Arthur Langeveld

Vertalen wat er staat

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek verscheen eerder bij De Arbeiderspers.

© 1986, 2008 Arthur Langeveld

Omslagontwerp: J. Tapperwijn

e-book: Elgraphic bv, Schiedam

NUR 323

ISBN 978 90 450 2318 2

Deze digitale editie is gemaakt naar de 6e druk 2012 met ISBN 978 90 450 0885 1

www.atlascontact.nl

What is translation?
on a platter
a poet’s pale
and glaring head
a parrot’s screech
a monkey’s chatter
and profanation of
the dead

Vladimir Nabokov

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

1 Enige taalkundige begrippen

2 Betekenis en vertalen

3 Vertaaltransformaties

4 Stijl

Noten

Bibliografie

Voorwoord

Vertalen wat er staat probeert allereerst antwoord te geven op de vraag waarom vertalen zo moeilijk is en laat vervolgens, aan de hand van talrijke voorbeelden, zien hoe vertalers in de praktijk deze moeilijkheden te lijf gaan. Hoewel deze voorbeelden om praktische redenen voornamelijk uit Nederlandse vertalingen van Engelse of Duitse werken afkomstig zijn, is dit boek beslist geen leerboek met specifiek Engelse of Duitse vertaalproblemen. De besproken vertaaltechnieken kunnen in principe op alle talen worden toegepast.

Er wordt uitgegaan van een bepaalde theorie over de aard van het vertalen; de nadruk ligt echter niet op het theoretische, maar op het praktische aspect. Uit bestaande vertaaltheorieën zijn die elementen gekozen die de schrijver het meest relevant voor de vertaalpraktijk leken. Originaliteit is niet nagestreefd.

Het boekje is natuurlijk in de eerste plaats bedoeld voor beginnende vertalers, maar ook anderen die regelmatig met vertalen en vertalingen te maken hebben, zoals studenten en docenten vreemde talen en taal- of literatuurwetenschap, kunnen er hun voordeel mee doen.

Inleiding

Wie in een gezelschap vertalers het woord vertaalwetenschap laat vallen kan slechts hoongelach verwachten. Vertaalwetenschap heeft de naam een nogal ontoegankelijke, academische discipline te zijn, rijk aan ingewikkelde schema’s van het tweetalige communicatieproces, maar bijzonder arm aan eenvoudige antwoorden op praktische vragen. Deze reputatie is niet geheel onverdiend. De vertaalwetenschap lijkt vaak zo gepreoccupeerd met methodologische problemen en de eigen wetenschappelijkheid dat het eigenlijke object van studie soms wat uit het zicht verdwijnt. Onvrede met de huidige stand van zaken in de vertaalwetenschap mag echter geen reden zijn om elke theoretische reflexie over het wezen van het vertalen dan maar a priori van de hand te wijzen, zoals maar al te vaak gebeurt.

De lage academische status van de vertaalwetenschap weerspiegelt treffend de lage sociale status van het beroep vertaler. Met uitzondering van enkele technische vertalers en hen die voor de EU werken worden vertalers slecht betaald. Vertalen is niet zelden de sluitpost op de begroting, niet alleen bij uitgeverijen, maar ook bij andere bedrijfstakken. In de ontwikkeling van een apparaat worden miljoenen gestoken, maar men is te gierig om een paar duizend gulden aan een goede vertaling van de gebruiksaanwijzing te besteden. Dit is mede te wijten aan de onuitroeibare opvatting dat iedereen die twee talen kent ook vanzelf kan vertalen. Dit nu is een misvatting. Vertalen is een vak, een moeilijk vak, en slechts een gering aantal natuurtalenten beheerst dit van meet af aan, de meeste andere mensen echter moeten er een opleiding in krijgen, want het is een vak dat – mits enige aanleg aanwezig is – zeker geleerd kan worden. Dit pleidooi voor een professionalisering van het vertalen zal iedereen kunnen onderschrijven die wel eens geworsteld heeft met een volstrekt onbegrijpelijke, want door een Japanner uit het Japans vertaalde, handleiding voor een elektrisch apparaat.

Bij het lezende publiek heersen wat betreft vertalingen twee opvattingen. Enerzijds wordt vaak beweerd dat je een boek maar het beste in de oorspronkelijke taal kunt lezen, omdat er bij het vertalen zo veel verloren gaat. In het volgende zal blijken dat in een vertaling inderdaad talrijke veranderingen en verschuivingen optreden en dat het onmogelijk is het origineel in al zijn aspecten precies zo over te brengen. Wie dus zegt dat je maar het beste het origineel kunt lezen heeft groot gelijk. Maar dit geldt dan wel alleen voor diegenen die de taal van dat origineel ook uitstekend beheersen. De vraag is echter of er, wanneer je met een gemiddelde middelbare-schoolkennis van een vreemde taal een moeilijke tekst in het Engels of Frans gaat lezen, niet nog veel meer verloren gaat dan in de meest middelmatige vertaling.

