KIRSTEN VAN DEN HUL

(S)HEVOLUTION

De eeuw van de vrouw

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Without change no butterflies

Inleiding

Wordt dit de eeuw van de vrouw?

Eind 2010 kreeg ik een mailtje van een vriendin. ‘Word jij onze vrouw in New York?’ was het onderwerp. ‘Echt iets voor jou!’ had ze erbij geschreven. De eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik al om was voor ik de tekst goed en wel had gelezen. Onze vrouw in New York worden? Anytime!

In de mail stond een vacature voor de Nederlandse VN-Vrouwenvertegenwoordiger, een onafhankelijk adviseur op het gebied van vrouwenrechten, die sinds 1945 jaarlijks door de Nederlandse Vrouwenraad wordt benoemd. De Vrouwenvertegenwoordiger maakt deel uit van de Koninkrijksdelegatie naar de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, die elk najaar plaatsvindt in New York, en spreekt daar namens de Nederlandse vrouwen de afgevaardigden van de 192 lidstaten van de Verenigde Naties toe.

‘Dat wil ik!’ dacht ik meteen toen ik de mail las. Want die vrouwenrechten gaan me aan het hart. Mijn afstudeerscriptie ging erover, ik schrijf erover in mijn columns in het AD, ik tweet erover, ik praat erover in binnen- en buitenland, mijn bedrijf gaat erover – dat heet niet voor niets The Change Agent.

Waarom maak ik me zo druk om de rechten van vrouwen? Voor mij is het simpel. We zijn met 6 miljoen meer. We produceren meer dan de helft van al het voedsel. We doen twee derde van al het werk. We doorstaan maandelijkse bloedingen. Bevallen van kinderen. We leven langer en lachen meer. En toch zijn we nog steeds ‘het zwakke geslacht’. Al sinds de dagen van Adam en Eva bieden Y-chromosomen een grotere garantie op succes. En nog steeds is er geen land ter wereld waar gelijkheid tussen mannen en vrouwen een feit is. Sinds ik me dat realiseerde, maak ik me sterk voor een eerlijker m/v-balans. Het inspireerde me bovendien om politiek actief te worden. Ik heb namelijk, net als Belle van Zuylen, geen talent voor ondergeschiktheid.

Om een lang verhaal kort te maken: ik schreef een sollicitatiebrief, mocht op gesprek komen bij de Nederlandse Vrouwenraad, en nog geen twee maanden later zat ik in het vliegtuig naar New York om deel te nemen aan de Commission on the Status of Women, de jaarlijkse VN-top over vrouwenrechten. Ik luisterde naar eindeloze speeches van delegaties uit de hele wereld. Over hoe in veel landen vrouwen geen toegang hebben tot schoon water, bijvoorbeeld, of sanitaire voorzieningen missen op school, waardoor meisjes één keer per maand thuisblijven – als ze al naar school gaan. Ik hoorde de meest vreselijke verhalen over meisjesbesnijdenis, kindhuwelijken, huiselijk geweld en verkrachting, iets waar in Zuid-Afrika vier van de tien vrouwen mee te maken krijgen. Goed nieuws was er ook, gelukkig, over hoe quota voor vrouwen in lokaal bestuur in India zorgden voor een afname in corruptie, hoe leningen voor boerinnen in Afrika een hogere oogst opleveren en hoe meer vrouwen in de top van het Amerikaanse bedrijfsleven zorgden voor meer winst.

Een paar maanden later zou ik de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties toespreken. Als Vrouwenvertegenwoordiger kreeg ik precies zeven minuten spreektijd. Maar wat moest ik zeggen, namens de Nederlandse vrouw? Wat zat haar dwars? Ik besloot het haar zelf te vragen.

In de zomer van 2011 organiseerde ik de Shevolution-tour, naar de titel van mijn speech, waarin ik een oproep wilde doen voor een Shevolution, een radicale koerswijziging in ons denken en doen over vrouwenrechten.

