Giovanni Frazzetto

•••

Waarom we voelen wat we voelen

•••

Wat de hersenwetenschap ons wel en niet

kan vertellen over onze emoties

•••

•••

Vertaald door Robert Dorsman

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

© 2013 Giovanni Frazzetto

© 2014 vertaling Robert Dorsman

Oorspronkelijke titel How We Feel

Omslagontwerp Zeno Carpentier Alting

Foto auteur Esra Rotthof

•••

Dit ebook werd gemaakt op basis van de 1e druk ISBN 978 90 450 2310 6

•••

ISBN 9789045023113

D/2014/0108/589

NUR 770/870

•••

www.atlascontact.nl

••

Opgedragen aan de Berlijnse rondvaartfirma Reederei Riedel

en ter nagedachtenis aan

Yehuda Elkana (1934-2012)

•••

Inhoud

•••

Woord vooraf

1 Boosheid: woede-uitbarstingen

2 Schuld: een onuitwisbare smet

3 Vrees: angst voor het onbekende

4 Verdriet: aanwezig in afwezigheid

5 Empathie: de waarheid achter het toneelgordijn

6 Vreugde: flarden van gelukzaligheid

7 Liefde: syndromen en sonnetten

•••

Nawoord

Dankbetuiging

Bibliografie

•••

Woord vooraf

•••

Tijdens mijn werkzaamheden in een neurologisch laboratorium hielden de uren gelijke tred met het vaste ritme van de experimenten. Het lab was een eiland, een schuilplaats die ver verwijderd leek van de werkelijkheid. Het was een wereld op zich, die ik al vanaf mijn zestiende had willen binnengaan. Er viel altijd veel te doen: het samenstellen van nauwkeurige chemische oplossingen, het verrichten van nauwgezette ontledingen, het isoleren van kostbare moleculen en het verzorgen van de proefdieren. Het waren strak geplande, zich steeds herhalende routinebezigheden die mijn continue dagdromen onderbraken, terwijl ze tegelijkertijd in het teken stonden van grote onderzoeksvragen. Tussendoor hield ik aantekeningen, grafieken en berekeningen bij in mijn labverslag. Om toch zoiets onuitsprekelijks en peilloos als de emoties en het gemoed te begrijpen, vergaarde ik stukje bij beetje heel wat nuttige technische informatie.

Mijn zoektocht naar de geheimen van het menselijk brein gaf me de mogelijkheid diep na te denken. Het was alsof ik een onbekende kant van mezelf aan een verhoor onderwierp. Alsof ik bezig was een in code geschreven verhaal te ontcijferen over het verstand waar ik met mijn experimenten een bijdrage aan leverde. Hersenweefsel, zenuwcellen en stukjes DNA waren de hoofdpersonen in een verhaal dat, feit na feit, nieuwe waarheden onthulde.

Als ’s avonds mijn laboratoriumjas besmeurd was, mijn labverslag onder de chemicaliënvlekken zat en ik voor een gootsteen stond waarin vuil glaswerk was opgestapeld, dacht ik na over de vooruitgang die ik had geboekt. Meestal waren mijn gedachten ook wel toe aan een wasbeurt. Hoe hard ik me ook had ingespannen aan de werkbank, altijd was er wel iets onaf gebleven. De ene vraag riep een andere op, elk experiment smeekte om bevestiging, de resultaten konden nog wel door een tweede analyserondje. Maar het volgende hoofdstuk van het verhaal stond alweer op het programma voor de volgende dag.

Als ik op weg naar huis was, bleven de personages van het lab achter en vond ik houvast bij een ander verhaal dat nog in wording was, dat van mijn eigen emotionele leven, waarin ik het enige personage was, met mijn eigen scenario, waarvan de tekst en de richting ook nog moesten worden ontdekt. Eenmaal thuis stond ik oog in oog met mijn eigen gevoelsleven.

Ons hele bestaan is doortrokken van emoties, hoe vluchtig ook. Het ene moment ben je somber gestemd, het volgende moment straal je van geluk. Sommige emoties achtervolgen je, andere ga je uit de weg. Af en toe kunnen gevoelens je flink raken, je zelfs verteren. Soms tillen ze je op en brengen ze je in vervoering. Daarom vinden we soms dat het nuttig zou zijn als we ons van onze emoties konden ontdoen, of op zijn minst zouden willen leren hoe we ze konden bedwingen. Soms, als er sprake is van prettige gevoelens, dan zouden we ze op afroep willen ervaren.

Wanneer ik me tijdens het schrijfproces tegenover mensen met wie ik kennismaakte liet ontvallen dat ik hersenwetenschapper ben, wilden ze steevast meer weten, ongeacht in wat voor branche ze werkzaam waren. Als ik dan vervolgens zei dat ik me bezighield met emoties, was dat vaak een dankbaar gespreksonderwerp. Mensen vroegen me om raad over hoe ze konden leren hun kalmte te bewaren, hoe ze nare herinneringen achter zich konden laten, hoe ze konden leren hun angsten te overwinnen en wat vrolijker in het leven te staan, zelfs hoe ze hun relatie konden verbeteren of voor een debacle behoeden. En steeds opnieuw verbaasde het hen dat ik niet altijd een antwoord klaar had, want ik was toch hersenwetenschapper.

De klassieke wijsbegeerte van Socrates, de grote Atheense filosoof, heeft ons geleerd dat de ontdekking van de juiste oorzaken van een bepaald verschijnsel niet meteen betekenis hoeft te hebben voor ons en voor ons leven. Het schijnt dat Socrates in de laatste dagen voor zijn dood, rond 399 v. Chr., een boek las van Anaxagoras, in die tijd een vooraanstaand wetenschapper. Hij had vernomen dat Anaxagoras een element had ontdekt, nous (ziel), dat de aard van alle dingen verklaarde. [1] Socrates hoopte met behulp van dat boek achter de raadselen van het bestaan te komen. Maar toen hij besefte dat nous slechts een kracht was die de natuurelementen – lucht bijvoorbeeld, of water – ordende en hem niet veel wijzer maakte omtrent de zin van het leven, laat staan hoe het geleefd moest worden, was hij diep teleurgesteld. Wetenschap was geen weg tot zelfkennis.

In de millennia die volgden werd die vraag – hoe wetenschappelijke kennis kon worden vergaard zodat je kon leren hoe te leven, of tot zelfkennis te komen – niet minder urgent. Aan het einde van mijn masteropleiding stuitte ik op een onthullend essay, de tekst van een lezing die de Duitse socioloog en filosoof Max Weber (1864-1920) in 1918 onder de titel ‘Wetenschap als beroep’ [2] had gehouden. Naar de titel te oordelen hoopte ik daarin een weerklank te vinden van mijn passie voor onderzoek. In het essay spreekt Weber een gehoor van jonge studenten toe over de zin en de betekenis van de wetenschap voor zowel de persoonlijke als de bredere vragen in het leven. De studenten kregen een weinig bemoedigende boodschap mee. Voor Weber was de wetenschap verantwoordelijk voor een proces van verregaande intellectuele rationalisering, dat hij omschreef als onttovering, naar het Duitse Entzauberung. Wetenschap betekende inderdaad vooruitgang, maar die was niet noodzakelijk synoniem met een leven vol met existentiële betekenis, omdat de wetenschap ons alleen maar leert hoe we het leven de baas worden ‘door middel van berekening’. Dat essay zat me helemaal niet lekker. Hoe kon de wetenschap ooit zinloos zijn, zonder betekenis?

Mijn verwondering over de wetenschap bleef onaangetast, maar Webers vraag over hoe ze mij kon helpen het leven of mijzelf te begrijpen klonk nog lang na.

In feite wordt die vraag voor ons bijna een eeuw later steeds urgenter. Aan het begin van het derde millennium leven wij in een wereld die steeds dieper van wetenschap en technologie is doortrokken. De ongelooflijke hoeveelheid informatie over de hersenen die ons ter beschikking staat brengt de klinkende boodschap over dat het belangrijkste in ons een web van hersencellen is, en dat we, als we erachter komen hoe die hersencellen werken, beter zullen begrijpen wie wijzelf eigenlijk zijn. Een aloud geloof weerklinkt: het ontraadselen van de mysterieuze code van de hersenen zou ons verenigen met het aloude dictum ‘ken uzelf’, en Socrates logenstraffen doordat de succesvolle toepassing van de wetenschap licht werpt op ons bestaan – juist in het intiemste en schimmigste gebied, onze emoties.

Maar kan het neuronale script van de hersenen ons inderdaad vertellen waarom we voelen wat we voelen?