Zo zag ik eens een bespreking van een Amerikaanse roman waarin de recensent kennelijk zelf een aantal citaten had vertaald.1 Een ervan luidde: ‘Elke gaskamer is met zilver behangen.’ Een wat raadselachtige uitspraak. In het Engels stond echter: ‘Every gas chamber has a silver lining’, een spel met de uitdrukking ‘Every cloud has a silver lining’, wat zoiets als ‘Na regen komt zonneschijn’ betekent. Dit geeft natuurlijk de sleutel tot de vertaling. Deze moet zoiets worden als ‘Na elke gaskamer komt zonneschijn’ of ‘Achter elke gaskamer komt de zon op’. Cru, maar allerminst duister. Kortom, een goede vertaling is verre te prefereren boven een half begrepen lezing van het origineel.

Daartegenover staat, en vaak bij dezelfde mensen, het idee dat vertaling en origineel verwisselbaar zijn, dat een vertaling hetzelfde is als het origineel. Vaak wordt een vertaling klakkeloos in de plaats gesteld van een origineel, er worden door literatuurwetenschappers zelfs uitspraken gedaan over literaire werken aan de hand van vertalingen zonder dat men zich goed bewust is van de grote verschillen tussen beide. Een gevolg van deze opvatting is dat er nog altijd boeken niet rechtstreeks vertaald worden maar via een andere taal. Een groot deel van de Nederlandse vertalingen van Japanse literatuur bijvoorbeeld is via het Engels tot stand gekomen. Het besef dat men dan met dubbele verschuivingen te maken heeft en dus bijna onvermijdelijk met vertalingen die nog veel verder van het origineel af staan dan noodzakelijk is dringt maar langzaam door.

Vertaalwetenschap

Het verschijnsel vertalen kan op verschillende manieren bestudeerd worden. J.S. Holmes onderscheidt een descriptieve vertaalwetenschap en een theoretische. De descriptieve vertaalwetenschap houdt zich bezig met het beschrijven van afzonderlijke vertalingen of het vergelijken van verschillende vertalingen van één origineel. Een andere tak van de descriptieve vertaalwetenschap onderzoekt het proces van het vertalen, bestudeert dus wat zich in het hoofd van de vertaler afspeelt. Verder is er de laatste jaren onderzoek gedaan naar de socio-culturele kant van het vertalen: welke boeken worden wanneer waar vertaald en waarom en hoe werden ze ontvangen?

De theoretische vertaalwetenschap probeert dan in de woorden van Holmes ‘de modellen, principes en theorieën te ontwikkelen die geëigend zijn om te verklaren en te voorspellen wat vertalen en vertalingen zijn’. Dit is geen geringe opgaaf en het is dan ook onvermijdelijk dat, zoals hij er nog aan toevoegt, een theorie die echt alle verschijnselen die bij het vertalen optreden kan voorspellen en verklaren zeer abstract en algemeen moet zijn en bovendien zeer gecompliceerd.2

In dit boek zal niet getracht worden een algemene vertaaltheorie op te stellen. Ook geeft het geen analyse van één afzonderlijke vertaling, zodat het volgens Holmes’ omschrijving noch zuiver descriptief, noch zuiver theoretisch is.

Het uitgangspunt is het volgende: vertalen is in de eerste plaats een taalkundige bezigheid. De relatie tussen vertaling en origineel kan – hoewel ook culturele verschillen een belangrijke rol kunnen spelen – tot op grote hoogte in linguïstische termen beschreven worden. Zo is The Jewel in the Crown, de titel van een bekende, in 1984 uitgezonden tv-serie, vertaald als De parel in de kroon. ‘Jewel’ is niet hetzelfde als ‘parel’, maar de betekenissen van de beide woorden staan in een relatie tot elkaar die in de taalkunde welbekend is. Wanneer men een groot aantal vertalingen en originelen op die manier vergelijkt, dan blijkt dat er bepaalde verschuivingen of veranderingen tussen brontaal en doeltaal* zijn die regelmatig terugkeren. Deze veranderingen of vertaaltransformaties vormen als het ware de ‘trucendoos’, het repertoire van elke vakbekwame vertaler. De beschrijving van de voornaamste vertaaltransformaties vormt een belangrijk bestanddeel van dit boek. Het hoofdstuk dat daaraan is gewijd is gebaseerd op het werk van twee Sovjet-geleerden, V.N. Komissarov en L.S. Barchoedarov,3 wier werk in het Westen grotere bekendheid verdient.

* Ter afwisseling en voor alle duidelijkheid zullen we de taal waaruit vertaald wordt de brontaal (BT) noemen en de taal waarin vertaald wordt de doeltaal (DT). De tekst in de oorspronkelijke taal wordt dan de brontaaltekst (BT-tekst) en de tekst van de vertaling de doeltaaltekst (DT-tekst).

