-

FLORIAN ILLIES

1913

Het laatste gouden jaar van de twintigste eeuw

Vertaald door Jan Bert Kanon

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een subsidie van het Goethe Institut

© 2012 S. FischerVerlag GmbH, Frankfurt am Main

© 2013 Nederlandse vertaling Jan Bert Kanon

Oorspronkelijke titel 1913. Der Sommer des Jahrhunderts

Oorspronkelijke uitgeverij S. Fischer

Omslagontwerp en verzorging e-book Suzan Beijer

Omslagbeeld August Macke, Promenade, 1913, Städtische Galerie im Lenbachhaus in München

ISBN 978 90 450 2323 6

e-ISBN 978 90 450 2324 3

D/2013/0108/504

NUR 680

www.atlascontact.nl

-

JANUARI

Dit is de maand waarin Hitler en Stalin elkaar tijdens een wandeling in het Schlosspark van Schönbrunn ontmoeten, Thomas Mann bijna als homo ontmaskerd en Franz Kafka bijna gek van liefde wordt. Er kruipt een kat bij Sigmund Freud op de sofa. Het is erg koud, de sneeuw knerpt onder je schoenen. Else Lasker-Schüler zit aan de grond, wordt verliefd op Gottfried Benn, ontvangt een paardenbriefkaart van Franz Marc, maar noemt Gabriele Münter een niksnut. Ernst Ludwig Kirchner tekent de cocottes op de Potsdamer Platz. De eerste looping wordt gevlogen. Maar het is allemaal tevergeefs. Oswald Spengler werkt al aan Der Untergang des Abendlandes.

-

-

Het is de eerste seconde van het jaar 1913. Een schot weerklinkt door de donkere nacht. Een korte klik is hoorbaar, de vingers aan de trekker spannen zich, dan volgt een tweede, dof schot. De gealarmeerde politie komt toegesneld en arresteert de schutter ter plekke. Hij heet Louis Armstrong.

Met een gestolen revolver had de twaalfjarige in New Orleans het nieuwe jaar willen verwelkomen. De politie stopt hem in een cel en stuurt hem al op de vroege ochtend van 1 januari naar een verbeteringsgesticht, het Colored Waifs’ Home for Boys. Hij gaat er als een wildeman tekeer, zodat de leider van de inrichting, Peter Davis, niets anders weet te doen dan hem spontaan een trompet in de handen te drukken (eigenlijk had hij hem een oorvijg willen geven). Louis Armstrong komt van het ene op het andere moment tot bedaren, neemt het instrument bijna teder aan, en zijn vingers, die de avond ervoor nog nerveus met de trekker van de revolver hadden gespeeld, voelen opnieuw het koude metaal, maar in plaats van een schot ontlokt hij nog in de kamer van de directeur de eerste warme, wilde tonen aan de trompet.

•

‘Zojuist het middernachtsschot. Geschreeuw op straat en op de brug. Gebeier en klokslagen.’ Uit Praag doet verslag: dr. Franz Kafka, medewerker van de Arbeiter-Unfall-Versicherung für das Königreich Böhmen. Zijn publiek zit in het verre Berlijn, in de woning in de Immanuelkirchstraße 29. Het is maar één persoon, maar voor hem is het de hele wereld: Felice Bauer, vijfentwintig, een beetje blond, een beetje knokig, een beetje slungelig, stenotypiste bij Carl Lindström A.G. In augustus – het goot pijpenstelen – hadden ze elkaar vluchtig leren kennen, zij had natte voeten gekregen, hij al heel snel koude. Maar sindsdien schrijven ze elkaar ’s nachts, als hun familieleden slapen, hartstochtelijke, betoverende, merkwaardige, ontregelende brieven. En ’s middags komt er meestal nog een achteraan. Toen Felice eens een paar dagen niets van zich liet horen, begon hij, toen hij uit onrustige dromen ontwaakte, vertwijfeld aan De gedaanteverwisseling. Hij had haar over dit verhaal verteld, vlak voor kerst had hij het voltooid (het lag nu in zijn secretaire, verwarmd door de twee foto’s van haarzelf die Felice hem had gestuurd). Maar hoe snel haar verre, beminde Franz zelf in een verschrikkelijk raadsel kon veranderen, daar kwam zij pas met deze oudejaarsbrief achter. Of ze hem, vraagt hij plompverloren, een paar stevige tikken met de paraplu zou willen geven als hij zijn bed niet uit zou komen als ze elkaar in Frankfurt am Main zouden ontmoeten om na een tentoonstelling naar de schouwburg te gaan, vraagt Kafka ter inleiding driemaal met een conjunctief. En dan bezweert hij schijnbaar argeloos hun gemeenschappelijke liefde, droomt ervan dat Felices en zijn hand onlosmakelijk zijn samengebonden. Om daarna te vervolgen dat het ‘ondanks alles mogelijk is dat een paar, eenmaal zo samengebonden, naar het schavot werd geleid’. Wat een charmante gedachte voor een brief aan je geliefde. Ze hebben elkaar nog niet eens gekust, en dan fantaseert de man al van een gezamenlijke gang naar het schavot. Kafka lijkt een moment geschrokken over zijn gevoelsuitbarsting: ‘Maar wat speelt er zich nu allemaal af in mijn hoofd?’ schrijft hij. De verklaring is simpel: ‘Dat krijg je van de 13 in het nieuwe jaartal.’ Zo begint 1913 dus in de wereldliteratuur: met een fantasie over geweld.