Dit boek laat zich lezen als een verzameling verhalen die bijdragen tot beantwoording van die vraag. Ik zal uit de doeken doen wat de neurowetenschappen aan het licht hebben gebracht over onze emoties en tevens zal ik de lezer deelgenoot maken van wat die ontdekkingen voor mij hebben betekend bij het bestuderen van de hersenen en in mijn eigen leven. Hoofdstuk na hoofdstuk zal ik aan het licht brengen of de neuronale achtergrond van de emoties die ik gewaarwerd eigenschappen van die emoties ophelderde of mooier maakte, of dat de neuronale achtergrond louter een aanhangsel was bij wat ik voelde. Uit wat te berde wordt gebracht over boosheid, schuldgevoel, angst, verdriet, vreugde en liefde zal blijken dat de neuronale materie van een emotie een eindeloze bron van verwondering kan zijn, maar ons ook kan opzadelen met vooralsnog onoplosbare raadsels.

•••

•••

[1] Dit voorval wordt beschreven in Plato’s Phaedo.

[2] Weber, M. (red. D. Owen en T.B. Strong), The Vocation Lectures, Hackett Publishing Company, 2004. In het Nederlands: Politiek als beroep, voorafgegaan door Wetenschap als beroep (vert. H. Driessen), Vantilt, 2012.

•••

•••

1 | Boosheid: woede-uitbarstingen

•••

Boosheid huist alleen in het hart van de dwaas.

Albert Einstein

•••

Iedereen kan boos worden – dat is gemakkelijk, maar boos worden op de juiste persoon en in de juiste mate en op het juiste moment, met het juiste motief en op de juiste manier, dat ligt niet in ieders macht en is niet gemakkelijk.

Aristoteles

•••

•••

•••

Het was zo’n ochtend dat je weet dat je een rotdag voor de boeg hebt en dat alles verkeerd zal gaan.

Je voelt het aankomen, omdat je de hele nacht uit je slaap bent gehouden door de blaffende hond van de buren, muskieten zijn er op de een of andere manier in geslaagd door het gaas voor je raam heen te komen en als je dan eindelijk de slaap hebt weten te vatten, word je in het holst van de nacht wakker gebeld door iemand die per abuis jouw nummer heeft ingetoetst. En of dat allemaal nog niet erg genoeg is, mors je, als je eenmaal bent opgestaan, hete koffie op jezelf. Maar er zit niets anders op. De dag is daar, aanvaard maar dat het leven hard is en treed het onbekende tegemoet, wat er ook gebeurt.

Dat ‘onbekende’ was trouwens helemaal geen verschrikkelijk vooruitzicht. Ik was met vakantie in Rome en vrienden waren zo vriendelijk geweest om me uit te nodigen voor een dagtochtje naar hun huis op het platteland, even buiten Rome, om bij te komen en een lange middag samen door te brengen.

‘Bruce komt je ophalen,’ vertelden ze me.

Ik dronk mijn espresso met kleine teugjes en wachtte voor het hotel op de onbekende. Het was heet en de temperatuur zou zeker nog verder stijgen.

‘Aangenaam kennis te maken, Bruce!’ zei ik hartelijk toen hij voor me stilhield. ‘Hoe gaat het ermee?’

‘We hebben niet veel tijd, er is veel verkeer in de stad en we moeten opschieten. Stap in, snel!’

Ik was kennelijk niet de enige met een zware nacht achter de rug, dacht ik, en ik gehoorzaamde zijn bevel, me verheugend op het bereiken van onze eindbestemming.

Er was inderdaad geen doorkomen aan en iedereen leek haast te hebben. Het duurde een eeuwigheid voordat we het centrum uit waren, zigzaggend door het onvoorspelbare verkeer en de massa gierende scooters die uit alle richtingen kwamen. We waren nog maar een paar minuten op weg of ik kreeg een helder lesje in natuurkunde. In Rome, besefte ik al snel, is de echte duur van de kleinste eenheid van tijd – de kortste tijdspanne – die tussen het op groen springen van het stoplicht en het moment waarop de automobilist achter je begint te toeteren en te schreeuwen. Intussen klaagde Bruce steen en been over van alles: alle andere automobilisten waren zondagsrijders of wegpiraten, idioten en hufters. Toen we eindelijk de snelweg bereikten, hield onze airco ermee op terwijl voor ons een oneindige zee van auto’s opdoemde.

‘Fantastisch, wat nu weer?’ blafte Bruce.

Dat zag er niet veelbelovend uit, dacht ik, maar ik draaide het autoraampje naar beneden en leunde gelaten achterover.

Bruce verkrampte daarentegen nog meer. Hij begon met zijn vingers op het stuur te trommelen. Elke roffel was een onderdeel van een aftelprocedure, alsof het het laatste restje betrof van zijn wegebbende geduld.

‘Alles oké, Bruce?’ had ik het lef te vragen.

Hij schonk niet echt aandacht aan mijn vraag, zijn blik was gevestigd op de rijen auto’s die zich voor hem uitstrekten. Hij begon agressief te toeteren, onderhand zijn raampje naar beneden draaiend. Hij riep een reeks krachttermen in de richting van de auto’s om ons heen, alsof de file zou krimpen door zijn claxonnade en zijn gevloek en getier.

Een halfuur later, toen we wonder boven wonder onze afslag bereikten, werden we gesneden door een automobilist die brutaal over de vluchtstrook was gereden en naast ons opdoemde… en zijn middelvinger naar ons opstak!

Toen begon ik me pas echt over ons aller veiligheid zorgen te maken. De hemel buiten was wolkeloos, maar Bruce’ gezicht stond op onweer. Het leek wel alsof hij zat opgesloten in een nauwe gang met als enig doel er zo snel mogelijk uit te komen. Hij sprong uit de auto en begon tekeer te gaan tegen de andere bestuurder, maar die was allang doorgereden. Achter ons begonnen automobilisten te protesteren dat wij de afslag blokkeerden en nu richtte Bruce’ woede zich ook op hen, en hij riep hen toe dat ze allemaal hun mond moesten houden. Gelukkig bleven de andere bestuurders in hun voertuigen zitten en voor hij op hen af kon stormen trok ik hem terug de auto in.

We wisten weg te komen en om eerlijk te zijn was het enige waar ik aan dacht een hangmat in de schaduw van een boom bij het huis van mijn vrienden.

•••

Een overweldigende kracht

Boosheid is een nietsontziende emotie, een formidabele kracht die zich maar moeilijk laat bedwingen. Ze kan al de kop opsteken als alles niet loopt zoals je had verwacht. Mensen worden boos wanneer ze worden geschoffeerd, gekleineerd, beledigd of bepaalde soorten gedrag niet dulden. Boosheid is ook angst met een harnas aan. Ze fungeert als een defensieve, preventieve reactie voordat iemand jou iets kan aandoen. Boosheid kan zich impulsief en spontaan voordoen, onbezonnen, in korte en heftige uitbarstingen, maar ook in stilte, beraamd, duidelijk en beheerst. Boosheid kan een onmiddellijke reactie zijn op een provocatie en voeding voor toekomstige vergelding. Het interessante aan boosheid is dat ze heel lang kan sluimeren, en dan ineens tot een uitbarsting kan komen om vervolgens weer te bekoelen. Is de ergste uitbarsting van blinde woede voorbij, dan kun je nog heel lang boos op iemand blijven. In al haar vormen brengt woede onvermijdelijk moraliteitsbesef met zich mee. Het onvermogen om impulsieve neigingen de baas te blijven stelt je karakter op de proef en kan worden beschouwd als zwakte of als een nederlaag van de wil. Toegeven aan woede kan gevolgen hebben voor onze positie in het maatschappelijk verkeer en kan onze interpersoonlijke betrekkingen op het spel zetten.

Van alle emoties is boosheid zonder enige twijfel de emotie die mij het vreemdst is. Ik ben niet opvliegend van aard en ga ook niet snel tegen iemand tekeer. Ik kan een korte woordenstrijd met iemand hebben en zonder er doekjes om te winden duidelijk maken wat ik vind, omdat ik er niet van houd om in een gesprek verkeerd begrepen te worden en denigrerend te worden behandeld. Zo nu en dan kan ik in een oververhit telefoontje met een klantenservicelijn ook doortastend op mijn rechten wijzen. Maar ik laat me niet snel verleiden tot een agressieve woordenwisseling en al helemaal niet tot lichamelijk geweld. Ik heb me nooit tot geweld aangetrokken gevoeld. Toch kan ik me situaties indenken waarin ik heel boos zou kunnen worden, bijvoorbeeld wanneer iemand het op mijn familie of een van mijn beste vrienden zou hebben voorzien, vooral als het voor mijn ogen zou gebeuren.

•••

Waarom reageerde Bruce zo heftig op een onvoorziene file op zaterdagochtend? Waarom kon hij niet beter met zijn frustratie omgaan en wat dreef hem ertoe zo tekeer te gaan tegen andere automobilisten?