Vertalen kent tegenwoordig vele vormen: simultaantolken, nasynchronisatie en ondertiteling van films, het schriftelijk vertalen van prozateksten (technisch, wetenschappelijk, juridisch, ambtelijk en literair) en van poëzie. Daarnaast is de laatste jaren ook het automatisch en semi-automatisch vertalen een nieuwe tak van wetenschap geworden. Het is onmogelijk om in een boek van beperkte omvang al deze facetten van het vertalen, die elk hun eigen specifieke problemen hebben, te behandelen. Na een algemene inleiding over de oorzaak van vertaalproblemen concentreren wij ons op het schriftelijk en door mensenhand vertalen van voornamelijk prozateksten. De speciale problemen van het simultaantolken, de ondertiteling en het automatisch vertalen laten wij buiten beschouwing.

Er is nog een andere noodgedwongen beperking. Een verhandeling over vertalen heeft alleen zin als de lezer zowel de brontaal als de doeltaaltekst goed kan begrijpen, omdat hij anders niet in staat is precies te doorzien hoe de vertaler te werk is gegaan. Dit betekent in de praktijk dat hoofdzakelijk Nederlandse vertalingen van Engelse en Duitse originelen besproken zullen worden. Een enkele keer kon de auteur het niet nalaten met zijn kennis van het Russisch te pronken, wat hopelijk niet tot al te grote irritaties leidt bij lezers die deze taal niet machtig zijn.

Voor een betoog over vertalen hebben Engels en Duits het nadeel dat ze zowel taalkundig als cultureel tamelijk dicht bij het Nederlands staan. Wat betreft het taalkundige deel bleek dat geen groot bezwaar. Ondanks de verwantschap tussen de talen komen er ook in vertalingen uit het Engels en Duits talrijke interessante vertaaltransformaties voor. Voor wat betreft de culturele kant van het vertalen betekent deze beperking wel een verarming.

Vertalen is ook een bemiddelen tussen twee culturen, maar de problemen die hierbij rijzen worden het best gedemonstreerd aan de hand van tamelijk extreme voorbeelden die zich bij vertalen uit het Engels of Duits zelden voordoen. Waarschijnlijk zal de vertaler van middeleeuwse Arabische poëzie dit boekje teleurgesteld terzijde leggen. Nog steeds echter wordt verreweg het meest vertaald uit verwante talen en verwante culturen als Engels, Duits, Frans, Spaans, Italiaans en Russisch en neemt het vertalen uit ‘exotische talen’ een marginale plaats in, zodat deze beperking toch enigszins door de praktijk gerechtvaardigd wordt.

De citaten van vertalingen zijn overigens betrekkelijk willekeurig gekozen. Het is zogezegd een aselecte steekproef uit vertalingen van voornamelijk literaire werken die in de jaren dat dit boek geschreven werd in de handel waren.

Wat is een vertaling?

Ter voorkoming van misverstanden is het nuttig vast te stellen wat in dit boek onder vertalen en vertaling wordt verstaan. Weliswaar zijn het twee normale woorden die reeds honderden jaren in de Nederlandse taal gebruikt worden zonder dat dat al te veel misverstanden oplevert, maar een woord is nog geen wetenschappelijke definitie. Het woord ‘vertalen’ heeft in het Nederlands een nogal wijde betekenis, men kan niet alleen een tekst van het Engels naar het Nederlands vertalen, maar ook een ‘verhaal in beelden vertalen’ of ‘emoties in klanken vertalen’ en dergelijke. Ook wanneer we ons – zoals in dit boek – beperken tot ‘vertalen’ in de eerste betekenis – het overbrengen van een tekst van de ene taal in de andere – zijn we nog niet uit de problemen. De opvattingen over hoe zoiets aangepakt moet worden verschillen nogal door de eeuwen heen, met als extremen enerzijds de volstrekte letterlijkheid die tracht het origineel woord voor woord weer te geven, en anderzijds de volledige vrijheid: de vertaler maakt op grond van een aantal gegevens uit het origineel – de plot bijvoorbeeld – een eigen werkstuk in zijn eigen taal, ongeveer zoals veel filmers op basis van een aantal gegevens uit een boek dit boek verfilmen.

Tussen deze twee polen slingerde de mode heen en weer, waarbij het erg belangrijk was om wat voor soort teksten het ging. Bij de bijbel en andere religieuze teksten neigde men naar de eerste pool: letterlijkheid, die men aanzag voor trouw aan het origineel, was hier het gebod. Hoe frivoler echter de tekst, hoe vrijer de vertaling. Dit is ook logisch. Van vertalen op de eerste manier wordt wel gezegd dat het ten doel heeft de lezer naar het origineel toe te voeren, de lezer te laten kennismaken met een tekst die zo veel mogelijk van het origineel in zijn oorspronkelijke vorm heeft bewaard. Vertalen op de tweede manier heet ‘het origineel naar de lezer toe brengen’, het hem zo presenteren dat hij het direct kan verteren. Wanneer het origineel nu Gods woord is, dan kan een echte gelovige toch weinig anders doen dan de eerste methode kiezen, want bij de tweede zijn, zoals we zullen zien, forse ingrepen in de tekst onvermijdelijk.

