij het pas gegraven graf hun papieren geld hadden verbrand, op de grond hun kotau hadden gemaakt (zich onderdanig languit op de grond hadden uitgestrekt) en afscheid hadden genomen van de overledene, kwam er toevallig een repetitor voor het leren van karakters langs, hij maakte een uitstapje op het platteland. Ze herkenden elkaars accent, kwamen uit dezelfde streek, dit was het lot.

Voordat mijn oma overleed, vertrouwde ze haar dochter aan mijn vader toe, en zo bleven de twee hun leven lang ruziemaken, met veel hoogtepunten en dieptepunten. Moeder zei: ‘De dagen gaan voorbij, wat is liefde?’ Hieruit werden vier kinderen geboren.

In oude fotoboeken bladeren en naar de bron teruggaan, is in traditionele gezinnen vaak een knusse aangelegenheid. Helaas waren er geen oude foto’s van mijn familie die getuigden van de genegenheid of afkeer van onze ouders van toen. Er zijn alleen een paar foto’s van ieder afzonderlijk – op een ervan staat mijn oma met mijn vader, diens zus en grote broer –, en toch zijn die meer waard dan welke archeologische vondst ook.

Feifei maakte goed wat onze ouders niet konden geven, ze liet ons stapels levendige foto’s na vanuit de monotone sociale omgeving van de Grote Culturele Revolutie. Als je ze echt opstapelde zouden ze een toren vormen van een meter hoog. Tachtig procent is zwart-wit. Ze heeft alle fases van onze familiegeschiedenis met zorg gedocumenteerd, het leven van twee generaties is hier verzameld.

Vanuit dit oude graf in Jiangxi strekken de verwantschapsbanden zich in steeds wijdere cirkels uit in de wereld en nu was Feifei ernaar teruggekeerd, eerder dan haar ouders.

Ik stak de zwarte rouwband in mijn gordel en maakte voor het donker werd een foto met mijn twee neven. De grond onder me begon te wankelen, alsof het toneel op elk moment onder mij kon instorten. Ik opende een gordijn, dat er helemaal niet was, en ging midden op de weg naar de voorkant van het toneel. Bedrieglijk knipperende lampen, auto’s die als zeedieren voorbijgleden, links en rechts tijdelijke huizen, het leek of je met één stap dit grote gat kon verlaten. De regen waste de weg spiegelglad en daarboven verhief zich de holle spiegel van de sterrenhemel.

Verder, verder, ik was bang om te blijven staan, was bang dat wie bleef staan, onzin moest denken. Ik zat doornat met een paar mensen in een restaurant te drinken en over poëzie te praten. Tegenover me zat een vrouw, haar blikken waren wulps, ze zag eruit als haar oudere zus, die ik in Hainan had leren kennen. Ik had zo’n lichaam nodig, zo’n dierenlichaam, sterk en gezond, kon niet zonder de koorts van de lust, die mijn huid verbrandde en ijs op mijn botten drukte! Het leven was onbetrouwbaar, het was breekbaar als een wijnglas. Ik moest ter plekke een vrouw versieren, mijn hoofd tussen haar borsten vlijen, de dakrand van mijn jeugd voelen, om te ontsnappen aan de wanen waardoor ik vanwege Feifeis dood werd verscheurd.

Een halfuur later klopte ik aan en opende ik haar deur. Zonder een woord te zeggen, vielen we op elkaar aan. De kamer, die kort daarvoor nog de bruidssuite van het meisje was geweest, was een roofdierenkooi geworden, waar twee uitgehongerde wolven elkaar opvraten, in een kluwen op het bed, naast het bed. Ik streelde haar als een leerlooier zijn leer en toen ik haar de kleren van het lijf had gescheurd, drong ik verder in haar, alsof ik de darmen en longen uit haar romp wilde rukken. Ze huilde, het wond haar op, ze voelde de moordlust, ze draaide zich om en maakte mij tot haar bamboescheut. Ze kuste me, zette haar tanden in me, gromde en beet als een woedende haas, ze liet overal in mijn nek tandafdrukken achter, het was alsof mijn hele lichaam werd verwoest door elektrische schokken, mijn met zwart rouwband afgezette overhemd ging aan stukken. Vloeibaar vuur! Speeksel op de tong van de duivel, we waren vonken, naar buiten geslingerd door de adem van de duivel! Toen ik klaarkwam, was de hel de hemel. De vleeskolom tussen ons beiden slechts aarzelend ineen. Voor het raam wiegden de schaduwen van de bomen, Feifei snoof van woede. Uit de verte kwam de vermoeide fluit van een trein en toen de locomotief zich verenigde met de komeet, was Feifei aan de andere kant allang in een razend tempo met hem op weg.

‘Super,’ riep ik enthousiast, de hele zaak was een auto-ongeluk van de ziel, de furie trok een gezicht en stond op, bleef als een auto voor me stilstaan, haar borsten sisten en rookten als gloeiende ringen. Telkens opnieuw zoog ze het merg uit mijn botten, ze kreeg nooit voldoende, het was al licht, maar nog had ze niet genoeg. Zoals een kat met een dode muis speelt, zo speelde ze met gekromde rug met mijn uitgeputte geslacht.

Ik was gedoemd om op mijn rug in een beerput te zwemmen, het zweet kroop als maden uit me, ik was afgeslacht, zou in dit leven nooit weer omhoogkomen, lange tijd was de geheime plek in mijn herinnering een beerput.

Zo bezoedelde ik mijn geliefde zus, terwijl ik haar in al die jaren alleen door het schrijven van mooie literatuur herdacht. Ik heb uitsluitend leugens over haar verspreid, stapels leugens. Mijn geslacht brandt nog steeds als vuur, het is scherp als een mes, ik zou me een paar duizend keer kunnen uitstorten, ik ben als een spook, spoken zijn de ijzige, uit het lijf komende wind van de eeuwigheid, ik ben een spook, ook al lijk ik een dekhengst.

Vrouwen inademen als lucht! In ballingschap gaan, zich opwarmen aan het geslachtelijk geploeg! Nachttreinen snellen door de diepe kloven van de droom, daar hangt de mensheid zich op.

Van drie kanten trok een touw strak om mijn nek, ik werd onthoofd, maar leefde verder, in twee stukken. Het zal nooit meer zijn zoals toen ik een kind was, ik weet dat deze nachtmerrie blijvend is, ik kan haar niet meer roepen.

En ze loopt door de zuilengalerij der sterren, het boeddhistische zuivere land, niet te bereiken voor uitschot zoals ik. Mijn fantasie en mijn ambitie woekerden ongebreidelder dan ooit, ik was verslaafd aan mijn zwerftochten, toen ik twee, drie maanden thuis was, raakte ik in paniek. De sirenes van stoomschepen op de Jangtze klonken in het nachtelijk duister op alsof ze uit een andere wereld kwamen, als de rauwe stemmen van uitgehongerd vee, ze lieten me geen rust, ik kroop nerveus uit bed, ging naar het venster. Ik was bang, ik riskeerde mijn leven door te schrijven, ik at en sliep steeds minder, maar mijn lichaam is ongewoon sterk. De zomers in Fuling waren ondraaglijk, als je ’s morgens vergat de gordijnen dicht te doen, steeg de temperatuur in de kamer al snel tot veertig graden, ik baadde in het helle licht, soms droeg ik een onderbroek, soms liep ik naakt rond, als een maki zat ik op mijn vierkante krukje en schreef, met een vochtige handdoek over mijn schouders, het zweet liep in straaltjes over mijn lijf, mijn gezicht begraven in vijfkleurige badstof, zo heb ik meer dan drieduizend regels en de vijf delen van ‘De volmaakte meester’ geschreven, en vervolgens, zonder adem te halen, de gedichten ‘Bastaard’ en ‘Afgoden’, elk vier-, vijfhonderd regels lang, en tussendoor schreef ik nog allerlei opmerkingen en prozagedichten. Ik vulde mijn lege leven tot aan de rand en met deze chaos van manuscripten overlaadde ik mijn vrouw, die ze uittypte, als een opzichter liep ik heen en weer, dwong haar het geheel af te maken. A Xia had tranen in haar ogen, ze werkte dag en nacht, en voor mijn gekrabbel moest ze eindeloos als een onbestorven weduwe in een lege kamer zitten.

Er stroomden dichtregels uit me als water uit een emmer, maar de grote, bij creatieve periodes streng ascetische balpen op papier had zin om te moorden, ook mijn pen van vlees jeukte, alsof ook hij omhoog wilde komen en een potje wilde kladden. Mijn lichaam en geest waren aan het einde. Langzaam werd het koeler. Ik zocht naar smoesjes om weg te komen, soms verdween ik gewoon zonder reden.

A Xia lette een keer niet op en brak haar been, ik was buiten mezelf en haastte me met haar naar het ziekenhuis, er werd een röntgenfoto gemaakt, ze kreeg gips, ik slikte, zat op hete kolen en toen de dokter klaar was, racete ik met haar meteen weer terug naar huis. Ik ruimde de kamer op, deed boodschappen, kookte, vond tijd om helemaal naar beneden, naar de haven te lopen, waar ik een ticket kocht en meteen weer rechtsomkeert maakte en omhoogklom. Na deze marathon leek de lucht dun, ik had kramp in mijn kuiten, ik had sinds die ochtend geen seconde stilgestaan.