Toen we eenmaal bij het huis van onze vrienden waren aangekomen, kwam Bruce met een ijskoud drankje al snel tot bedaren. Op een rustig moment vertelde hij me dat hij in het verleden wel vaker last had gehad van dergelijke woede-uitbarstingen. In bepaalde omstandigheden kon hij heel vervelend worden, vervolgens had hij er spijt van en was er niet blij mee. Vooral als zijn geduld op de proef werd gesteld was hij vaak niet in staat om zich te beheersen en dat baarde hem natuurlijk zorgen. Als iemand hem tegensprak of het niet met hem eens was, dan maakte hij daar heibel over en soms kon hij het flink met iemand aan de stok krijgen. Maar die woede-uitbarstingen deden zich ook voor als hij alleen was. Ooit had hij na een akkefietje op zijn werk de voorruit van zijn auto stukgeslagen om zijn woede te koelen. Hij dacht dat er iets met hem aan de hand was en vroeg mij of zijn herhaaldelijke en onbedwingbare woede-uitbarstingen misschien te maken hadden met zijn genen en de inrichting van zijn hersenen.

Sommige mensen zijn beslist eerder geneigd tot woede dan andere. Maar hoe komt dat? Komen we agressief ter wereld of is die drift een gevolg van opvoeding, of een reactie op sociaal negatieve ervaringen of een ongunstig milieu?

In dit hoofdstuk zal ik me met deze vraag bezighouden door te vertellen wat de neurowetenschappen weten met betrekking tot boosheid en geweld en welke mechanismen in het brein ten grondslag liggen aan zelfbeheersing.

Maar ik moet eerst nog heel veel vertellen over emoties in het algemeen.

•••

De herkomst van de emoties

Het is ondenkbaar om over emoties te spreken zonder het werk van Charles Darwin daarin te betrekken. De briljante Britse natuurkenner, vooral bekend omdat hij de man is achter de theorieën van natuurlijke selectie en evolutie, had oog voor het belang om te begrijpen hoe wij emotioneel voelen en handelen. In 1872, een tiental jaren na On the Origin of Species, publiceerde Darwin een prachtig boek, getiteld The Expression of the Emotions in Man and Animals, zijn grootste nalatenschap op het terrein van de psychologie. [1]

Darwins onderzoek kwam voort uit een nuttig tijdverdrijf. Tijdens etentjes in zijn landhuis in Kent vroeg hij zijn gasten de gevoelens te beschrijven en te becommentariëren die ze op een aantal afbeeldingen herkenden. Die afbeeldingen bestonden uit elf zwart-witfoto’s van het gezicht van een bejaarde man, genomen door de Franse anatoom Guillaume-Benjamin-Amand Duchenne. Op verschillende spieren had Duchenne elektroden bevestigd waarmee hij een reeks gezichtsuitdrukkingen kon genereren. Darwin vroeg zijn gasten te beschrijven welke emotie ze dachten dat de man vertoonde. Darwin was een verwoed verzamelaar, altijd op zoek naar afbeeldingen met menselijke emoties. Hij stroopte galeries en boekwinkels af naar afbeeldingen en afdrukken die zijn onderzoek verder konden helpen. Ten slotte riep hij de hulp in van de fotograaf Oscar Rejlander, die hem hielp de emoties in beeld te brengen waarnaar hij op zoek was. Darwins experiment is naar tegenwoordige maatstaven misschien niet wetenschappelijk te noemen – hij verliet zich op slechts drieëntwintig gasten en zijn bronnen waren divers en van discutabele objectiviteit – maar toch was het voor die tijd een uiterst originele en boeiende onderneming. Dat Darwin foto’s en portretten gebruikte, betekende tevens een enorme stap vooruit in de geschiedenis van de toepassing van wetenschappelijke illustraties. [2]

De belangrijkste verdienste van Darwins boek was dat het emoties portretteerde als resultaat van evolutie. Door gedetailleerde beschrijvingen te geven van emotionele uitdrukkingen in dieren en mensen beklemtoonde Darwin dat je emoties in het dierenrijk met elkaar kunt vergelijken. Daarmee bedoelde hij niet dat menselijke woede bijvoorbeeld vergeleken kan worden met een woedend blaffende hond, of dat menselijke angst hetzelfde is als de angst van een kat, maar dat het evolutionaire doel van het mechanisme van verdediging en bescherming achter deze emoties een overeenkomstige functie heeft. Darwin bedoelde dat emoties voortkwamen uit aanpassingsoverwegingen en dat ze hun evolutionaire oorsprong hadden in de lagere dieren. Net als onze ogen, benen en andere delen van onze anatomie zijn de emoties – en alle hersencircuits en lichaamsdelen die we nodig hebben om ze te kunnen ervaren – ontwikkeld door natuurlijke selectie. Binnen dit algemene kader wordt het gemakkelijk in te zien dat het belang van Darwins diepgaande onderzoek ligt in de bevestiging dat emoties in de eerste plaats in het lichaam plaatsvinden: als fysiologische reactie op gebeurtenissen in de omgeving – of natuurlijk als gevolg van de gedachten en de fantasie die ze oproepen – wat zich manifesteert in verschillende fysiologische veranderingen.

In essentie houdt deze opvatting vandaag de dag nog stand in het licht van modern neurowetenschappelijk onderzoek en onderzoek naar emoties in lagere zoogdieren zoals knaagdieren. De meeste mensen vragen zich sceptisch af: hoe kun je boosheid, vreugde of angst bestuderen in een muis of een rat? Het antwoord is eenvoudig: dat kan niet. Er is ook geen wetenschapper die dat doet. In het laboratorium worden alleen de universele aspecten van de emoties onderzocht, zoals ze tot stand komen door toepassingsgerichte circuits die dieren en mensen in staat stellen zich te handhaven en zich te ontwikkelen. [3] In evolutionaire termen kwam uit Darwins studie naar gezichtsuitdrukkingen naar voren dat alle organismen over aangeboren emotionele oermechanismen beschikken die hen in staat stellen te overleven. Aan de uitersten van het spectrum van dergelijke mechanismen bevinden zich toenadering en ontwijking, strategieën voor respectievelijk genotbevrediging en pijnvermijding. Voedsel en seks zijn duidelijk krachtige motieven voor toenadering omdat ze genotbeleving en bevrediging met zich meebrengen – bovendien bevorderen ze de voortplanting en garanderen daarmee het voortbestaan. Roofdieren of andere gevaarlijke, angst veroorzakende situaties daarentegen zetten aan tot vluchten en ontwijken. Om te overleven moeten we in staat zijn om zowel toenadering als ontwijking te ervaren. Deze twee primaire overlevingsmechanismen hebben zich door de evolutie heen gehandhaafd en worden in het hele dierenrijk en in verschillende menselijke culturen gedeeld. Met genot en angst aan de uiteinden is er zoiets als een emotionele regenboog van positieve en negatieve emoties. Het onderscheid hier is niet tussen goed en kwaad. Nogmaals, toenadering en ontwijking zijn in dezen een goed leidend beginsel. De negatieve emoties zijn boosheid, schuld, schaamte, spijt, angst en verdriet, die alle impliceren dat we ons ergens tegen moeten verdedigen of ergens aan moeten zien te ontkomen. De positieve emoties zijn empathie, geluk, genot, nieuwsgierigheid en hoop, die alle de geneigdheid en de wens suggereren dat we ons openstellen voor de buitenwereld.

Dan moet er nóg een belangrijk onderscheid gemaakt worden, en wel tussen emoties en gevoelens. Gevoel is emotie die vertaald wordt naar het bewuste. Emoties ontwikkelen zich als biologische processen, ze bereiken hun hoogtepunt in persoonlijke, mentale ervaringen. Het contrast bestaat hier uit de uiterlijke en zichtbare aspecten van een emotie enerzijds en de innerlijke, eigen ervaring anderzijds. De uiterlijke kant is een verzameling biologische reacties – van gedragsveranderingen en veranderende hormoonspiegels tot veranderingen in de gezichtsuitdrukking – die in de meeste gevallen wetenschappelijk kunnen worden gemeten. De innerlijke kant is het gevoel, de persoonlijke bewustwording van die emotie (filosofen noemen de studie naar deze subjectieve ervaring fenomenologie). [4] Daarom kunnen we onze eigen gevoelens tamelijk betrouwbaar beschrijven, maar niet de innerlijke ervaringen van anderen, althans niet in dezelfde mate van betrouwbaarheid. We kunnen slechts uiterlijke reacties waarnemen en theoretiseren of intuïtief aanvoelen wat anderen innerlijk ervaren. In een laboratorium kunnen wetenschappers hersenactiviteit aan het licht brengen die te maken heeft met vreugde of verdriet. Maar ze kunnen geen vinger krijgen achter de innerlijke betekenis van vreugde of verdriet in de persoon die ze ervaart. Emoties zorgen ervoor dat onze hersenen met elkaar kunnen praten. Ze zijn de betrouwbaarste weergave van onze innerlijke wereld, die uiterlijk een vertaling vindt in onze gezichtsuitdrukking.