Ook definities van het begrip ‘vertaling’ slingerden tussen deze extremen heen en weer. Zij lopen uiteen van ‘een vertaling is een tekst die dezelfde betekenis heeft als een tekst in een andere taal’ tot ‘een vertaling is een tekst die op relevante punten overeenkomt met een tekst in een andere taal en in bepaalde omstandigheden als substituut ervan kan dienen’.4 De eerst definitie is streng normatief: elke tekst die niet dezelfde betekenis heeft – en zoals we zullen zien is dat al gauw het geval – mag geen vertaling meer genoemd worden. De tweede heel relativerend: een vertaling is wat de mensen zoal een vertaling noemen. Hoewel ook heden ten dage zowel de letterlijke als de vrije vertaling nog veel voorkomt, heeft toch al geruime tijd een tussenvorm de overhand gekregen. Deze vorm van vertaling is het onderwerp van dit boek. Zij wordt gekenmerkt door een overeenkomst met het origineel niet alleen op ‘relevante punten’, want dit is een te vage formulering, maar op het niveau van betrekkelijk kleine teksteenheden. Bij de moderne vertaling kunnen steeds op het niveau van woordgroep, zinsdeel, zin, of ten hoogste een kleine groep zinnen talrijke correspondenties met het origineel worden vastgesteld. Over de aard van deze correspondenties wordt opzettelijk niets gezegd, omdat deze zeer kunnen variëren. De correspondenties zijn zeer gecompliceerd en liggen zeker niet altijd op woordniveau. Weglatingen en toevoegingen – maar alweer: van kleine eenheden – komen voor. Het feit dat men tussen kleine teksteenheden correspondenties kan leggen wil ook geenszins zeggen dat deze ook dezelfde betekenis hebben, de correspondenties kunnen op een ander vlak liggen, bijvoorbeeld op dat van de klank of van een bepaald stilistisch effect. De aard van deze correspondenties zal een belangrijk onderwerp van dit boek vormen. De vertaling waartoe wij ons beperken is – ondanks alles wat men er eventueel op aan kan merken – een tekst die van begin tot eind een grote overeenkomst vertoont met het origineel.

Bij de keuze van de voorbeelden is dus een zekere norm aangelegd. Niet alles wat in Nederland als vertaling wordt geafficheerd zal als onderwerp van dit boek worden beschouwd. Voor wie denkt dat het met het vertalen hier te lande allemaal wel meevalt, en dat erkende literaire werken met gepaste eerbied behandeld worden, is de als bekorte vertaling aangekondigde Nederlandse versie van Claudius the God van Robert Graves instructief. Hieronder een staaltje vrij vertalen.

The story of Herod Agrippa

Herod Agrippa was, you must understand, no blood-relation or connexion by marriage of the great Marcus Vipsanius Agrippa, Augustus’ general, who married his only daughter Julia and became by her the grandfather of my nephew Gaius Caligula and my niece Agrippinilla. Nor was he a freedman of Agrippa’s: though you might have guessed that too, for in Rome it is the custom of slaves when liberated to assume their former master’s surname by way of compliment. No, it was like this: he was named in memory if this same Agrippa, recently dead, by his grandfather, Herod the Great, King of the Jews. For this remarkable and terrible old man owed his throne as much to his interest with Agrippa as to Augustus’s patronage of him as a useful ally in the Near East.

The Herod family originally came from Edom, the hilly country between Arabia and Southern Judaea: it was not a Jewish family. Herod the Great whose mother was an Arabian, was given the governorship of Galilee by Julius Caesar at the same time as his father was given that of Judaea. His age was then only fifteen. He got into trouble almost at once for putting Jewish citizens to death without trial, while repressing banditry in his district, and was brought up before the Sanhedrin, the Jewish supreme court.

– Herodes Agrippa was een kleinzoon van de grote Herodes, van hem kreeg hij de bijnaam Agrippa, als herinnering aan Marcus Vipsanius Agrippa, de grote legeraanvoerder van Augustus. Zijn familie was oorspronkelijk uit Edom afkomstig, dat heuvelachtige land dat tussen Arabië en Zuid-Judea ligt; eigenlijk waren zij geen Joodse familie. Herodes de Grote werd door Julius Caesar aangesteld tot gouverneur van Galilea. Hij was tien keer getrouwd. Het bekendst werden zijn vrouw Mariamne en zijn dochter Salome. Door Marcus Antonius en Augustus werd hij later tot Koning der joden aangesteld. Herodes Agrippa was de oudste kleinzoon van Mariamne. Toen hij vier jaar was, werd hij naar het hof van Augustus gestuurd om daar opgevoed te worden, omdat zijn grootvader hem van zijn beide ouders beroofd had. (Graves, p. 11/5*)

* Van de twee cijfers die elk citaat van een vertaling gegeven zijn, verwijst het eerste naar de pagina van het origineel en het tweede naar die van de vertaling.

