VERSTROOIINGEN

Van Bernard Dewulf verschenen eerder:

Waar de egel gaat (poëzie)

Blauwziek (poëzie)

Bijlichtingen. Kijken naar schilders

Alkestis (vertaling Bernard Dewulf)

Loerhoek

Naderingen. Kijken & zoeken naar schilders

Kleine dagen

BERNARD DEWULF

VERSTROOIINGEN

Over kijken en zien

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Bernard Dewulf

Omslagontwerp Marjo Starink

Foto auteur Merlijn Doomernik

Typografie binnenwerk Marjo Starink, Amsterdam

ISBN 978 90 450 2299 4

D/2012/0108/702

NUR 301

www.atlascontact.nl

NOTITIES BIJ EEN PLANKJE

Proloog

(1)

Het is een klein schilderij. 24,5 x 25,5. Van een geliefde schilder.

Het hangt op ooghoogte in de werkkamer. Ik zie het als een kalender van het licht. Soms zie ik het ook niet, zoals dat gaat met vertrouwde dingen. Tot het door iets, een ongewoon heldere dag of een opschrikken van de blik, weer in het oog springt.

Nu ging het van de muur. De muur zelf moest geschilderd worden.

Hoe eenvoudig dat is: gewoon van de spijker halen en ergens neerleggen.

Het is een plankje met wat beschilderd katoen eromheen geniet. Zolang het aan de muur hangt is het iets anders: ongenaakbaar, in een andere tijd, zelfs in een verschillende ruimte. Het hangt er wel, even aanwezig als een lamp, toch lijkt het elders te behoren.

‘Ver achter alles en geduldig onder de mensen en de dingen,’ schreef Rilke over het kunstwerk. Zolang het schilderij er hing, leek het mij inderdaad vanuit een verte alles gade te slaan. Onverschillig, uiteraard, maar als een voortdurende herinnering aan andere uren in de kamer vol dagelijkse werkuren. Als een waarschuwing zelfs: Kijk, er is nog iets anders te zien.

Het hing er als iets wat weliswaar ‘hier’ gemaakt is, maar iets zegt over een ‘daar’.

Waarna onvermijdelijk de vraag rijst: Waar kan dat ‘daar’ dan wel zijn?

Die kwestie heeft al geleid tot even hopeloze als oeverloze als bodemloze diagnoses.

Terwijl het antwoord zo eenvoudig is: op het schilderij zelf. Op dat plankje met wat katoen eromheen, dáár loopt een andere tijd. Als een wandklok met voor het blote oog onzichtbaar lopende wijzers. Daar ook speelt een andere ruimte.

Dat klinkt allemaal nogal abstract, tot men dus zo’n abstract schilderijtje van de muur haalt. En even aan de kant legt, op een stapel boeken of dossiers — ding onder de dingen.

Dan begrijpt men het: Het is een even ordinaire als verheven truc.

Dagenlang, tussen drogende en blanke muren, verhuisde het schilderijtje maar wat rond. Meestal horizontaal. Of ik pakte het op en liet het steunen tegen de woordenboeken op het bureau. Of ik draaide het om en liet het een dag lang zijn achterkant tonen.

Kortom, ik behandelde het als iets min of meer gewoons. Misschien zoals een priester omgaat met een doos hosties buiten de eucharistie en het tabernakel.

Inmiddels hangt het doekje terug aan de geschilderde muur. En weer dus loopt daar die andere tijd, heerst er opnieuw die andere ruimte. Maar wat waren het mooie dagen: toen het rondzwierf in de kamer, ontheiligd, bevrijd van zijn transsubstantiatie, opgenomen in de dagelijkse orde der dingen.

Nu pas, bedacht ik, is het van mij.

Nu kan het zich ongehinderd bewegen tussen zijn eigen uiterwaarden: ver achter alles en toch onder de mensen en de dingen.

En zo is het goed.

Zo is het ook makkelijker praten. Als iemand zegt: O, je hebt een kunstwerk aan de muur, zeg ik: Nee, het is een strijkplankje. Zegt iemand anders: O, je hebt een strijkplankje aan de muur, zeg ik: Nee, het is een kunstwerk.

Intussen grijnst het schilderij gewoon, ver achter alles, rustig voort.