•••

Darwins tweede belangrijke ontdekking in de studie naar emoties was dat hij liet zien dat ze universeel zijn. Als emoties zijn aangeboren en een product van de evolutie zijn, stelde hij, dan moeten ze overal en in alle culturen voorkomen. Als alle mensen op de wereld dezelfde ogen, mond, neus en aangezichtsspieren hebben, dan moeten ze ook zodanig zijn uitgerust dat ze dezelfde emoties kunnen vertonen. Om dat te laten zien nam hij de werkwijze van de antropologen over. Hij stuurde een gedetailleerde vragenlijst over alle mogelijke emoties naar hoogopgeleide vrienden en andere geleerden en naar missionarissen die destijds in verre landen en streken reisden als Australië, Nieuw-Zeeland, Maleisië, Borneo, India en Ceylon. Hij kreeg zesendertig antwoorden terug. Het was waarschijnlijk een van de eerste gedrukte enquêtes die ooit zijn gemaakt. Darwin vroeg zijn correspondenten te rapporteren of de bevolkingen van die afgelegen culturen, en in het bijzonder de oorspronkelijke stammen, gezichtsuitdrukkingen en lichaamshoudingen vertoonden die vergelijkbaar waren met wat hij kende uit Groot-Brittannië en Europa.

Darwins oeuvre is een rijke bron voor een goed begrip van de emoties. Zijn nalatenschap is van onschatbare waarde en een inspiratie voor veel andere geleerden op dit terrein. [5] Ik zal herhaaldelijk naar Darwin verwijzen wanneer ik gewag maak van de belangrijkste kenmerken van emoties, en dan vooral van gezichtsuitdrukkingen. Laten we beginnen met de gelaatskenmerken van boosheid.

•••

De lelijke gedaante van boosheid

Darwin was niet alleen een ongelooflijk originele denker, hij was ook nog eens een helder en beeldend schrijver. Zijn beschrijvingen zijn zo concreet en secuur dat je de lichaamshoudingen waarover hij schrijft zo voor je ziet, ook al moeten we het zonder foto’s stellen.

Over boosheid merkt Darwin op dat het ‘hart en de bloedsomloop er altijd een rol bij spelen’. Er gaat inderdaad niets boven een woede-uitbarsting om je bloed aan het stromen te krijgen en een rode blos op je wangen te toveren – probeer het maar eens, vooral als je het koud hebt. Je aderen vullen zich met bloed en zetten zichtbaar uit, vooral op je voorhoofd en in je hals. Bloed stroomt naar je handen alsof ze voorbereid moeten worden om in het geweer te komen. Darwin wist dat de hersenen een rol speelden in het opwekken van woede en hij maakt dat duidelijk wanneer hij zegt dat ‘het opgewonden brein’ energie stuurt naar de spieren en ‘kracht naar de wil’. Alles welbeschouwd is woede een elektriserende emotie. Ze geeft ons de kracht om in actie te komen. Een boos gezicht wordt ‘rood of paars’. Wie boos is, kijkt dreigend. Darwin merkt ook op dat de mond doorgaans stevig gesloten blijft om vastberadenheid uit te stralen en dat de tanden knarsen. Soms laten we onze tanden zien, om de tegenpartij te tonen dat we hem rauw lusten.

Ook je stem verandert als je boos bent. In een woedeaanval kan er zo’n woordenstroom naar buiten komen en gebeurt er in je mond zoveel dat je gaat ‘schuimbekken’ – zoals Darwin het noemde – en wat je zegt bijna onverstaanbaar wordt. En inderdaad, wanneer het er hard aan toegaat is woede een luidruchtige emotie die zich ontlaadt in een schrille, wilde wirwar van geluiden. Eén ding is zeker aan boosheid: ze escaleert. En je ziet de woede zich in iemands gezicht opbouwen. Dat niet alleen: het lijkt wel alsof het hele lichaam meedoet en opzwelt totdat het ten slotte uiteenspat in verbaal en fysiek geweld.

•••

Een ongerechtvaardigde oorlog

Boosheid is een illustratie van de onstuitbare kracht van de emoties. Ze stelt je beoordelingsvermogen op de proef, door je te dwingen na te denken over hoe je je in frustrerende omstandigheden moet gedragen, hoe je adequaat moet reageren op beledigingen en hoe je moet beslissen wat de beste handelwijze is. Boosheid is onontkoombaar verweven met het maken van keuzes. Woede voelen brengt vragen naar boven over normen en waarden en keuzes, en dus over ethiek, moraal en houding.

In de geschiedenis van de ideeën ging het te lang over het vinden van een verklaring voor hoe we ons beoordelingsvermogen gebruiken, en daarbij voerde een al te starre en simplistische veronderstelling de boventoon. De emotie werd categorisch van de rede gescheiden; deze twee werden als tegenovergestelde polen beschouwd in ons denkend bestaan. Van de moraliteit werd gezegd dat ze stevig verankerd was in het logisch denken, terwijl daar geen plaats was voor de emoties. Deze tot voor kort zo diep in onze cultuur gewortelde en tweedracht zaaiende theorie vindt haar oorsprong in het oude Griekenland, de bakermat van het westerse denken, en dan vooral in de geschriften van de filosoof Plato (427-347 v. Chr.), een toegewijd leerling van Socrates.

Plato’s gedachten over de emotie en de rede worden bijna expliciet vormgegeven in de Republiek, zijn essay over de moraal en de ideale staat, maar ook in het vervolg, de Timaeus, waar hij zijn ideeën over de fysiologie van de ziel uiteenzet en een duidelijke verwijzing maakt naar de delen van het lichaam waar de ziel volgens hem huisde. [6] Volgens Plato was de menselijke ziel onderverdeeld in drie hoofdsoorten passies of energieën: de rede, de emoties en de begeerte. Van deze drie was de rede verreweg het edelst, terwijl de emotie, en temeer de begeerte, van een lagere orde waren, met een lagere status. De begeerte behoorde tot de basisbehoeften, denk aan eten en seks, maar ook de zucht naar geld en bezittingen viel eronder. De emoties waren ongeremde, directe reacties, zoals boosheid of afkeer, maar ook dapperheid. De rede daarentegen stond voor kalme overweging, ijver, overtuigingskracht en gedachtewisseling. Overigens was Plato’s drieledige ziel de weerspiegeling van zijn drie-enige staat. De laagste sociale klasse, het proletariaat, belichaamde de begeerte, met name gierigheid en hebzucht. In de klasse van de krijgers domineerden de emoties. De orde van de wachters, de hoogste klasse in Plato’s maatschappij, personifieerde de rede.

Plato kende aan de rede het grootste gewicht toe, met de bewering dat alleen een redelijk mens zowel rechtvaardig als deugdzaam kon zijn. Eigenlijk moesten de passies zwichten voor wat de rede dicteerde. Plato’s drieledige idee van de geest hield, met verschillende aanpassingen, bijna twee millennia lang vrijwel onbetwist stand.

Sigmund Freud (1856-1939), de Weense arts en de vader van de psychoanalyse, die groot belang hechtte aan de emoties, maakte de rede los van de basale instincten en erkende het conflict tussen beide. De primitiefste menselijke begeerten bestonden uit wat Freud het id noemde, Latijn voor ‘het’. Dit vage, amorfe deel van de menselijke geest herbergde de elementairste instincten. De werking van het id staat los van welke logica of ratio ook. Ze ligt ook buiten onze bewuste perceptie en controle. In wezen is het id het meest rudimentaire geestelijke overlevingsmechanisme dat we delen met alle lagere dieren, waarmee we allemaal geboren worden, en dat twee oogmerken heeft: genotbevrediging en pijnvermijding (fig. 1).

Boven het id stond in Freuds hiërarchie van de geest het ego, waaronder de menselijke rationaliteit werd begrepen. Het ego werkt zowel bewust als onbewust. In zijn bewuste vorm zorgt het ego voor de perceptie van en de relatie met de buitenwereld door middel van de vijf zintuigen. Door het ego kunnen we vooruit plannen. Door zijn onbewuste eigenschappen heeft het ego ook een remmende werking op het id, doordat het sommige instinctieve drijfveren onderdrukt.

Ten slotte stond boven aan de ladder het superego, ons geweten en de zetel van ons schuldgevoel, een moreel apparaat gevormd door maatschappij en cultuur.

Ondanks Freuds aanvankelijke belangstelling voor de hersenen – hij begon zijn loopbaan als een zeer gerespecteerd zenuwarts – hield hij zich niet bezig met de fysieke locatie van deze onderdelen van de menselijke geest. Toch heeft hij verschillende keren opgemerkt dat zijn psychologische theorie van de geest ooit zou worden vervangen door een fysiologische en chemische pendant. En die voorspelling is uitgekomen.