De vertaler heeft hier een strenge selectie gemaakt uit de overvloedige informatie die het origineel geeft. Zo slaagt hij erin de hele eerste alinea terug te brengen tot één zin. We vinden uit de Engelse tekst de volgende elementen terug: ‘Herod Agrippa’; ‘Marcus Vipsanius Agrippa, Augustus’ general; ‘he was named in the memory of this same Agrippa, recently dead, by his grandfather, Herod the Great’. Deze elementen worden getransformeerd, of zo men wil geparafraseerd tot: ‘Herodes was een kleinzoon van de grote Herodes, van hem kreeg hij de bijnaam Agrippa, als herinnering aan Marcus Vipsanius Agrippa, de grote legeraanvoerder van Augustus.’ De volgende regel (‘Zijn familie’ t/m ‘geen Joodse familie’) is de bijna ongeschonden overgebrachte eerste regel van de volgende alinea van het Engels. De rest van de eerste alinea van de vertaling is een beknopte samenvatting van anderhalve bladzijde Engelse tekst.

Misschien komt deze vertaling wel op relevante punten overeen met het origineel – wie zal zeggen wat relevant is en wat niet –, maar van een consequente overeenkomst tussen kleine tekstfragmenten is geen sprake, daarom voldoet hij niet aan het hierboven geformuleerde criterium en zal dit soort produkten niet verder besproken worden. Zij zijn wellicht interessant als oefening in parafraseren en samenvatten, maar een vertaler kan er weinig van leren.

De normativiteit gaat echter niet zo ver dat alleen ‘ideale vertalingen’ als vertaling worden beschouwd en waardig worden geacht besproken te worden. Goede en minder goede vertalingen zullen wij met dezelfde warme belangstelling bekijken, mits ze aan de correspondentievoorwaarde voldoen. De meeste voorbeelden zijn dan ook niet gegeven als het voorbeeld van hoe iets vertaald moet worden, maar als een voorbeeld van hoe iets vertaald kan worden. Als voorbeelden van de manier waarop vertalers bepaalde problemen aanpakken. Dit wil niet zeggen dat er geen andere en betere vertalingen mogelijk zijn.

1 Enige taalkundige begrippen

Voor het volgen van dit betoog is kennis van enkele taalkundige begrippen noodzakelijk.

Synonymie – Twee woorden of uitdrukkingen die dezelfde betekenis hebben noemt men synoniem. Wil men twee woorden echt als synoniem kunnen beschouwen, dan moeten ze zo niet in alle, dan toch in veel contexten verwisselbaar zijn. ‘Dapper’ en ‘moedig’, ‘excuses’ en ‘verontschuldigingen’, ‘gynaecoloog’ en ‘vrouwenarts’ voldoen aan deze voorwaarde. Wanneer we echter ‘fiets’ en ‘rijwiel’ nemen, dan zien we dat er verschillen optreden. Beide woorden verwijzen onmiskenbaar naar hetzelfde ding, maar de zin ‘Ze hebben m’n rijwiel gestolen’ zal toch een lichte bevreemding wekken. Deze woorden behoren tot totaal verschillende stijllagen. ‘Fiets’ is een neutraal woord, ‘rijwiel’ een woord dat alleen als opschrift boven winkels en in politieverordeningen voorkomt. Ze voldoen niet aan de eis van verwisselbaarheid. Zulke halve synoniemen die wel naar hetzelfde ding, verschijnsel, handeling verwijzen maar tot verschillende stijllagen behoren, zijn zeer talrijk: ‘slapen’, ‘pitten’; ‘ontvreemden’, ‘stelen’, ‘jatten’; ‘bedriegen’, ‘bedotten’, ‘belazeren’; ‘politieagent’, ‘smeris’, ‘klabak’.

Niet alleen woorden, ook woordgroepen en zinnen kunnen synoniem zijn. De volgende drie zinnen

De laatste dagen is het een stuk warmer geworden.

De temperatuur is de laatste dagen flink gestegen.

Het is de laatste dagen een stuk minder koud geworden.

kunnen gebruikt worden om precies dezelfde situatie in de werkelijkheid weer te geven en ontlopen elkaar ook stilistisch niet veel. Het zijn alle drie zinnen van de neutrale omgangstaal. De synonymie is hier niet geheel zonder probleem. Nog minder dan bij woorden als ‘moedig’ en ‘dapper’ is exact vast te stellen of er toch niet enig betekenisverschil optreedt. Er zijn hele taalkundige theorieën gebouwd op de synonymie van zinnen als ‘Jan slaat Piet’ en ‘Piet wordt door Jan geslagen’, terwijl andere linguïsten weer volhouden dat een passieve zin iets heel anders betekent dan zijn actieve pendant. Welke verschillen er ook mogen zijn, het is een vaststaand feit dat de situatie in de werkelijkheid die door beide zinnen beschreven wordt identiek is. Men kan dus in ieder geval zeggen dat ze synoniem zijn op het niveau van het beschrijven van een situatie.

