Michael Foley

•••

Absurde overvloed

•••

Waarom het zo moeilijk is om gelukkig te worden

•••

Vertaald door Judith Dijs

•••

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk.

•••

© 2010 Michael Foley

© 2012 Nederlandse vertaling Judith Dijs

Oorspronkelijke titel The Age of Absurdity. Why Modern Life makes it Hard to be Happy

Oorspronkelijke uitgeverij Simon & Schuster

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld Transfuture.net

•••

ISBN 978 90 204 1242 0

D/2012/0108/544

NUR 770/775

•••

www.atlascontact.nl

Voor Jane

Deel I – De problemen

•••

1 | De absurditeit van geluk

•••

Ik loop naar een wand vol boekenplanken van de vloer tot aan het plafond, met boeken dwars erin gepropt langs de bovenkant van elke rij, en ik denk: ik heb niets te lezen. Dan ga ik naar de grillige torens van een cd-verzameling die, ondanks de omvang en kieskeurige selectie van klassiek, jazz, wereldmuziek en volwassen rockmuziek, geen enkel muziekstuk bevat dat de moeite van het afspelen waard is. De stimulatie moet duidelijk ergens anders vandaan komen. Ik raadpleeg Time Out London Eating & Drinking (misschien wel de meest uitgebreide en gevarieerde verzameling van restaurantrecensies ter wereld, met omvangrijke hoofdstukken over elk van de tweeëntwintig belangrijkste regionale en nationale cuisines), en ik sla geïrriteerd de bladzijden om, met een frons omdat er niet één opwindende nieuwe eetstek te vinden is. De oplossing moet zijn dat ik nog verder kijk, naar de pure gelukzaligheid van een vakantie in het buitenland. Maar de websites roepen alleen maar ongeloof en woede op. Waarom is er in die sfeervolle oude stad geen enkel redelijk geprijsd appartement op een paar minuten lopen van de zee aan de ene kant, en van belangrijke vervoersmogelijkheden aan de andere kant, compleet met een dakterras met barbecue en uitzicht op de levendige, drukke, kleurrijke markt? Wie zou zelfs maar overwegen om het voor minder te doen?

En dan vang ik een glimp van mijn gezicht in de spiegel op, een woedend monster dat verweerd is door zure regen. Hoe kan dit gebeurd zijn met een bloemenkind uit de jaren zestig? Vooral met één dat nog niet ten volle heeft geprofiteerd van alle seksuele variaties die aan de bloemenkinderen werden beloofd? Om nog maar te zwijgen van al die nieuwigheden. Kun je tegenwoordig nog zeggen dat iemand die geen ervaring heeft met groepsseks, bondage of een transseksueel vóór de operatie, zijn leven echt volledig heeft geleefd?

Dit is natuurlijk krankzinnig. Maar wie is er in de westerse wereld niet ontspoord geraakt door een giftige cocktail van ontevredenheid, rusteloosheid, verlangen en wrok? Wie snakt er niet naar om jonger, rijker, begaafder, gerespecteerder, gevierder en vooral seksueel aantrekkelijker te zijn? Wie vindt niet dat hij recht heeft op meer, en is verongelijkt omdat er niet meer komt? Het is mogelijk dat een Afrikaanse boer die honger lijdt, minder onrecht ervaart dan een westerse man van middelbare leeftijd die nog nooit is gepijpt.

Natuurlijk beseffen velen wel degelijk dat het absurd is om alles te willen. En dan rijzen de vragen. Waar zijn die buitenproportionele verwachtingen vandaan gekomen? Wat is het alternatief? Als er een alternatief is, hoe kunnen we dat dan bereiken? Kunnen we bij de briljantste geesten uit het verleden en heden terecht voor nuttig advies? Zit er een consensus in wat zij zeggen? Zo ja, wat is die dan, en hoe kunnen we die toepassen op het leven in de eenentwintigste eeuw? Dit zijn de vragen die dit boek stelt, maar simpele antwoorden zijn er niet.

Het is zelfs al moeilijk om het doel te bepalen. Het alternatief voor ontevreden krankzinnigheid is een tevreden geestelijke gezondheid: geluk. Maar dit woord zorgt voor allerlei problemen. Veel mensen, waaronder ikzelf, kunnen een woord dat zo is vervuild met de excessen van halleluja-blijheid en zelfhulp nauwelijks over hun lippen krijgen. Het roept onmiddellijk beelden op van gelukzalige glimlachjes, tamboerijnen, oranje gewaden en T-shirts met de tekst: ‘Today is the first day of the rest of your life’ (Vandaag is de eerste dag van de rest van je leven). De dichter Derek Mahon maakte er een vers van met de regel: ‘Tell that to your liver; tell that to your ex-wife’ [1] (Vertel dat maar aan je lever en aan je ex-vrouw). We zijn te alwetend, te geavanceerd, te ironisch, te bijdehand, te post-alles voor een oubollige term als geluk. Bij het woord ‘geluk’ zouden een filosoof, een romanschrijver, een dichter en een taxichauffeur stuk voor stuk spottend hun neus ophalen, hoewel ze de ervaring ongetwijfeld allemaal zouden willen hebben. Een heleboel mensen beweren wel dat het leven belabberd is, maar niemand wil zich beroerd voelen.

Alternatieve termen zijn nog minder geslaagd. De academische gemeenschap heeft het geprobeerd met ‘Subjective Well-Being’ (subjectief welzijn), indrukwekkend afgekort tot SWB, maar dat is bloedeloos jargon. Onlangs hebben populisten ‘wellness’ voorgesteld, maar dat klinkt als een vaag Engels kuststadje (met steenstrandje, maar toch charmant).

We zullen het maar op het gênante ouderwetse ‘geluk’ moeten houden. Dat woord is niet alleen een kwelling om te gebruiken, het is ook nog eens onmogelijk te definiëren. De Oxford English Dictionary biedt tot onze schrik een misvatting die tweeduizend jaar geleden al door Socrates was gecorrigeerd: ‘good fortune or luck; success; prosperity’ (geluk hebben, succes, welvaart). Scrupuleuzere pogingen om het begrip te definiëren verliezen zich in eindeloze subdefinities. Het boeddhistische koninkrijk Bhutan in de Himalaya heeft een commissie voor Bruto Nationaal Geluk ingesteld en een van de eerste taken was om te definiëren wat de commissie nu eigenlijk moest bevorderen. Tot nu toe hebben ze vier pilaren, negen domeinen en tweeënzeventig indicatoren geïdentificeerd. Maar het land is nog steeds niet beter dan andere landen in het weerstaan van betreurenswaardige trends. Zoals een woordvoerder mistroostig toegaf: ‘Als in de vorige eeuw aan een jong iemand werd gevraagd een held te noemen, zou deze ongetwijfeld de koning hebben gekozen; maar nu is het de rapper 50 Cent.’ [2]

Nuttige getuigenissen van geluk in de praktijk zijn al net zo moeilijk te vinden als overtuigende theorieën. Anders dan bij depressie, zijn tegenhanger, kan geluk zichzelf niet definiëren. De biografie van de ellende is een welbekend genre, maar er is geen equivalent voor geluk (een gelukkige jeugd is voor een schrijver zelfs een ernstige handicap). Het schijnt dat alleen de pijnlijke ervaringen een bron van inspiratie zijn.