•••

Fig. 1 — Freuds structuur van het menselijk brein. Onze geestelijke processen vinden merendeels onbewust plaats, zwevend onder ons bewustzijn. Slechts een klein deel van onze gedachten en emoties is volledig bewust (bovenkant diagram). Het id symboliseert onze basale instincten. Het ego is de zetel van onze rationaliteit en regelt bewust onze relatie met de buitenwereld. Onbewust onderdrukt het ook sommige van de instincten van het id. Het superego symboliseert ons morele besef, gevormd door maatschappij en cultuur. (Naar een diagram in New Introductory Lectures on Psychoanalysis, 1933, Lezing XXXI.) [7]

•••

Ideeën liggen vast in de hersenen

De aloude scheiding tussen emotie en rede hield tot niet zo lang geleden stand, deels omdat ze bevestiging vond in de kennis omtrent het anatomische en functionele ontwerp van de hersenen. [8]

Overeenkomstig de heersende grondregels van de evolutionaire ontwikkeling werden de hersenfuncties gesitueerd volgens de gangbare functionele indeling van de hersenen in de evolutionaire geschiedenis. De arbeidsverdeling was ruwweg als volgt.

In de oudste delen van de hersenen lagen de primitiefste en meest rudimentaire hersenfuncties. In moderne grafische afbeeldingen liggen ze binnen in de hersenen, in de tijd gemeten: het oerbegin. Hoe verder naar buiten, hoe ingewikkelder de taken die de hersenen konden uitvoeren. Diep binnen in de grillige bochten van het brein, boven op de ruggengraat, bevindt zich de hersenstam, een soort automatisch overlevingsmechanisme, zonder welk we zelfs niet zouden kunnen ademen. De hersenstam is de steunpilaar van ons fysiologische bestaan (fig. 2). Hij bevat structuren als de medulla, die de ademhaling en hartslag reguleert en signalen uitwisselt met de vitale organen. Zie hem maar als de ‘hoofdschakelaar’ van de hersenen. Als er iets met je hersenstam gebeurt, dan gaat het hele systeem plat en daarom ook kan letsel aan de hersenstam, bijvoorbeeld als gevolg van een val, je fataal worden. Verder naar buiten, maar nog steeds in de kern van de hersenen, zitten de onderdelen die emoties toevoegen aan de basale overlevingsmechanismen van de hersenstam. In deze dieptestructuren worden de emoties in hun primitiefste vorm verwerkt. Samen horen deze delen – die weefsel bevatten met zonderlinge, bijna mythische namen als thalamus, hippocampus en amygdala – tot het limbisch systeem. Limbisch is afgeleid van het Griekse limbus, dat rand of zoom betekent, een toepasselijke naam voor deze hersengedeelten, die boven op de hersenstam liggen.

•••

Fig. 2 Schematisch diagram van de hersenstam, het limbisch systeem en de neocortex.

•••

Tot slot is er nog de cortex (Latijn voor schors), die verpakt ligt rondom het limbisch systeem en de hersenstam. De cortex is de laatste toevoeging aan het brein, maar is tevens het meest ontwikkeld. Eerst was hij nogal dun. Gedurende zijn evolutionaire ontwikkeling, die miljoenen jaren duurde, bleef hij groeien binnen de grenzen van de schedel, waardoor het aantal zenuwcellen en daarmee zijn capaciteit toenam. Meer dan honderd miljoen jaar geleden onderging de cortex bij zoogdieren een opmerkelijke groei en ontwikkelde hij zich tot wat nu de neocortex wordt genoemd, de meest geavanceerde versie van de cortex. [9] Hij ligt als een kap over de rest van de hersenen heen en zijn weefsel bestaat uit grote kronkels, waardoor hij doet denken aan een gekreukt laken.

De cortex bestaat uit hersenwindingen, de gyrii genoemd, die gescheiden worden door de sulci (ondiepe groeven). Binnen de neocortex, het deel dat de meeste verandering heeft ondergaan en in de geschiedenis van de zoogdieren zo in omvang is toegenomen, ligt het voorste deel, de prefrontale cortex, of PFC, vlak achter je voorhoofd en ogen.

De PFC neemt ongeveer een derde van het gehele volume van de hersenschors in beslag. De mens is de enige soort op aarde met zo’n grote en geavanceerde prefrontale cortex in verhouding tot zijn lichaamsomvang. Als we de ontwikkeling van de hersenen vergelijken met de constructie van een huis, dan is de prefrontale cortex de hoogste verdieping, de imposante zolderkamer van de hersenen. Hij helpt ons met plannen maken en met het nemen van beslissingen. Ook helpt hij ons kortetermijngeheugen. Als iemand je een telefoonnummer geeft, dan onthoud je dat via de PFC alvorens het in je mobieltje op te slaan. Grofweg zorgt de PFC ervoor dat je je aandacht erbij houdt. Hij helpt je je te concentreren zonder dat je steeds wordt afgeleid.

Belangrijk is dat de PFC zich tijdens de puberteit ontwikkelt. Die ontwikkeling gaat door tot na de puberteit, tussen je twintigste en vijfentwintigste; daarom zijn pubers en jongvolwassenen niet goed in het maken van plannen en het nemen van moeilijke beslissingen en zijn ze eerder geneigd risico’s te nemen.

Al deze hersengebieden liggen niet simpelweg boven op elkaar. Ze zijn met elkaar verbonden en vormen een geïntegreerd, harmonieus geheel met een functionele vorm. Het meer rationele deel kwam voort uit de al bestaande impulsieve kern en als gevolg daarvan zijn de twee delen hecht en strategisch met elkaar verbonden om met elkaar te communiceren en de emoties te sturen.

•••

Eeuwenlang dus werden rationaliteit en emotionaliteit beschouwd als twee contrasterende eigenschappen van het brein, die opereerden als waren het concurrerende gebieden. Ze waren als twee vloeistoffen die elkaar leken af te stoten en nooit met elkaar konden mengen, zoiets als olie en water. Het rationele brein helpt ons feiten te analyseren en externe gebeurtenissen te beoordelen, terwijl het emotionele brein ons iets vertelt over onze interne staat. [10] In de afgelopen twintig jaar is deze rigide scheiding in de werkverdeling van de hersenen in twijfel getrokken. De geografische grenzen van het brein met betrekking tot het uitvoeren van rationele taken en emoties zijn vervaagd. Het prefrontale deel van de hersenen heeft de teugels van de rationaliteit nog steeds in handen, maar levert ook een bijdrage aan de emoties.

Deze cruciale en fascinerende omslag in onze kennis van de rol van emoties wordt ondersteund door experimenten, met name door een experiment van de hersenwetenschapper Antonio Damasio. Maar voordat we daarnaar kijken, moet ik eerst een verhaal vertellen.

•••

Een gevoelige huid

Het is goed gebruik in de biologie en de medicijnen om de gewone werking van de functie van weefsel, een orgaan of zelfs een gen te begrijpen door simpelweg waar te nemen wat er gebeurt wanneer die functie wordt beschadigd, verwijderd of verstoord. In de geschiedenis van de neurologie hebben patiënten met hersenletsel of hersenchirurgie waardevolle en fascinerende verhalen opgeleverd die illustreren hoe beschadiging van bepaalde hersengebieden kan leiden tot opvallende gedragsveranderingen. Sommige van die verhalen zijn bijzonder indrukwekkend en spreken tot de verbeelding.

Verreweg het beroemdste en vaakst vertelde verhaal is dat van Phineas Gage, een vijfentwintigjarige Amerikaan die als voorman werkzaam was in de spoorwegbouw en tijdens zijn werk een rampzalig en opmerkelijk ongeluk kreeg. Tijdens de aanleg van een spoorweg in de staat Vermont moest de ondergrond geëffend worden, waarbij Gage verantwoordelijk was voor het uitvoeren van gecontroleerde explosies. De werkwijze was tamelijk simpel: Gage moest boorgaten graven en vullen met dynamiet, de lont aanbrengen en de explosieve lading ten slotte met een ijzeren staaf aanstampen nadat het gat was opgevuld met zand. Op 13 september 1848 ging er iets mis in het protocol doordat iemand hem riep en hij even omkeek. Gage begon met aanstampen voordat een van zijn collega’s de laag zand had aangebracht. Die fout werd Gage fataal, want zonder het zand gaat de explosie niet de diepte in maar verspreidt ze zich van de rotsmassa vandaan. Het gevolg was dat de ijzeren staaf van ruim een meter lang en drie centimeter dik door de kracht van de explosie wegschoot, via zijn linkerwang dwars door zijn hoofd ging om een paar meter verderop neer te komen, en iedereen die er getuige van was versteld deed staan. [11]

Wonder boven wonder overleefde Gage het ongeluk. Hij was wel even buiten bewustzijn, maar na een paar weken was hij volledig hersteld. Zijn taalgebruik en intellectuele vermogens waren geheel onaangetast gebleven. Hij kon lopen, rennen, praten en normaal met mensen omgaan en hij kon zelfs weer aan het werk. Maar na verloop van tijd werden er toch veranderingen waargenomen in zijn persoonlijkheid.