(2)

Waar ik niet goed tegen kan: dat iemand hoogdravend doet over kunst. Waar ik niet goed tegen kan: dat iemand geringschattend doet over kunst.

Eigenlijk kan ik niet eens goed tegen het woord ‘kunst’.

Het wordt maar zelden juist uitgesproken.

Wel hou ik van ‘schilderij’, ‘tekening’, ‘collage’. Die woorden kan ik gebruiken. Zoals lepel, mes en vork.

(3)

In de werkkamer hangt ook een kleine collage. Van een andere geliefde schilder. Prachtig knip- en plakwerk met een zwarte lijst eromheen.

Het schilderijtje hangt voor me, dat kan ik altijd zien. De collage hangt schuin achter me, daar moet ik me voor omdraaien. Ook anderszins maakt ze het me moeilijk: een scherp versneden vrouwenlichaam.

Soms verwissel ik ze onderling, afhankelijk van behoefte, stemming of dag.

Of uit verveling.

Ze zijn gezelschap. Het ene is een baken in mijn dagelijks gezichtsveld, het andere dekt mij in de rug. Ze zijn ander gezelschap dan de telefoon of de archiefkast. Misschien is het het verschil tussen omgeven en omringen.

Met hun aanwezigheid doen die ‘kunstwerken’ meer dan mij omgeven. ‘Omringen’, zegt het woordenboek, is ‘zich in een kring om iets heen bevinden’. Het is een kring van herinnering.

In wezen herinneren het schilderijtje en de collage mij aan een ander leven.

Ze herinneren me aan het bestaan van de maker in zijn atelier — of hoe de plek er ook uitziet waar die maker vervaardigd heeft wat nu aan mijn muur hangt.

Dat bestaan stel ik me voor als een ideaal leven: de afgezonderde toewijding.

Uiteraard is dat een romantische voorstelling, die gevoed wordt doordat ik zelf geen atelier heb waar ik aan tastbare dingen pruts. De dingen aan de muur in de kamer waar ik schrijf herinneren me aan dat tekort.

Maar het is meer dan de romantiek van de schrijver die liever schilder had willen zijn. Het schilderij en de collage aan de muur zijn openingen. Gaten in de muur.

Kijkgaten. Waarin het kijken zelf te zien is.

Ik bedoel: die dingen aan de muur werpen elk een blik in mijn kamer die niet de mijne is, het is de blik van hun makers, die ik ken, die ik koester en die ik om me heen wil omdat hij me regelmatig herinnert aan de aandacht die het begin is van alle schepping. De aandacht van andere ogen, die de mijne regelmatig herinneren aan hun plicht.

(4)

Soms loop ik, de werkkamer beu, het museum in alleen om haar te zien. Of die andere. Of nog een andere.

Hen sla ik nooit over.

Ze zijn een kleine harem. Van verf. Van illusie. Beeldmateriaal voor onmogelijke verlangens.

Ook al besef ik ten volle dat ze van olie, pigmenten en katoen gemaakt zijn, toch komen ze altijd — minder of meer — tot leven.

Ik weet best dat ze geschilderd zijn. Net daarom ga ik naar ze kijken. Ik ken blindelings mijn weg, loop langs vele gestrekte meters kunst en altijd is er een lichte opluchting: ze zijn er nog.

Niet dat ze dat zelf weten, niet dat ze opkijken, laat staan dat ze me zouden herkennen: daar heb je hem weer. Het volstaat dat ze gebleven zijn, trouw aan mijn onvoorspelbaar langskomende blik.

En dan kan ik langdurig naar ze kijken. Soms ook kort, zoals men naar zijn horloge kijkt: het tikt nog. Niemand die mij dan terechtwijst of uitmaakt voor viezentist. Niemand zelfs die uitgaat van enige opwinding.

Het zijn maar schilderijen.

Toch is er sprake van opwinding.

Al jaren vraag ik me af hoe dat precies zit. Waarom een geschilderd naakt mij zo kan bezighouden, op een heel andere manier dan een snel plaatje in een blaadje of op het net. Daar kom ik meestal niet veel verder dan primaire oprispingen, of wat esthetische vaststellingen.

Het moet, alweer, te maken hebben met aandacht.