Ik reisde per trein door Nederland en sprak met oudere vrouwen, studenten, dokters, politici, juristen, huisvrouwen, kapsters, migrantenvrouwen, plattelandsvrouwen en zakenvrouwen, van Groningen tot Limburg, van Overijssel tot Noord-Holland. Sommige vrouwen die ik aansprak zeiden heel eerlijk dat ze niks met het thema hadden. ‘Wij hebben in Nederland toch niks te klagen?’ Maar daar was lang niet iedereen het mee eens. Ik kreeg een waslijst aan thema’s mee, van meer zakenvrouwen aan de top tot meer huisvrouwen in de politiek, van goedkopere kinderopvang tot gelijke beloning. Mijn treingenoten vertelden me hun persoonlijke ervaringen als alleenstaande moeders, als slachtoffers van huiselijk geweld, als succesvolle ondernemers en als trotse grootmoeders. Een dame van 84 vertelde me hoe blij ze is dat haar kleindochters meer kansen krijgen dan zijzelf toen ze jong was. ‘Toen ik ging trouwen gingen we naar de ambtenaar van de burgerlijke stand. De ambtenaar vroeg mijn man naar zijn beroep, maar bij mijn naam zette hij onder het kopje “beroep” meteen een streepje. Ik werd letterlijk weggestreept. Ik dacht dat ik alles had wat een vrouw zich maar zou kunnen wensen: een leuk huis, een leuke man. En toen realiseerde ik me ineens dat ik alleen mocht functioneren binnen die kaders, maar niet mocht zijn wie ik zelf was. We mochten in die tijd alleen antwoord geven, geen vragen stellen.’

‘Mijn man wilde liever niet dat ik bleef werken na ons trouwen,’ mengt een andere oudere dame zich in het gesprek. ‘Hij vond dat ik thuis moest blijven, bij de kinderen. Uiteindelijk zijn we gescheiden.’

‘Wist je dat vaders vroeger voor hun dochters gingen trouwen hun tanden lieten trekken en hun een kunstgebit gaven? Dat bespaarde hun aanstaande man extra kosten.’

Opvallend veel gesprekken gingen over geld. ‘Het feit dat vrouwen een groot risico lopen om in armoede te belanden moet veel meer onder de aandacht worden gebracht. Afhankelijk zijn van je partner klinkt misschien leuk als je twintig bent, maar als je zestig bent en je hebt ineens geen pensioen, dan is het een minder prettig vooruitzicht, geloof mij maar.’

We spraken niet alleen uitgebreid over pensioenen, maar ook over borsten en billen in beeld, over de rol van vrouwen in de Arabische Lente, over tweedekansonderwijs en de positie van migrantenvrouwen. Veel problemen passeerden de revue, maar gelukkig ook minstens zoveel oplossingen hoe het beter kan.

Genoeg stof dus voor mijn Shevolution-speech voor de Algemene Vergadering, waarin ik de delegaties opriep om erover na te denken wat zijzelf konden doen om de positie van vrouwen én mannen te verbeteren. Maar er was zoveel gezegd in die trein, en ik had maar zeven minuten. Die waren veel te kort voor wat ik allemaal te vertellen had. Ik wilde meer zeggen dan ik in een toespraak of mijn column in het AD kwijt kon. Ik wilde een boek om uit te leggen dat de wereld beter af zou zijn als vrouwen een grotere rol zouden spelen. Ik besloot de zes meest genoemde thema’s uit mijn treingesprekken nader te onderzoeken: vrouwen op de arbeidsmarkt (bestaat dat glazen plafond nou echt, en hoe komt het dat vrouwen nog steeds minder verdienen dan mannen?), vrouwen in beeld (waarom zijn er minder vrouwen dan mannen op televisie?), de emancipatie van het ouderschap (waarom werken vooral vrouwen parttime, en zijn moeders nou echt betere ouders?), vrouwen en hun lichaam (hoe kan het dat modellen sterven aan anorexia?), vrouwen en leiderschap (zijn mannen betere leiders?) en huiselijk geweld (waarom slaan mannen hun vrouw?). Ik legde mijn vragen voor aan een aantal bekende en minder bekende Nederlanders en vond een marktonderzoeksbureau, Ruigrok NetPanel, dat me wilde helpen de mening van het Nederlandse publiek te peilen.

Toch niet wéér dat gezeik?

Sinds ik begon aan dit boek ben ik regelmatig weggehoond. ‘O nee… toch niet wéér zo’n feministisch zeikboek?’ Hoe vaak ik dat niet gehoord heb sinds ik bezig ben met mijn onderzoek. Ook als VN-Vrouwenvertegenwoordiger kreeg ik vaak te maken met scepsis. ‘Hoezo, Vrouwenvertegenwoordiger? Dat is toch niet meer nodig?’ Zowel mannen als vrouwen zijn er klaar mee, met die hele man-vrouwkwestie. ‘De emancipatie van de vrouw, die is toch allang voltooid?’ Er zijn zelfs mensen die denken dat vrouwen de strijd al hebben gewonnen.