•

Aangifte van vermissing. Wat ontbreekt: Leonardo’s Mona Lisa. In 1911 werd ze uit het Louvre gestolen, er ontbreekt nog altijd ieder spoor. Pablo Picasso wordt door de Parijse politie verhoord, maar heeft een alibi en mag weer naar huis. In het Louvre leggen de treurende Fransen bossen bloemen tegen de kale muur.

•

In de eerste januaridagen – heel precies weten we het niet – arriveert met de trein uit Kraków een smoezelige, vierendertigjarige Rus op het Weense Nordbahnhof. Buiten is een sneeuwjacht gaande. Hij hinkt. Zijn haar is dit jaar nog niet gewassen, zijn ruige knevel, die zich als woekerend struikgewas onder zijn neus uitspreidt, kan de pokputjes in zijn gezicht niet verhullen. Hij draagt Russische boerenschoenen en in zijn hand heeft hij een volgestouwde koffer. Nauwelijks aangekomen, stapt hij onmiddellijk in een tram die hem naar Hietzing moet brengen. In zijn paspoort staat ‘Stavros Papadopoulos’, dat moet als een mix van Grieks en Georgisch klinken, en omdat hij er zo verwaarloosd uitzag, en omdat het die dag zo koud was, geloofde elke grenswachter hem. In Kraków, in zijn andere ballingsoord, had hij de avond ervoor Lenin een laatste keer met schaken verslagen, voor de zevende keer op rij. Dat ging hem duidelijk beter af dan fietsen. Lenin had wanhopige pogingen gedaan om hem ook dat bij te brengen. Revolutionairen moeten snel zijn, had hij hem voorgehouden. Maar de man, die eigenlijk Iosif Vissarionovitsj Dzjoegasjvili heette en zich nu Stavros Papadopoulos noemde, kreeg het fietsen niet onder de knie. Vlak voor de kerst viel hij lelijk op de spekglad geworden kasseienstraten van Kraków. Zijn been zat nog onder de wonden, zijn knie was verstuikt, en pas sinds een paar dagen kon hij weer op zijn voet staan. Mijn ‘geweldige Georgiër’ had Lenin hem glimlachend genoemd, toen hij hem tegemoet kwam gehinkeld om de vervalste pas voor de reis naar Wenen in ontvangst te nemen. En nu een goede reis, kameraad.

Ongehinderd stak hij de grenzen over, in de trein zat hij koortsachtig gebogen over zijn manuscripten en de boeken, die hij bij het overstappen haastig in zijn koffer stopte.

Nu, in Wenen aangekomen, nam hij afscheid van zijn Georgische schuilnaam. Vanaf januari 1913 zei hij: mijn naam is Stalin, Jozef Stalin. Toen hij uit de tram was gestapt, zag hij rechts slot Schönbrunn liggen, helder verlicht in het matte grijs van de winter, met daarachter het park. Hij wandelt naar de Schönbrunner Schlossstraße 30, zo staat het op het briefje dat Lenin hem heeft gegeven. En: ‘Bij Trojanovski aanbellen.’ Dus stampt hij de sneeuw van zijn schoenen, snuit zijn neus en drukt weifelend op de deurbel. Wanneer het dienstmeisje opendoet, zegt hij het afgesproken wachtwoord.

•

Een kat sluipt aan de Berggasse 19 in Wenen de werkkamer van Sigmund Freud binnen, waarin zojuist de Psychologische Mittwochsgesellschaft is bijeengekomen voor een colloquium. Het is de tweede verrassende bezoekster in korte tijd: in de late herfst had Lou Andreas-Salomé zich al bij het herengezelschap gevoegd, in eerste instantie argwanend bekeken, inmiddels smachtend vereerd. Lou Andreas-Salomé droeg aan haar kousenband een hele serie scalpen van veroverde genieën: met Nietzsche zat ze in een biechtstoel in de Sint-Pieter, met Rilke lag ze in bed en bezocht ze Tolstoj in Rusland, Frank Wedekind vernoemde zijn Lulu en Richard Strauss zijn Salomé naar haar. Nu bezweek Freud voor haar, in elk geval intellectueel – ze mocht deze winter zelfs op zijn werketage wonen, discussieerde met hem over zijn nieuwe boek over ‘totem en taboe’, waaraan hij juist bezig was, en luisterde naar hem als hij bij haar zijn hart uitstortte over C.G. Jung en de afvallige psychologen uit Zürich. Maar vooral liet de inmiddels tweeënvijftigjarige Lou Andreas-Salomé, schrijfster van diverse boeken over psyche en erotiek, zich door de meester zelf opleiden in de psychoanalyse – in maart zou ze in Göttingen haar eigen praktijk openen. Dus zit zij in het plechtige colloquium van de psychologische vereniging, met naast haar de geleerde collega’s, rechts de destijds al legendarische sofa en overal de beeldjes die de op oudheden verzotte Freud verzamelde om even aan het heden te ontsnappen. En in deze devote kring glipte nu tegelijk met Lou een kat naar binnen. Eerst was Freud geïrriteerd, maar toen hij zag hoe nieuwsgierig het beest de Griekse vazen en Romeinse beeldjes monsterde, liet hij haar ontroerd een beetje melk brengen. Maar Lou Andreas-Salomé vertelt: ‘Ze nam echter geen enkele notie van hem, ondanks zijn toenemende liefde en bewondering; ze richtte haar groene ogen met de scheve pupillen onverschillig op hem als op een willekeurig voorwerp, en als hij ook maar even meer wilde dan haar egoïstisch-narcistisch snorren, dan moest hij zijn voet van de gemakkelijke ligstoel halen en met bijzonder inventieve en betoverende bewegingen van de punt van zijn schoen haar aandacht proberen te trekken.’ Week in, week uit kreeg de kat voortaan toegang tot het colloquium. Toen ze wat kwakkelde, mocht ze, voorzien van kompressen, zelfs op Freuds sofa liggen. Ze bleek open te staan voor therapie.