Vergelijk nog de volgende voorbeelden:

De pindakaas is op.

Er is geen pindakaas meer.

Hij voelde nattigheid.

Hij voelde dat er iets niet in orde was.

Man en paard noemen.

De dingen bij hun naam noemen.

We zullen in hoofdstuk 3 zien dat de mogelijkheid om een en dezelfde mededeling op verschillende manieren te doen van cruciaal belang is bij vertalen.

Hyponymie – Een merrie is een paard is een zoogdier is een dier. Dat wil zeggen: de betekenis van het woord dier omvat die van zoogdier, die op zijn beurt weer de betekenis van paard omvat, enz. Dit verschijnsel heet hyponymie. We zeggen dat merrie een hyponiem van paard is.

Homonymie – Homoniemen zijn woorden die identiek klinken maar verschillende betekenis hebben. Voorbeelden zijn:

koper: 1 metaal; 2 iemand die iets koopt

bot: 1 vis; 2 stuk been; 3 niet scherp (van mes); 4 lomp

pas: 1 ‘Hij is er pas’; 2 stap; 3 paspoort; 4 bergpas

Polysemie – Ook polyseme woorden zijn woorden die verschillende betekenissen in zich verenigen. Het verschil met homoniemen wordt meestal zo gedefinieerd dat bij homoniemen de betekenissen in het geheel niets met elkaar te maken hebben (b.v. ‘koper’ – ‘koper’), terwijl er bij polysemen iets gemeenschappelijk is. Wat dat gemeenschappelijke dan is is niet altijd even duidelijk, zodat de grens tussen homoniemen en polysemen niet scherp te trekken is. Bij ‘bot’ bijvoorbeeld zijn betekenis 1, 2 en 3 duidelijk homoniemen. Er is geen gemeenschappelijk kenmerk. Bij 3 en 4 zou men wel iets overeenkomstigs kunnen postuleren. 4 kan een overdrachtelijke betekenis van 3 worden genoemd. Het bijvoeglijk naamwoord ‘bot’ is dan dus polyseem.

Andere voorbeelden van polyseme woorden zijn:

glas: 1 stofnaam; 2 drinkgerei

zak: 1 aardappelzak; 2 broekzak; 3 balzak; 4 scheldwoord

En veel werkwoorden, vooral de samengestelde zoals ‘omgaan’:

De hoek omgaan.

Er gaan hier miljoenen om.

Er ging heel wat in hem om.

Hij weet wat er in de wereld omgaat.

De dag wou maar niet omgaan.

Hij gaat met de verkeerde mensen om.

Ten slotte ging de muur om.

Zoveel contexten, zoveel betekenissen zou men bijna zeggen. Polysemie blijkt vooral, wanneer men de woorden van verschillende talen met elkaar vergelijkt. Dan is het meestal noodzakelijk voor elke betekenis van een woord in de ene taal een ander woord in de andere taal te gebruiken (zie hierover verder p. 39 e.v.).

Een apart geval van polysemie vormen de overdrachtelijke betekenissen. Het gebruik van ‘blind’ in ‘een blinde muur’ is daar een voorbeeld van. Evenals van ‘rood’ in ‘rood haar’. De kleur die rood haar meestal heeft zou men – als iets anders dan hoofdhaar zo gekleurd was – namelijk geen rood noemen, maar eerder brons- of koperkleurig of zelfs oranje.

Homonymie en polysemie komen in alle talen zeer veelvuldig voor. Het is niet overdreven te zeggen dat een groot deel van de woordenschat van elke taal polyseem is.

In de praktijk van het taalgebruik blijkt dat de grote homonymie en polysemie maar weinig misverstanden oproepen. Afzonderlijk genomen zijn woorden meerduidig, in een context worden ze meteen eenduidig. (Wanneer een woord ook in een context nog meerduidig is, is er vaak sprake van een woordspeling.) Hoeveel betekenissen ‘omgaan’ ook mag hebben, in de context ‘Hij kan niet met kinderen omgaan’ is er maar één betekenis relevant. De polysemie van woorden wordt in de zin geneutraliseerd, en zo wordt de polysemie van woordgroepen of zinnen in de ruimere context, of, in gesproken taal, door de situatie waarin ze geuit worden, geneutraliseerd.

Voor degene die zijn eigen taal spreekt is polysemie dan ook geen probleem. Wie een vreemde taal heeft geleerd en van sommige polyseme woorden van het type ‘omgaan’ slechts enkele betekenissen kent, kan wel eens op het verkeerde been worden gezet. In vertalingen komt dan ook regelmatig voor dat de vertaler uit een aantal voorhanden zijnde betekenissen van een woord de verkeerde kiest.

that he should fetch himself another drink, if he could hold it.