Voor het ongeluk met de ijzeren staaf die zijn schedel en hersenen doorboorde werd Gage door iedereen beschouwd als een hoffelijke, loyale en vriendelijke man. Op het werk werd hij geprezen als een van de beste en meest competente arbeiders, de favoriet van het bedrijf. Maar na het ongeluk en ook tijdens zijn herstelperiode al had hij last van woede-uitbarstingen, werd hij brutaal en impulsief en verloor het vermogen om de sociale aanvaardbaarheid van zijn gedrag te kunnen beoordelen. In zijn gedrag jegens anderen werd hij onbetrouwbaar, agressief en onverantwoordelijk. [12] Uiteindelijk werd Gage door vrienden en bekenden in de steek gelaten. Hij raakte zijn baan kwijt en kon nergens meer werk vinden. Hij raakte aan lagerwal en stierf een tiental jaar later.

Dit tragische verhaal is wetenschappelijk overtuigend omdat het een verband aantoont tussen hersenbeschadiging en gedrag, vooral sociaal en moreel gedrag. [13] In Gages geval bleek dat beschadiging van een deel van de hersenen ernstige en zichtbare gevolgen kan hebben op iemands persoonlijkheid. Zijn schedel en de beruchte ijzeren staaf werden tentoongesteld in het Warren Anatomical Museum van Harvard University en opmerkelijk genoeg kregen ze niet de aandacht die ze verdienden. Halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw besloten Antonio Damasio en zijn collega’s aan de medische faculteit van de Universiteit van Iowa het ongeval te reconstrueren en de beschadigde hersengebieden nauwkeurig in kaart te brengen. Ze stelden vast dat de staaf vooral de ventromediale prefrontale cortex had geraakt. Dat was een belangrijke aanwijzing. Damasio had patiënten gezien met dergelijke beschadigingen en vergelijkbaar gedrag. Daarom onderzocht hij hen eerst.

Een van de eerste experimenten van de onderzoeksgroep om de rol te van de emotie in de besluitvorming vast te stellen richtte zich op gokken. Niet iedereen is beroepsgokker, maar we worden allemaal geconfronteerd met beslissingen waarbij beoordeeld moet worden of er risico’s in het spel zijn, of er sprake zal zijn van winst of verlies en of er keuzes gemaakt moeten worden waarvan je niet weet of ze in aanleg schadelijk, contraproductief en onomkeerbaar zijn. Dit zijn nu eenmaal de onzekerheden in het leven.

De spelers in het gokexperiment kregen een startbedrag van tweeduizend dollar en vier spellen kaarten, met de vraag om uit elk spel kaarten te trekken. [14] Met elke getrokken kaart kon geld verdiend worden of moest geld worden ingeleverd. De deelnemers moesten aan het einde van het spel zoveel mogelijk winst hebben gemaakt. Maar er school een geheim patroon in de kaarten. In twee spellen zaten kaarten met de hoogste beloningen, tot wel honderd dollar. Tegelijkertijd bevatten ze ook kaarten waarbij evenzo grote bedragen moesten worden ingeleverd. Die twee spellen leken lucratief te zijn, maar droegen dus ook het grootste risico met zich mee. Op het eerste gezicht konden de gokkers niet weten wanneer er een ongunstige kaart op tafel kwam. Daarentegen was bij de twee minder verraderlijke spellen kaarten het hoogst te winnen bedrag slechts vijftig dollar, maar de verliezen waren ook nooit erg hoog. Trekken uit de spellen met de lage bedragen bleek doorgaans het lucratiefst.

De gokkers in het experiment werden verdeeld in twee groepen: mensen met gezonde hersenen en patiënten met beschadigingen in de mediale prefrontale cortex. Net als Phineas Gage kunnen de laatsten moeilijk beslissingen nemen. Dat realiseerde Damasio zich bijvoorbeeld toen hij ze mee uit lunchen nam en hun vroeg een restaurant te kiezen. Ze stelden het geduld van Damasio op de proef door een halfuur lang de voor- en nadelen van verschillende restaurants op te sommen. Het ene, waarschuwden ze, had goede prijzen maar was altijd leeg, dus dat zou wel niet zo goed zijn, maar aan de andere kant was er dan waarschijnlijk wel een tafel vrij; een ander was prijzig maar serveerde wel gulle porties. [15] Uiteindelijk konden de patiënten ondanks al hun gedelibereer geen keus maken. Een van hen, door Damasio Elliot genoemd, leek een beetje op Gage. Hij was overigens een heel intelligent, plezierig en charmant man met een scherp geheugen, maar verloor zijn baan, was gescheiden en kon niet behoorlijk plannen. Hij deed domme en onverantwoordelijke dingen en was onbetrouwbaar.

Goed, terug naar het experiment. Onder het kaarten gaven de gokkers een belangrijke aanwijzing, afkomstig uit hun huid, die ervoor zorgde dat Damasio dacht dat emotionele opwinding een rol speelde bij hun keuzes. Alle spelers waren aangesloten op een apparaat dat veranderingen mat in de skin conductance response, of SCR. SCR is een ingewikkelde benaming voor zweet. Als je je zenuwachtig maakt, onder druk staat of op een andere manier emotioneel wordt geprikkeld, begint je huid licht te zweten, ook al is er met het blote oog niets van te zien. In een laboratorium is het gemakkelijk te meten. Tijdens het spel kozen de gokkers met de ‘gezonde’ hersenen liever kaarten uit de voordelige stapels kaarten. Op bewust niveau wisten ze niet wat er precies aan de gang was of waarom het verstandiger was dat besluit te nemen. Maar hun lichamen wisten het wel. Elke keer dat ze een kaart namen uit het risicovolle kaartspel, gaf hun huid angstsignalen af en die emotionele kracht wees hun de weg naar de minder riskante kaarten. Zoals te verwachten viel, was het oordeel van de patiënten minder scherp. Wanneer ze hun handen uitstaken naar de hogere kaarten, was er nauwelijks tot geen huidreactie. Ze bleven kaarten kiezen uit de slechte spellen, ook al begonnen ze in te zien hoe nadelig die konden zijn.

Met andere woorden, het onvermogen om de emotionele seintjes van een situatie gewaar te worden leidt tot onzorgvuldige afwegingen.

Niet alleen speelde emotie een belangrijke rol bij het nemen van een besluit, maar op een bepaalde manier wist de emotie al wat het beste besluit was, en die nam ze meteen. Noem het intuïtie, het zesde zintuig of gewoon puur voorgevoel. Wat het ook is, emotie helpt bij het maken van keuzes.

Damasio’s stelling is dat dit soort intuïtie heel precies in de hersenen gegrift staat, denk aan de groeven in een grammofoonplaat. Hij noemt haar zelfs de ‘somatic marker’-hypothese (soma is Grieks voor ‘lichaam’). Elke keer dat we met een situatie worden geconfronteerd, registreren we de positieve of negatieve emotionele lading. Het is net alsof we emotionele kennis opslaan in ons brein. Het gedrag in het kaartspel met de twee groepen spelers suggereerde dat de verwerving van deze kennis op de een of andere manier een soort van functionele prefrontale cortex vereist – die in verbinding staat met het limbisch systeem – en dat de prefrontale cortex, in het bezit van deze kennis, ons handelen stuurt als een gids. De verkregen informatie wordt zelfs kostbare kennis wanneer zich weer zo’n soort situatie voordoet. De grote verliezen die ze opliepen leerde de gokkers met de gezonde hersenen over de risico’s van het trekken van slechte kaarten. De gokkers met hersenbeschadigingen in hun mediale prefrontale cortex konden die informatie niet registreren, laat staan terughalen, en maakten daardoor steeds dezelfde fout.

In het echte leven worden we met talloze situaties geconfronteerd waarin emotionele kennis goed van pas komt. Variërend van relatief simpele keuzes als de kleur waarin je je woonkamer wilt schilderen, waar je je vakantie gaat doorbrengen of welk schilderij je wilt aanschaffen, tot de meer gemotiveerde beslissingen over met wie je wilt daten, welk huis je wilt kopen en of je al dan niet een aangeboden baan moet accepteren. In elk van deze gevallen kunnen emotionele aanwijzingen je de weg wijzen. Het is bijna alsof de groeven van die plaat met dat ene nummer je een waarschuwing influisteren en je ingeven wat je moet doen.