•

À propos kwakkelend. Waar hangt Rilke eigenlijk uit?

•

De vrees dat 1913 weleens een ongeluksjaar zou kunnen zijn houdt de tijdgenoten in de greep. Gabriele d’Annunzio schenkt een vriend zijn toneelstuk Le martyre de Saint Sébastien en dateert het in zijn opdracht voorzorgshalve maar op ‘1912 + 1’. En Arnold Schönberg houdt zijn adem in met het ongeluksgetal voor ogen. Niet zonder reden vond hij de ‘twaalftoonsmuziek’ uit – een grondslag van de moderne muziek, mede geboren uit de ongerustheid van de schepper over wat er nog komen zou. De geboorte van het rationele uit de geest van het bijgeloof. In Schönbergs stukken komt het getal ‘13’ niet voor, niet als maat en maar zelden als paginanummer. Toen hij tot zijn ontzetting merkte dat de titel van zijn opera over Mozes en Aäron dertien letters zou tellen, schrapte hij de tweede a van Aaron, en daarom heet hij sindsdien Moses und Aron. En dan nu dus een heel jaar in het teken van het ongeluksgetal. Schönberg werd op 13 september geboren – en hij had een panische angst dat hij op een vrijdag de dertiende zou sterven. Maar het mocht niet baten. Arnold Schönberg stierf op een vrijdag de dertiende (zij het pas in 1913 + 38, dus in 1951). Maar ook 1913 heeft voor hem nog een aardige verrassing in petto. Hij krijgt in het openbaar een oorvijg. Maar laten we niet op de zaken vooruitlopen.

•

Eerst maar eens dit: Thomas Mann betreedt het toneel. In de vroege ochtend van 3 januari stapt Mann in München in de trein. Hij leest een paar kranten en brieven, kijkt naar de besneeuwde heuvels van het Thüringer Woud, dommelt dan in de oververhitte coupé telkens weer in en maakt zich zorgen over zijn Katia, die alweer is vertrokken voor een kuur in de bergen. In de zomer had hij haar in Davos bezocht en in de wachtkamer van de arts was hem een idee voor een groot verhaal ingevallen, maar dat lijkt hem nu zinloos, niet helemaal van deze wereld, dit sanatoriumverhaal. Nou ja, gelukkig zou over een paar weken De dood in Venetië verschijnen.

Thomas Mann zit in de trein en maakt zich druk om zijn garderobe, het ergert hem dat je kleren altijd zo gaan kreuken door lange treinritten; hij zal zijn jas straks in het hotel nog een keer moeten laten oppersen. Hij staat op, schuift de deur van de coupé open en besluit een beetje heen en weer te lopen. Hij beweegt zich zo stijf dat de andere reizigers voortdurend denken dat de conducteur eraan komt. Buiten glijden de kastelen van Dornburg voorbij, Bad Kösen, de wijnbergen langs de Saale – ze liggen onder een dik pak sneeuw, de rijen wijnstokken lopen als zebrastrepen de hellingen op. Best aardig allemaal, maar Thomas Mann voelt dat de angst hem steeds meer in zijn greep krijgt naarmate hij Berlijn nadert.

Zodra hij is uitgestapt, laat hij zich naar hotel Unter den Linden rijden, en hij kijkt bij de receptie behoedzaam om zich heen of de andere gasten, die achter hem dringen voor de liften, hem herkennen. Dan zoekt hij zijn kamer op, dezelfde als altijd, om zich uitgebreid te verkleden en zijn snor nog een beetje te kammen.

In Grunewald, ver in het westen van de stad, strikt op hetzelfde uur Alfred Kerr in de kleedkamer van zijn villa aan de Höhmannstraße 6 zijn vlinderdas en draait de uiteinden van zijn snor strijdlustig omhoog.

Om acht uur zal hun duel beginnen. Om kwart over zeven stappen ze allebei in hun koetsjes. Ze rijden naar de kamerspelen van het Deutsche Theater, ze komen tegelijk aan. En negeren elkaar. Het is koud, ze haasten zich naar binnen. In Bansin aan het Oostzeestrand, maar dat moet onder ons blijven, had hij, Alfred Kerr, Duitslands grootste criticus en dito ijdeltuit, ooit gedongen naar de hand van Katia Pringsheim, de rijke Jodin met de kattenogen. Maar zij had hem, de trotse Breslauer met zijn onstuimige gedachten, afgewezen en zich in de armen gestort van Thomas Mann, deze oerstijve hanzestedeling. Onbegrijpelijk. Maar misschien kon hij het hem vanavond wel betaald zetten.