Misschien is de onwil om de toestand te analyseren wel een voorwaarde voor gelukkig zijn, omdat iedere poging tot definiëren het geluk vernietigt. Misschien is het niet eens mogelijk om bewust gelukkig te zijn. Misschien kunnen we geluk alleen achteraf herkennen, nadat we het hebben verloren. Jean-Jacques Rousseau was de eerste die dit gezichtspunt uitwerkte: ‘Het gelukkige leven van het gouden tijdperk was altijd een toestand die het menselijke ras niet kende, omdat het ofwel niet werd herkend wanneer de mens ervan kon genieten, ofwel verloren was wanneer de mens het kon kennen.’ [3] Met andere woorden: als je het hebt, kun je het niet beseffen, en als je het beseft, kun je het niet hebben.

Geluk wordt bovendien vaak gezien als een permanente toestand, terwijl het misschien maar af en toe bereikbaar is. De filosoof Hannah Arendt betoogde dat de menselijke conditie een cyclus is van uitputting en vernieuwing, zodat we alleen kunnen opklimmen nadat we zijn afgedaald en pogingen om voortdurend boven te blijven, mislukken: ‘Er is geen blijvend geluk buiten de voorgeschreven cyclus van pijnlijke uitputting en aangename herleving, en alles wat deze cyclus uit balans brengt: armoede en narigheid waar uitputting wordt gevolgd door ellende in plaats van herstel, of grote rijkdom en een volkomen moeiteloos leven waar verveling de plaats van uitputting inneemt […], vernietigt het elementaire geluk dat voortkomt uit leven.’ [4]

De staat van geluk blijkt bij nader onderzoek geen vast punt, maar een bereik te zijn, met tevredenheid onderaan en verrukking bovenaan.

We kunnen misschien ook zeggen dat geluk geen toestand is, maar een proces, een voortdurend streven. Aristoteles definieerde het als een activiteit. Marcus Aurelius, een aardsere Romein, vergeleek het met worstelen. Of misschien is het wel een toestand en een proces. De oude Griekse term eudaimonia vangt iets van beide interpretaties en is ongeveer te vertalen als ‘bloeien’. Dit is een aantrekkelijk idee: gelukkig zijn is bloeien. (En Eudaimonica zou een indrukwekkende naam zijn voor Gelukskunde; niets zo goed als een Grieks woord om ergens intellectueel gewicht aan te geven.)

Daarbij hebben we het idee dat er maar één soort geluk is, dat een paar ‘gelukkigen’ weten te bereiken. Maar gegeven onze bizarre individualiteit is het onwaarschijnlijk dat zelfs maar twee gelukkige mensen precies hetzelfde verschijnsel ervaren. Er zijn waarschijnlijk net zo veel vormen van geluk als van depressie.

En hoe moeten we dit ondefinieerbare iets bereiken? De Onafhankelijkheidsverklaring van de Verenigde Staten bevat die beroemde zin ‘the pursuit of happiness’, het nastreven van geluk. Maar velen geloven dat je geluk misschien niet kunt nastreven, dat het een toevallige consequentie is van andere dingen doen; een inzicht dat mogelijk het eerst is geformuleerd door John Stuart Mill in de negentiende eeuw: ‘Zij zijn gelukkig […] wier geest is gericht op een ander object dan hun eigen geluk […] Door zo op iets anders ingesteld te zijn, vinden ze het geluk onderweg […] De enige kans is om niet geluk als het doel van het leven te zien, maar een of ander extern doel.’ [5]

Vandaar een andere vraag: wat is dat andere, dat externe doel? Goed leven? Deugd? Wijsheid? Deze dingen zijn net zo moeilijk te definiëren als geluk zelf. Een van de problemen met denken aan geluk is dat iedere gedachtegang leidt naar een groot omstreden gebied met een eeuwenlange tegenstrijdige literatuur. Arendt zei dat verdienstelijke daden per definitie niet bedoeld zijn om gezien te worden. Dat is een dubbele slag: goedheid is onzichtbaar en geluk is stilzwijgend.

Met goedheid hebben we hetzelfde toegankelijkheidsprobleem. Je kunt niet goed zijn door te proberen goed te zijn. Dit geldt ook voor veel andere gewenste dingen, bijvoorbeeld originaliteit. Je kunt niet origineel zijn door te proberen origineel te zijn; wie dat in de kunst probeert, is alleen maar avant-garde. Originaliteit is het product van impulsen die zo intens en overweldigend zijn dat ze de conventies uit hun voegen doen barsten en iets nieuws produceren, alweer meer bij toeval dan als vooropgezet plan. Ook wijsheid en autoriteit, misschien zelfs humor en liefde zijn alleen indirect bereikbaar. Zit hier een algemene theorie van desiderata in?

We kunnen alleen de surrogaten van geluk nastreven (succes, roem, status, rijkdom, plezier, vrolijkheid), maar misschien is tevredenheid, het laagste niveau van het geluksdomein, wel rechtstreeks bereikbaar. Gustave Flaubert schreef: ‘Geluk is niet bereikbaar, maar rust wel,’ [6] en dat klinkt eerder als verslagen overgave. Maar Flaubert, meer een literator dan een filosoof, was een beetje inconsistent en liet een smal venstertje met kansen open: ‘Domheid, zelfzucht en gezondheid zijn de drie voorwaarden voor geluk, maar als domheid ontbreekt, zijn de andere twee nutteloos.’ [7]

Deze citaten zijn afkomstig uit de goede tijd van Flaubert. In feite onderschreef hij net als veel anderen voor en na hem een vorm van manicheïsme, de overtuiging dat de mens een gevallen schepsel is dat nooit geluk kan vinden.

Dan is er ook de theorie dat het nastreven van geluk zelf de hoofdoorzaak is van ongeluk, dat het nastreven ervan intrinsiek zijn doel voorbijschiet. Immanuel Kant zegt het zo: ‘We ontdekken dat hoe meer een gecultiveerd redelijk verstand zich wijdt aan het doel om van leven en geluk te genieten, hoe verder de mens afdrijft van werkelijke tevredenheid.’ [8]

Het absurde aan geluk is dus dat het gênant is om erover te praten of het zelfs maar te noemen, dat het onmogelijk te definiëren of te meten valt, dat het misschien helemaal niet te bereiken is (of op zijn hoogst met tussenpozen en onbewust), en zelfs in zijn tegendeel kan verkeren als het rechtstreeks wordt nagestreefd, maar dat het vaak onverwacht opduikt wanneer we iets anders nastreven. Dat is wel de meest gekmakende kwelling die je kunt bedenken.