– dat hij voor zichzelf nog een drankje moest halen, als hij dat tenminste vast kon houden. (LeCarré, The Honourable Schoolboy, p. 136/123)

Dit is een fragment uit een gesprek tussen Jerry en Frost uit The Honourable Schoolboy van John LeCarré. Het gesprek verloopt tamelijk onaangenaam en gaat gepaard met enig drankgebruik. Een van de betekenissen van ‘to hold’ is inderdaad ‘vasthouden’. Maar is dat hier ook de meest voor de hand liggende betekenis? Trilde Frost zo? Had hij iets aan zijn hand? Had hij misschien zijn handen vol? Uit het voorafgaande blijkt daar niets van. De vertaling is dus wat merkwaardig, hij slaat nergens op. ‘To hold’ heeft echter nog enige andere betekenissen en een daarvan is ‘bevatten’ (een fles bevat zoveel liter), welke betekenis ook voor het menselijk bevatten van spijs en drank gebruikt kan worden, zoals uit ‘to eat as much as you can hold’ blijkt, dat met ‘Eten zo veel als je kunt’ vertaald moet worden en niet met ‘Eten zo veel als je vast kunt houden’. Als ‘to hold’ in ons voorbeeld geïnterpreteerd wordt met deze betekenis, krijg je ‘dat hij voor zichzelf een drankje moest halen, als hij dat tenminste nog kon hebben’, en dat is geen ongewone opmerking tegen iemand die al het een en ander op heeft.

Nog een voorbeeld uit hetzelfde hoofdstuk van hetzelfde boek:

Before they did all that, of course, they’d check the story out with your Chairman and maybe with your missus too, if she’s well enough.

– Voor ze dat allemaal zouden doen, zouden ze het verhaal natuurlijk verifiëren bij je president-commissaris en misschien bij moeder de vrouw, als die daar goed genoeg voor is. (LeCarré, p. 138/125)

We bevinden ons nog steeds bij datzelfde gesprek tussen Jerry en Frost. Jerry is bezig Frost te chanteren en dreigt bepaalde feiten die Frost liever stilhoudt te gaan verifiëren bij diens chef en echtgenote. Maar wat betekent ‘als die daar goed genoeg voor is’ in dit verband? Eigenlijk niets. Het slaat wederom nergens op. Nu is in het voorafgaande gebleken dat Frosts vrouw ziek is, en dit feit kan ons op de juiste vertaling brengen. Immers, ‘well’ betekent niet alleen ‘goed’, maar kan ook op de gezondheid betrekking hebben, wat het Nederlandse ‘goed’ maar in een beperkt aantal gevallen kan. ‘Opa is vandaag niet zo goed’ kan, en ‘Ik voel me niet goed’, maar in andere contexten wordt ‘goed’ niet als ‘gezond’ geïnterpreteerd, en dat geldt ook voor deze context. Een vertaling die het gezondheidsaspect beter naar voren brengt, zou hier dus meer voldoen. Bij voorbeeld ‘als haar gezondheid dat tenminste toelaat’ of ‘als ze daar niet te ziek voor is’.

De vertaalproblemen die in bovenstaande voorbeelden gedemonstreerd worden zijn niet helemaal identiek. In het eerste kan ‘to hold’ geïnterpreteerd worden op grond van de directe context, bij het tweede voorbeeld is dat niet het geval. De mededeling dat Frosts vrouw ziek is, is al enige bladzijden eerder gedaan. Maar zelfs in zo’n geval is het onwaarschijnlijk dat een dergelijke interpretatiefout gemaakt wordt door iemand voor wie het Engels de moedertaal is. Alleen niet alerte buitenlanders zijn zo dom, een Engelsman heeft er geen enkele moeite mee.

Antonymie – Antoniemen zijn woorden met tegengestelde betekenissen, zoals ‘open’ – ‘dicht’, ‘oud’ – ‘jong’, ‘hard’ – ‘zacht’. Het ene woord houdt altijd de ontkenning van het andere in. ‘De deur is open’ houdt in ‘de deur is niet dicht’.

Conversen – De zinnen ‘A verkoopt B een huis’ en ‘B koopt een huis van A’ geven dezelfde situatie in de werkelijkheid weer. De werkwoorden ‘kopen’ en ‘verkopen’ geven eigenlijk dezelfde handeling weer, maar vanuit verschillende hoeken bekeken. De deelnemende personen en objecten hebben een andere plaats in de zin. A, de verkoper, is bij ‘verkopen’ onderwerp en bij ‘kopen’ een bepaling met het voorzetsel ‘van’. B, de koper, is bij ‘verkopen’ meewerkend voorwerp en bij ‘kopen’ onderwerp. Het huis is bij beide werkwoorden lijdend voorwerp.

Woorden, meestal werkwoorden, die in een dergelijke relatie tot elkaar staan heten conversen. Andere voorbeelden van conversen zijn: ‘huren’ – ‘verhuren’, ‘geven’ – ‘krijgen’, ‘onderwerpen’ – ‘zich onderwerpen’. Ook ‘actief’ – ‘passief’ kan een converse relatie genoemd worden.