Thomas Mann neemt plaats op de eerste rij en probeert een waardige rust uit te stralen. Vanavond gaat zijn Fiorenza in Berlijnse première, het toneelstuk dat hij schreef toen hij Katia leerde liefhebben. Maar hij vermoedt dat het vandaag weleens op een debacle zou kunnen uitdraaien: het stuk was al lange tijd zijn zorgenkind. Het had geen drama moeten worden om een drama te voorkomen, denkt hij. ‘Ik heb geprobeerd te redden wat er te redden viel, maar denk maar niet dat ze naar me luisteren,’ had hij Maximilian Harden geschreven voordat hij de deur van Mauerkircherstraße 13 in München achter zich dichttrok.

Hij haatte het om met open ogen een ongeluk tegemoet te gaan. Dat was een Thomas Mann onwaardig. Maar wat hij in december op de repetities had gezien beloofde niet veel goeds. Gekweld volgt hij het stuk dat de bloeitijd van de Florentijnse renaissance tot leven moet wekken, maar er komt geen vaart in, meer oef dan Uffizi.

Op een gegeven moment permitteert Mann zich een steelse blik over zijn linkerschouder. Daar, op de derde rij, ontdekt hij Alfred Kerr, wiens potlood over het notitieblok vliegt. Het is pikkedonker in de zaal en toch meent hij op Kerrs gelaat een glimlach te bespeuren. Het is de glimlach van de sadist die blij is dat deze enscenering hem perfect materiaal voor martelingen oplevert. En wanneer hij de onrustige blik van Thomas Mann opvangt, trekt er een nog weldadiger huivering door zijn lijf. Hij geniet ervan dat het lot van Thomas Mann en zijn mislukte Fiorenza nu in zijn hand liggen. Want hij weet dat hij stevig zal knijpen, en als hij loslaat, zal het stuk levenloos op de grond tuimelen.

Dan valt het doek en klinkt er een welwillend applaus, zelfs zo welwillend dat het de regisseur in zijn enige, echt geslaagde enscenering lukt Thomas Mann tot twee keer toe op het podium te krijgen. Hij zal dit de komende weken onvermoeibaar in ontelbare brieven blijven memoreren. Twee keer! Hij probeert dus plechtstatig te buigen – twee keer! – maar het doet toch vooral onhandig aan. Op de derde rij zit Alfred Kerr, en hij klapt niet. Nog diezelfde avond, terug in zijn villa in Grunewald, laat hij zich een kop thee brengen en begint te schrijven. Plechtig gaat hij achter zijn schrijfmachine zitten en typt eerst een Romeinse één op het papier. Kerr nummert zijn alinea’s alsof het de delen van een verzameld werk zijn. Om te beginnen scherpt hij zijn sabel: ‘De schrijver is een fijngevoelige en enigszins tere ziel, wiens wortel zijn stille woonstee in zijn zitvlees heeft.’ En dan haalt hij uit: de dame Fiorenza, die vermoedelijk Florence moet verzinnebeelden, is totaal bloedeloos, het hele stuk is in bibliotheken bij elkaar geharkt, het is stijf, dor, futloos, kitscherig, overbodig. Dat zijn zo ongeveer zijn woorden.

Als Kerr ook zijn tiende alinea heeft genummerd en voltooid, trekt hij voldaan het laatste vel uit de machine. Zijn kritiek is vernietigend.

De volgende ochtend, op het moment dat Thomas Mann weer in de trein naar München stapt, laat Kerr de tekst op de redactie van de krant Der Tag bezorgen. Op 5 januari wordt die gepubliceerd. Als Thomas Mann de recensie leest, stort hij in. ‘Onmannelijk,’ noemt Kerr hem – dat zal Mann nog het meest raken. Of Kerr daarmee een toespeling maakte op Thomas Manns verzwegen homoseksualiteit of dat Mann het slechts als zodanig opvatte, is om het even. Kerr zag even scherp als alleen Kraus, heel goed waar hij met woorden diepe wonden kon slaan. Thomas Mann voelt zich hoe dan ook diep geraakt, ‘tot in mijn bloed’, zoals hij schrijft. Het hele voorjaar van 1913 zal hij deze kritiek niet te boven komen, in geen enkele brief ontbreekt een verwijzing, geen dag zonder woede jegens deze kerel, deze Kerr. Aan Hugo von Hofmannsthal schrijft Mann: ‘Ik wist wel zo’n beetje wat er zou komen, maar het was erger dan ik had verwacht. Een venijnig geklets, waarbij zelfs voor de meest argeloze lezer de persoonlijke moordlust duidelijk is!’

Dat heeft hij alleen geschreven omdat hij mij niet heeft gekregen, mijn lieve Thommy, zegt Katia troostend nadat ze van haar kuur is teruggekeerd, en ze aait hem moederlijk over zijn bol.

•

Twee nationale mythen worden geboren: in New York verschijnt het eerste nummer van Vanity Fair. In Essen opent de moeder van Karl en Theo Albrecht het prototype van de eerste Aldi-supermarkt.

•

En hoe gaat het met Ernst Jünger? ‘Net voldoende.’ Dat is tenminste de beoordeling die de zeventienjarige Jünger op de reformschool in Hameln krijgt voor zijn opstel over Goethes Hermann en Dorothea. Hij schreef weliswaar: ‘Het epos verplaatst ons naar de tijd van de Franse Revolutie, die met haar gloedvol flakkerend licht zelfs de vreedzame bewoners van het stille Rijndal uit de tevreden halfslaap van de alledaagsheid opschrikt.’ Maar de leraar vond het niet goed genoeg. Hij noteerde met rode inkt in de kantlijn: ‘Uitdrukkingswijze dit keer te nuchter.’ We leren: Ernst Jünger was dus al nuchter toen iedereen hem verder nog niet eens voor vol aanzag.