Heeft bovendien niet iedere denker sinds Socrates over dit alles nagedacht zonder een stap verder te komen? Vragen lijken alleen maar meer vragen op te roepen. Het hersenpijnigen leidt alleen maar tot verbijstering en frustratie. Of tot banaliteiten: kijk minder tv en glimlach meer tegen vreemden. Het is verleidelijk om het hele geval te vergeten en op de bank neer te vallen met een afstandsbediening in de ene hand en een biertje in de andere.

Toch is er een dwingende reden om een persoonlijke strategie voor het leven te ontwikkelen. Het ontkennen van problemen, wat vaak als een bevrijding kan voelen, is in feite slavernij. Degenen die zelf geen oplossing bedenken, moeten die van iemand anders gebruiken. Zoals Nietzsche waarschuwde: ‘Wie zichzelf niet kan gehoorzamen, wordt gecommandeerd.’ [9] Erger nog, die ander die commandeert, is waarschijnlijk een middelmatige tijdgenoot en de oplossing is een zwak mengsel van eigentijdse aanbevelingen en gruwelen. Dit zien we ook terug in het schrijven. Veel aspirant-romanschrijvers en -dichters lezen alleen hun tijdgenoten en soms zelfs die niet, en ze rechtvaardigen deze luiheid als een drieste gooi naar vrijheid van invloeden. Maar deze poging om aan specifieke invloeden te ontkomen leidt in een onbewuste overgave aan de ergste soort algemene invloed: de huidige populaire smaak.

Natuurlijk bestaat het fenomeen van de gelukkige wilde wiens instincten en talenten precies overeenkomen met de eisen van het tijdperk, maar niet worden beteugeld door overgevoeligheid of scrupules, en die daarom ongelooflijk succesvol is en blij geniet van de goedkeuring en de voordelen daarvan: de paleizen, de hovelingen, de bedienden en de harem. In vroegere tijden zou hij een strijder zijn. Nu is hij waarschijnlijk een ondernemer. Een van de meest succesvolle oplichterstrucs van het kapitalisme is dat het een illusie stimuleert waarin iedereen miljoenen kan verdienen. Maar aan de top is maar plaats voor weinigen, en weinigen zijn geschikt om een plaats te claimen.

We hebben ook de blije fantast die paradijselijk leeft op illusies. En is dat dan geen comfortabele en onschuldige manier om je goed te voelen? Het probleem is dat het leven er een boosaardig plezier in heeft om illusies aan stukken te gooien, en deze ervaring is pijnlijker en kost meer dan het verdrijven van illusies, of het verhinderen dat ze überhaupt ontstaan. Illusies worden pas immuun voor de werkelijkheid wanneer ze in echte waanideeën veranderen. Je moet echt geloven dat je Napoleon bent. Daarmee zijn we dus weer terug bij het begrijpen van de wereld, van onszelf en van de interactie daartussen.

De natuur heeft een afkeer van leegte, vooral in de menselijke geest. Ons begrip van de manier waarop de geest kan worden gekoloniseerd, hebben we te danken aan Karl Marx en Sigmund Freud, denkers die in de twintigste eeuw werden vereerd en in de eenentwintigste eeuw vaak worden verguisd. Maar hun grote, centrale inzichten blijven geldig en relevant: Marx liet zien dat veel van wat wij als onafhankelijk denken beschouwen, in feite door de samenleving wordt opgelegd, en Freud liet zien hoeveel er eigenlijk uit het onbewuste voortkomt. Er is dus een intense en genadeloze druk vanuit beide richtingen (van buiten en van binnen) en het resultaat is misschien wel dat er helemaal geen onafhankelijk denken bestaat.

We kunnen helaas niet helemaal (of zelfs maar grotendeels) ontsnappen aan de druk van een van die twee. Leven in de wereld, maar zonder de bijbehorende vooroordelen, is een onmogelijk ideaal. Zoals wij in de tijd leven, leeft de tijd ook in ons. En tijdperken zijn net zo narcistisch als de mensen die erin thuishoren: ze geloven dat ze zelf onbetwistbaar superieur zijn en eisen meer liefde dan de anderen. Meestal wordt aan deze eisen voldaan. We zijn geneigd ons eigen tijdperk te waarderen zoals we ons geboorteland waarderen: als het ons heeft voortgebracht, moet het wel goed zijn.

Het huidige tijdperk is uiterst succesvol geweest in het oproepen van trouw, misschien wel voornamelijk door het bevorderen van de illusie dat vervulling niet alleen mogelijk is, maar ook gemakkelijk en onvermijdelijk. Die illusie wordt aan de kaak gesteld door geregelde economische crises, maar meestal alleen voor een beperkt aantal mensen, voor korte tijd, in beperkte zin. De mechanica van het systeem wordt wel ter discussie gesteld, maar niet het eraan ten grondslag liggende uitgangspunt dat, als er een onbeperkte persoonlijke vrijheid en een oneindige keus bestaat, iedereen alles kan zijn en alles kan hebben. Er is geen gedachte of inspanning nodig. We hoeven alleen maar te willen om te worden en te bezitten: dat is de boodschap die verhuld wordt uitgedragen door de reclame, en openlijk door de zelfhulp-business. Het ideaal van dit tijdperk is de bruisende persoonlijkheid, het symbool is de smiley en de mantra is ‘een heel prettige dag gewenst’. Maar er is wel een fundamenteel axioma: dat je niet hoeft te pretenderen dat je bent wat je bent. Het is dus geen verrassing dat het bruisende, lachende tijdperk van prettige dagen zichzelf steeds meer antidepressiva begint toe te dienen. De stralend glimlachende depressieveling lijkt wel een tijdsfenomeen te zijn. De memoireschrijfster van de depressie, Sally Brampton, zegt over zichzelf en een mede-lijder: ‘We weten allebei dat ieder van ons in staat is om vrolijk te glimlachen en te praten terwijl we intussen ons eigen sterven aan het plannen zijn.’ [10] Wie te ver is gezwommen, is bezig tegelijkertijd te wuiven en te verdrinken. En als iedereen een bruisende persoonlijkheid laat zien, lijkt het alsof er inderdaad een automatische, universele voldoening is. Daarom kan de depressieve persoon niet begrijpen wat er fout is gegaan en voelt zich gruwelijk geïsoleerd te midden van de glimlachende gezichten, en realiseert zich misschien niet dat hij of zij zelf ook een vrolijk gezicht opzet.