•••

Damasio’s grensverleggende experimenten hebben ertoe geleid dat gangbare theorieën die de besluitvorming beperkten tot de sfeer van de rationaliteit volledig zijn herzien en vervangen door een nieuwe theorie, volgens welke emotie van essentieel belang is bij het nemen van beslissingen en de schijnbaar rationele keuzes die we maken. Emotie en rede zijn niet twee exclusieve functies van het brein. Er bestaat een wederzijdse afhankelijkheid tussen die twee. Vertrouwend op de rekenkundige eigenschappen van je brein kun je complexe analyses uitvoeren. Maar je zou niet in staat zijn om tot een goed overwogen besluit te komen, zoals Damasio’s experimenten laten zien. In extreme gevallen kom je zelfs helemaal niet tot een besluit. Je zou door de zorgvuldige afweging van de ontelbare voors en tegens van elke mogelijkheid blokkeren of de weg kwijtraken, net als de patiënten die maar geen restaurant konden kiezen. Het gebeurt wel eens dat je besluiten neemt zonder uiteindelijk te weten waarom je ze eigenlijk neemt. Onbewust hielp de emotie je bij je besluit, achter de rationaliteit die altijd op de voorgrond staat. De emotie maakt als het ware dus een eigen afweging en heeft evenveel gezag als de rationaliteit. De ratio kan niet eens functioneren zonder het doorslaggevende advies van de emotie.

Damasio’s experimenten zorgden er tevens voor dat de bestaande geografie van de hersenfuncties opnieuw in kaart moest worden gebracht. Ze lieten zien dat een gebied in de prefrontale cortex waarvan iedereen dacht dat het uitsluitend verantwoordelijk was voor de analytische, logische taken van de hersenen, daadwerkelijk meedoet met de emotie. Als dat niet zou gebeuren, dan zou de emotionele kracht die bijdraagt aan de besluitvorming op de een op andere manier niet in het proces geïntegreerd kunnen worden.

Na Elliot werden verschillende andere patiënten geobserveerd op zoek naar aanwijzingen ter bevestiging van de oorspronkelijke bevindingen. [16] In sommige gevallen resulteerden de beschadigingen van de prefrontale cortex in syndromen die werden gekenmerkt door verhoogde agressie en impulsiviteit. Een zesenvijftigjarige man met de initialen J.S. – ik noem hem Jay – werd bij de spoedeisende hulp van een Londens ziekenhuis binnengebracht nadat hij bewusteloos was aangetroffen met een verwonding aan zijn voorhoofd. [17] Onderzoek wees letsel uit aan de orbitofrontale cortex (en aan de linker amygdala), het laagste en voorste deel van de PFC, vlak achter de ogen. In het ziekenhuis al vertoonde hij abnormaal gedrag: zo reed hij rond met een ziekenhuiskarretje. Net als Gage en Elliot kon hij niet vooruit plannen, soms maakte hij doelloze tochtjes kriskras door Londen, zonder enig benul van tijd. Ook was hij niet in staat een baan te houden. De beschadiging aan zijn PFC bracht zijn vermogen om te plannen, dingen te onthouden en zijn aandacht ergens op te richten in gevaar. Maar hij was ook lichtgeraakt en agressief. Hij was lastig voor het ziekenhuispersoneel, dat hij meermalen aanviel en verwondde. Hij had alle besef verloren van wat voor anderen gevaarlijk kon zijn. Hij hield geen rekening met de veiligheid van mensen om hem heen en had geen spijt van zijn daden en kende geen schuldgevoel zelfs al mishandelde hij verplegend personeel. Eén keer reed hij een patiënt rond in haar rolstoel ofschoon ze uit protest een keel opzette. Hij was niet gevoelig voor opmerkingen dat zijn gedrag ontoelaatbaar was en hij aanvaardde ook geen verantwoordelijkheid voor zijn daden. [18]

Nader bewijs van de rol van de PFC in agressiebeheersing werd aangetroffen bij een groep delinquenten die in een spontane opwelling een moord hadden begaan. Hun hersenen vertoonden afwijkingen en verschillende gebieden van de PFC vertoonden een verminderde werking. [19]

De verzamelde gegevens van verschillende individuele patiënten wekken de indruk dat de PFC normaal een remmende werking uitoefent op weefsel van het limbische systeem, inclusief de amygdala. Maar wanneer de PFC beschadigd is of als er iets anders mee aan de hand is, dan verliest de amygdala deze remmende werking waardoor agressiebeheersing moeilijker wordt. [20]

Het algemene beeld dat uit dit onderzoek ontstaat is dat de prefrontale structuren een regulerende of modulerende rol uitoefenen op de limbische gebieden. De prefrontale cortex stelt paal en perk aan impulsieve uitbarstingen. Dat komt doordat de twee gebieden niet geïsoleerd zijn van elkaar. Integendeel, ze zijn op een subtiele manier met elkaar verbonden om ze in staat te stellen hun functies te integreren. De uiteindelijke uitkomst van een handeling moet zowel door het limbisch systeem als de prefrontale structuren nauwkeurig worden afgestemd.

Het uitoefenen van controle en de oordeelkundige toepassing van terughoudendheid komen goed van pas in een scala van handelingen die ze wenselijk maken, van de simpelste keuze tot de weerzinwekkendste gewelddaad. Zo is het bijvoorbeeld aan de prefrontale cortex te danken dat je de verleiding weerstaat om geld uit te geven dat je niet hebt, of koffie te drinken zonder suiker om de glucoseconsumptie te verminderen en een goed figuur te houden. [21] Zonder de PFC zou het erg lastig zijn om bepaalde taken tot een goed einde te brengen. We zouden ook onverschillig staan ten opzichte van de goede of kwade kanten van een bepaalde zaak en onze woede niet kunnen beteugelen.

•••

Een agressief stelletje

Er is nog een ander niveau waarop mensen afwijken in de mate waarin ze woede en gewelddadigheid aan de dag leggen. Van de anatomie van de hersenen gaan we nu een stap verder, naar iets voor het blote oog onzichtbaars: de genen.

De genetica houdt zich bezig met het zoeken naar verschillen. Om iets te leren over de functie van een gen moeten genetici bestuderen wat er gebeurt als er iets mee aan de hand is, als het ontbreekt of wanneer het veranderingen of – in biologentaal – mutaties heeft ondergaan. Een sterke aanwijzing dat agressie een genetische component heeft, komt uit Nederland. Een groep mannen uit dezelfde grote familie liet zich gaan in buitensporig agressief gedrag. [22] Ze vertoonden een verhoogde neiging tot agressieve uitbarstingen, buitensporige woedeaanvallen en gewelddadig, impulsief gedrag zoals verkrachting, poging tot moord, diefstal, brandstichting en exhibitionisme. [23] Een enkeling was ook niet helemaal geestelijk volwaardig. Het feit dat deze eigenschap binnen een en dezelfde familie persistent was, deed Han Brunner, in Amsterdam werkzaam als wetenschapper, vermoeden dat hun gedrag werd veroorzaakt door een afwijking in het genetisch materiaal en daarom maakte hij een analyse van de DNA-structuur van de familie. Hij deed een opmerkelijke ontdekking. Alle mannen waren drager van een foute variant van een gen dat verantwoordelijk is voor de productie van een enzym, monoamine oxidase A (MAO-A). De mutatie zat op hun X-chromosoom, het genetisch materiaal dat je erft van je moeder.

Enzymen breken onder andere moleculen af. MAO-A breekt neurotransmitters af, zoals dopamine, norepinefrine en serotonine – moleculen die hersencellen in staat stellen met elkaar te communiceren – die allemaal, ieder op hun eigen wijze, bijdragen aan de kwaliteit van je humeur en je persoonlijkheid. De mutatie in de Nederlandse mannen vormde een weinig voorkomende maar wel krachtige afwijking. Eigenlijk produceerden deze mannen helemaal geen MAO-A. [24] Na deze uitzonderlijke ontdekking gingen meer wetenschappers op onderzoek uit naar andere versies van het MAO-A-gen in de mens. [25] Er zijn geen grote verschillen in de sequentie van menselijke genen, maar er kunnen zich kleine verschillen voordoen op het niveau van de DNA-basen – de eenheden waaruit een DNA-molecuul is opgebouwd. Die verschillen zorgen samen voor zogeheten genetische variatie. Vaak hebben die veranderingen geen gevolgen. Soms kan het echter gebeuren dat de functionaliteit van een molecule verandert of teloorgaat.

En inderdaad, bij de meeste mensen is er genetische variatie voor MAO-A; dat wil zeggen dat er kleine verschillen zijn van individu tot individu in de desbetreffende DNA-sequentie van dat gen. Het MAO-A-gen kent twee vormen: een langere, ‘actieve’ versie die grote hoeveelheden van het enzym aanmaakt, en een kortere, ‘luie’ versie die weinig aanmaakt. Heb je een lagere hoeveelheid enzymen, dan zal er in je hersenen een minder effectieve en tragere degeneratie van neurotransmitters plaatsvinden. In een onderzoek uit 1993 werd ontdekt dat de kans groter was dat mannen met de luie versie impulsief en agressief gedrag vertoonden. Uit aanvullend bewijs bleek dat knaagdieren waarbij het MAO-A-gen was verwijderd een verhoogde waarde serotonine hadden en dat mannetjes zich veel agressiever gedroegen. [26]

Toen ontdekt was wat de consequentie was van het MAO-A-gen wat betreft agressie en geweld, kreeg het al snel de bijnaam ‘agressie-gen’ en er verscheen een hele reeks artikelen waarin de lage MAO-A-variant werd geassocieerd met agressie en gewelddadig gedrag, alsof agressie en geweld alleen maar het resultaat waren van slechte genen.