•

Iedere middag stapt Ernst Ludwig Kirchner in de onlangs geopende metro en reist naar station Potsdamer Platz. Met Kirchner waren ook de andere schilders van Die Brücke kortgeleden vanuit Dresden, de plaats waar ze werd opgericht, die heerlijk vergeten zomerse stad van de barok, naar Berlijn verhuisd. Erich Heckel, Otto Mueller en Karl Schmidt-Rottluff waren gezworen kameraden geweest die verf en vrouwen deelden en wier schilderijen sprekend op elkaar leken – maar Berlijn, deze pulserende, veeleisende stad die zichzelf hoofdstad noemt, maakt hen tot individuen en zaagt aan de bruggen die hen verbinden. Alle anderen hadden zichzelf in Dresden gevonden toen ze de zuivere kleuren, de natuur en de menselijke naaktheid konden huldigen. In Berlijn dreigen ze ten onder te gaan.

Maar Ernst Ludwig Kirchner vindt zichzelf pas in Berlijn – hij is dan begin dertig. Zijn kunst is stads, rauwer, de figuren zijn uitgerekt en zijn tekenstijl is even gejaagd en agressief als de stad zelf, zijn schilderijen dragen het roet van de metropool als een laagje vernis op het voorhoofd. Al in de wagons van de metro nemen zijn ogen de mensen gulzig op, op zijn schoot maakt hij zijn eerste, snelle schetsen – twee, drie strepen met potlood: een man, een hoed, een paraplu. Dan stapt hij uit en wringt zich door de mensenmassa’s, met zijn schetsblokken en tubes in de hand. Hij wordt naar Aschinger gedreven, waar je de hele dag kunt blijven zitten op één bord soep. Daar zit Kirchner dus, en hij kijkt en tekent en kijkt. Het schemert al op deze winterdag, het lawaai op het plein is oorverdovend. Het is het drukste plein van Europa waarop voor ieders ogen niet alleen de centrale verkeersaders van de stad elkaar kruisen, maar ook de lijnen van de traditie en het moderne leven: wie vanuit de ondergrondse de dagelijkse sneeuwmodder in stapt, ziet nog paardenkarren die vaten vervoeren, met vlak daarnaast de eerste luxueuze automobielen en de koetsjes die de paardenvijgen proberen te ontwijken. Verschillende trams tegelijk rijden over het grote plein; een schurend, metaalachtig geluid vult de weidse ruimte wanneer ze de bocht om gaan. En daartussenin: mensen, mensen en nog eens mensen – iedereen rent alsof de tijd hem op de hielen zit, boven hem reclameborden die worstjes aanprijzen, eau de cologne en bier. En onder de arcaden de elegant geklede cocottes, de prostituees, de enigen die nauwelijks in beweging zijn op dit plein, als spinnen aan de rand van hun web. Ze dragen de zwarte weduwsluier voor hun gezicht om niet bij de politie op te vallen, maar wat vooral de aandacht trekt zijn hun enorme hoeden, potsierlijk oprijzende bouwsels met veren, onder de lantaarns, waarvan het groene gaslicht wordt ontstoken zodra de vroege winteravond valt.

Het zijn dit vale groen dat in de gezichten van de cocottes op de Potsdamer Platz oplicht en het knarsende lawaai van de grote stad erachter die Ernst Ludwig Kirchner tot kunst wil maken. Schilderijen. Maar hij weet nog niet hoe. En hij tekent daarom voorlopig gewoon verder – ‘ik tutoyeer mijn tekeningen,’ zegt hij, ‘maar mijn schilderijen spreek ik aan met u.’ Hij stopt dus zijn jij-en-jouvriendschappen, de stapels schetsen die hij de laatste uren aan zijn tafeltje heeft gemaakt, in zijn map en haast zich naar huis, naar zijn atelier. In Wilmersdorf, aan de Durlacher Straße 14, tweede etage, heeft Kirchner een hol voor zichzelf ingericht: vrijwel helemaal behangen met oosterse tapijten, volgestouwd met Afrikaanse en Oceanische beeldjes en maskers en Japanse kamerschermen, en daarnaast met eigen sculpturen, eigen meubels, eigen schilderijen. Er bestaan foto’s van Kirchner uit deze tijd waarop hij naakt is of zijn zwarte pak met stropdas draagt, het hooggesloten overhemd hagelwit, zijn sigaret zo nonchalant tussen zijn vingers alsof hij Oscar Wilde is. Naast hem altijd Erna Schilling, zijn geliefde, de opvolgster van de dromerige Dresdense Dodo met haar zachte contouren, een vrouw van nu met een vrije geest onder haar pagekop, uiterlijk van een verbijsterende gelijkenis met Kafka’s Felice Bauer. Ze heeft de etage versierd met borduurwerk naar ontwerpen van Kirchner en van haarzelf.