Hoe dikwijls al niet heb ik in het museum, bij een van die trouwe vrouwen-van-verf, het werk in gedachten overgedaan. Mijn blik wordt een borstel, een vinger, een hand en ik probeer het beeld te achterhalen.

Waar is de schilder begonnen, waar is het beeld geëindigd? Waar rezen intussen problemen? In de kleur, in de heupen, in de schaduwen, in de rondingen?

George Breitner, Naakt, 1885

Dat is natuurlijk een wezenlijk verschil met een plaatje: een geschilderd naakt is ergens begonnen en ergens gestopt, soms lagen daar enkele uren tussen, soms maanden.

Iemand heeft zijn tijd genomen om deze lichamen te maken. Heeft keuzes moeten maken, heeft geaarzeld, is opnieuw begonnen, heeft misschien talloze keren een borst opnieuw geschilderd, een huid, een welving, een oogopslag.

Heeft gevloekt en gejubeld.

En toen was het af. Verzegeld in de tijd. Onveranderlijk vereeuwigd.

Maar precies dat is niet helemaal waar. Want telkens als ik voor haar sta, zie ik haar anders. Niet dat ze heeft bewogen, elke keer beweegt ze míj anders. Omdat ze met een verloop van tijd gemaakt is, met een geheugen, met duizend en één bewegingen. Voor ze bestond.

En dat alles zie ik in een naakt. Zonder het daarom per se te doorzien.

In de mooiste naakten schuilt een moeilijk te benoemen gloed, een trilling, en een wellust — ook al gebeurt er niets wellustigs.

En allemaal zijn ze volkomen onverschillig. Nergens hebben ze mijn sentiment voor nodig. Ze leiden een volstrekt eigen bestaan, waarnaar ik best mag komen kijken, als ik maar niet denk dat het ze iets kan schelen.

Daar begint hun onvervreemdbare erotiek, in hun volstrekte, trouwhartige, zo nabije onbereikbaarheid.

Daarom keer ik altijd terug.

DE WIJDERE BLIK

DE WIJDERE BLIK

Een schilder en een curator staan te praten. Even gaat het over mij, over wat ik schrijf over kunst. De curator spreekt enkele waarderende woorden, aarzelt dan en voegt eraan toe: ‘maar dat is literatuur.’

Daarna praten de schilder en de curator geanimeerd verder over de lopende kunstwereld.

Over dat ‘literatuur’ en dat ‘maar’ wil ik iets zeggen.

Een sluitende definitie van ‘literatuur’ bestaat niet. Maar we hebben met z’n allen wel min of meer een idee, een betrekkelijke consensus. Laten we het daar voorlopig mee doen. Tussen die zogezegde literatuur, nu, en de beeldende kunst is er iets aan de hand. De curator was niet de eerste met zijn verwijzing en hij zal ook niet de laatste zijn.

De kwestie gaat uit van twee vragen: waarom over beeldende kunst schrijven en hoe erover schrijven.

Ik ben over kunst beginnen te schrijven nadat ik een tijdlang de teksten van anderen had gelezen, op verschillende plaatsen, over de toen regerende kunst — kunstkritiek dus. Ik wist wel iets van kunst, maar niet veel van de hedendaagse variant. Ik wilde op de hoogte zijn, ik raakte door die teksten geboeid, maar door sommige ook geërgerd. Al waren het soms vrij moeilijke teksten, als ik mijn best deed begreep ik ze wel. Het probleem was dus niet dat ik niet doorhad wat er stond, het probleem was dat ik vaak zo weinig ‘zag’. Dat verbaasde me allengs meer: hoe men over bééldende kunst kon schrijven alsof het over iets niet-beeldends ging. Ik vroeg me af: Is het onwil of onvermogen? Doordat de teksten nauwelijks datgene waarover ze schreven veraanschouwelijkten, leken het gaandeweg steeds meer teksten die vooral naar zichzelf verwezen.

Teksten die vooral naar zichzelf verwijzen: op die manier wordt sommige literatuur gedefinieerd.

Ging het toen, dus, om literatuur? Neen. Daar ontstond mijn tweede probleem: te vaak — niet altijd, ik wil niet veralgemenen — gaven de tekstschrijvers te weinig blijk van taalbeheersing, taalgevoel, stijlgevoel, en wat er nog nodig is om een behoorlijke tekst af te leveren.