‘Ik weet het zeker: dit wordt de eeuw van de vrouw,’ voorspelde de Braziliaanse president Dilma Rousseff, toen ze in september 2011 als eerste vrouw in de geschiedenis (!) de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties opende. Krijgt ze gelijk? Het begint er inderdaad langzaam maar zeker op te lijken. Een gestaag groeiend aantal vrouwen timmert aan de weg als ondernemer of werkt in loondienst. Steeds meer vrouwelijke presidenten en premiers laten van zich horen. En, misschien nog wel belangrijker: nog nooit eerder in de geschiedenis studeerden zoveel meisjes aan het hoger onderwijs.

Heel mooi allemaal natuurlijk, maar we zijn er nog lang niet, getuige de hardnekkigheid van het glazen plafond, het deeltijddilemma, de loonkloof, huiselijk geweld.

En er zijn nog zoveel thema’s die niet aan de orde komen in dit boek. De dubbele discriminatie die lesbische, bi- of transseksuele vrouwen meemaken, bijvoorbeeld, of de ellende die schuilgaat achter deuren van asielzoekerscentra, of de positie van zwarte of migrantenvrouwen: allemaal onbesproken gebleven. Of wat dacht u van de misstanden in de prostitutie? Schrik niet: het meest voorkomende land van herkomst van de slachtoffers die geregistreerd staan bij het Coördinatiecentrum Mensenhandel is… Nederland. Moderne slavernij dus, op nog geen tien minuten fietsen van mijn huis.

Kortom, ellende genoeg voor nog minstens vijf boeken. Dus klaar? Nee, dat is die emancipatie volgens mij nog lang niet. Logisch ook, want het is nog maar heel kort geleden dat we – op papier – gelijke rechten hebben gekregen. Kiesrecht? Nog niet eens een eeuw. Het recht zelfstandig een bankrekening te openen? Minder dan zestig jaar. Het recht niet verkracht te worden binnen het huwelijk? Twaalf jaar. Niet zo gek dus dat de erfenissen van enkele millennia mannenheerschappij nog volop voelbaar zijn. Zo sprak ik een tijdje terug met een groepje studenten over man-vrouwverschillen. We hadden het over de opmars van vrouwelijke studenten, die ook in hun collegebanken duidelijk zichtbaar was: driekwart dames, een kwart heren. Al heel gauw schoten de jongens in het defensief. ‘Kan best zijn dat vrouwen het steeds beter doen, maar wat hebben jullie nou eigenlijk bijgedragen aan de wereldgeschiedenis?’ zei één van hen. ‘Boekdrukkunst, buskruit, democratie: allemaal uitgevonden door mannen.’ En daar schoot ik weer van in de verdediging. ‘En madame Curie dan?’ sprak ik verontwaardigd. ‘En Toni Morisson en Hypatia uit Alexandrië? Cleopatra, Coco Chanel, Oprah Winfrey? En trouwens, wie denk je dat al die uitvinders van jou op de wereld heeft gezet?’

Dat defensieve gedrag kom ik vaker tegen als het over de Shevolution gaat. Zowel mannen als vrouwen voelen zich blijkbaar heel snel aangevallen zodra het gaat over de man-vrouwkwestie. Ik op mijn beurt voel dan de dringende behoefte me te verdedigen. En zo draaien we rond in kringetjes van ‘ja-maar’.

Misschien zijn die reacties wel zo heftig omdat ons jarenlang is verteld dat het wel goed is zo, dat we er al zijn met die emancipatie. En we zijn erin gaan geloven met z’n allen, want het wás toch ook prima zo? We hadden het toch best mooi voor elkaar hier in ons Nederlandse bakfietsparadijs? Waren Nederlandse vrouwen niet de gelukkigste ter wereld? En dan kom ik daar even doodleuk vertellen dat het anders moet. Eeuw van de vrouw? Kom nou toch!

Argumenten te over hebben ze, de Shevolution-sceptici. Waarom het beter is dat vrouwen thuisblijven voor de kinderen. ‘Is kinderen opvoeden dan geen baan?’ zeggen ze dan. Ja, natuurlijk is dat een baan. Een heel belangrijke baan zelfs, misschien wel de belangrijkste die er is. Maar volgens mij is ook die baan, net zoals bijna alle andere banen ter wereld, even geschikt voor mannen als voor vrouwen. En hoeft die baan, net zoals bijna alle andere banen ter wereld, niet fulltime te zijn.