Kirchner had Erna en haar zus Gerda Schilling een jaar eerder in een Berlijnse dansgelegenheid leren kennen, waar ook Heckels vriendin Sidi op het podium stond. Hij lokt de knappe danseressen met hun droevige ogen nog diezelfde avond mee naar zijn atelier, want hij wist het op het eerste gezicht: hun architectonisch gebouwde lichamen ‘scherpen mijn zin voor schoonheid waarmee ik de fraai geschapen vrouwen van mijn tijd hoop weer te geven’. Eerst woont Kirchner samen met de negentienjarige Gerda, dan met de achtentwintigjarige Erna en tussendoor ook nog met alle twee tegelijk. Cocotte, muze, model, zus, heilige, hoer, minnares: bij hem komt het er allemaal niet zo op aan. Door honderden tekeningen kennen we ieder detail van de twee vrouwen – Gerda zinnelijk provocerend, Erna met kleine, hoge borsten en een breed achterwerk, beheerst en met een melancholieke rust. Er bestaat een schitterend schilderij uit deze tijd, met links drie uitnodigende naakte vrouwen, en rechts de kunstenaar in zijn atelier, sigaretje in de mond, de vrouwen met een kennersblik monsterend, zo voelt hij zich prettig. Het oordeel van Paris schrijft hij met zwarte verf op de achterzijde van het doek. En: 1913, Ernst Ludwig Kirchner.

Maar als Paris Kirchner op deze avond terugkomt van de Potsdamer Platz zijn de lampen al gedoofd, Paris komt te laat voor het oordeel, en Erna en Gerda zijn in slaap gevallen, begraven in de reusachtige kussens in het woonvertrek dat door dit trio infernale de beroemdste Berlijnse kamer van de wereld zal worden.

•

De Pruisische kroonprinses Viktoria Luise en Ernst August von Hannover wisselen hun eerste zoen uit.

•

In het nieuwjaarsnummer van Die Fackel uit Wenen, het destijds al legendarische eenmanstijdschrift van Karl Kraus, staat een hulpkreet: ‘Else Lasker-Schüler heeft duizend mark nodig voor de opvoeding van haar zoon.’ Ondertekenaars zijn onder andere Selma Lagerlöf, Karl Kraus en Arnold Schönberg. De schrijfster kon na haar scheiding van Herwarth Walden de kosten voor de Odenwaldschule, waarop ze haar zoon Paul had gedaan, niet langer opbrengen. Een halfjaar lang heeft Kraus met de vraag geworsteld of hij de oproep moet afdrukken. Intussen zit Paul allang op een internaat in Dresden, maar met kerst werd zelfs hij, Kraus, deze scherprechter, die een rigide onderscheid maakt tussen emotie en rationaliteit, door een gevoel van barmhartigheid overmand. En dus plaatst hij de kleine advertentie op het laatste vrije plekje in Die Fackel. In hetzelfde nummer schrijft Kraus: ‘Ik zie een apocalyptische loopjongen voorbereidingen treffen voor een wereldwijde baisse, de afgezant van het verderf die het voorgeborchte van de tijdelijkheid te heet opstookt.’

•

Het is ijskoud in het zolderkamertje aan de Humboldtstraße 13 in Berlijn-Grunewald. Else Lasker-Schüler heeft zich in meerdere dekens gewikkeld, wanneer de deurbel haar met een schelle klank uit haar dagdromen wakker schudt. Lasker-Schüler, wilde zwarte ogen, donkere manen, verslaafd aan de liefde, ongeschikt voor het leven, slaat haar oosterse ochtendjas om en doet de deur open voor de postbode, die haar de post aanreikt. De gloeiend rode Fackel uit Wenen van haar verre, strenge vriend Karl Kraus en dan, er direct onder, een schitterend blauw kleinood: een briefkaart van Franz Marc, kunstenaar van Der Blaue Reiter. Lasker-Schüler, met haar bonte gewaden, rinkelende armbanden en ringen, haar wilde, sprookjesachtige fantasie; ze was in die dagen de belichaming van de innerlijke Oriënt, van een maatschappij die op de moderniteit af raasde, een droomgestalte, het object van begeerte van zulke uiteenlopende mannen als Karl Kraus, Wassily Kandinsky, Oskar Kokoschka, Rudolf Steiner en Alfred Kerr. Maar van verafgood worden kun je niet leven. Met Else Lasker-Schüler gaat het beroerd nu haar huwelijk met Herwarth Walden, de grote galeriehouder en uitgever van het tijdschrift Der Sturm, op de klippen is gelopen en hij met de verschrikkelijke Nell, zijn nieuwe vrouw, in de koffiehuizen zit waar zij daarom niet meer kan komen. Maar uitgerekend in zo’n kunstenaarscafé heeft ze in december Franz en Maria Marc ontmoet, en zij worden haar lijfgarde, haar beschermengelen.

Else Lasker-Schüler neemt dus Die Fackel in haar hand, niets vermoedend van de ontroerende advertentie van Karl Kraus, en dan draait ze de briefkaart om die Franz Marc haar heeft gestuurd. Inwendig juichend verstart ze. Op een minuscuul oppervlak heeft haar verre vriend hier een Toren van de blauwe paarden geschilderd, dieren die blaken van kracht en zich naar de hemel verheffen, volkomen uit de tijd gevallen en er toch middenin. Ze voelt dat ze een uniek cadeau heeft gekregen: de eerste blauwe paarden van de blauwe ruiter. Misschien voelt deze bijzondere vrouw – die altijd alles voelt, en zelfs nog meer – aan dat op basis van het idee van deze briefkaart in de weken erna in het verre Sindelsdorf een nog veel grotere Toren van de blauwe paarden zal ontstaan, een programmatisch schilderij, een schilderij van de eeuw. Het zal later door brand worden verwoest, en het zal alleen deze kleine briefkaart zijn die de vingerafdrukken van Franz Marc en Else Lasker-Schüler tot op heden heeft bewaard en die in alle eeuwigheid over het moment kan vertellen waarop Der Blaue Reiter begon te galopperen.