Men schreef dus in een medium, taal, dat men matig beheerste over een ander medium, de beeldende kunst, dat men niet opriep. Ik vond dat op den duur problematisch.

Op een dag heb ik het dan maar zelf geprobeerd. Met als gevolg nu, blijkbaar, na tientallen teksten en verschillende boeken, in de woorden van de curator: literatuur.

Ik heb behalve kennis over kunst ook nog iets anders opgestoken van die lastige teksten: een taal die ik moeilijk kon gebruiken. Mij was ook gaan opvallen hoe uitgesproken gecodeerd veel van die teksten waren. Vanzelfsprekend maakt elke tekst gebruik van codes. De vraag is: Hoe gaat de schrijver ermee om, hoe persoonlijk, hoe ‘los’ van de codes? En: Wie en wat wil hij bereiken?

Met enige overdrijving gesteld: toen ik na verloop van tijd de codewoorden, en de refreinen van de enkele steeds terugkerende discours, makkelijk kon nazingen, kon ik de teksten ook haast voorzingen. Dat was een vervelend gevoel. Ik kon ze bij wijze van spreken zelf schrijven, alsof ik niemand was, alsof ik stemloos was.

Dat was mogelijk wel het grootste probleem: het stemloze van veel van die teksten. Alsof ze geschreven waren door de code zelf, met hier en daar een andere auteursnaam.

Waarom, nu, zegt de goedbedoelende curator ‘maar dat is literatuur’, zeggend: dat behoort tot een andere wereld? Terwijl het toch handelt over datgene waar ook hij mee bezig is?

Misschien, leek het mij soms, is het zelfverwijzende van sommige kunstkritiek waar ik het net over had, wel een symptoom van iets groters: een territoriumdrift van de kunstwereld. Maar welke wereld, welke subwereld heeft daar geen behoefte aan en geen last van? Ook het literaire wereldje plast driftig om zich heen om toch maar geen indringers binnen te laten.

Vanuit sociologische besognes — en in het geval van de kunstwereld ook economische interesse — zou het de moeite waard kunnen zijn hierop door te gaan. Maar mij gaat het om het woord en om het beeld, om iets elementairs, om een wezenlijke driehoek: het kunstwerk, de blik, het schrijven.

Het kunstwerk ademt in mijn bestaan. In mijn dagelijks bestaan. Het is niet iets dat zich in quarantaine bevindt, waar ik het achter glas af en toe mag zien. Het is ook niet iets dat geschapen wordt om de kunstkritiek aan een onderwerp te helpen. Het is iets dat tot mijn leefwereld behoort. Het is niets bijzonders en het is buitengewoon. Ik kan ernaar zitten kijken als naar mijn kinderen of naar de berk in de tuin. Net als de berk en het kind bevindt het kunstwerk zich al lang niet meer buiten mij, maar binnen mij. Daar, te midden van duizend andere dingen, verdeeld over ratio, gevoel en geheugen, bepaalt het mij.

Het is niet mijn bedoeling zo veel mogelijk kunstwerken te zien, zoals ik ook niet zo veel mogelijk boeken wil lezen of landschappen wil zien. Ik loop rond, zoals iedereen, in de wereld zoals zij zich voordoet, en dan soms, ineens, dringt een kunstwerk zich aan mij op.

Ik bedoel dat niet als een boutade, het is mijn ervaring. Die ervaring is niet uniek voor het kunstwerk, het geldt net zo voor bijvoorbeeld landschappen en mensen. Uiteindelijk zijn het allemaal beelden die mij bezoeken. Verreweg de meeste zijn van volstrekt voorbijgaande aard. Maar af en toe dus springt er een, zoals men dat zegt, in het oog. En dan, na de eerste kennismaking, wil mijn oog daar alles van weten. Oog en beeld laten elkaar niet meer los.

Dit proces, deze vorm van verschijning, van doodsimpele epifanie, geldt niet exclusief voor kunst. Ik draag, net als iedereen, talloze beelden in me mee, en de kunst-beelden zitten daar gewoon tussen. De meest voorkomende functie die het hoofd zelf gebruikt is de ‘random’-mogelijkheid. Dagelijks komen er beelden op, keren er beelden terug, soms doelmatig, naar aanleiding van een duidelijke impuls, maar even vaak zomaar, zonder duidelijke aanleiding. Dan kan, bijvoorbeeld, de moeder ineens verschijnen en haast tegelijk een tekening van Thierry De Cordier. Er zal wel een verband tussen die twee zijn, maar niet per se oorzakelijk.