‘Maar niet alle vrouwen wíllen naar de top,’ werpen de sceptici tegen. ‘Als vrouwen ervoor kiezen thuis te blijven bij de kinderen, is dat toch ook prima? Waar bemoei je je mee? Wie ben jij om te zeggen dat ze Kamerlid moeten worden, of commissaris, of hoogleraar?’ Inderdaad, wie ben ik? Ik zou niet durven. Iedereen, man of vrouw, heeft natuurlijk het recht zijn of haar carrière te kiezen, of dat nou fulltime ouderschap is of fulltime Kamerlidmaatschap. Waar het mij om gaat is dat die zogenaamde keuzevrijheid niet voor iedereen even vrij is. Ooit van een ‘mamadag’ gehoord? Of aan een aanstaande vader horen vragen: ‘Hoe ga je dat nou doen, met de kinderen?’ Heeft iemand ooit tegen Balkenende of Obama gezegd: ‘Knap van je, hoor, een carrière combineren met een gezin’?

Bovendien gaat het niet alleen om de top. Soms lijkt het emancipatiedebat in Nederland zich voornamelijk af te spelen in de bestuurskamers, maar ook huisvrouwen, caissières en secretaresses hebben baat bij gelijke behandeling.

Er zijn gewoon niet genoeg vrouwen met ambitie? Misschien. Dus moeten we misschien iets harder proberen om die vrouwen op de juiste plek te krijgen. Beter zoeken. De beste moet de baan krijgen? Helemaal mee eens. Maar wat nou als de beste de baan niet krijgt, gewoon omdat ze vrouw is? Minder verdient, omdat ze vrouw is?

Het grappige is: bijna iedereen is het erover eens dat man-nen en vrouwen in dezelfde functies ook hetzelfde moeten verdienen. Dat huiselijk geweld een schande is, dat vrouwen evenveel recht hebben als mannen op een zetel in de Tweede Kamer, in de directiekamer, of in de bestuurskamer: geen discussie.

Echt, in al die gesprekken die ik heb gevoerd als Vrouwenvertegenwoordiger is het maar heel weinig voorgekomen dat iemand er openlijk voor uitkwam tegen gelijke kansen te zijn. Natuurlijk lopen ze nog rond, de Oudere Witte Mannen die een vrouw steevast aanspreken met ‘meisje’, zelfs als ze de vijftig allang is gepasseerd. Die gezellig met hun vriendjes een balletje slaan en ondertussen de nieuwe bestuursposten verdelen. Die er openlijk voor uit durven te komen dat leiderschap iets is voor ‘echte kerels’. Male, pale, Yale noemen ze dat in Amerika. Maar ze zijn in de minderheid, moet ik met opluchting constateren. En ze sterven uit.

De meeste mensen vinden oprecht dat mannen en vrouwen gelijke rechten hebben, en gelijke kansen verdienen. So far, so good.

Maar veel mensen haken af als het gaat over de manier waarop we dat alles moeten realiseren. ‘Dat komt vanzelf wel goed toch?’ zeggen ze dan. Bij het woord ‘emancipatie’ trekken de eerste wenkbrauwen al in een frons. En zodra het woord ‘feminisme’ valt, ben ik ze kwijt. Dat is niet meer van deze tijd, volgens 57 procent van de mannen en 35 procent van de vrouwen, zo blijkt uit het onderzoek van Ruigrok NetPanel.

Lange tijd heb ik me daar erg boos over gemaakt. Er moest gestreden en gevochten worden voor gelijke rechten en kansen voor mannen en vrouwen. Hoe konden mensen nou níét zien dat we daar allemaal beter van worden?

Arie Boomsma was degene die tegen me zei dat we, om die laatste emancipatieslag te maken, de man-vrouwverhouding niet meer als strijd moeten zien. Dat we niet moeten vechten tegen elkaar, maar moeten optrekken met elkaar. En dat vechten was nou precies wat veel feministen (ikzelf incluis) jarenlang hebben gedaan: gediscussieerd, gedebatteerd, gestreden voor gelijke rechten. Bloedserieus, vanuit de beste bedoelingen, en vol overtuiging van ons eigen gelijk. Maar het gaat er allang niet meer om wie gelijk heeft. Het gaat om de vrijheid om je eigen keuzes te maken, je eigen koers te varen. Was het daar ook niet ooit allemaal om begonnen? Mijn Shevolution gaat niet over ‘wij’ versus ‘zij’. Het gaat alleen maar over ‘wij’. Dus om die laatste emancipatieslag te maken, hebben we mannen nodig. Ze zijn niet de vijand, ze zijn onderdeel van de oplossing. Het is een (S)hevolution: het gaat over ons allemaal. Vandaar die haakjes om de s.

Elf linksbenige spitsen

Dus maakt u zich vooral geen zorgen. Ik bijt niet en ben niet boos. Ik draag een bh en scheer mijn oksels. Ik heb bovendien niets tegen mannen, integendeel. Een feminist? Ja, dat ben ik, zolang we die gelijkheid nog niet hebben. Ik geloof namelijk in de kracht van vrouwen en in ons recht om daar ten volle gebruik van te maken. En ik geloof dat we daar allemaal beter van worden, wij mannen en vrouwen.