Er bestaan werkwoorden die twee converse betekenissen in zich verenigen. Het Engelse werkwoord ‘to rent’ is daar een voorbeeld van. ‘To rent’ betekent zowel ‘huren’ als ‘verhuren’.

Collocaties – Woorden worden met elkaar gecombineerd tot grotere eenheden, woordgroepen, zinnen. Aan de combineerbaarheid van woorden zijn echter grenzen gesteld. Je kunt niet elk woord met elk ander woord combineren. De taalwetenschap heeft de laatste jaren veel werk gemaakt van het opsporen van zogenaamde selectierestricties van woorden in zinnen. In ‘Jan at…’ zou op de plaats van de puntjes alleen een woord met het betekeniselement ‘eetbaar’ mogen staan, anders zou de zin niet grammaticaal zijn. ‘Jan at een appel’ is in die opvatting correct, maar ‘Jan at een schoen’ niet. Dit soort combinatieregels is echter niet gegeven door de taal, maar door de werkelijkheid waarin wij leven. ‘Jan at een schoen’ is op zich een volstrekt grammaticale zin, die echter een situatie beschrijft die zich in de werkelijkheid niet vaak voordoet, maar die zich heel goed kán voordoen, zoals een scène uit The Goldrush van Chaplin bewijst. Dit soort observaties is voor het vertalen niet erg relevant. ‘Jan at een schoen’ is waarschijnlijk in alle talen even vreemd.

Met collocaties worden andere beperkingen op de combineerbaarheid van woorden bedoeld. De betekenis ‘organiseren van een bijeenkomst’ kan in combinatie met verschillende woorden voor verschillende soorten bijeenkomsten als volgt uitgedrukt worden:

Een vergadering

1 beleggen

Een bijeenkomst

Een symposium

Een congres

2 houden

Een bespreking

Een partijtje

Een feestje

3 geven

Een borrel

‘Een vergadering geven’ of ‘een feestje beleggen’ klinkt op z’n minst merkwaardig in het Nederlands. Een reden hiervoor is moeilijk te geven. (Men zou aan een of ander semantisch element in ‘beleggen’ kunnen denken, dat maakt dat het alleen met iets serieus als een vergadering of een bijeenkomst kan worden gecombineerd.) Er zijn honderden voorbeelden van dergelijke collocaties. Waarom kun je ‘een kreet’ of ‘een zucht’ slaken, maar niet ‘een gil’ of ‘een snik’? Waarom wel ‘dank’ of ‘spijt’ betuigen, maar niet ‘berouw’ of ‘tevredenheid’? Waarom moet je ‘berouw tonen’ en je ‘tevredenheid uitspreken’?

Om eenzelfde betekenis weer te geven, zoals het organiseren van een bijeenkomst, het uitstoten van een geluid, of het uiting geven aan een gevoel of emotie, moeten vaak volkomen verschillende woorden gebruikt worden, afhankelijk van de combinatie met andere woorden. In het Nederlands kunnen zeer veel van dit soort rijtjes opgesteld worden, allemaal even grillig en onvoorspelbaar.

Het zou zeer toevallig zijn als deze collocaties in een andere taal precies parallel zouden lopen met het Nederlands, dat wil zeggen als in een andere taal ook voor het organiseren van een bijeenkomst drie werkwoorden gevonden konden worden, zodanig dat werkwoord 1 gebruikt wordt voor vergadering en bijeenkomst, werkwoord 2 voor symposium, congres en bespreking, en werkwoord 3 voor partijtje, feestje, borrel. (Nog afgezien van het feit dat het heel goed mogelijk is dat in die andere talen de zelfstandige naamwoorden voor die bijeenkomsten zelf heel anders ingedeeld kunnen zijn, bijvoorbeeld één woord voor zowel bijeenkomst als vergadering, etc.) Collocatie is in alle talen een heel gewoon verschijnsel, maar de manier waarop collocatie in zijn werk gaat is in elke taal weer anders. Het schema op pagina 27 demonstreert hoe het Engels talrijke verschillende werkwoorden kan gebruiken in een positie waarin het Nederlands bijna alleen maar ‘worden’ kan zetten.5

Alleen ‘The machine went dead’ moet met ‘De machine viel stil’ vertaald worden, en ‘The river became [etc.] dry’ kan slechts ‘De rivier viel droog’ worden.

De voorbeelden op de volgende pagina laten heel duidelijk zien hoe volkomen onvoorspelbaar en grillig collocaties vaak zijn, en hoe in de ene taal ingewikkeld is wat in de andere betrekkelijk eenvoudig is.

Betekenis – Over wat betekenis in de taal precies is, zijn boekenkasten met linguïstische en filosofische werken volgeschreven. Niet alles wat daar geschreven staat is voor de vertaalwetenschap even relevant. Betekenis blijkt een bijzonder veelomvattend en glibberig terrein. Hier volgt een poging tot een beknopte weergave van die elementen van het begrip betekenis die mij relevant lijken voor het vertalen.