Dit is een voorbeeld van wat Erich Fromm zag als een nieuw verschijnsel in de moderne samenleving: ‘anonieme autoriteit’, [11] een culturele druk die des te effectiever is omdat hij onzichtbaar is en nergens vandaan lijkt te komen, en daardoor moeilijk kan worden opgespoord en weerstaan. Net als de duivel heeft de autoriteit in de gaten dat het slim is om iedereen ervan te overtuigen dat je niet meer bestaat.

En anonieme autoriteit wordt zelfs nog anoniemer en daarom nog sluipender en moeilijker te bestrijden. In de westerse samenleving is er geen openlijke repressie meer. De meeste oude taboes zijn vervaagd. Op de populaire tv-tijdstippen zit een ernstige, beschaafd uitziende oudere vrouw, een arts, midden in een halve cirkel van ernstige, aandachtige jonge vrouwen, en ze heeft iets op schoot dat op een soort anatomisch model lijkt. Is dit een cursus gevorderde verloskunde? Nee: het is een masterclass in het geven van een blowjob, luchtigjes en vertrouwelijk een ‘BJ’ genoemd. ‘Maar ik krijg er altijd kramp in mijn kaken van,’ klaagt een van de jonge vrouwen. De arts legt kalmerend uit dat het geheim is om het werk vooral door de rechterhand te laten doen, en ze demonstreert dat op het model. Intussen moet de linkerhand zich bezighouden met de vaak-vergeten testikels: ‘Dat noem ik de stiefkindertjes, omdat ze altijd verwaarloosd worden.’

Wat betreft openlijke autoriteit, daarvan zijn de laatste sporen verdwenen nu we presidenten en ministers-presidenten hebben die op tv, gezeten op de sofa’s van praatprogramma’s, over hun huisdieren en favoriete voetbalteams praten; nu we religieuze leiders hebben die bongo spelen en parachutespringen voor liefdadige doelen (‘Aartsbisschop neemt een sprong in het diepe van 4000 meter’), en managers die in de nieuwsbrief van het bedrijf foto’s publiceren van zichzelf, uitgeteld tijdens het kerstfeestje met de broek omlaag en de bilspleet vol roomkaas. Dus waar is het probleem? Waar is de dwang? Iedereen is nu relaxt. Zelfs God heeft een cursus woedebeheersing moeten volgen om zijn toorn af te leren. Alles mag, natuurlijk op voorwaarde dat het niet kleinerend is voor vrouwen of voor mensen van een ander ras, andere religie of andere seksuele geaardheid, en dat het geen schade berokkent aan het milieu of lijden veroorzaakt bij dieren.

De effectiefste truc van de anonieme autoriteit is dat die zichzelf als vanzelfsprekend aanbeveelt. Tegen het vanzelfsprekende kun je niet argumenteren. Alleen een dwaas zou dat proberen. Ook dit is vanzelfsprekend. De manier waarop we nu leven, is volgens de natuurwet.

Wie zich verzet, stelt zich dus bloot aan de beschuldiging van dwaasheid. Erger nog, misschien is het wel zo dat iemand die zich verzet, niet alleen een dwaas lijkt, maar er ook echt een is. Dit alarmerende inzicht kwam bij me op toen ik jaren geleden een film zag op basis van de autobiografie van Frank Serpico, een ambitieuze jonge New Yorkse agent die het tot rechercheur schopte en toen ontdekte dat zijn nieuwe collega’s allemaal corrupt waren. Ze wisselden samenwerking en smeergeld uit, zo kalmpjes en koeltjes alsof ze een koffiehandeltje dreven. En het waren helemaal geen afstotelijke types; het waren gewone, vriendelijke knapen die Frank aardig vonden en hem graag wilden accepteren. Toen hij dus weigerde om lid van de club te worden, was hij overduidelijk een halvegare. Maar hier komt de draai die de film zo fascinerend maakte. De scènes uit Franks persoonlijke leven maakten duidelijk dat hij echt een halvegare was: aantrekkelijke en levendige vriendinnen lieten hem in de steek, zijn vrienden vonden hem onmogelijk.

Dit suggereert dat je, om je principieel te gedragen, een dwaas moet zijn. Denk aan een willekeurige principiële tegenspreker. Zelfs Christus was een dwaas.

Wie wil nu een chagrijnige halvegare zijn in dit relaxte, onverstoorbare, informele tijdperk waarin iedereen (en vooral de baas) ‘one of the guys’ is?

En dan is er nog de druk van binnenuit, van het onderste zelf met zijn giftige put vol verlangens en agressie en zijn gevaarlijke vermogen om het bovenste zelf naar zijn pijpen te laten dansen, om zijn eisen een plausibel en beschaafd vernisje te geven. Hoewel ik de televisie belachelijk maak, droom ik er toch van om deze theorie uit te dragen via praatprogramma’s. En terwijl ik de indruk probeer te wekken dat ik ijskoud onverschillig ben voor de mening van anderen, ben ik ijskoud aan het berekenen op welke manier ik de beste indruk kan maken. Wat ik wil, is bemind worden omdat ik nooit bemind wil worden.

Er zijn vindingrijke vijanden buiten en binnen – de ad en het id – en ze allebei zijn ze listig en genadeloos, nemen voortdurend andere vermommingen aan om acceptabel te lijken. Ze kunnen geen van beiden worden verslagen en voortdurende waakzaamheid is geboden om ze zelfs maar op een afstand te houden. Maar aangezien denkers van diverse pluimage al duizenden jaren waakzaam zijn, hebben we rijke bronnen om uit te putten. De afgelopen eeuw hebben filosofen geluk grotendeels afgeschaft als een niet-serieus en, erger nog, niet-modieus onderwerp (zwart werd voor het intellectuele denken al net zo’n sexy keuze als voor cocktailjurken), maar recentelijk hebben andere specialisten, vooral psychologen en neurowetenschappers, fascinerende ontdekkingen en inzichten geleverd.

De benadering in dit boek is dan ook om filosofie, religieuze theorieën, literatuur, psychologie en neurowetenschap te onderzoeken op algemene ideeën over voldoening, en vervolgens na te gaan hoe makkelijk of moeilijk het zou zijn om dergelijke strategieën toe te passen op het moderne leven en ten slotte op vrijwel universele terreinen. De meesten van ons moeten werken voor hun brood, velen van ons zouden graag een blijvende relatie met een partner hebben, en ondanks fantastische vooruitgang in de plastische chirurgie ontkomen we geen van allen aan veroudering. ‘In deze wereld kunnen we uitstekend leven,’ zei Tolstoj, ‘als we kunnen werken en liefhebben, kunnen werken voor degenen die we liefhebben en die ons kunnen liefhebben.’ [12] En, had hij erbij kunnen zeggen, we kunnen zelfs oud worden, misschien niet uitstekend, maar in elk geval zonder ons volkomen waardeloos te voelen.