Aan het eind van de dag wilde ik ervandoor, ik had al een bootticket.

A Xia hield me tegen, ik moest haar been bekijken.

‘Ik kom te laat!’

Ik raapte al mijn moed bijeen en rukte me los. Op dat moment hoorde ik in de verte de scheepshoorn, die me lokte, terwijl A Xia jankte als een kind: ‘Niet zo, niet zo.’

Ik veegde haar tranen weg en keek op mijn horloge.

‘Kom snel terug,’ snikte ze.

Toen de deur achter me dichtsloeg, liep het me koud over de rug, intuïtief voelde ik haar noodlotsblikken achter me, ik stortte me naar beneden, wist niet waarheen.

‘Eerst handelen, daarna zien we wel’, was het motto van die tijd. We begonnen met een vaag doel in ons achterhoofd, we wisten al snel niet meer wat we eigenlijk wilden, onderweg ontstonden er vaak nieuwe doelen die ons bekoorden, aantrokken, ze veranderden voortdurend. We hadden een angel in ons bloed, die we alleen door constante activiteit konden vergeten.

Poëzie schrijven was zo’n activiteit, maar als het schrijven erop zat, dan hielp alleen de straat; ik moest naar buiten, een of andere flirt achterna, de weg van de Grote Dao gaan op het lichaam van een vrouw, schuilen onder haar borsten, slapen als ik moe was, en als ik sliep niet meer wakker worden.

Na verloop van tijd vond ik vrouwen niet meer mooi of lelijk, alleen nog dik of dun. Ik had geen eetlust, ik at zelfs geen tweemaal gebakken varkensvlees meer, waar ik als kind zo dol op was, want van de melk van het varken, die de kok daarvoor gebruikte, krijg je seksuele wanen.

Een tijdlang vond ik dikke vrouwen een gruwel, maar op de hele wereld waren er alleen nog dikke vrouwen. Ik was een keer op een kaarslichtfeestje op de kunstacademie, de schoonheden van de avond waren nog niet verschenen, toen ik haar in het vizier kreeg. Onmerkbaar, als een haai, omcirkelde ik haar twee keer, ik werd naar buiten geloodst en belandde in een vreemd bed. Toen de zon de volgende ochtend door de gordijnen scheen, werd ik gewekt door luid geronk: de zeemeermin van de vorige avond bleek een berin die met haar enorme poten gekruist onder haar driedubbele kin lag te snurken.

In maart 1989 deden de verhalen over mijn seksuele escapades de ronde aan de universiteit van Wuhan, iemand stak een mes in mijn rug. De wonden waren niet geheeld toen ik met Li Yawei verder naar het noorden reisde. Na aankomst in Beijing hoorden we dat de postobscure dichter Haizi zich voor een trein had geworpen. De robuuste kerel had me talloze brieven en gedichten geschreven, dat hij zo een eind aan zijn leven maakte, trof me zeer, ieder van ons heeft fases, waarin het leven zinloos is, als je je daar niet aan weet te ontworstelen, ben je verloren.

De dood van de politicus Hu Yaobang in april was zeker iets anders, er werden duizenden kransen gelegd op het Tiananmenplein, de hele natie leefde mee. Met Li Yawei samen zag ik de vonk en de prairiebrand, die door hem werd gedoofd. Revolutie, revolutie hing in de lucht en brandde onder de nagels.

We trokken als twee hongerige wolven door de straten en vluchtten naar de Obscure dichters. We hadden deelgenomen aan de toekenning van een prijs voor hedendaagse poëzie, natuurlijk zonder stemrecht, en omdat we zo waren afgescheept, maakten we de voorzitter, de dichter Bei Dao, tot pispaal.

Omdat we met onze gedichten en lezingen de hoofdstad niet konden veroveren, verlieten we het centrum van de orkaan, trokken we met een boog naar het zuiden en belandden we na enkele tussenstations in Chongqing, bij Zhou Zhongling, waar we een tijdje wild om ons heen blaften voordat we uiteindelijk boos op de hele wereld naar Fuling terugkeerden.

Ik trok de deur achter me dicht en schreef een ellenlang artikel over kunst, ‘De val der goden’. Wat er in het land gebeurde, ontging me.

Maar ik ontving in die dagen talloze brieven, Miu Yilong schreef vanuit Chengdu, Liu Xia en Wu Bin uit Beijing, Zhu Yanling uit Kanton, Jiang Zhong uit Wuhan, Zhou Zhongling uit Chongqing, met veel nadruk beschreven ze de grote patriottische taferelen die zich overal afspeelden, zelfs in Hongkong had je een paar helden, een paar honderd popsterren organiseerden een zangmarathon en traden op voor de studenten die in hongerstaking waren op het Tiananmenplein. Alle mogelijke open brieven, vlugschriften, oproepen om je handtekening te zetten, een stroom manifesten, maar ik trok er mijn neus voor op, ze wonden mij niet op, ik vond het goed zo.

Totdat er ergens om middernacht van ver weg geknal te horen was – drie keer: dong, dong, dong – en vervolgens de Internationale opklonk, zacht en timide, als door kinderen gezongen. Ik opende het raam, de bergen in de verte leken altaren, met daaroverheen de uitnodigende rondingen van een dikke vrouw, haar jurk slordig in de nacht gedrapeerd, sterren en lichtjes schitterend als pailletten. De maan was een nagel, een lichte bries bracht de vaagzoete geur van bloed. Het zingen werd luider, ik luisterde beter, kon het plaatsen, het kwam van de andere kant van de rivier, van het juniorcollege, de hoogste school in de wijk.

Maar ik wist niet waarom ze de Internationale zo langzaam zongen, zo zacht, als een requiem, een gebed vol verdriet, duizenden dode kinderen werden tussen de handen van tijd en ruimte tot koteletten geplet. Ik mompelde: ‘Vreemd dat je dit grote proletarische lied zo droevig kunt zingen.’

A Xia lachte: ‘Misschien ligt het aan je stemming? Zo niet, dan is het omdat het zo ver weg is.’

Ik knikte, dat was logisch: ‘Het is nacht, het is doodstil, zelfs een scheet wordt zo iets geheimzinnigs; als je nu uit het oude bos boven op de berg “Lang leve voorzitter Mao” zou horen, zou je denken dat het om een aanslag ging.’

Kort daarop marcheerde een machtige kolom demonstranten over de bergweg naar de stad. De stad gistte, ze werd grotendeels verlicht door het licht uit de flatgebouwen, overal renden mensen de trappen af, sommige trokken al rennend hun schoenen of broek aan, andere hadden hun shirt in de hand en schaarden zich met ontbloot bovenlijf bij de demonstranten. Vanaf het museum een paar honderd meter boven de rivier ging het loodrecht naar beneden, de menigte stroomde kwekkend de smalle bergweg af.

Ook ik stommelde mijn trap af en werd meegesleurd door de stuwende massa, naar het centrum van de stad – naar het Nanmenshanplein, dat zo groot is als vier basketbalvelden. Daar werd de stroom gestuit en vormden zich grote draaikolken, in het centrum waarvan telkens zelfbenoemde redenaars en gewichtigdoeners het woord voerden.

Ik streed, maar kon in geen van deze draaikolken binnendringen en werd naar opzij gedrukt, een stenen trap op van een club, waar arbeiders imposant zaten uit te rusten, zich het olieachtige zweet afwisten en het geheel van bovenaf bekeken.

Als laatsten in de optocht kwamen de studenten, die spandoeken van aan elkaar genaaide beddenlakens met zich meedroegen met spreuken als ‘Weg met profiterende ambtenaren, bestraf de corruptie’ en ‘Onschuldige patriotten steunen Beijing’. De toeschouwers maakten een opening, de individuele draaikolken op het plein losten op, maar al snel vormde zich een nieuwe, veel grotere kolk.

Overal werden ijzeren vuisten hoog de lucht in gestoken, het donderende gemompel van de menigte hield één, twee uur aan, toen kreeg de demonstratie weer haar oude gezicht en ging ze aan de noordkant van de bergweg de Yijiadam op, naar de grootste ontmoetingsplaats in de stad. De lange slang veranderde in een woedende reuzenpython, die door de toestroom van toeschouwers steeds groter werd en steeds langzamer bewoog. Het hoofd, de staart en het midden zwollen een paar keer flink aan, dan strekte het geheel zich weer, als de python de nieuwe revolutionairen had ingeslikt en verteerd.

Grote kerels sloegen hun armen over elkaars schouders, als op een feest, ze praatten en lachten, en hun gezichten hadden een jeugdige gloed, ze staken hun handen in de lucht en riepen slogans.

Wie moe was, stapte uit de rij, rustte een beetje uit aan de zijkant, en wie genoeg had van het staan, hurkte in groepjes van drie of vijf neer. Iemand riep: ‘Waarom doen we de winkels niet open en organiseren we geen avondmarkt?’

Ik kon mijn ogen niet meer openhouden, ik moest naar huis. De maansikkel was nog roder geworden, ik legde me in deze wond ter ruste, de sterren leken muggen met groene koppen die de eindeloze nachtelijke schemering verslonden. Ik dacht aan wat de oude man op straat tegen me had gezegd: dat Fuling sinds mensenheugenis niet zo’n tumultueuze nacht had meegemaakt.