Sterker nog: ik geloof dat als we er met z’n allen onze schouders onder zetten, we de wereld kunnen veranderen. Dat als vrouwen eindelijk die gelijke kansen en beloning krijgen, we tot veel meer in staat zijn dan we denken. En ik geloof ook dat we niet de luxe hebben om rustig af te wachten tot de wereld vanzelf een stukje eerlijker wordt. Er staat namelijk nogal wat op het spel. Crisis, werkloosheid en het milieu, om maar wat te noemen.

Ik vergelijk de manier waarop onze huidige samenleving functioneert wel eens met een belangrijke voetbalwedstrijd. Stel je voor: een vol stadion. Uitzinnige fans. Het is nu of nooit, alles of niets, alle hens aan dek. Maar wat doen wij? Wij staan nog steeds op het veld met een team van elf linksbenige spitsen, terwijl gemotiveerd talent op de bank blijft zitten. En we zitten al ruim in de extra tijd van de tweede helft. Het is tijd voor verandering. Tijd voor nieuwe spelers op het veld. Tijd voor een (S)hevolution: een radicale herverdeling van macht, middelen en menskracht. Maar zoals Johan Cruijff ooit al eens opmerkte: ‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt.’

Het punt met revoluties is dat meestal niet iedereen zit te wachten op zo’n radicale verandering. Stond de laatste tsaar te juichen toen de bolsjewieken zijn paleis binnen kwamen stormen? Natuurlijk geeft de Oudere Witte Man, die sinds mensenheugenis de touwtjes nog strak in handen heeft, zijn macht niet zomaar weg. Die heeft het prima naar zijn zin daar in de bestuurskamer, op het politieke pluche of aan tafel bij Pauw en Witteman. En als ze al zeggen meer vrouwen te willen, dan kunnen ze ons niet vinden. Nee, die Oudere Witte Man staat niet per se te trappelen om de wereld te veranderen. Hij heeft er immers belang bij de status-quo te behouden. Daarom moeten we hem overtuigen: (S)hevolution, niet omdat ’t moet, maar omdat ’t werkt.

Maar niet alleen hij moet overtuigd worden. Ook voor vrouwen zelf is er nog genoeg werk aan de winkel. Want wíllen we eigenlijk wel? Of vinden we het wel best zo, met onze deeltijdbanen en dito salarissen, met minder macht en meer tijd om te shoppen?

Dit boek is voor vrouwen die de wereld willen veranderen, en mannen die hen daar graag een handje bij helpen. Voor iedereen die denkt dat de emancipatie van de vrouw wel klaar is. Voor feministen, huisvrouwen, carrièretijgers, deeltijdmoeders en ander aanstormend talent dat haar verborgen krachten wil ontdekken. Voor recruiters, beleids- en opiniemakers die geloven in verandering. Voor alle oma’s die net als de mijne hun school niet hebben afgemaakt, en hopen dat hun kleindochters premier kunnen worden, of astronaut, of bankdirecteur. En voor mijn moeder, die mij het goede voorbeeld gaf.

(S)hevolution, omdat we het waard zijn.

This is a man’s world, this is a man’s world
But it would be nothing, nothing without a woman or a girl

James Brown

HOOFDSTUK 1

Is meneer Van den Hul ook thuis?

Over het einde van het testosterontijdperk

‘Goedenavond, mevrouw. Is meneer Van den Hul ook thuis?’ vraagt een ingeblikte jongeman vanuit zijn callcenter. ‘Die is er niet,’ antwoord ik. ‘Weet u wanneer we hem het best kunnen bereiken?’ houdt de jongeman stug vol. Ik zucht. ‘Er is geen meneer Van den Hul op dit adres. Wel een mevrouw Van den Hul, en daar spreekt u mee.’ Aan de andere kant van de lijn is het een paar seconden stil. Ik stel mij de jongen voor, die in lichte paniek door zijn script bladert. Mevrouwen, mevrouwen, wat in ’s hemelsnaam te doen bij mevrouwen? Maar onder het kopje ‘Mevrouwen’ stond blijkbaar geen tekst in zijn draaiboek. Het duurt even voor het kwartje valt. ‘O, dus… dus u bent de hoofdbewoner en kostwinner op dit adres?’ stottert de beller. Inderdaad. Anno nu zijn niet alleen meneren, maar ook mevrouwen hoofdbewoners en kostwinners. Maar blijkbaar is dat revolutionaire rolpatroon nog niet bij alle bedrijven doorgedrongen.