Jammer genoeg zal onderzoek naar de bronnen ons waarschijnlijk geen reeks instructies opleveren. Een axioma voor literatuur geldt ook in meer algemene zin: het enige voorschrift is dat er geen voorschriften kunnen zijn. De complexiteiten van individuen en hun omstandigheden maken universele voorschriften onmogelijk. De vraag naar voorschriften is juist ook weer een teken van de tijd. Het is alleen ons ongeduldige, gulzige tijdperk dat een beknopt lijstje punten eist over hoe we moeten leven.

Maar een ander nuttig axioma is dat het definiëren van een probleem het begin van een oplossing is. Als we een gelaagder bewustzijn van problemen ontwikkelen, kan dat een manier zijn om indirect dat miraculeuze bijproduct te genereren dat geluk heet, en dat ook zelf weer miraculeuze bijproducten kan genereren en het oorspronkelijke product verder verbeteren. Want geluk is een zichzelf versterkende cyclus, net als depressie. Depressie is een dalende spiraal waarin het depressieve gevoel de wil verzwakt, wat de depressie versterkt… en zo verder naar beneden. Geluk is een stijgende spiraal waarin het geluksgevoel de wil versterkt, wat het geluk versterkt… en zo verder naar boven. Het grootste geschenk van geluk is misschien niet zozeer het gevoel zelf als wel de bijbehorende opwinding over de mogelijkheden. Plotseling is de wereld betoverd en wordt het zelf opnieuw geboren. Alles is rijker, vreemder en interessanter. Het oog ziet helderder, de geest denkt scherper en het hart voelt dieper; en deze drie verenigen zich in enthousiasme, vreugde en animo.

•••

[1] Mahon, The Yellow Book, Gallery Press, 1997

[2] Geciteerd uit The New York Times in The Observer, 17 mei 2009

[3] Rousseau, Collected Writings of Rousseau, University of New England Press, 1994

[4] Arendt, The Human Condition, University of Chicago Press, 1958

[5] Mill, Autobiography, Penguin, 1987

[6] Flaubert, Extraits de la Correspondance, Editions du Seuil, 1963

[7] Ibid.

[8] Kant, Groundwork for the Metaphysics of Morals, Hackett, 1981

[9] Nietzsche, Also Sprach Zarathustra, Ernst Schmeitzner, 1885

[10] Brampton, Shoot the Damn Dog, Bloomsbury, 2008

[11] Fromm, The Fear of Freedom, Routledge, 1942

[12] Geciteerd in Troyat, Tolstoy, Doubleday, 1967

Deel II – Bronnen

2 | De ad en het id

•••

Er is een sprookjesland dat nooit wordt geteisterd door wind of gegeseld door regen, zonder klokken, gesloten deuren, bedelaars, rommel, graffiti, afval, ongedierte of donkere stegen, waar de temperatuur altijd even aangenaam hoog is en het licht altijd even helder, waar de panfluiten in lieflijkheid wedijveren met het geklater van zoetklinkende fonteinen op de kruisingen van de brede boulevards. Overal spreiden schitterende warenhuizen hun etalages ten toon vol kleding, schoenen, lingerie, crèmes, lotions, parfums, chocola, speelgoed, mobiele telefoons, spelletjes, televisies, bloemen, muziekspelers, juwelen, sportattributen en digitale fotoframes die elke paar seconden rusteloos van inhoud veranderen. In WH Smith, op parallelle rekken die zich tot in de verte uitstrekken, staan glanzende hobbytijdschriften, glad en dik, uitpuilend van gratis boekjes, coupons, zonnebrillen, cd’s, dvd’s en monsterflesjes met persoonlijke geuren. In Cards Galore staan geestige felicitaties voor elke gelegenheid van geboorte tot aan pensioen (‘Onze collega die in ruste zijt, laat uw naam gepensioneerde zijn…’). In de Disney Store staan vele, vele schepseltjes in alle grootten, kleuren en materialen met precies dezelfde grote ogen en onschuldige glimlachjes. In Build-A-Bear Workshop is een uitnodiging voor ‘Je eigen harige vriendje maken (het bonte beestachtige cadeau)’. Op een open pleintje kondigt Le Munch Bunch Sandwicherie een speciale aanbieding aan: een willekeurige combinatie van broodje, cake en koude drank. Als dessert oppert Joe Delucci een sundae van chocola en ijs van gebakken room, zachte marshmallows en knapperige karamel. Naast de SingStar™-kiosk staat een jongen met een pilotenhelm uit de Tweede Wereldoorlog, diverse fleecelagen en een oversized spijkerbroek met het kruis op zijn knieën, drie boodschappentassen in zijn linkerhand en een microfoon in zijn rechterhand, die niettemin kans ziet om energiek te dansen terwijl hij meezingt met de video van ‘Get This Party Started’. Achter hem is een rij van jongeren in sweatshirts met capuchons die zich nog verder laten ophitsen door de blik van een jonge vrouw in de deuropening van Essensuals, gekleed in beha, slip, jarretelles, zwarte kousen en naaldhakken, die ondeugend staat te pruilen. Een echt pruilende prinses, een oudere nageldeskundige (van California Nails) met gouden haar van organische verf (in Hairport) en een goudkleurige huid van verticaal turbobruinen (in Stand By Your Tan) stapt langs Sunglass Hut en een groot houten paard met een zwerm te dikke kinderen eromheen, maar zonder vijanden erin. Kom maar dichterbij en klop eens. Het klinkt hol. Door en door hout.

Alles in een winkelcentrum is ontworpen om het gevoel aan te moedigen dat het schandalig ongemanierd zou zijn om helemaal niets te willen. Ten eerste worden in een winkelcentrum afleidingen geweerd, zoals somber weer en beschuldigende klokken. Vervolgens is er (als het tenminste een gebouw met meer verdiepingen is) een hemelhoog atrium of een centrale kuil die onmiddellijk een diepe indruk maakt. Alle planners, vanaf de architecten van gotische kathedralen tot aan die van de moderne bedrijfshoofdkantoren, hebben begrepen dat de sleutel tot ontzag is gelegen in overbodige ruimte, vooral boven ons hoofd. Iedere structuur met een eigen uitspansel moet door God zijn geschapen. Ter versterking van de religieuze sfeer kweelt er misschien muziek op de achtergrond, zo kalmerend als orgelklanken. En er zullen zeker geruststellend veel medeaanbidders zijn. Het meest overtuigende argument voor elke activiteit is dat iedereen het doet: en hier winkelt iedereen. Het gezelschap van de gelovigen is bijzonder troostend, maar net als in de kerk hoef je je niet met elkaar te bemoeien. De echte bemoeienis is die met de iconen in de etalages, die distinctie, een hogere status en seksuele aantrekkelijkheid beloven. Deze materiële goederen verhogen het religieuze gevoel zelfs nog. Hersenscans hebben aangetoond dat dure merken dezelfde neurologische reactie oproepen als religieuze beelden; dat een iPod dus hetzelfde effect heeft als Moeder Theresa, al klinkt het nog zo schokkend en betreurenswaardig. [13] De vensters met deze materiële iconen strekken zich uit van vloer tot plafond zodat de schitterende interieurs volledig te zien zijn, de ingangen zijn breed en zonder deuren, waardoor de instinctieve angst voor het binnengaan in een onbekende omsloten ruimte wordt overwonnen. Binnen komen jonge en aantrekkelijke verkopers naar u toe, ze maken oogcontact en glimlachen vriendelijk en bemoedigend, wat bij de winkelaar de illusie van jeugd en aantrekkelijkheid creëert. De luide soulmuziek suggereert een café of een club waar wederzijdse aantrekkingskracht kan opbloeien, maar in tegenstelling tot de brute competitieve cafés en clubs is er geen kans op afwijzing. Geld uitgeven is het gemakkelijkste orgasme. Doe de portemonnee maar open en haal die felgekleurde kaart tevoorschijn.