Het was al middag toen ik de volgende dag wakker werd. Ik hoorde A Xia vertellen dat de studenten het gebouw van het districtsbestuur hadden bezet. Daar schrok ik van. Een echte staatsgreep dus?

Ik had mijn gezicht nog niet gewassen of ik liep alweer op straat, maar de stad lag er even rustig en vredig bij als altijd. De passanten verborgen zich onder de donkergrijze bogen, een paar luie honden slenterden midden op straat en toen er met veel geknetter van boven een auto kwam aanrijden, drentelden ze provocerend langzaam naar de zijkant van de weg. In het stof dwarrelden overblijfselen van de revolutie: vlugschriften, gescheurde spandoeken, papiersnippers.

Het vijf meter hoge ijzeren hek om het gebouw van het districtsbestuur was gesloten, de kleine toegangspoort stond op een kier, de chef poortwacht hield een groep studenten met rode linten tegen; wie een studentenkaart had, mocht naar binnen. Buiten het hek heerste de gebruikelijke drukte van de groentemarkt, de boeren hadden de draagstokken met hun last van groenten van hun schouders en de bundels van hun rug genomen; ze stonden tegen het traliehek gekleefd en keken naar de commotie. Een kind klom als een aapje in een van de toeschouwers en stond op diens schouders te juichen, tot het door een wachter met een bezem werd afgeschrikt. Ik riep naar de poortwachters dat mijn vrouw nog binnen aan het werk was; een van hen, een oude man, schreeuwde terug: ‘Naar huis jij, je vrouw is allang vertrokken.’

Dat liet ik niet over mijn kant gaan, ik drong me half door de kier van de poort en schreeuwde terug: ‘Mijn maîtresse is nog aan het werk.’

Onmiddellijk begon de menigte te mompelen: ‘Weer zo’n slimmerik die naar binnen wil…’

Op de binnenplaats verdrong zich een homogene massa studenten, de drie gebouwen eromheen waren verlaten. De ambtenaren was de schrik om het hart geslagen bij het horen van de indrukwekkende Internationale; ze waren ertussenuit gepiept ‘om de zaak tot op de bodem te onderzoeken’. Dit hoorde ik van Yang Rudai, de secretaris van het provinciecomité. Toen de situatie in Chengdu door de studentenopstand het kookpunt bereikte, stond Yang, die uit een oude boerenfamilie stamde, wijdbeens op het dek van een rondvaartboot op de Jangtze en wees naar het gebergte, met rond zijn achterwerk een halve cirkel verwarde districts- en provincieambtenaren.

Op de wal werd een naar de tweede linie verbannen plaatsvervangend attaché tijdens een haastig bijeengeroepen werkoverleg door het team van leidinggevenden uit zijn dromen gewekt en met een moeilijke taak belast. Nu stond deze aalgladde oude schurk druipend van het zweet tegenover meer dan duizend studenten. Een student schreeuwde: ‘Weg met de bureaucratie, bestraf de corruptie, steun de onschuldige patriottische studenten op het Tiananmenplein!’

De oude bureaupik bleef nog een ogenblik besluiteloos staan kijken, weifelend tussen afdruipen en vooruitvluchten. Hij glimlachte dwaas, wachtte tot de kreten verstomden, schraapte zijn keel en begon:

Medestudenten! Beste, patriottische medestudenten! Mijn jonge vrienden! We hebben allemaal hetzelfde doel. De regering begroet jullie als haar gasten en wenst jullie voor een goed gesprek te ontvangen in het districtsgebouw. Dit wordt geen dialoog, we gaan niet onderhandelen, we gaan praten om de kloof tussen de generaties te overbruggen. Het vaderland… als een land een staat is, is het ook een thuis, een familie, een gezin… en dus mag men zijn mening geven, bijvoorbeeld over hoe je rijst moet koken, hoeveel water je nodig hebt, hoe je het best eten klaarmaakt en ga zo maar door. Dit is natuurlijk slechts een voorbeeld, het is niet zo gemakkelijk om het grote eten van de staat te koken. Studenten, mijn kleindochter is net zo oud als jullie, ze studeert in Beijing, jullie zijn als mijn eigen kinderen. Als het jullie aan iets ontbreekt, als er problemen zijn met de studie, met het leven, zeg het! Het zou het beste zijn als we de problemen ter plekke kunnen oplossen, maar als dat niet werkt, dan zie ik het als mijn plicht jullie problemen aan hogere kaders door te geven.

De oude boef toeterde zijn sentimentele deuntjes, perste er en plein public zelfs nog twee patriottische tranen uit en legde daarbij een van zijn poten op de schouder van een studentenvertegenwoordigster, die zich meteen uit de voeten maakte.

‘Wat moet dat?’ begon een bebrilde studentenleider; de oude rakker trok zijn hand terug en de jongen ging meteen verder in de aanval: ‘Een vraagje, meneer de attaché, moet er worden opgetreden tegen de profiteurs onder de ambtenaren?’

‘Zeker, zeker.’

‘Moeten we de corruptie bestraffen?’

‘Zeker, zeker.’

Moeten we de prestaties van kameraad Hu Yaobang erkennen?’

‘Zeker, zeker.’

‘Moet we de vaderlandslievende acties van de studenten in Beijing steunen?

‘Zeker, gisteren heb ik nog duizend yuan voor hen gegeven, en ik ga vrienden en familie vragen om hetzelfde te doen.’

‘Moeten we Li Peng afzetten?’

‘Zeker… Nee, ik bedoel, we moeten jullie eisen aan de top doorgeven.’

‘Moeten we hem afzetten of niet?’

‘Zeker, zeker moet dat.’

De ambtenaar, deze vader des volks, knikte als een vogel die graantjes pikt en bleef maar doorgaan, zodat niemand meer echt wist wat hij verder moest doen. En toen de slogans opnieuw luider werden, applaudisseerde deze vader des volks meteen krachtig en slijmde verder:

De taferelen van vandaag hebben mij zeer getroffen, revolutionaire situaties zijn geen klein, geen relatief gebeuren, zoals de grote Mao zei, ze zijn iets enorms, omdat de volksmassa’s gezamenlijk in beweging komen. Winstbejag en corruptie moeten worden uitgeroeid, nietwaar? Maar met meer dan een miljard mensen… als je pist, komen er wel eens een paar motten om het leven. Je moet je geen zorgen maken, onze partij is verstandig, beproefd door de geschiedenis, als er een fout wordt gemaakt, moet deze worden gecorrigeerd! Maar opdat het de zaak van het socialisme ook later niet aan aanhangers ontbreekt, smeek ik jullie, let op je gezondheid! Jullie hebben de hele nacht niet geslapen, al ongeveer tien uur niet gegeten of gedronken, dat moet ons ambtenaren, de vaders en moeders van het volk, toch wel pijn doen in het hart? Studenten, stilte alsjeblieft! Onze collega’s in de kantine van het districtsbestuur zijn de hele nacht en ochtend in de weer geweest om een lunch voor jullie klaar te maken, met een studentenkaart kun je een mantou en een kom groentesoep krijgen. Als jullie zoiets in je maag hebben, ga dan een tijdje naar huis om na te denken over de volgende stappen in deze revolutie, oké?

De oude man vond zijn toespraak uitstekend en begon gewoontegetrouw als eerste te klappen. Toen hij zag dat niemand volgde, deed hij heel gewichtig en riep hij: ‘Allemaal mee, op naar de kantine!’ Alsof hij één was met de menigte schreed hij vervolgens, een martelaar voor de goede zaak, zijn aanzienlijke buik vooruit, over de binnenplaats. Onder de studenten steeg een geroezemoes op, eten is de hemel, de studentenvertegenwoordigers konden de tijd niet terugdraaien, ze konden zich er slechts gedeprimeerd bij neerleggen.

De machtige studentenopstand in onze bergstad werd onderdrukt door contrarevolutionaire mantous en groentesoep. De voormalig plaatsvervangend attaché stak gladder dan een aal zijn hoofd in de gemeenschappelijke keuken, pakte snel een mantou zo groot als een voetbal en gaf iedereen via de achterdeur het nakijken.

Lenin zegt: ‘De revolutie is het feest van de werkende bevolking.’ Fuling, dat zich aan de rand van de storm bevond, was geen uitzondering, op elke straathoek stond een collectebus voor een donatie aan de hongerstakende studenten en er waren talloze vrijgevige mensen.

Een oude vrouw die leefde van het ophalen van lompen, kwam stilletjes voorbij. Ze haalde een in een witte zakdoek gewikkeld pakketje uit haar jas en maakte er een stapel verfrommelde bankbiljetten uit los die ze in de houten kist stopte. De student die op de kist paste, wilde ze niet aannemen, hij hield haar tegen en wilde in geen geval haar geld, het werd echt touwtrekken, wat een meute toeschouwers lokte die zich op een vriendelijke manier vrolijk maakte. De oude vrouw werd boos en ging jammerend op de grond zitten: ‘Heeft het geld van een oude vrouw soms geen waarde?’ De omstanders hadden het niet meer.