Over rolpatronen gesproken: kent u dit raadsel? Een vader en zijn zoon zijn betrokken bij een ernstig ongeluk. De vader is op slag dood en de zoon belandt in het ziekenhuis, waar in allerijl een chirurg wordt opgeroepen. Eenmaal in de operatiekamer aangekomen roept de chirurg: ‘Ik kan deze jongen niet opereren, want hij is mijn zoon!’ Rara hoe kan dat? Weet u het al? Nee, het gaat niet om een pleegvader, stiefvader of homostel. De chirurg in kwestie was namelijk gewoon de moeder van de patiënt.

Ondertussen laat mijn computer weten dat ik een nieuwe mail heb ontvangen: ‘Geachte meneer Van den Hul, graag wil ik u hierbij informeren…’ En daar gaan we weer. Waarom niet gewoon ‘meneer of mevrouw’? Dat is mij nou een raadsel.1

Sinds dat paradijselijke akkefietje van Eva en de appel is het nooit meer helemaal goed gekomen tussen mannen en vrouwen. Want hoe je het ook wendt of keert, al sinds mensenheugenis leven we in een patriarchale samenleving ofwel een mannenmaatschappij, met de Oudere Witte Man aan de top van de piramide. Of je nou paus wilt worden of piloot, niks is een betere garantie voor succes dan Y-chromosomen. ‘Meneer’ is immers nog steeds de standaard: in databases van callcenters of de aanhef van brieven ben je man tot het tegendeel bewezen is.

Toen ik nog heel klein was, verbaasde ik me er al over dat ik als meisje anders werd behandeld dan jongens. Ik mocht niet meevoetballen met de jongens op het pleintje. Ik hoefde van mijn decaan geen wiskunde te kiezen in mijn pakket, want dat vak had ik toch niet nodig later als ik groot was. Toen ik een keer zat te blokken voor een proefwerk, zei een academicus op leeftijd dat ik me de moeite kon besparen. Ik zou toch gaan trouwen met een rijke vent, en van al gestudeer zou ik maar lelijke rimpels krijgen.

Bizar vond ik het, dat onderscheid tussen jongens- en meisjesdingen. Thuis had ik meestal alleen maar vrouwen om me heen. Mijn moeder, mijn oma, mijn buurvrouw, mijn oppas. Hoe vaak ik als kind niet aan de telefoon heb moeten uitleggen dat er geen meneer Van den Hul bij ons woonde, omdat mijn ouders gescheiden waren. Ik herinner me een vakantie in Griekenland, toen we pas een auto meekregen van het verhuurbedrijf nadat mijn moeder een soort rijexamen had afgelegd, zo bang was de eigenaar om zijn auto aan een vrouw mee te geven. Ik snapte er niks van. Ze hád toch gewoon een rijbewijs? Of die keer dat ik met mijn moeder door de stad liep en een wildvreemde man haar nariep dat ze lekkere borsten had. Ik zal een jaar of acht zijn geweest. Kwaad dat ik was!

Op de middelbare school had ik een docent maatschappijleer die vol vuur vertelde over de jaren zeventig, dolle mina’s en ManVrouwMaatschappij. Ik was als onzeker tienermeisje met een buitensporig rechtvaardigheidsgevoel zeer onder de indruk van die verhalen over vrijgevochten vrouwen en hun ‘Baas in eigen Buik’. Bovendien stonden mannen in die dagen niet bepaald hoog op mijn lijstje. In het uitgaansleven, waarin ik in die tijd voorzichtig mijn eerste stappen zette, werd ik geconfronteerd met een ongekende hoeveelheid testosteron en tietenknijpers: heren op klompen die in de plaatselijke disco doodleuk bier per meter bestelden. Maar als je me toen had gevraagd of ik een feminist was, had ik hoogstwaarschijnlijk nee gezegd. Dat durfde ik nog niet. Bovendien associeerde ik het woord feminisme met tuinbroeken, boze manwijven en roze driehoeken. Thanks, but no thanks!

Eenmaal in Amsterdam maakte ik kennis met een nieuwe wereld. Mensen onderschatten wel eens wat een verschil het maakt of je uit een dorp of uit de stad komt. Neem van mij aan: een wereld van verschil.