De ad maakt het id dus het hof op de traditionele manier: door indruk te maken, te vleien en te stimuleren.

•••

AD: Kijk eens naar die prachtige koepel die ten hemel stijgt.

ID: Allemachtig!

AD: Kijk nu eens naar al die glanzende kostbaarheden.

ID: WIL!

AD: Dit is allemaal voor jou.

ID: MIJ!

AD: Jij bent uniek en bijzonder.

ID: Lichten! Camera’s! Zend me uit op primetime!

AD: En je hoeft je helemaal niet druk te maken over anderen; wees een kind totdat je doodgaat.

ID (fronsend): Bedoel je niet: wees een kind voor altijd?

AD: Ik zei: wees een kind tot in de eeuwigheid.

ID: JOEPIE!

AD: Mogen je verlangens nooit verminderen en je begeerten nooit bedaren.

ID: MEER!

•••

De ad glimlacht voldaan, en terecht. Advertenties zijn nog nooit zo talrijk geweest. De gemiddelde Amerikaan wordt nu blootgesteld aan meer dan drieduizend advertenties per dag. [14] Ads zijn nog nooit zo alomvattend geweest. De reclame heeft zijn les geleerd van de jezuïeten (grijp ze vroeg en je hebt ze voor het leven): de jeugd is al gekoloniseerd, en het zal niet lang duren voordat er wordt gezocht naar technieken om al in de baarmoeder voor merktrouw te zorgen. En advertenties zijn nooit eerder zo listig geweest. Is dit een documentaire? Nee, een advertentie. Een beroemd Londens stadion? Nee, een advertentie voor een olieland in het Midden-Oosten dat zijn merk wil verbreiden.

Is dit een bioscooptoilet? Ja, maar terwijl u het hoofd achterover buigt om de opluchting te ervaren, ziet u op het plafond een rood plastic toilet met het opschrift: Spiderman 3 … binnenkort te zien. Je kunt dus niet meer veilig naar het plafond kijken, maar in elk geval is de hemel nog vrij. O, een klein vliegtuigje! Iemand is ontsnapt naar het oneindige. Nee, het is alleen maar een voertuig voor een advertentiespandoek. In elk geval is er nog de natuur. Nee, een ondernemende Hollandse hotelketen is begonnen advertenties op levende schapen te zetten. De advertentie, die er steeds beter in is geworden om ons om de tuin te leiden, leidt ons nu ook de tuin in.

De ad is nog nooit zo tersluiks agressief geweest. Er is ‘targeted marketing’, ‘ambush marketing’, ‘guerilla marketing’, ‘viral marketing’. De ad heeft er geen moeite mee om biologische oorlogsvoering te gebruiken. Het stiekemst is nog wel de neuromarketing, waarbij neurowetenschap wordt gebruikt om het brein te infiltreren, zijn verdedigingsmechanismen te bestuderen en te leren omzeilen.

De ad is nog nooit zo amusant geweest. Een van de meest rancuneuze discussies met mijn dochter ging over mijn gewoonte om het geluid van de tv uit te zetten tijdens de reclame. Toen ze protesteerde, hield ik het standaardpraatje over reclames die ons dingen laten willen die we niet nodig hebben. Ze snauwde boos terug dat ze dat natuurlijk begreep en dat ze volkomen ongevoelig was voor dat soort overreding, maar dat ze de reclames moest zien omdat haar vrienden het erover hadden als amusement, net als de programma’s. Alleen een idioot zou haar daarvan willen beroven.

En de ad is niet meer tevreden met een even populaire rol als amusement. De ad is begonnen films en televisieprogramma’s te infiltreren via ‘product placement’; steeds vaker bepaalt het product het verhaal in plaats van andersom. Onderzoek heeft aangetoond dat het effectiever is om het product een integraal onderdeel van het verhaal te laten lijken dan welke directe advertentie dan ook, omdat hierdoor de weerstand van het brein listig wordt ontweken. [15] ‘Content marketing’ voert deze aanpak tot een logische conclusie door zogenaamd amusement te maken dat uitsluitend bedoeld is als reclame.

De ad is ook niet meer tevreden met passief bekeken worden. Wij decoderen de ad niet meer, de ad decodeert ons. De nieuwste digitale reclameborden hebben verborgen camera’s en software waarmee wordt vastgesteld wie er kijkt, waarna de geschikte advertentie wordt weergegeven: een jonge man ziet een bimbo die bier aanprijst, een vrouw van middelbare leeftijd krijgt details over een aanbieding van een verwendag in een gezondheidscentrum. Uiteindelijk zullen deze reclameborden individuen kunnen herkennen en de aanbiedingen helemaal personaliseren (en mij verleiden met fantastische 2-voor-de-prijs-van-1-aanbiedingen over Chinese poëzie en hard-bop jazz). Tegen die tijd kunnen we maar beter vermomd de deur uitgaan, of zelfs als travestiet, om de ad voor de mal te houden.

Dit soort misleiding is een mooi voorbeeld van ‘culture jamming’, de nieuwe weerstandsbeweging die zich richt op het saboteren van de consumptiecultuur. Deze weerstand wordt gecoördineerd door websites als het BADvertising Institute en het Canadese tijdschrift Adbusters, dat anticonsumptieartikelen en nepadvertenties publiceert (bijvoorbeeld voor een wodka die Absolut Nonsense heet), en initiatieven sponsort als Buy Nothing Day en Watch No Television Week. In Groot-Brittannië bestaat de organisatie Modern Toss die subversieve evenementen organiseert en T-shirts, draagtassen, posters en koffiekommen produceert met heilzame kreten als BUY MORE SHIT OR WE’RE ALL FUCKED.