In de jaren negentig van de vorige eeuw, toen deze ontdekkingen werden gedaan, bestond er grote opwinding over de rol van genen en hun invloed op ons gedrag. Ruim veertig jaar na de ontdekking van de DNA-structuur in 1953 en het besef dat deze molecule de drager was van de genetische informatie, werkte de wetenschappelijke gemeenschap wereldwijd aan de volgende grote mijlpaal: het decoderen van het genoom, het geheel van alle genen van een individu die gezamenlijk alle erfelijke informatie bevatten. Nu de wedloop om de voltooiing van het Human Genome Project was losgebroken, kon je het enthousiasme in de laboratoria ruiken. Genen werden de norm.

Artikelen vol met foute, gepopulariseerde wetenschap droegen bij aan de simplistische notie dat er voor elk gedrag een gen was, het hoefde alleen te worden ontdekt. Dit soort holle frasen ging door voor ‘genetisch determinisme’, [27] het geloof dat we voorbestemd zijn om ons op een bepaalde manier te gedragen wegens onze genetische samenstelling en de ‘bedrading’ in onze hersenen. Maar na de publicatie van het Menselijk Genoom werd algauw duidelijk dat de invloed van de genen bij complex gedrag relatief klein is. Je wordt niet gewelddadig omdat je een bijzondere vorm van een gen bij je draagt. Een direct causaal verband tussen genen en gedrag gaat alleen in bepaalde gevallen op, wanneer schade aan een enkel gen leidt tot het disfunctioneren van de hersenen. [28] Een klassiek voorbeeld van dit type is de ziekte van Huntington, een neurodegeneratieve afwijking die ervoor zorgt dat zenuwcellen afsterven, wat leidt tot verslechtering van de spiercoördinatie en dementie. Als je op chromosoom 4 van je genoom toevallig een teveel aan herhalingen hebt van een korte DNA-sequentie, ook wel een CAG-herhaling genoemd, dan zul je, wat je ook doet, waar je ook bent opgegroeid of waar je ook woont, de ziekte van Huntington krijgen.

Maar met de oorsprong van de meeste gedragspatronen ligt het veel complexer. Om te beginnen zijn de meeste van die patronen ‘polygeen’, in die zin dat ze een gecombineerde interactie met zich meebrengen van veel genen tegelijkertijd. Het MAO-A-gen is tot dusver het meest bestudeerde gen en het gen waar een verband met agressie aan wordt toegeschreven, maar het is niet het enige ‘agressie-gen’.

Wat het nog ingewikkelder maakt is dat een gen verantwoordelijk kan zijn voor meerdere gedragspatronen. Zo kunnen we spreken van het Huntington-gen, waardoor je de ziekte van Huntington krijgt, maar het is niet correct om te suggereren dat er een ‘gen voor een complex gedragspatroon’ bestaat, zoals agressie. Je kunt het MAO-A-gen zelfs meer etiketten opplakken, van ‘depressie-gen’ tot ‘gok-gen’, omdat variatie op het niveau van zijn sequentie aangetroffen wordt in individuen die dat gedrag vertonen. [29]

Weten welke variant van een gen iemand bij zich draagt is zinloos bij de prognose of hij of zij een bepaald gedragspatroon zal ontwikkelen. Daar komen veel meer variabelen bij kijken.

•••

Genen en omgeving

Een van die variabelen is onmiskenbaar de omgeving. Gedrag kan niet worden bestudeerd zonder een inschatting van de omstandigheden in de buitenwereld waar het zich voordoet, een buitenwereld die een bijdrage levert aan het ontstaan ervan. Opvoeding en traumatische ervaringen hebben grote invloed op de ontwikkeling van onze persoonlijkheid. Je omgeving speelt een rol in de activiteit van sommige van je genen en dat proces heeft invloed op je uiteindelijke ontwikkeling. Eeneiige tweelingen met exact hetzelfde genoom kunnen, als ze gescheiden van elkaar opgroeien bijvoorbeeld, een totaal andere persoonlijkheid ontwikkelen.

Van antisociaal en gewelddadig gedrag is aangetoond dat factoren uiteenlopend van kindermishandeling, verwaarlozing, instabiele gezinssituaties of blootstelling aan geweld allemaal van invloed kunnen zijn. Een goed bewijs daarvan kwam uit een baanbrekende studie die in Nieuw-Zeeland werd uitgevoerd door een team onder leiding van Avshalom Caspi en Terrie Moffitt. Samen met hun collega’s onderzochten ze of variatie in het MAO-A-gen een rol kon spelen in verschillende soorten kindermishandeling. De onderzoekers boften dat ze gebruik konden maken van een hele schare mensen die van hun derde tot hun zesentwintigste levensjaar waren gevolgd door middel van enquêtes, gezinsrapportages, tests en vraaggesprekken. Ze hoefden alleen maar zo zorgvuldig mogelijk na te gaan hoe de deelnemers waren opgegroeid en wat voor leven ze leidden.

Ze ontdekten dat het MAO-A-gen, hoewel het op zichzelf geen groot effect had, beslist van invloed was op de impact die kindermishandeling had op het ontstaan van antisociaal gedrag, waarbij de deelnemers die drager waren van het gen met de lage activiteit veel gevoeliger waren voor de gevolgen van misbruik dan de participanten met het gen met de hoge activiteit (fig 3). [30]

•••

Fig. 3 Wisselwerking tussen het MAO-A-gen en de omgeving. Na blootstelling aan verschillende vormen van kindermishandeling blijkt dat individuen met het MAO-A-gen met de lage activiteit vaker antisociaal gedrag vertonen. (Uit: Caspi et al., 2002, overname met toestemming van de American Association for the Advancement of Science.)

•••

Meer dan 80 procent van de deelnemers met het gen met de lage activiteit ontwikkelde antisociaal gedrag, maar alleen als ze tijdens hun leven waren blootgesteld aan mishandeling. In tegenstelling daarmee werd slechts 20 procent van de deelnemers met de slecht functionerende vorm van het enzym gewelddadig als ze waren opgegroeid in een gezonde omgeving, zonder mishandeld te zijn.

Vervolgstudies kwamen onafhankelijk van elkaar tot ongeveer dezelfde uitkomsten en onderzochten andere vormen van omgevingsinvloeden en de mate van gewelddadig gedrag, soms door middel van vragenformulieren. [31]

De algehele boodschap is dat moet worden bedacht dat een gen alleen zich niet vertaalt in een emotie. Een gen is niet de essentie van een gedragsuiting. MAO-A is niet synoniem voor agressief gedrag of criminaliteit. Genen zijn belangrijk en wetenschappers proberen ze allemaal op te sporen, omdat de analyse ervan interessante aanwijzingen oplevert over de algemene werking van gedrag, vooral als het om de klinische consequenties gaat. Vind je een gen, dan kun je de neurochemische route bepalen die bijdraagt tot de manifestatie van de symptomen en natuurlijk waar in de hersenen het gedrag of de ziekte zich naar alle waarschijnlijkheid schuilhoudt.

Maar er is geen neurowetenschapper die je ooit zal vertellen dat die variatie in een gen zoals MAO-A alleen voldoende is om gewelddadig gedrag te genereren of iemand tot crimineel te maken. Niet lang geleden kwam ik het opmerkelijke verhaal tegen van Jim Fallon, een Amerikaanse hersenwetenschapper die onderzoek doet naar menselijk gedrag, en wiens hele familiegeschiedenis boordevol misdaad zit. [32] Hij heeft van zijn werk een persoonlijke speurtocht gemaakt. Fallon had onderzoek gedaan naar de hersenen van een paar familieleden om te zien of ze een verhoogd risico liepen op Alzheimer. Later, tijdens een familiebijeenkomst, verspreidde het nieuws over zijn onderzoek zich en toen onthulde zijn moeder een oud familiegeheim. In 1673 was een van zijn voorouders opgehangen voor de moord op zijn eigen moeder, een van de eerste gevallen van matricide in de Nieuwe Wereld. Daarna hadden nog zeven gevallen van moord in Jims familie een smet geworpen; het beruchtste geval was misschien wel dat van zijn verre nicht Lizzie Borden, die in 1892 in Engeland werd aangeklaagd voor de moord – met een bijl – op haar vader en stiefmoeder, en later werd vrijgesproken.