Ontroerd ziet de dichteres hoe de grote schilder haar symbolen, de halvemaan en de gouden sterren, in zijn paardenschilderijtje heeft verwerkt, hoe hij een dialoog begint – de associaties, woorden en briefkaarten gaan heen en weer. Ze benoemt hem tot de denkbeeldige ‘vorst van Cana’, zij is ‘prins Joessoef van Thebe’. Al op 3 januari schrijft Else terug en bedankt hem voor zijn blauwe wonder: ‘Wat is de kaart mooi – ik heb altijd gehoopt dat mijn schimmels die kleur, mijn lievelingskleur, hadden. Hoe moet ik u bedanken!!’

Wanneer Marc haar daarna per briefkaart zelfs uitnodigt om naar Sindelsdorf te komen, zegt ze, totaal uitgeput door de scheiding en moe van Berlijn, onmiddellijk ja en stapt met de Marcs op de trein. Ze is veel te dun gekleed, Maria Marc wikkelt haar in een meegenomen deken. Het is heel goed mogelijk dat ze in dezelfde trein zit waarmee Thomas Mann zich na zijn mislukte Fiorenza-première terughaast naar de burcht van zijn gezin. Dat is een mooi beeld, deze noordpool en deze zuidpool van de Duitse cultuur van het jaar 1913 samen in één trein.

Wanneer de verzwakte dichteres aankomt in Sindelsdorf in de Vooralpen, verblijft ze de eerste tijd daadwerkelijk bij Franz Marc en zijn vrouw Maria, een stevige matrone, onder wier vleugels Marc vluchtte als de winden te guur waren. ‘Schilder Marc en zijn leeuwin’, zoals Else hen noemde.

Ze houdt het maar een paar dagen uit in de logeerkamer van het kinderloze paar, dan verhuist ze naar een logement in Sindelsdorf, met een weids uitzicht op het veen en op de bergen. Maar ook hier komt ze niet tot rust; de pensionhoudster raadt haar bezorgd een kneippkuur aan en leent haar boeken uit over het onderwerp. Het mag allemaal niet baten, Else Lasker-Schüler vertrekt halsoverkop uit Sindelsdorf naar München en vindt er een kamer in een pension aan de Theresienstraße.

De Marcs reizen haar na en vinden haar in de ontbijtruimte van het logement, op de tafel voor haar complete legers van tinnen soldaatjes die ze waarschijnlijk voor haar zoon heeft gekocht, en ze zien hoe ze op het blauw-wit geruite tafellaken ‘hevige strijd leverde – in plaats van de strijd die ze door haar leven al voortdurend leverde’. Ze was in een strijdlustige stemming, woedend, bevend, niet helemaal bij zinnen in die dagen. Eind januari, in Galerie Thannhauser bij de opening van de grote Franz Marc-tentoonstelling, leert ze Kandinsky kennen, daar zoekt ze ruzie met de schilderes Gabriele Münter. Die had iets gezegd wat Lasker-Schüler als een belediging aan het adres van Marc opvatte, en ze schreeuwde door de galerie: ‘Ik ben kunstenares en laat me dat niet zeggen door zo’n niksnut.’

Maria Marc stond tussen de kijvende vrouwen in, wist niet wat ze ermee aan moest en riep alleen maar ‘Kinderen, kinderen!’ Later zal ze klagen dat Else Lasker-Schüler al heel veel heeft ‘van de pose van de schrijfster die aan weltschmerz lijdt’, maar toch: ‘Ze heeft ook echt iets meegemaakt, anders dan die jongelui in Berlijn die zo aan de wereld lijden.’ Zo ziet de wereld anno 1913 er vanuit Sindelsdorf gezien dus uit.

•

Op 20 januari vindt er in het Midden-Egyptische Tell el-Amarna een verdeling plaats van de vondsten uit de nieuwste, door de Berlijner James Simon gefinancierde opgravingen van de Deutsche Orient-Gesellschaft. De helft van de vondsten wordt toegezegd aan het museum in Caïro, de andere helft aan Duitse musea, waaronder het ‘beschilderde gipsen borstbeeld van een prinses van de koninklijke familie’. De directeur van het Franse bureau van oudheden in Caïro keurt de door de opgravingsleider, de Duitse archeoloog Ludwig Borchardt, beoogde verdeling goed. Borchardt besefte als enige onmiddellijk dat dit een van de belangrijkste vondsten van het millennium was toen een opgewonden Egyptische opgravingsassistent hem de buste – die in werkelijkheid overigens vooral uit kalksteen bestaat – in handen drukte. Al na enkele dagen vangt de buste haar reis naar Berlijn aan. Dan heeft ze nog niet de naam Nefertiti. En nog is ze niet de beroemdste vrouwenbuste ter wereld.

•

Het is een volkomen doorgedraaid jaar. Het is dus geen wonder dat de Russische piloot Pjotr Nikolajewitsj Nesterov met zijn gevechtsvliegtuig in 1913 de eerste looping in de geschiedenis van de mensheid maakt. En dat de Oostenrijkse kunstrijder Alois Lutz op een bevroren meer in de bittere kou van januari zo kunstig in de lucht ronddraait dat deze sprong nog altijd lutz wordt genoemd. Je moet ervoor een achterwaartse aanloop nemen, waarna je je met de buitenkant van het linkerbeen afzet. De draaiing wordt bereikt door je armen met een ruk tegen je lichaam aan te drukken. Voor de dubbele lutz doe je dat natuurlijk twee keer.