Deze ondernemingen zijn erg geestig, maar zullen vast geen revolutie veroorzaken. In plaats van de advertentie te verslaan kunnen we beter aan het andere uiteinde beginnen en het id proberen te beheersen.

Maar dat is ook niet zo makkelijk. Het hedendaagse id is niet te stuiten en wil zich niet laten temmen. Nog nooit hebben zo veel mensen zo veel zo graag gewild. Nog nooit is het id zo gekieteld en verwend geweest. Dit is het gouden tijdperk van het id.

Ooit werd het id geminacht en gevreesd. Voor Plato was het het slechte paard in het team, een ‘metgezel van snoeverij en onfatsoen, met harige oren, doof als een kwartel, en [hij] gehoorzaamt maar nauwelijks aan de zweep en prikkel tezamen’. [16] Voor Marcus Aurelius was het ‘de geheime kracht die diep in ons verborgen zit en die aan onze touwtjes trekt’. [17] Voor boeddhisten was het een externe projectie, Mara genaamd, bij de christenen Satan. Voor de soefi’s was het de ‘al-nafs al-amara’, de bittere en lagere ziel die alleen maar ‘eten, drinken en behoeftebevrediging kent’. [18] In het middeleeuwse Europa was het het gewelddadige, gulzige monster uit ‘Jaap en de bonenstaak’ en andere verhalen. Voor Arthur Schopenhauer was het de wil-tot-leven en voor Nietzsche het zelf. Kafka personifieerde het als de donkere figuur die plotseling op het dek verschijnt en de helm losrukt van diens wettige behoeder. En in ons eigen tijdperk is er een materialistische verklaring: het is het oude reptielenbrein dat zich schuilhoudt aan de basis van het nieuwe brein. Het id kent verschillende namen, maar iedereen is het eens over de aard ervan. Het is gulzig, impulsief, boos, listig en onverzadigbaar. Het heeft nooit genoeg.

Tweeënhalf millennium vóór Freud zag Boeddha dat het kernprobleem van het zelf wordt gevormd door onbewuste verlangens. Er is een opvallende mythe over de confrontatie tussen Boeddha en Mara, de personificatie van het id, die verschijnt op een olifant met een wapen in al zijn duizend handen. Als dat niet intimiderend genoeg is, roept hij de negen verschrikkelijke stormen aan waarvoor zelfs de goden angstig vluchten. Boeddha blijft alleen achter, maar hij zit in de ‘onoverwinnelijke positie’, dus Mara moet wel met hem in gesprek gaan: ‘Sta op van deze zetel die niet aan jou behoort, maar aan mij.’ [19] Boeddha blijft zitten, geeft een analyse van het lelijke karakter van Mara en concludeert dat hij meer recht op de zetel heeft dan Mara.

Dit lijkt wel een dramatisering van het project van Freud: ‘Waar het Id was, zal het Ego zijn.’ [20] Het ego werpt het id uit en neemt zijn plaats in. De overmeestering van het onbewuste is de cruciale overwinning.

Volgens Boeddha ligt de wortel van het probleem in onwetendheid. Deze moedigt gehechtheden aan die leiden tot wensen en hunkeringen, die ontevredenheid brengen. Als onwetendheid het probleem is, moet kennis de oplossing zijn. Inzicht is verlossing. Begrip is redding.

De eerste eis is de moeilijke opdracht van zelfkennis. Lang voor Christus besefte Boeddha dat we de fouten van anderen duidelijk zien, maar gemakshalve blind zijn voor die van onszelf. En Boeddha’s versie van inzicht is beter, want die erkent de peilloze vindingrijkheid van de zelfrechtvaardiging: ‘We laten andermans fouten zien als kaf op de wind, maar we verbergen onze eigen fouten zoals een listige gokker zijn dobbelsteen verbergt.’ [21]

We kunnen het probleem van onwetendheid wel rationeel begrijpen, maar voor Boeddha’s oplossing is een dieper, volledig begrip nodig dat we alleen kunnen bereiken via meditatie. Dit is niet de slaperige trance met geloken ogen die wordt gesuggereerd door boeddhistische iconen, maar een intense mentale activiteit die wordt beschreven als ‘mindfulness’, alertheid, waakzaamheid. De Dhammapada, de verzameling aforismen die aan Boeddha wordt toegeschreven, bevat een aantal hoofdstukken die speciaal over deze begrippen gaan: ‘Zij die waakzaam zijn, sterven nimmer: zij die niet waakzaam zijn, zijn al gestorven.’ Het doel van meditatie is dus geen stilte en onverschilligheid, maar bewustzijn, alertheid, een scherpe doelgerichte helderheid: Boeddha’s metafoor voor de bevrijde geest was een zwaard dat uit de schede was getrokken.

Vanuit de praktijk van de meditatie ontwikkelde Boeddha een theorie van bewustzijn die leek op die van de hedendaagse neurowetenschap. Bewustzijn heeft geen substantie of richting, maar is een eindeloos flikkerend, fluctuerend schaduwspel van percepties, fantasieën, waanideeën, associaties en herinneringen. ‘De geest is weifelend en rusteloos, wispelturig en vluchtig’ – de geest heeft de grilligheid van een aap die ‘een tak grijpt, die loslaat en weer een andere grijpt’. Het idee van één zelf is dan ook een illusie: ‘Er is niet één onveranderlijk zelf. Wat onderhevig is aan verandering, is niet van mij, het is niet ik, het is niet mijn zelf.’ Deze erkenning van onophoudelijke verandering was eveneens een centraal inzicht. Alles stroomt. Alles is voorbijgaand – ‘Alle dingen staan in brand.’ [22]

Als gevolg daarvan is er geen permanent zelf dat kan worden aangevallen of onderdrukt. De gulzigheid, de hunkeringen en de lusten zijn even voorbijgaand als al het andere en verschrompelen eenvoudig in het heldere licht van een intense en voortdurende observatie. Als we ze herkennen, kunnen we er onmogelijk meer aan toegeven. Daarom keurt Boeddha de ondeugd niet af, maar doet deze af als ‘incompetent’ gedrag. Het boeddhisme heeft niets van de zelfhaat die in het christendom zo veel voorkomt, de afkeer van en de angst voor het lichaam en de fanatieke vernedering van het vlees.