Vergaderingen, demonstraties, acties om fondsen te werven, alle mogelijke bewegingen laaiden op en verdwenen weer, de revolutie drong dagelijks dieper door in de harten van de mensen. Regionale televisie en radio haastten zich naar de plek en stortten zich in het gewoel, voortdurend knikten vreemde gezichten me toe en ik groette terug. De boeven hadden van de grote stad geleerd en plakten ‘mededelingen om de bevolking te kalmeren’ aan. Alle vormen van roof en diefstal zouden de komende tijd worden opgeschort. Bovendien verspreidde de plaatselijke afdeling van de Liga van Onafhankelijke Universitaire Studenten vlugschriften met onthullingen over buitenlandse rekeningen van de kinderen van hoge kaderleden en corruptie en vriendjespolitiek binnen het Centraal Comité.

De studentenopstand was nu het gesprek van de dag en mensen gingen continu bij anderen langs om de situatie te bespreken. Ze zetten niet hun eigen televisie aan, maar gingen naar collega’s om te kijken, ongeacht hoe laat het was of welk gezicht de heer des huizes ook trok. Ook bij ons kwamen er zelfs om middernacht nog ongenode gasten aan de deur, zodat we maar weer uit bed stapten en deden alsof we verstand hadden van het hele circus.

Ook de directeur van het museum waar ik werkte, kwam ’s avonds langs. Hij zei geen woord, hielp me de tv aanzetten en nam zonder plichtplegingen midden in de kamer plaats. Op het scherm was een herhaling te zien van het gesprek tussen de studenten in hongerstaking en Li Peng, Chen Xitong en andere hoge overheidsfunctionarissen. De directeur keek een kwartier lang gefascineerd naar het kastje, toen barstte hij opeens van woede: ‘De president van de staatsraad, wat zit die om de hete brij heen te draaien, die praatjesmaker, werkelijk waar, wat een idioot!’

A Xia reikte hem bezorgd een vochtige handdoek, maar het bezwete kaderlid weigerde: ‘Wat een bedroevend peil, en dan een land regeren! Hij zou niet eens een museum kunnen besturen!’

‘Wat heeft dat met u te maken, dat hij een idioot is?’

‘Als ik dat zie, ga ik door het lint! Ze vragen hem naar de kinderen van hoge kaderleden die voordelen genieten en hij antwoordt dat dit niet voor zijn kinderen geldt, waarmee hij bedoelt dat iedereen behalve zijn familie eraan meedoet!’

‘Hij mag dan dom zijn, hij luistert wel.’ Ik bereed mijn stokpaardje. ‘De afgelopen jaren was besturen bij ons zoiets als varkens voeren: je hoeft maar iets te eten in je hand te hebben en de onnozelaars doen alles voor je.’

‘Hou je gemak, baardaap,’ beval A Xia. ‘Baardaap’ was mijn bijnaam in die tijd, het laat zich raden waarom.

De dagen gingen voorbij, alles hing me de keel uit, ik las eenvoudigweg geen kranten meer, keek niet naar de televisie, als een parasiet zat ik de hele tijd op mijn luie reet, alleen A Xia bezocht me van tijd tot tijd in mijn graf.

Hoeveel avonden opende ik niet het raam om te luchten en hoorde ik het gesprek tussen bergen en wolken, boven het geluid van de wereld uit – ik had het gevoel dat ook de aarde een graf was, maar dan groter. Ik staarde voor me uit, leeg en naamloos sentimenteel, mijn lichaam zat tot aan mijn kruin vol met het rumoer van de slachtpartij. Ik had dat alles altijd al veracht, de staat, de massa’s, de partijen, bewegingen, maar ik was nog steeds bang om erdoor te worden opgeslokt of vergeten.

De Engelse dichter Dylan Thomas zag toen hij twintig was een demonstratie tegen de regering. De onschuldige jongen raakte in vuur en vlam en schreeuwde naar de langslopende massa: ‘We zijn allemaal dood.’ Uiteindelijk werd hij natuurlijk op rotte eieren, stenen en knuppels getrakteerd. Als ik zoiets had gedaan, was ik in een psychiatrische inrichting beland.

Het slagveld was leeg, twee verschillende Liao Yiwu’s voerden gesprekken. Toen A Xia thuiskwam, schudden de twee elkaar de hand en legden hun ruzie bij, maar zodra ze weg was, gingen ze weer tegen elkaar tekeer. Toen we een keer wild gebarend in de woonkamer heen en weer liepen, schopten we per ongeluk de televisie die op de vloer stond om. Uit deze extreem onrustige stemming ontstond een gedicht:

Ballingschap, ballingschap, eindeloze ballingschap… het huis in de wolken… ben je echt op de rails gaan liggen voor een dood paradijs?

De trein die je nek brak, vloog richting maan, niet meer zwart, maar wit, niet meer zwaar, maar licht, een hees roepen sleepte erachteraan… scheurde de virtuele trein je echt nogmaals aan stukken?

Als vergeten lied dwaal je rond in ons hoofd, buiten de literatuur, voor altijd ongezongen. De bergen staan honderd miljoen jaar lang zwijgend toe te kijken hoe wolken ontstaan en vergaan, je was onder hen, een gesprek, en in het gesprek, dat naar believen door de tijd wordt verlengd, is de mens een spreken, een binnenhouden.

In de woestijn gegaan, in de woestijn gesmolten, lichamelijke dorst lest de dorst van de ziel! Met een gebroken arm voed je de tienduizend dingen, een koele bron ontspringt aan deze beek, stijg, stijg, stijg! Boven is voor altijd het water dat lest

we hebben geen water! We willen banieren, wapens, regeringen, tv-stations, waarmee we onze dorst kunnen lessen! We willen verhuizingen, demonstraties, druk en tegendruk! We willen het bloed van ouderen, van kinderen, als excuus voor de machtsgreep aan het hof!

Die nacht was A Xia vroeger dan gewoonlijk gaan slapen, ik ging op blote voeten de slaapkamer uit, liep heen en weer tussen de werk- en woonkamer. Alsof ik door een geest gestuurd werd, zette ik de televisie aan en bleef er naakt voor staan kijken. De noodtoestand was lang geleden uitgeroepen, maar de troepen konden de stad nog niet in, her en der zag je soldaten en burgers verbroederen. Overal vuilnis op het Tiananmenplein, Zhao Ziyang, de algemeen secretaris van de Partij, die studenten ontmoet en zich in de regen de tranen van zijn gezicht wist. ‘Jullie zijn nog jong,’ zegt hij, ‘jullie hebben de tijd… Wij zijn oud, op ons komt het niet aan…’

Ik zapte, weer het verbitterde gezicht van de goede Zhao; ik zapte verder, het verbitterde gezicht nu boos en verontwaardigd – een beroemde, ongelooflijk lelijke wetenschapster verlangde van de kinderen, deze onschuldige lammeren, dat ze de wolf te slim af waren.

Zij als president, dat zou erger zijn dan Li Peng, dacht ik. ‘Takkewijf!’ Het woord ontglipte me.

‘Of de revolutie succesvol is of niet, ik zal er geen deel aan hebben,’ zei ik bij mezelf. Ik haalde een half poëziemanuscript tevoorschijn en begon ingehouden te brullen.

Om Xia A niet bang te maken, moest ik mijn woede onderdrukken, ik verslikte me, het schoot in mijn ogen en neus, ik hield mijn hand voor mijn mond om een wilde, mateloze hoest tegen te houden, alsof ik net uit het water was gehaald. Keer op keer las ik een woord, een zin, en als ik moest lachen, klemde ik mijn kiezen op elkaar. De tv ruiste, ik stond er nog steeds gebogen voor.

Deze manier van gedichten lezen verkort vast je leven, dacht ik, maar ik ging door. Ik weet niet hoe lang A Xia achter me had gestaan, die vrouw was echt een geest, soms lag ze, dan weer stond ze daar, een geest, een schaduw.

Op 1 juni haalden Ba Tie en ik bij de Jangtzekade onze Canadese vriend Michael Day af, hij schuifelde ons in afgetrapte stoffen schoenen tegemoet, hij rook van top tot teen naar schaap, als een internationale bedelaar met een schapenvacht over zijn schouder. Sinds Mao Zedongs essay ‘Ter nagedachtenis aan Bai Qiuen’ (over de Canadese arts Norman Bethune) hadden Canadezen de neiging om nauw betrokken te raken bij andere landen, en voor Michael Day gold dat dubbel en dwars, deze kerel was onze zaak met hart en ziel toegedaan. Hij had zich op het Tiananmenplein bij de protesterende Chinese dichters aangesloten, hij had vooraan gestaan en luider dan wie ook slogans geschreeuwd. Vervolgens was hij naar het zuiden afgereisd en had hij mopperend en scheldend de kruitdampgeur van de revolutie verspreid.

Toen hij mij en Ba Tie zag, liet hij alleen een grommende scheet en rende hij meteen met grote passen en opgeheven hoofd de trap naar boven op. Onze gast paradeerde dwars door de stad naar ons huis met ons, zijn gastheren, achter hem aan. Thuisgekomen begon de idioot ons snuivend als een os te bestoken met verhalen over de geweldige revolutionaire situatie: ‘Na tienduizend mijl zijn de rivier en de bergen rood,’ zei hij, een slogan van de Culturele Revolutie citerend.