Natuurlijk is het kunstbeeld anders, met andere bedoelingen ontstaan dan dat beeld van de moeder, of dan zoveel andere, zogezegd dagelijkser, anekdotischer beelden. Kunst heeft, vanzelfsprekend, meestal de bedoeling, de opdracht dat soort beelden te overstijgen. Heeft een kunstwerk, een kunst-beeld mij aangesproken, dan wil ik het me telkens weer eigen maken.

Eigen maken. Een eigenaardige uitdrukking.

Dat eigen maken is een heel proces. Ik mag wel eens lezen dat ik kan kijken, dat ik een goede observator ben. Maar ieder kijken is in hogere mate dan we doorgaans beseffen gevormd door dat van anderen.

En hier kom ik weer bij de literatuur.

Ik heb er niet naar gezocht, maar in de jaren en de stukken waarin ik iets over kunstwerken en kunstenaars probeerde te zeggen, was het haast als met de beelden: de boeken, de essays, de verhalen vonden mij. Vooral: passages, momenten van ‘aha’ die mij hielpen om ineens weer beter, anders, schuiner, rechter, vollediger te kijken.

Misschien wel het belangrijkste besef dat gegroeid is door het lezen van die andere stemmen, is hoezeer het kijken verknoopt is met het schrijven. Het is nauwelijks overdreven als ik zeg dat een ruim deel van het kijken schrijvenderwijs tot stand komt. Dát, daar ben ik nu wel achter, is het spannendste aan dat soort schrijven. Dat men zijn eigen blik ziet ontstaan, zin na zin. Dat het een blik van taal is die simultaan de andere, ‘gewone’ blik veroorzaakt en ontwerpt. Waar ik nooit uit zal komen: is het de blik die de zinnen dirigeert, of zijn het de zinnen die de blik aansteken?

Ik hou het erop dat het een wisselwerking is.

Het is in ieder geval een intense, ja zinnelijke gebeurtenis.

Laat ik nu eerst zeggen waar ik die andere, vertrouwde stemmen gevonden heb. Niet in de afdeling ‘Kunst’, maar onder het bordje ‘Literatuur’. Dat is merkwaardig, aangezien zij het over kunst hebben. Nu behoren zij echter ook tot de literatuur, zij worden uitgegeven door literaire uitgeverijen, zij krijgen literaire prijzen, publiceren in literaire bladen en in literaire supplementen.

‘Maar’ ze schrijven over kunst.

Ze schrijven niet uitsluitend over kunst, ze zijn niet gek, ze hebben het over van alles. Ze schrijven zelfs romans. Als dat geen literatuur is. In feite dus zouden hun boeken in vele afdelingen moeten staan, maar zo werkt het helaas niet.

Zo werkte het ook niet voor de curator. Die maakte mij, ongetwijfeld onvrijwillig, onschadelijk door mij bij de literatuur onder te brengen. Het vreemde nu is dat mijn twee boeken die over kunst gaan wel degelijk bij de ‘Kunst’-afdeling te vinden zijn, terwijl andere dan weer elders staan. Wie heeft er nu gelijk?

Ik hoor veel zeggen tegen ‘hokjesdenken’. En ik lees en hoor van alles over cross-over en crossmediaal enzovoort. Maar ik vrees dat de cross-over een afdeling op zich is geworden. Tussen de kunsten liggen nog immer brede Moerdijken. Nu en dan een enkeling die er zich naar de andere kant begeeft.

Ik beschouw dat als rampzalig, en ik koester geen hoop.

Een van de enkelingen is K. Schippers. Een van de vele uitspraken die ik van hem zou kunnen citeren omdat ze mijn instemming hebben, luidt: ‘Voor mij is schrijven over beeldende kunst niet anders dan het verslaan van een brand. Ik denk dat je over kunst net zo moet schrijven als over alles, over een kopje dat op tafel staat.’