Ik hoor het ze nog zo zeggen, op de jaarlijkse burenborrel een jaar of twintig geleden: ‘Kiek wel uut doar in de stad!’ Je fiets moest er op slot, en je deur ook. Drugs, dealers, tasjesdieven: volgens mijn buren was het er levensgevaarlijk. ‘Je kunt het meisje wel uit het dorp halen, maar het dorp nooit uit het meisje!’ Maar daar wilde ik niks van weten. Ik wist het zeker: de stad, daar gebeurde het. Daar kon je elke avond van de week uit, in plaats van alleen op zondag, zoals in mijn dorp. Geen mannen op klompen met meters bier achter de kiezen die ‘brommers wilden kiek’n’, maar hippe cocktails drinkende types op scooters, zo stelde ik me voor. Eindeloos veel exotische restaurantjes om uit te kiezen, in plaats van de Chinees of de snackbar. Maar vooral: die zalige anonimiteit. Geen glurende buren, geen geroddel in de supermarkt. Zo kon het in mijn dorp gebeuren dat er volop gespeculeerd werd over mijn ‘nieuwe vriend’ als de broer van mijn vriendinnetje me thuisbracht na een feestje. Genoeg had ik ervan. Ik wilde groots en meeslepend leven. Maar dan wel zonder pottenkijkers.

Inmiddels woon ik langer in de stad dan ik in mijn dorp gewoond heb. En al noemen ze me in mijn dorp allang een ‘stadse’, diep vanbinnen ben ik nog steeds een plattelandsmeisje. Dus eet ik nog steeds het liefst de boerenkaas van Kloas (ja, zo schrijf je het echt) en het suikerbrood van bakker Nijkamp. Die anonimiteit waar ik twintig jaar geleden zo naar smachtte, die heb ik inmiddels ook hier niet meer. En gelukkig maar, want eigenlijk blijkt het best fijn dat er een beetje op me gelet wordt. Dus heb ik laatst aan mijn buren voorgesteld om de traditie van de jaarlijkse burenborrel ook hier in te voeren. Hadden ze toch gelijk. Het dorp zit nog in het meisje.2

Bij de Universiteit van Amsterdam, waar ik Ruslandkunde en vrouwenstudies ging studeren, waaide een postmodernistische wind in die dagen. Ik herinner me eindeloze discussies over begrippen als ‘vertoog’ (de geconstrueerde werkelijkheid) en ‘gender’ (de maatschappelijke man-vrouwverhouding), die de culturele definities van mannelijkheid en vrouwelijkheid radicaal in twijfel trokken. Een openbaring vond ik het. Ik maakte kennis met nieuwe heldinnen als Alexandra Kollontai en Clara Zetkin, George Sand en Mary Wollstonecraft, die al in 1792 A Vindication of the Rights of Woman schreef. Ineens wist ik het zeker: ik was feminist. Want hoe meer ik las en hoorde, hoe meer ik overtuigd raakte van de noodzaak het patriarchale gedachtegoed te bestrijden. Weg met de mannenheerschappij!

‘Ach, dat waait wel over,’ zeiden vrienden van me toen ze hoorden over mijn nieuwe passie voor de vrouwenzaak. ‘Wacht maar tot je ouder bent.’ Maar het waaide niet over. Sterker nog: het gevoel dat ik als vrouw moest opkomen voor gelijke rechten nam met de jaren alleen maar toe. Toen ik mijn eerste stappen op de arbeidsmarkt zette, bijvoorbeeld, en merkte dat ik minder verdiende dan mijn mannelijke collega’s, of te maken kreeg met schaamteloos seksisme (zie hoofdstuk 3). Of toen mijn vriendinnen aan kinderen begonnen, en hun langgekoesterde carrièredromen ineens in de ijskast zetten, terwijl hun mannen vrolijk omhoogklommen op de maatschappelijke ladder. Ikzelf was ondertussen hard op weg mijn dromen waar te maken. Een mooie baan waarvoor ik veel mocht reizen, mijn eerste artikelen gepubliceerd, een klus als gastdocent voor de Universiteit van Amsterdam. The sky is the limit, dacht ik.

Op mijn achtentwintigste verhuisde ik naar Tunesië, waar ik Arabisch ging studeren en, na lang zoeken, een baan vond als trainer bij de Amerikaans-Tunesische Kamer van Koophandel. Ik mocht Tunesische zakenmannen leren hoe ze in het Engels zaken moesten doen. Dat was voor sommigen van hen duidelijk even wennen. ‘Ah, daar is de secretaresse. Maar waar is meneer Van den Hul?’ Eén van mijn cliënten is zelfs ooit op hoge poten naar mijn baas gestapt omdat ik hem een onvoldoende had gegeven voor een toets. Hoe haalde ik het in mijn hoofd? Een vrouw die een man de les leest?