‘Nu even langzaam, goed?’ zei ik en veegde het zweet weg. ‘Fris je eerst wat op, drink een slok water, een bad zou niet gek zijn, je ruikt erbarmelijk!’

Michael snoof aan zijn oksels, rommelde rond in zijn rugzak en haalde geen schoon shirt, maar een zakradio tevoorschijn. Hij ging met zijn rug tegen de muur zitten, trok de antenne uit, deed een oortelefoontje in één oor, boog zich als een professioneel geheim agent over de tafel en zette het apparaat aan.

‘De BBC, interviews op het Tiananmenplein,’ sprak hij zelfvoldaan. ‘Geweldige ontvangst!’

De sfeer in de kamer was plotseling gespannen, als een kruitvat, en Michael was de knetterende lont. Hij luisterde, vertaalde tegelijkertijd, hanneste een pen tevoorschijn en maakte haastig notities. Daarna ging het alleen nog maar over Beijing. Ik probeerde van onderwerp te veranderen, vroeg hoe het hem in Canada verging, hoe het stond met het manuscript dat hij China uit had gesmokkeld, of het opschoot met zijn universitaire werk, of hij verliefd was, enzovoort, enzovoort, maar hij gaf alleen vluchtige antwoorden en bereed meteen daarna weer zijn revolutionaire stokpaardje. ‘Van over de hele wereld komen sinologen naar China, ook mijn eigen leraar,’ zei hij, ‘ze willen allemaal met eigen ogen de grootste gebeurtenis in de menselijke geschiedenis zien.’

Daar ging het vaatje buskruit, zonder geluid, mijn hersenen trilden, mijn en zijn ogen waren bloeddoorlopen. Met mijn vuisten zwaaiend was ik met hem in de weer, de rook van het slagveld sloeg neer op de eettafel, het middageten werd tot vier uur gerekt, er bleef een woestenij van borden en glazen achter en we wankelden dronken maar met uitgedroogde kelen de straat op. Daar ontmoetten we een troep gewapende politie, ze waren op patrouille. Michael vroeg gespannen: ‘Waar gaan die heen?’

Ik maakte een grapje: ‘Ze gaan schijfschieten in het Westgebergte.’ Na een tijdje kwam er weer zo’n groep langs.

‘Gaan die ook schijfschieten?’ vroeg de goede Michael.

‘Nee, die willen naar school, op maoïstische wijze leren van Lei Feng.’

Op 3 juni lag er ’s middags een dik wolkendek over de stad, als een omgekeerde koekenpan waaronder de wereld lag te smoren. Met ontbloot bovenlijf sjouwde ik met Michael rond, A Xia, die zich tussen de twee fronten bevond, hield het op een gegeven moment niet meer uit; ze gaf een gil, liet een bord vallen en vluchtte naar de slaapkamer.

Ik raakte buiten mezelf, liep de slaapkamer binnen en sloeg op haar in. A Xia was doodsbang, ik slingerde haar genadeloos op het bed. Michael Day stond bij de tafel, als een groot kind, hij wist niet wat hij moest doen. Op de radio werden de hele dag strijdlustige ‘interviews vanaf Tiananmen’ uitgezonden.

Gelukkig verscheen Ba Tie op het juiste moment en bracht hij Michael weg. Plotseling was het heel stil in de ruimte, de tijd ging ondraaglijk traag, in de slaapkamer bewoog lange tijd niets, ik was bang voor een ongeluk, kroop naar het deurraampje en tuurde naar binnen. Het was donker.

‘A Xia!’ riep ik en ik stak mijn hoofd scheef naar binnen.

‘A Xia.’ Ik klonk als een vriendelijk roofdier.

Ik wist hoe opvliegend ze was, hoe meer ze in het nauw werd gedreven, des te laaiender ze werd. Dus liet ik haar maar, ik hurkte bij de deur neer en onderwierp mijn hand aan een nauwgezet onderzoek.

‘Shit, waar was dat nou goed voor?’ mompelde ik. ‘A Xia, ik was niet van plan je te slaan, mijn hand ging sneller dan ik kon denken.’

Ik zat op de rotanstoel, stil als een houten pop. Ik had het gevoel dat het na honderd jaar lawaai plotseling stil was geworden, ik kauwde wat op mijn spuug, mijn hart bonsde, mijn horloge tikte. Het werd donker, nog donkerder, de zwarte kringen op de gordijnen smolten samen, mieren kropen in kleine groepjes uit mijn oogkassen, ik merkte dat ze in mijn pupillen kietelden, direct in mijn hersenen.

Vlugschriften, petities, oproepen, wat veel mensen lieten op dit historische keerpunt van zich horen, wat veel mensen wilden een hoofdrol spelen – maar in zo’n enorme beweging speelt slechts een kleine groep een hoofdrol. En daarvoor moet vaak een hoge prijs worden betaald. De impuls voor mijn verlangen gaat terug op mijn kindertijd, een ongelukkige jeugd, waarin ik veel met mezelf praatte. Ik voerde dialogen op, gesprekken met mezelf, met verschillende stemmen, soms hielpen dieren en planten me een gedachte, een liefde of een overdreven mimiek uit te denken. Planten en dieren waren toeschouwers en medespelers ineen. De wolken waren het gordijn van het theater, de korenaren de sterren, daarboven was de zon opgehangen: ‘Driemaal steeg de vloed/ schilderde met golven de hemel schoon.’ Dat ik zo’n lyrische versregel nog voor elkaar kreeg…

Ik opende het raam, in de verte klonken de bijslaapgeluiden van de Jangtze en de Wu, heldere zaaddraden fonkelden aan de horizon, de zon was verroest en vol vlekken, een halvemaan hing al vroeg aan het firmament en deelde het al in tweeën: yin en yang, een rood en een wit touw bungelden in de lucht, en hoe meer ze zwaaiden, des te erger het werd. De wind is een onthoofde geest van een gehangene. Het bloed rees, van donkerrood tot paars, ik zag Michael Day zich schudden en in een leeuw veranderen, ik zag hoe hij werd gewekt door zijn gouden manen. Het wezen met het hoofd van een mens en het lijf van een leeuw veranderde steeds meer, rondom mijn kamer klonk het gehuil van geesten en het gebrul van leeuwen: ‘Het leger is verdeeld in stoottroepen en dringt door tot in de stad, rukt verder op, zonder acht te slaan op verliezen, dit is het einde voor het Tiananmenplein.’

‘Hou je mond!’ Ik hield mijn handen tegen mijn oren.

‘Maar de studenten geloven niet dat ze schieten, ze denken dat de meesten alleen rubberkogels gebruiken.’

‘Hou je mond!’

‘Je denkt dat je overal boven staat?’

‘Hou je mond, Michael Day,’ riep ik in het duister, ‘laat me met rust, ik ben niet de dichter die je in me ziet, ik heb altijd al de schurft gehad aan massabewegingen. Als ik de vernietiging niet kan ontlopen, dan maak ik mezelf van kant, maar ik laat me niet vernietigen door vrijheid, democratie, mensenrechten en broederschap, die geïmporteerde flauwekul! Ik heb nog niet veel bloed zien vloeien.’

‘Hoop je soms dat er bloed zal vloeien, dat het er hele rivieren van bloed zal stromen?’

‘Ja en als dat gebeurt? Wat kan een hondsvot als jij of ik dan doen?’ Het kon me allemaal niets meer schelen, ik schreeuwde om me heen, ik strekte mijn nek, hield mijn hoofd hoog, alsof het bloed al tot mijn kin stond. ‘Wie kan het iets schelen of ik leef of dood ben? Behalve mijn moeder en mij?’ Het woord ‘zuster’ slikte ik in.

‘Klootzak!’

‘Beter een klootzak, dan een kloot vol zakken, de aarde is in de eerste plaats een kloot vol zakken,’ lachte ik.

Als je geboren bent met de ziel van een terrorist, moet je eigenlijk een held worden als de beroemde aanslagplegers Jing Ke en Nie Zheng, maar als je rondkijkt en je haar en baard in volle bloei staan, ontbreekt je een zwaard om te trekken. Je lichaam is een roestig mes, je ledematen beven, je hebt schimmelvlekken op je gewrichten en bijziende ogen, die niet kunnen focussen op het vizier van het geweer! Jing Ke huilt in je lichaam, hij vloekt, jij afval, jij zooi, jij drek, je probeert kogels af te weren met etiketten als gerechtigheid, moraal, geweten, plicht. Als de massa in de muizenholletjes verdwijnt, moet jij er staan. Maar wat gebeurt er wanneer je er staat? De moord is een al lang geleden besloten kwestie, de doden waren onervaren lapzwansen, ze stonden de tot de tanden gewapende soldaten in de weg met vuurtjes en stokken, de primitieve apen. En toen vermoordden ze er eerst maar een paar, zodat de horde kon zien wat hun te wachten stond!

‘Ik hou dit niet uit!’ riep ik, en ik hield mijn handen tegen mijn oren. Kogels floten door mijn waan.