Vandaar een radicale uitbreiding van een toch al radicaal idee: kennis is niet zomaar het begin van een oplossing, maar de gehele oplossing. Inzicht is de transformatie zelf. Maar de transformatie is niet onmiddellijk of eenvoudig, of zelfs maar waarneembaar: ‘Zoals de oceaan geleidelijk afloopt, zonder plotselinge helling, hebben in deze methode training, discipline en oefening geleidelijk effect, zonder plotselinge waarneming van de uiterste waarheid.’ [23] Het geheim is om te volharden in de methode totdat ‘beredeneerd, zorgvuldig, helder en weldadig gedrag’ een gewoonte wordt. Zijn is worden; dus wie verlichting zoekt, moet ‘energiek, vastberaden en volhardend’ zijn. Boeddha’s laatste woorden waren: ‘Alle verworvenheden zijn voorbijgaand. Streef zonder ophouden.’ [24]

Een ander sleutelwoord is ‘methode’. Het boeddhisme is geen geloof, maar een methode, een reeks procedures voor het hanteren van de keten van gevolgen van onwetendheid. Maar Boeddha weigerde te speculeren over de oorzaak van onwetendheid zelf. Er is dan ook geen theorie over de val van de mens, geen erfzonde. Hij weigerde in feite om metafysische vragen te beantwoorden, niet omdat hij zelf niet speculeerde, maar omdat een dergelijke speculatie niet zinnig was: ‘Het is alsof een man gewond is geraakt door een pijl die dik besmeerd is met gif, en zijn vrienden een arts voor hem willen halen, en de zieke man zegt: “Deze pijl mag pas worden verwijderd als ik weet wie mij gewond heeft.”’ [25] Deze weigering om een Grote Samengebundelde Theorie van Alles te construeren, was zeer wijs. Want als er geen dogma is, kunnen er geen doctrinaire debatten zijn, geen ketterijen, geen schisma’s; en dus geen inquisitie, geen martelingen, geen brandstapels. De twee belangrijkste boeddhistische sekten, Theravada en Mahayana, hebben altijd in goede harmonie naast elkaar bestaan; vergelijk en contrasteer daarmee de geschiedenis van het katholicisme en protestantisme. En in het boeddhisme zijn er geen bovennatuurlijke interventies, geen goden, geen wonderen, geen goddelijke openbaring, geen goddelijke genade of goddelijke incarnatie. Daarom is er geen geloof nodig. Boeddha wees het idee van geloof zelfs af als een afzwering van persoonlijke verantwoordelijkheid: niemand zou iets moeten geloven alleen omdat iemand anders het zegt. Ieder individu moet zijn eigen oplossing uitwerken.

Het is ironisch dat het christendom, de religie van het rationele Westen, juist volkomen onrationeel is, inconsistent en zelfs absurd, terwijl het boeddhisme, de religie van het mystieke Oosten, volkomen rationeel, consistent en zelfs praktisch is: er is geen geloof nodig om op goed geluk op het absurde te vertrouwen, maar een methode waarvan je kunt zien dat ze werkt. En het is nog ironischer dat de aantrekkelijke kanten van het boeddhisme het juist onaantrekkelijk maken voor de moderne tijd; terwijl de andere grote religies allemaal meer aanhangers krijgen, is het boeddhisme terrein aan het verliezen. [26]

De christelijke leer weet de onvolmaaktheid van de mens aan de erfzonde, waarvan we alleen konden worden verlost door de mysterieuze werking van goddelijke genade. Meer dan duizend jaar verhinderde dit ieder onderzoek naar het zelf of geloof in aardse voldoening. Pas tegen de Verlichting begonnen denkers hoop en ruimte aan het individu te geven.

De ideeën van de zeventiende-eeuwse Nederlandse filosoof Baruch de Spinoza leken verbijsterend veel op die van Boeddha. De denkers van de Verlichting aanbaden de rede, maar Spinoza besefte dat de rede een tijger bereed, dat de menselijke leer wordt gedreven door grotendeels onbewuste verlangens (appetitus) die het bewustzijn binnenkomen als ‘begeerten’. Zijn formulering van dit inzicht zou rechtstreeks afkomstig kunnen zijn uit de Dhammapada of uit de geschriften van Freud: ‘Begeerte is de essentie van de mens.’ [27] En zijn ideeën over bewustzijn zouden van een hedendaagse neurobioloog kunnen zijn: ‘De menselijke geest is het idee of de kennis van het menselijk lichaam.’ [28] Maar net als Boeddha geloofde hij dat drijfveren kunnen worden beheerst door ze te begrijpen: ‘Een emotie houdt op een passie te zijn zodra we er een helder idee van verwerven.’ [29]

En net als Boeddha wordt Spinoza vaak afgedaan als iemand die alleen maar rust zocht, maar hij kende juist de hoogste waarde toe aan vreugde, die hij definieerde als een gevoel van kracht dat wordt veroorzaakt door een geest die begrijpt. Maar, alweer net als bij Boeddha, is inzicht geen passieve, uiteindelijke staat, maar een proces dat voortdurende inspanning vergt. In een ander inzicht waarmee hij vooruitloopt op de neurobiologie, die levende organismen definieert als systemen voor het optimaliseren van levenscondities, opperde Spinoza dat onze ware aard ligt in het streven. Zijn Latijnse woord voor de menselijke natuur, conatus, betekent ‘streven’ of ‘poging’: ‘Het streven waarmee ieder ding probeert te volharden in zijn wezen, is niets anders dan de werkelijke essentie van het ding.’ [30] En het streven is alleen de moeite waard als het moeilijk is: ‘Als verlossing voor het grijpen lag en zonder veel moeite te bereiken was, hoe zou dan bijna iedereen het kunnen negeren? Alles wat excelleert, is even moeilijk als zeldzaam.’ [31]

Maar het zeventiende-eeuwse Europa was hier nog niet aan toe. Terwijl Boeddha werd vereerd als een meester, werd Spinoza verguisd als een ketter. Zijn joodse gemeenschap in Nederland probeerde hem eerst om te kopen (een jaargeld van duizend florijnen) om zijn mond te houden, vervolgens probeerden ze hem te vermoorden (de doodssteek werd tegengehouden doordat zijn mantel zo dik was), en vervolgens werd hij geëxcommuniceerd in fraaie oudtestamentische stijl: ‘Met het oordeel van de engelen en de heiligen zullen wij Baruch de Espinoza excommuniceren, afsnijden, vervloeken en in de ban doen […] met de vloek die Jozua over Jericho uitsprak, met de vloek die Elisa de kinderen oplegde, en met alle vloeken die in de wet geschreven staan. Vervloekt zij hij bij dag en vervloekt zij hij bij nacht, vervloekt zij hij wanneer hij zich neerlegt en vervloekt zij hij wanneer hij opstaat. Vervloekt zij hij wanneer hij uitgaat, en vervloekt zij hij als hij binnenkomt…’ Zo gaat het donderend verder tot aan het bevel dat niemand Spinoza’s geschriften mag lezen, met hem mag communiceren of zich zelfs maar mag wagen op vier el afstand van hem. Spinoza’s reactie: ‘Dit dwingt mij tot niets dat ik anders niet zou hebben gedaan.’ [32]