K. Schippers is ook dichter, dieper in de literatuur kan men niet zitten. Hij werkt in de sfeer van dada, en dat is natuurlijk nooit slecht. Zijn beroemdste gedicht gaat als volgt:

Een koe

is een merkwaardig beest

wat er ook in haar geest

moge zijn

haar laatste woord

is altijd

boe

Om maar te zeggen: hij schrijft over van alles, van koeien tot kunst.

En zijn eigen kunst is dat hij over van alles schrijft, in inmiddels vele boeken, als schreef hij het allemaal tussendoor. Maar intussen dus. Intussen kijkt hij goed naar alles, ook naar kunst. De vele kleine openbaringen die ik bij hem ben tegengekomen — het kan niet anders of ze hebben mij geholpen bij het kijken, ook het kijken naar kunst.

Ik zou kunnen blijven citeren. Ik moet kiezen. Ik neem één korte passage, waarvan ik zeker weet dat ze iets wezenlijks heeft veroorzaakt toen ik maar zat te kijken naar de schilderijen van Bonnard en daar iets over wilde zeggen.

‘Op een morgen,’ schrijft Schippers in zijn boek Museo sentimental, ‘zat ik aan tafel en keek om mij heen. Boeken, meubels, lampen, ik was omgeven door de mij zo vertrouwde verzameling stillevens. Het was zo’n ogenblik waarop er niets bijzonders leek te kunnen gebeuren.

Ik keek naar een kast, plotseling viel mij iets op, om de kast ging het al niet meer. Ik keek ergens dwars doorheen. Nu moest ik nauwkeurig durven zijn, nu meteen: ik sloeg de ruimte over tussen mijn ogen en de kast.

Die ruimte tussen het oog en het voorwerp of meubel of wat dan ook: ik dacht er voor het eerst aan. Ze is een voorwaarde om iets te kunnen zien, een zo grote voorwaarde dat zij niet tot hoofdzaak is te promoveren. Je kunt haar niet zien, de ruimte puur, die door geen voorwerp, landschap of horizon wordt belemmerd.

Maar je hebt elke dag wel een notie van ruimte, tussen oog en dak, tussen oog en winkel, tussen oog en sigaret. Later kwam ik diezelfde ruimte tegen bij Samuel Beckett, die er een naam voor had: “no-man’s land”, het niemandsland tussen oog en voorwerp.

Kijk naar de rug van je hand, dan naar de palm. Het zijn twee manieren, twee verschillende beelden om de ruimte tussen je hand en je ogen aan je blik te onttrekken.

De vluchtige blik, de ruimte tussen oog en voorwerp, het is vooral het terrein van de schilders, wij worden daar hoogstens toegelaten.’

De vluchtige blik, de ruimte tussen oog en voorwerp: dát dus, begon ik toen te zien, heeft Pierre Bonnard geschilderd. En van alles wat ik had gelezen over de schilder, in goede, stevige, gedocumenteerde boeken, zijn het schijnbaar achteloze zinnen als deze van K. Schippers die bij mij de zinnen aansteken waarnaar ik op zoek was.

Wat me bij een schrijver als Schippers, en bij enkele anderen, zo aantrekt: ze kijken met de blik van hun dagelijks bestaan. Er is niet een blik voor het leven enerzijds en een blik voor de kunst anderzijds. Daardoor schrijven ze op een overeenkomstige manier: even dagelijks als zorgvuldig. Even schijnbaar achteloos als zeer aandachtig.

Nog zo’n geliefde schrijver is J. Bernlef. Ook Bernlef is dichter. En ook hij schrijft, behalve over van alles, over kunst, vooral muziek en beeldende kunst. Ik heb van hem uit een essay met de wat protserige titel ‘Aura en reproduktie in de schilderkunst’ een passage gehaald die haast polemisch is in haar pleidooi voor schrijvers:

‘De Amerikaanse tekenaar Saul Steinberg vertelde mij eens dat hij vond dat alleen dichters over beeldende kunst zouden moeten schrijven.’ Zo begint Bernlef. Ik ben het niet eens met die stelling, maar de schrijver legt uit. ‘Hebben die dichters dan meer verstand van beeldende kunst dan mensen die ervoor hebben gestudeerd? Dat bedoelde Steinberg natuurlijk niet. De kunstcriticus kijkt over het algemeen te veel vanuit de bestaande canon. Daar heeft hij baat bij, want zijn prestige is ervan afhankelijk. […] Wat schrijvers die over beeldende kunst schreven steeds weer gedaan hebben en doen is een verslag uitbrengen van de ontmoetingen met schilderijen, met de “aura” van een bepaald werk. Hun beroep vrijwaart hen beter tegen de clichés van de dag en van vakjargon, geeft hun meer dan de gemiddelde kunstcriticus kans beelden te vinden waarmee de emoties die de ontmoetingen hebben losgemaakt kunnen worden overgedragen. De dichters en schrijvers zijn niet zozeer geïnteresseerd in het “uitleggen” van een kunstwerk of in het beïnvloeden van de kunstwereld als wel in het omzetten van ondergane sensaties in taal die zelf weer sensaties teweeg kan brengen.’

Ik zal die laatste zin, tussendoor, eens laten aansluiten bij, laten we zeggen, het andere eind van het spectrum. De kunstfilosofie. In zijn onwaardeerlijke boek De geplooide voorstelling eindigt kunstfilosoof Frank Vande Veire, na evenveel bevlogenheid als grondige scepsis met de volgende verzuchting: ‘Het kunstwerk heeft geen andere kans dan dat het wordt herhaald, dan dat het in andere registers wordt ingeschreven: literaire, filosofische, psycho-analytische, politieke […] Niet in zijn consacrering, zijn humanisering, zijn culturalisering, maar enkel in zijn onvermijdelijk verminkende herschrijving en “herbeelding” kan het blijven gebeuren.’

Hoe verschillend het register, de invalshoek, het perspectief en de inzet ook mogen zijn tussen de kunstfilosoof Vande Veire en de schrijver Bernlef, hun beider verzuchtingen komen samen in de noodzaak om de kunst uit een te beklemmende, amechtige, zelfbevredigende context te halen.

Dat alleen dichters en schrijvers over kunst zouden mogen schrijven — ik mag het niet dromen. Maar anderzijds het geschrijf van die dichters afdoen met het ambigue compliment dat het literatuur is, daar schieten we weinig mee op.

Om een politicus te citeren die koketteerde met zijn anti-intellectualisme: het is niet of-of, het is en-en.

Dat Bernlef het als ‘ervaring’ bij kunst houdt op emoties en sensaties, is mij te beperkt. Maar waar hij spreekt over ontmoetingen, knik ik instemmend. Nog liever zou ik spreken van kennismakingen, met de nadruk op kennis. Ik ken het cliché maar al te goed, en ik vrees dat de curator, haast instinctief, hiernaar verwees: dat de dichter, de schrijver inderdaad vooral beelden zoekt voor een emotie, een ontroering, een ‘sensatie’. Als ik graag zeg: kennismaking, dan is het omdat ikzelf geenszins de behoefte voel zomaar wat ontroeringen en dergelijke meer op een fraaie manier te verwoorden. Is er eenmaal de ontmoeting geweest, voor mijn part de coup de foudre, dan begin ik als de eerste de beste hamster alles in te slaan en op te slaan wat ik over de kunstenaar kan vinden. Ik denk dat ik dan een context aanleg, als een spinnenweb om die ontmoeting heen.

Daarna pas, allengs gelijk de spin, begint het schrijven. En zoals gezegd: het is het schrijven zelf dat goeddeels de sensaties, de gedachten, de bijgedachten, en zelfs het kijken laat ontstaan.

Daar sluit ik aan bij de belangrijke laatste zin van Bernlef: ‘het omzetten van ondergane sensaties in taal die zelf weer sensaties teweeg kan brengen’. Een kunstwerk is geen lijk en de schrijver over kunst is geen forensisch expert, geen lijkschouwer, geen patholoog. Hij drukt zich uit in een levend medium, de taal, en in die taal kan hij alleen maar zijn uiterste best doen het kunstwerk in al zijn levendigheid te ontmoeten.

Het is, neem ik aan, tot op zekere hoogte ook waar Vande Veire op doelt wanneer hij stelt dat het kunstwerk ‘enkel in zijn onvermijdelijke verminkende herschrijving en “herbeelding” kan blijven gebeuren’.