Bloedbad

Gedicht opgedragen aan de Franse Revolutie

Gedicht opgedragen aan de 4 Mei-beweging

Gedicht opgedragen aan de slachtoffers van 3 juni

Weer een bloedbad in het centrum van Utopia,

De president is verkouden en het volk hoest. De noodtoestand wordt afgekondigd,

Het tandeloze staatsapparaat onderdrukt hen die de ziekte durven weerstaan,

Onruststokers vallen bij duizenden, geen van hen gewapend,

Beroepsmoordenaars zwemmen in bloed, met ijzer behangen stichten ze brand onder gesloten vensters,

Ze poetsen hun laarzen met de rok van een dood meisje, ze beven niet.

Robots zonder hart beven nooit,

Hun elektronisch brein kent slechts één programma, een document met duizend weglatingen:

Slacht de grondwet in naam van het vaderland!

Slacht het recht in naam van de grondwet!

Slacht de kinderen in naam van de moeders!

Naai de vaders in naam van de kinderen!

Slacht de mannen in naam van hun echtgenotes!

Bombardeer de steden in naam van de burgers!

Schiet, schiet! Schiet op de ouderen, op de kinderen, op de vrouwen! Schiet op de studenten, de arbeiders, de leraren en de straatverkopers. Knal ze af! Knal ze af! Neem ze op de korrel, de boze gezichten, de geschokte gezichten, de vertwijfeld lachende gezichten, de moedeloze gezichten en de rustige gezichten. Schiet met overgave! Wat mooi, die gezichten in de schuimende vloed! Wat mooi, die gezichten op weg naar de hemel, de hel, wat mooi die gezichten. De schoonheid die monsters van ons maakt, de schoonheid die ons verleidt, eropaf moeten we, we moeten belasteren, vertrappen, verkrachten. Liquideer de schoonheid! Liquideer de bloemen, het bos, de campus, de liefde, de gitaar, de al te zuivere lucht. Liquideer de gedachten, die goedschiks of kwaadschiks begrepen willen worden. Schiet ze af, schiet ze af! Botvier je moordlust, schiet ze door hun kop, schroei hun hoofdhuid! Het moet in het rond spuiten, de ziel moet eruit. Smeer het aan de bruggen, in de tunnels, aan de poorten, over de balustrades! Op de brede boulevards moet het in het rond spuiten! Het moet naar de hemel spuiten, het moeten sterren worden! Vliegende sterren! Sterren op poten! Hemel en aarde staan op hun kop. De mensen dragen lichtende hoeden. Lichtende helmen. Als een leger zich van de maan vecht, schiet het kapot! Schiet het aan flarden! Wat een feest! Weg met de mensen, weg met de sterren. Jaag iedereen en alles op de vlucht. Jaag ze de wolken in! Jaag ze de aardspleten in, het vlees in, knal ze af! Schiet een gat in de ziel! Schiet een gat in de ster! De ziel in de rode rots! De ziel met de witte gordel! De ziel die op sportschoenen oefeningen doet bij radiomuziek! Waarheen je ook vlucht! We komen je halen, uit het laatste moddergat komen we je halen, je uit het vlees rijten. Je uit de lucht en uit het water vissen. Knal ze af! Knal ze af! Stil je moordzucht! Leef je uit! Het bloedbad voltrekt zich in drie werelden. In de vleugels van de vogels, in de schubben van de vissen, in het fijnste stof. In tal van biologische klokken. Vlucht! Huil! Ren! Vlieg! Je komt niet over alle brandmuren, alle bloedplassen heen. Stil je moordlust! De vrijheid stilt je moordlust! Wurg de vrijheid en stil je moordzucht! De macht overwint, macht is eeuwig, wordt van generatie op generatie doorgegeven, is eeuwig. Vrijheid ontstaat uit as, van generatie op generatie uit as. Als de eerste schemering, voordat het dag wordt. Nee. Geen licht. Er is geen licht in het centrum van Utopia. Onze harten zijn zwart. Zwart en vlijtig. Als crematoriumovens. Hier branden de dromen van de doden. Wij zullen zijn. Het regime dat over ons heerst zal zijn, al snel is de dag voorbij. Stil je moordzucht! O, stil je moordzucht! De moordenaars schreeuwen nog steeds! Kind, kind, je bent koud. Jij, met die steen in je hand. Kom, we gaan naar huis. Meisje, je lippen zijn bleek, kom, we gaan naar huis. Broeders, zusters, jullie hersenen wordt uitgesmeerd over straat, we gaan naar huis. We gaan langzaam. We gaan een meter boven de grond. Altijd vooraan, we zullen een plek vinden waar rust heerst. Een plek waar niet wordt geschoten. We willen ons verstoppen achter een strohalm. Achter een blad. Oom, tante, oma, vader, moeder, hoe ver is het? Ons huis? We hebben geen huis. Iedereen weet dat Chinezen geen huis hebben. Ons huis is een zachte, warme wens. Laten we daarin sterven! Knal ze af! Knal ze af! In vrijheid willen we sterven. Gelijkheid, broederschap, vrede, vage wensen! Zulke wensen willen we zijn. Aan de horizon staan en anderen de dood in lokken! Het regent – of is het doorschijnende as? Ren, moeder! Ren, mijn kind! Broeder, ren! Broertje, ren! Ren, haasje, ren, slechts een van ons beiden mag sterven. De handen van de moordenaars zijn sterk! Moordenaars, lieve, goede moordenaars, laat hen gaan, de vrouwen en de kinderen, de vrouwen en kinderen, laat het zaad, het zaad der Chinezen gaan. Ik smeek jullie, moordenaars! Worden jullie handen niet zwak? Er komen slechtere dagen. Knal ze af! Knal ze af! Knal ze af! Stil je moordzucht! Knal ze af! Dit is genieten! Dit is genieten…

Huil maar, huil maar, huil maar, huil maar, hui-, hui-, hui-, hui-, hui-, hui-, huil maar!

Je bent nog niet uitgeroeid, maak daar gebruik van! Je hebt nog steeds de uiteindelijke macht, gebruik die! Huil, huil, huil maar!

Je huilen moet zwerven, naar de radio, naar de televisie, naar de radar als getuige van alle bloedbaden.

Je huilen moet zwerven, de halfplanten, microben, witte bloemen moeten bloeien, jaar na jaar rouwen om de doden, rouwen om jou, ze moeten je huilen vervormen, verdraaien, de kreten van de heilige oorlog moeten ze verdrinken.

De moordenaars komen uit het oosten van de stad, uit het westen van de stad, het zuiden, het noorden van de stad

hun stalen helmen schitteren, ze zingen in koor –

de zon komt op in het oosten, de zon komt op in het westen, in het zuiden, in het noorden komt de zon op…

Bitterzomer, verdorvene, mensen zingen in koor met de geesten –

Ga niet naar het oosten, niet naar het westen, niet naar het zuiden, niet naar het noorden, ga niet.

We staan in het licht, maar zijn blind

We gaan op weg, maar zijn kreupel

We worden omringd door lawaai, maar zijn doof

We hebben dorst, maar willen niet drinken

Ze kennen de tekenen des tijds niet, ze horen de omsingelde mensen, ze proberen de zon te doden

Je hebt alleen je huilen, nog huil je, huil, huil, huil, huil, huil, huil! Huil, huil! Huil!

Je bent dodelijk bedroefd, dodelijk verbrand, je staat in brand! Maar je huilt!

Je staat op het toneel, speelt in een klucht, je wordt te kijk gezet in de straten, maar je huilt!

Je oogbollen ontploffen, de toeschouwers branden zich, maar je huilt!

Je zet een prijs op je hoofd, lost je eigen zaak op, dient een valse aanklacht in,

Je zegt dat je je vergist had, in dit tijdperk klopt helemaal niets meer! Maar je huilt!

Ze maken gehakt van je, je huilt.

Ze draaien je door de gehaktmolen, je huilt.

En je huilt verder, terwijl je wordt opgevreten door een hond, je huilt binnen in hem! Je huilt, huilt, huilt, huilt!

In de nooit gebeurde geschiedenis overleven alleen honden dit bloedbad.

De tijd zwom, badend in het zweet voltooide ik het bloedbad op papier, het echte bloedbad moest in acht uur worden volbracht. Ik groef me naar buiten, mijn werkkamer uit, rolde mijn mouwen op en maakte iets te eten. Ik hoorde de deur opengaan, het was Michael, volkomen terneergeslagen. A Xia opende de slaapkamerdeur, duwde me opzij en ging zelf naar de keuken. Het laatste avondmaal begon, we zaten met ons drieën aan tafel en porden wat in onze rijst; niemand wilde als eerste de gerechten pakken die midden op tafel stonden. Michael liet de lepel uit zijn hand vallen, hij kletterde kapot, ik stond op en pakte een nieuwe. Onverwacht ving ik zijn naïeve kinderblik op, die tussen A Xia en mij heen en weer ging.

Na het eten zat Michael er verlegen bij, hij raakte bij uitzondering zijn radio niet aan. Hij zag eruit als een zalm die te weinig zuurstof krijgt, hij opende een paar keer zijn mond, maar er kwam geen geluid uit. Ik zei: ‘Wat saai, ik ga naar bed.’ Ten bewijze gaapte ik.