Voor bijna alles had ik in Tunesië een man nodig. Om een huis te kunnen huren, bijvoorbeeld, om een contract te tekenen, om zonder gedoe over straat te kunnen. Op papier had ik als vrouw weliswaar gelijke rechten, maar de praktijk was anders. Ik voelde me buitengesloten, een tweederangsburger. De laatste roddels, nieuwtjes over de politiek: alles gebeurde in het theehuis, waar ik als vrouw niet welkom was. Gek werd ik ervan. En met de dag groeide mijn gevoel van onrecht. Met veel moeite en na maandenlang zeuren kreeg ik uiteindelijk een eigen tafeltje in het theehuis bij mij in de straat. Een schande, vond mijn buurvrouw. Onze plek als vrouw was toch thuis?

Ooit, heel lang geleden, schijnt de wereld er anders te hebben uitgezien. De Griekse geschiedschrijver Herodotus maakt melding van een in zijn ogen merkwaardig gebruik onder de Lyciërs, die woonden in het huidige Turkije.

‘Dit ééne gebruik echter is bij hen eigenaardig en wordt met geen enkel ander volk gedeeld: zij noemen zich naar hun moeder en niet naar hun vader; zoodat, als iemand een ander vraagt, wie hij is, dan zal hij den naam van zijn moeder zeggen en de moeders van zijn moeder opgeven. En indien een vrijgeborene vrouw met een slaaf huwt, worden de kinderen als vrijgeborenen beschouwd; doch indien een burger, al ware hij ook de eerste onder hen, een vreemdelinge huwt of tot bijzit neemt, dan zijn de kinderen onwettig.’3

Of vrouwen het ooit voor het zeggen hadden? Sommige geschiedschrijvers denken van wel. Zo was de Zwitserse antropoloog Johann Bachofen ervan overtuigd dat de wereld ooit een matriarchaat kende, een vrouwenheerschappij. In Das Mutterrecht beschrijft hij de gynocratie, een door vrouwen gedomineerde samenleving. In de Oudheid vind je meer voorbeelden van vrouwenverering. Zo aanbaden de oude Egyptenaren moedergodin Isis; de Grieken hadden oermoeder Gaia; in Mesopotamië werd Ishtar aanbeden; en op Malta staan nog steeds prehistorische standbeelden van voluptueuze vrouwen, waarschijnlijk vruchtbaarheidsgodinnen.

Als het matriarchaat al ooit bestaan heeft, dan was het met de komst van de grote wereldgodsdiensten gauw afgelopen. Sinds mannen in jurken het monopolie op religie kregen, is er voor vrouwen slechts een bijrol weggelegd: die van dochter, moeder, vrouw van. En al omringden de profeten Jezus en Mohammed zich naar verluidt met powervrouwen als Maria Magdalena, Aisha en Khadija, geen van de heilige boeken werd opgetekend uit de mond van een vrouw.

Niet zo gek dus dat vrouwen er in de nieuwe religies redelijk bekaaid af kwamen. Vrouwelijke seksualiteit werd een bedreiging, ongesteldheid onrein en het priesterschap bleef (en blijft in veel gevallen) een exclusief mannendomein.

Het was niet alleen de komst van georganiseerde religie die een einde maakte aan het matriarchaat.

Vanaf het moment dat bezit een hoofdrol ging spelen in het leven van mensen en erfrecht een belangrijke factor werd, was het voor mannen van wezenlijk belang om te weten dat hun kinderen daadwerkelijk de hunne waren. Vrouwen moesten dus thuisblijven, trouw zijn en vooral zorgen voor veel (mannelijk) nageslacht waaraan het bezit kon worden overgedragen.

Friedrich Engels noemde het ‘de wereldhistorische nederlaag van het vrouwelijke geslacht. De man nam ook in huis het heft in handen, de vrouw werd van haar waardigheid beroofd, geknecht, tot slavin van zijn lusten en louter een werktuig om kinderen voort te brengen. Deze vernederende positie van de vrouw […] werd langzamerhand huichelachtig vergoelijkt of hier en daar in een mildere vorm gekleed, maar afgeschaft werd zij geenszins.’4

Hij had een punt, die Engels. Afgezien van een aantal met uitsterven bedreigde stammen in Afrika en Azië, waar vrouwen het voor het zeggen hebben, is het grootste deel van de wereld nog altijd een mannenwereld, waar kinderen de naam van hun vader dragen, vrouwen de naam van hun man, en straten de naam van vaders des vaderlands. Of je nu een artikel leest over een G12-top in Londen, de aandelenkoersen op Wall Street of het filmfestival van Cannes: tien tegen één dat de hoofdrolspelers in het artikel mannen zijn.