Dat ‘gebeuren’ is een lastige zaak. Hoe kan men ooit met woorden ervoor zorgen dat het zo fundamenteel anders ‘werkende’ beeldend kunstwerk in die woorden blijft ‘gebeuren’ — als iets beweeglijks, iets eindeloos, dat net vaak probeert te ontsnappen aan zulke beperkende zaken als woorden? Er zit, wat mij betreft, weinig anders op dan ook de woorden zo beweeglijk als mogelijk te houden, zonder ze evenwel zelf uitdrukkelijk de allure van het plastische te willen geven.

Daarom komt wie over kunst schrijft en zijn best doet om een equivalent te vinden in de taal, of ten minste probeert het visuele op te roepen, wel eens uit bij de poëzie. Ook mij is het zo vergaan. Neem nu opnieuw Pierre Bonnard. Met een boekenplank van gelezen beschouwingen, analyses en biografieën in mijn achterhoofd was ik gaan kijken naar zijn werk. Zo veel wist ik er intussen over dat ik dacht er nooit meer iets over te zullen kunnen zeggen dat ik al niet elders gelezen had.

Maar toen kwam ik voor zijn werk te staan en het was of de hele boekenplank op slag in het niets tuimelde. Vervolgens heb ik een essay geschreven dat aanving bij het kleinste dat ik op de tentoonstelling had gezien. Het begon als volgt:

‘Ik heb in Parijs op een tentoonstelling een vreemd geel vlekje gezien. Er draait een naakte vrouw in bad omheen. Beter gezegd, zijzelf zit stil, maar de verf waaruit zij bestaat lijkt haar in een wenteling te brengen. Het vlekje bevindt zich in het midden van het schilderij en staat daar, hoe quasi-nonchalant het ook is aangebracht, niet toevallig. Het prijkt op de flank van de afgebeelde vrouw, maar hoort niet echt bij die vrouw. Het hoort bij het schilderij. Het is het zelfbewuste middelpuntje ervan. Dat schilderij doet twee aan elkaar tegengestelde dingen: het zoekt en het vliedt. Het is middelpuntzoekend en middelpuntvliedend tegelijk. Een onmogelijke draaikolk.’

En zo ging het verder, middelpuntvliedend, van dat heel kleine naar het grotere. En later ben ik naar zijn huis gegaan, zijn graf, zijn uitzicht. En net toen ik dacht het nu wel te hebben gezegd, begonnen op een dag dichtregels te verschijnen over zijn werk. Het is een reeks van elf gedichten geworden, die een poging is om, met de beschikbare middelen, te schrijven zoals Bonnard schilderde.

Pas toen die reeks af was, besefte ik dat ze was ontstaan uit een residu in mij van alles wat ik had ondernomen om dichter bij het werk van Bonnard te raken. Wat nog ontbrak, blijkbaar, was de muziek van het werk. Of beter nog: die ene melodie die voortdurend opklonk toen ik eindelijk voor zijn schilderijen stond.

Dit laatste klinkt misschien wat hoogdravend. Het is ook een rationalisering van iets, een moment, misschien wel een moment van genade, of van genadigheid, een moment dat zo moeilijk onder woorden te brengen is, maar waar, uiteindelijk, alles begint. Zonder dat moment, en dat heeft alles te maken met het kijken, is er geen kunst en is er geen schrijven over die kunst.

Hier noem ik graag een derde schrijver. Alweer een Nederlander. In Nederland schrijven nu eenmaal meer schrijvers over kunst.

Piet Meeuse. Essayist, vertaler en verhalenschrijver. En aandachtige kijker. In het essay ‘Inzoomen, uitzoomen. Notities over kijken & kennen’, uit zijn bundel Betoveringen, weidt hij soms speels, soms ernstig uit over vormen van observatie. Zijn slotobservatie gaat over dat moment waar ik het zonet over had.

‘Er bestaat,’ schrijft Meeuse, ‘ook een andere manier van kijken. Een kijken dat niet op kennis uit is, maar eerder het tegendeel uitlokt: de verstoring van wat je al weet. Het is een kijken zonder agenda, zonder programma. Het wil niet weten, niet onderscheiden en classificeren, maar zich alleen maar laven aan wat het ziet. En dan lijkt het soms of de rollen worden omgedraaid: de wereld biedt zich aan op een onverwachte manier.

Opeens valt je iets op wat je nooit eerder is opgevallen.