De gordijnen in de slaapkamer waren blauw-met-witte sterren, uit een andere wereld, mijn lichaam bestond geheel uit honingraat, maar ik was niet dood, ik werd meegesleept door de wind, krakend werden huid en vlees van mijn botten gescheurd, het geheel hing als een gordijn naast A Xia. Het bloed stroomde van het huis de afgrond in. Het leek wel zijde, een reusachtig rood laken. Het gebouw was te hoog, het duurde enkele seconden voordat je het water hoorde neerkomen en het maakte weinig geluid. Het bloed spetterde. Iemand riep me, ik hoorde het, twee keer rammelde de slaapkamerdeur, alsof hij koude rillingen had.

Ik stond op en dook mijn werkkamer in. Toen zag ik Michael Day op het balkon, halfnaakt in opzichtig gekleurd ondergoed. Hij gebaarde om zich heen.

‘Ze schieten!’ mompelde hij.

‘Waar?’ Ik stak mijn hoofd naar buiten. De verticaal gegroeide sfinx wees verward een kant op en riep: ‘De soldaten, die onmenselijke klootzakken.’

Ik boog mijn hoofd en luisterde; uit het zuidoosten kwam geknetter, het klonk alsof er bonen geroosterd werden, maar ik hoorde ook iemand op straat zeggen: ‘Er worden rotjes afgestoken.’

Michael Day leek als verdoofd.

‘Dat is hier gebruikelijk,’ legde ik uit, ‘wanneer een ziel het lichaam verlaat, steek je vuurwerk af, zodat de god van de onderwereld weet dat er nieuwe geesten komen.’

‘Geen goed teken,’ fluisterde Michael Day, ‘er staan grote troepenconcentraties voor de poorten van Beijing, tv-stations melden dat sommige soldaten hun tanks hebben verlaten en weigeren hun instructies uit te voeren. Alleen al bij de Volksuniverseit staat een hele rij verlaten tanks. Ze zeggen dat er wordt gevochten tussen verschillende facties van het leger!’

‘Waarom?’

‘Ik bid om onweer of een aardbeving, ik bid dat de militairen ontdekken dat ze een geweten hebben, maar erg waarschijnlijk is dat niet.’

Michael Day veranderde van onderwerp. ‘Liao Yiwu, ik kan het niet allemaal gewoon negeren, zoals jij. Jij houdt niet van je land, je houdt niet van de mensen die er wonen, hoeveel bloed er ook stroomt, je bent niet van plan om te veranderen.’

‘Denk je dat je meer van China houdt dan ik?’

‘Dat zou best eens kunnen,’ verzuchtte Michael Day. ‘Ik heb tenminste deelgenomen aan de demonstraties in Beijing, ik ben naar voren gerend en heb “Weg met de corruptie!” geroepen, de mensen klapten en juichten voor me. Deze keer zijn de Chinezen heel anders dan vroeger, dit is iets groots. De studenten, gewone mensen uit de stad, niemand denkt aan zichzelf, het is allemaal heel onbaatzuchtig…’

Ik viel hem in de rede. ‘Dit is een collectieve hallucinatie,’ zei ik, ‘een massale zinsbegoocheling.’

‘Het heeft iets religieus, maar dan zonder helden of doctrines.’ Michael Day kreeg tranen in zijn ogen. ‘Historisch gezien zijn het allemaal maar kleine luiden, die zo weer verdwenen zijn, geen van hen was van plan om de macht over te nemen, ze hebben alleen gebruikgemaakt van de algemene verwarring. Zou jij je met zulke zuivere motieven kunnen inzetten?’

‘Nee.’ Ik ergerde me. ‘Maar ik heb ook geen behoefde aan een rare Canadees die me leert hoe men zijn land moet liefhebben!’

Michael Day sloeg trillend zijn armen over elkaar en zei met hese, zachte stem: ‘Ik heb het land niet lief, want het middelpunt van het land is de regering, maar ik hou van mijn vrienden en ik heb hier, in deze grootste vuilnisbak van de wereld, nu eenmaal de meeste vrienden. Ik heb nooit aan de fatsoenlijke maar eenzame stilte van Canada kunnen wennen – misschien past jullie muffe warmte me beter.’

Ik lag ’s nachts eindeloos in bed te woelen. Het was bijna middernacht toen ik opstond, toch weer ging liggen en nogmaals opstond. Blootsvoets sloop ik naar de woonkamer en zette de televisie aan. Du Xian en Xuan Fei, de twee beste sprekers van Televisie Centraal, verschenen in het zwart gekleed op het scherm en lazen met een begrafenisstem een verklaring voor. De Partij zou korte metten maken met de contrarevolutionaire onlusten op het Tiananmenplein.

Onder aan het scherm kwamen mededelingen voorbij: van het Volksbevrijdingsleger en van de burgemeester van Beijing, Chen Xitong, die de noodtoestand had afgekondigd. Ik kon zien dat Du Xian had gehuild. Plotseling dook Michael Days leeuwenkop achter me op. Ik draaide me om en liep weg, hem alleen voor de tv achterlatend.

Weer lag ik op bed. Ik droomde dat ik in het beeldscherm zat, dat ik Du Xian en Xuan Fei van hun stoel duwde en zelf nieuwslezer werd. De titel van mijn nieuwsbericht was ‘Fusilleer Li Peng, red de burgers’. Mijn lippen werden de vuurmond van een geweer, ik schoot in het wilde weg op de menigte, stapte in militaire laarzen over hun hoofden, ik pakte een megafoon, weerstond de vormloze kracht die me plat wilde walsen. A Xia begon te huilen en brak mijn vuisten open, ik had haar armen bont en blauw geknepen.

Ik verontschuldigde me afwezig, de sterren in mijn ogen werden een voor een afgeschoten. De moorden die toen plaatsvonden, waren een keerpunt in de geschiedenis. Precies op dat moment kreeg ik last van zelfvernietigingsdrang, beide ontwikkelingen kwamen elkaar hier tegen, de ene zuiver toeval, zonder dat ik er iets aan kon doen.

‘De tijd zoekt haar helden.’ Dat was het.

Een klein duwtje kan onder gunstige omstandigheden een grote storm ontketenen, maar het verhaal is als een rechter die een zaak onderzoekt en weigert een voorkeur voor een tijd, plaats, persoon of handeling uit te spreken omdat zijn gevoel hem die ingeeft. En voor het voordragen van gedichten heb je een maximum aan ‘ik-vergetelheid’ nodig. Ik wreef ongeduldig in mijn handen, over mijn mond, masseerde mijn trillende knieën, stond ten slotte op, trok de afdekdoek van de bandrecorder – merk Daili – en riep met heldere stem: ‘Ik protesteer!’

Het huis was ingestort, ik zat in een hoop puin, met de bergen, de keizerlijke stad voor me, mijn stem en mijn lichaam werden door honderd luidsprekers uitgedragen: ‘Ik protesteer!’ Michael Day kwam naar me toe en antwoordde me in een taal van de andere kant van de wereld.

‘Protest!’

‘Verzet!’

Ik had het toneel betreden. En hoewel dit toneel nauwelijks groter was dan een muizenhol, zette ik zo mijn leven op het spel. Ik werd achtervolgd door kogels, waarheen ik ook dacht, ze huilden me tegemoet, tot de hemel dreigend boven me hing, als een pannendeksel.

Intuïtief koos ik ‘Laat de wereld vervuld worden van liefde’ als achtergrondmuziek voor de opname van mijn gedicht, ik was me er op dat moment helemaal niet bewust van dat dit Feifeis laatste cadeautje was geweest. Een jaar eerder hadden Feifei en ik op oudejaarsavond met haar twee kinderen de muildieren- en paardenmarkt bezocht, in een boekwinkel voor buitenlandse literatuur had ze twee cd’s gekocht, op de hoesjes stonden groepsfoto’s met honderd bekende Chinese popsterren, met handtekeningen, ze droegen allemaal een T-shirt met een vredesduif erop. Het was de grootste manifestatie sinds mensenheugenis, het was er gezellig en er werd gebeden voor de vrede.

Je kunt niet van elk jaar een ‘Wereldvredejaar’ maken, daarom leek de smekende zang van deze kinderstemmen zo dicht bij de slachtpartij en maakten ze die des te afschuwelijker en bruter. Droom maar, droom bij de knallende schoten, als het bloed langzaam uit je stroomt, je wangen bleek worden, laat hersenschimmige gedachten aan het paradijs als een rivier, als een heerlijk tintelend gevoel over je wenkbrauwen vloeien! Als je dorst hebt, ‘neem ik licht je hand’, hoe licht is deze, jammer, zo licht dat ze dorst heeft, water wil…

Ik viel aan, met woorden en tekens viel ik aan, alsof ik door het Volksbevrijdingsleger werd omsingeld, mijn stem brak door de cirkel, werd lam en slachter ineen. Mijn publiek bestond uit slechts één persoon, toen ik me niet kon bewegen, sprong ze op het toneel, met blikkerende tanden en slaande poten, rook en zwavel spugend, en dwong me om door te gaan.

Om ongeveer zes uur in de ochtend had ik de mastertape af. Ik had mijn gedicht ‘Bloedbad’ op muziek gezet, ik maakte drie kopieën en schreef op elk ‘Protest’. Toen gaf ik ze aan Michael Day. Ik keek toe terwijl hij zijn rugzak opende en de explosieven erin deed.

Het werd een langzame zelfverbranding. Michael reisde van Fuling naar Chongqing, Chengdu, Xichang, Sichuan en Kanton; vervolgens langs de kust van Fujian naar Shanghai, Nanjing, Beijing. Uiteindelijk kwam hij in Xi’an terecht.

Als je er op de kaart naar keek, leek het alsof hij in een grote boog om me heen was gereisd. Ik kwam ondertussen niet van mijn plek. Het vuur dat door mijn roep ontstond, kwam vanuit deze kring steeds dichterbij, het was alsof er een ring van vuur om me heen sloot. Waar Michael Day ook kwam, hij zwoer er samen met criminele dichters, verzamelde ondergrondse poëzie, besprak artistieke trends, continu achtervolgd door agenten van de staatsveiligheidsdienst. In de grootste kazerne ter wereld leed deze naïeve buitenlandse duivel nog immer onder de diepgewortelde Chinese droom om zich door vorming te onderscheiden van de massa’s.

In Xichang ging hij vrijwillig op audiëntie bij het hoofd van de plaatselijke veiligheidsdienst, om niet met Zhou Luyou en zijn vrouw, die al bewaakt werden, in verband te worden gebracht; hij verklaarde louter belangstelling te hebben voor sinologische onderwerpen, wat even geloofwaardig geklonken moet hebben als een muilezel die zegt van Mozartopera’s te houden.

In Chengdu werd hij door een paar soldaten van het Volksbevrijdingsleger, die uit ambtenaren- en literatorenfamilies kwamen en vrij veel van poëzie wisten, ondergebracht in de kunstenaarswoning van de muziekacademie van Sichuan, dat wil zeggen, de twee dichters, die in het buitenland naam wilden maken en tegelijkertijd bang waren om in de problemen te raken, fluisterden wat met Michael en trokken zich vervolgens als partizanen weer terug. Bij deze rode terreur zag zelfs het Canadese consulaat in China overal gevaren – toen Michael Day de opname van ‘Bloedbad’ bij de consul op tafel legde en hem nadrukkelijk vroeg zijn ongelukkige vriend te redden – mij dus – weigerde hij categorisch.

Wat deze absoluut niet lichtvaardige buitenlanders onder druk zette, was Beijing: zwaarbewapende troepen controleerden het station, de scholen, de hotels en zelfs de grote kruispunten, ze hadden een bevel in de hand om alle toeristen te fouilleren en bij de geringste verdenking hun bagage met een mes open te snijden. Daarna zagen ze wel wat ze verder deden.

Toen de oude Chinakenner Michael Day zag wat ze van plan waren, maakte hij zijn rugzak eenvoudigweg zelf open, strooide hij alles op de vloer uit en bleef glimlachend staan buigen, als een Amerikaanse gorilla.

Hij wilde Tang Xiaodu in de menigte in het Tiantanpark ontmoeten, ze zouden elkaar herkennen door hetzelfde boek in de hand te houden en als ze in de menigte langs elkaar schoven, de ‘waar’ bij elkaar in de tas stoppen. Deze uitwisselingstruc hadden ze waarschijnlijk afgekeken van Chinese spionagefilms.

Op 4 juni gaf ik samen met Michael Day een brief af op het postkantoor, er patrouilleerde telkens meer politie op straat. De bewoners hadden zich bijna allemaal in hun huis teruggetrokken; op een schurftige hond met drie poten na sprongen wij op straat het meest in het oog. Michael fronste zijn wenkbrauwen en keek links noch rechts, als een martelaar op weg naar zijn terechtstelling. Toen hij een soldaat zag, boog hij zijn hoofd en spuwde – hij vond het jammer dat hij niet werd gearresteerd.

In het Renminribao (Volksdagblad) stond de kop OPSTAND NEERGESLAGEN. In het artikel eronder werd verbazingwekkend genoeg gemeld dat de Hongaar Imre Nagy was gerehabiliteerd en op de pagina met internationaal nieuws stond het bericht: ‘50.000 Zuid-Koreaanse studenten eisen in een demonstratie het aftreden van de regering.’ Dit contrast, dit conflict tussen geschiedenis en werkelijkheid, wekte woede en onthutsing op.

‘En wie is de Imre Nagy van China?’ vroeg ik zonder bijbedoelingen.

‘Dat is niet belangrijk,’ zei Michael, ‘belangrijk is dat deze partijredacteuren het enige gedaan hebben wat een intellectueel met een restje geweten kan doen, ook al riskeren ze hun baan. Jij hebt ook gedaan wat je kon, en in je gedicht getuigenis afgelegd van de slachtpartij.’

Ik waarschuwde hem voorzichtig te zijn met zijn woorden: ‘Als je in deze politiestaat even niet uitkijkt, zit je tot je nek in de problemen!’

De daaropvolgende twee weken waren een nachtmerrie, samen met Li Yawei begeleidde ik Michael naar Nanchuan, Chongqing en Fengdu, waar we niet alleen overrompelende onderzoeken van de veiligheidsdienst moesten ondergaan, maar zelf ook verhitte discussies voerden.

In Fengdu, dat stroomafwaarts op enige afstand van Fuling ligt, bevond zich volgens de legende de ingang van de achttien verdiepingen tellende hel. Michael en ik hurkten als twee lichtgevende deurgeesten links en rechts van de toegangspoort naar de dodenstad.

Ik zei dat ik liever stierf dan in de gevangenis te zitten, maar de vakman Michael meende dat de gevangenis op dit moment voor Chinese schrijvers de kortste weg naar internationale erkenning was: ‘Kijk maar naar die schrijvers uit de Sovjet-Unie en Oost-Europa. En Bei Dao heeft weliswaar niet in de gevangenis gezeten, maar hij heeft zich het vuur uit de sloffen gelopen voor politiek gevangenen als Wei Jingsheng.’

Ik had mijn dag niet. ‘Ik ben Bei Dao niet, noch Wei Jingsheng, maar ik weet dat die mensen van de partijorganisatie telkens onder een voorwendsel bij me op de stoep staan, als ik problemen maak, dan is het meteen einde verhaal, snap je!?’

‘Veel kunstenaars hebben gezeten, maar ze hebben hun overtuigingen daarom nog niet opgegeven.’ Michael zat me te jennen.

Ik liep rood aan: ‘Je weet niks van China, je snapt niet wat er gaande is, Beijing en de provincie verschillen als dag en nacht, en provinciaalser dan Sichuan bestaat er nauwelijks; hier zijn de bergen hoog en is de keizer ver weg! Het hoeft niet eens een heropvoedingskamp te zijn, twee dagen in voorlopige hechtenis is voldoende om de eerste twee lagen van je huid te verliezen!’

‘Geloof me, Yiwu,’ mompelde Michael, ‘hoe ver ik ook ga, je blijft mijn vriend, toch? Ik ga doen wat ik kan om je te helpen. Laten we bidden dat alles snel voorbij is en je verder in vrede kunt leven. Dat mensen als jij dit overleven is een wonder, snap je wat ik bedoel, Yiwu? Je bent de trots van de Chinese intellectuelen. En ik wil zo lang mogelijk in China blijven, niet alleen vanwege mijn poëzieonderzoek, ik wil de moedeloosheid die er in deze gevangenis heerst, met lijf en leden ondergaan, ik wil merken dat alles makkelijker wordt en verandert!’

Jaren later zit ik nog steeds zit aan die tafel en is het alsof ik al die tijd niet van mijn plek ben geweest. Misschien is de eerste helft van het leven werkelijk niet meer dan een luie ochtend waarop je tot tien uur uitslaapt; je weet niet eens wat het leven eigenlijk betekent of je zit alweer aan het middagmaal.

Michael deed me een T-shirt cadeau met een woeste afbeelding erop en daaronder de woorden ‘Duivel in het vagevuur’. Ik droeg het toen ik door de politie in voorlopige hechtenis werd genomen, toen ik in voorarrest zat en tijdens mijn twee periodes in de gevangenis; ik kon het niet over mijn hart verkrijgen het uit te trekken. De tekening die erop stond, was mijn beschermengel in barre tijden en zorgde dat ik telkens weer opviel te midden van de menigte gewone misdadigers.

Nadat hij deze zwarte toverspreuk bij me had achtergelaten, reisde Michael Day het hele land door; hij bleef een paar jaar weg.

Ik ben zeker veel vergeten of ik haal de volgorde van de gebeurtenissen door elkaar, zozeer zijn de razzia’s en huiszoekingen door veiligheidsagenten gewoon voor me geworden. Op 10 oktober 1995 verschenen er drie politieauto’s voor mijn huis; even later stormde een dozijn agenten mijn woning binnen. Alles verliep volgens hen ‘volkomen legaal en volgens de regels’, ze lieten me hun pasjes zien, de huiszoeking en inbeslagnames werden zorgvuldig met de camera vastgelegd, al mijn geschriften (manuscripten, brieven en memo’s) werden meegenomen, ook het derde hoofdstuk van dit boek, dat ik ‘Verder leven’ had genoemd, verdween: ongeveer 30.000 karakters, dat zijn bijna zevenhonderd westerse bladzijden, bijna een jaar hard werken.