•

Stalin zal vier weken in Wenen blijven. Hij zal Rusland nooit meer voor zo’n lange tijd verlaten; zijn volgende langere buitenlandse reis zal hem dertig jaar later naar Teheran brengen, zijn gesprekspartners heten dan Churchill en Roosevelt (de een was in 1913 Brits minister van Marine, de ander streed als senator in Washington tegen het kappen van de Amerikaanse bossen). Stalin verlaat zijn geheimgehouden schuilplaats bij de Trojanovski’s aan de Schönbrunner Schlossstraße 30 slechts zelden, hij gaat helemaal op in het schrijven van zijn betoog Het marxisme en het nationale vraagstuk – een opdracht van Lenin. Maar heel soms, vroeg in de middag, gaat hij een stukje wandelen in het park van het nabijgelegen slot Schönbrunn, dat er koud en keurig bij ligt in de januarisneeuw. Een keer per dag heerst er een kort moment van opwinding als keizer Franz Joseph het paleis verlaat en met zijn koets naar de Hofburg rijdt om te gaan regeren. Een onwaarschijnlijke vijfenzestig jaar, vanaf 1848, is Franz Joseph inmiddels aan de macht. De dood van zijn teerbeminde Sissi heeft hij nooit kunnen verwerken, tot de dag van vandaag hangt haar levensgrote portret boven zijn schrijftafel.

De grijze monarch legt in gebogen houding de paar schreden af naar de donkergroene koets, zijn adem laat een wolkje achter in de koude lucht, dan sluit een lakei de deur van de koets en beginnen de paarden door de sneeuw te draven. Dan is het weer stil.

Stalin loopt door het park, denkt na; het schemert al. Daar komt hem een andere wandelaar tegemoet, drieëntwintig jaar oud, een mislukte kunstschilder die door de academie is geweigerd en die nu zijn tijd doodt in het mannentehuis aan de Meldemannstraße. Hij wacht, net als Stalin, op zijn grote kans. Zijn naam is Adolf Hitler. Misschien hebben de mannen, over wie kennissen uit deze periode vertellen dat ze allebei graag in het park van Schönbrunn gingen wandelen, elkaar beleefd gegroet en hun hoed gelicht toen ze hun rondje liepen door het eindeloze park.

Het tijdperk van de uitersten, de verschrikkelijke korte twintigste eeuw, begint op een januarimiddag van het jaar 1913 in Wenen. De rest is zwijgen. Zelfs toen Hitler en Stalin in 1939 hun noodlottige ‘pact’ sloten, hebben ze elkaar niet ontmoet. Ze waren dus nooit dichter bij elkaar dan op deze ijskoude januarimiddag in het park van slot Schönbrunn.

•

Voor het eerst wordt ecstasy gesynthetiseerd, de patentaanvraag loopt echter het hele jaar 1913. Maar daarna raakt het middel decennialang in de vergetelheid.

•

Dan meldt Rainer Maria Rilke zich eindelijk! Rilke is op zijn vlucht voor de winter en voor zijn creatieve crisis beland in het Zuid-Spaanse Ronda. De reis naar Spanje was hem door een onbekende vrouw in een nachtelijke seance opgedragen, en omdat Rilke zijn leven lang was aangewezen op de instructies van rijpe dames, moest hij zich blijkbaar tevredenstellen met bewoonsters van een occult tussenrijk zodra zijn reële begunstigsters en minnaressen even geen opdrachten voor hem konden verzinnen. Nu resideert hij dus in Ronda in het chique hotel Reina Victoria, een Brits hotel dat van de modernste gemakken is voorzien, maar nu, buiten het seizoen, vrijwel leeg is. Braaf schrijft hij van hieruit iedere week aan zijn ‘lieve goede mama’. En aan de andere verre dames met wie hij samen zo fijn kan smachten, aan Marie von Thurn und Taxis, Eva Cassirer, Sidie Nádherný en aan Lou Andreas-Salomé. We zullen dit jaar nog van deze dames horen, wees maar niet ongerust!

Op het moment is Lou, de vrouw die hem ontmaagdde en hem overreedde om het René van zijn voornaam in Rainer te veranderen, opeens weer zijn groe vlam: ‘Als we elkaar maar zien, lieve Lou,’ – het woord ‘lieve’ drie keer onderstreept – ‘dat is nu mijn grote hoop’. En in de marge krabbelt hij nog ‘mijn steun en toeverlaat, mijn alles, als altijd’. Dan snel naar de posttrein, die in drie uur naar Gibraltar rijdt. En van daaruit verder naar de Berggasse 19, Lou Andreas-Salomé p/a Prof. dr. Sigmund Freud. En Lou schrijft aan de ‘lieve, lieve jongen’; ze meent dat ze hem nu minder dan vroeger hoeft te ontzien. En: ‘Ik denk dat je moet lijden en dat je dat ook altijd zult doen.’

Met lijden en brieven schrijven verglijden de dagen. Soms werkt Rilke verder aan zijn De elegieën van Duino, de eerste eenendertig verzen van de zesde elegie gaan hem goed af, maar voltooien is vers twee, liever gaat hij in zijn witte pak met een lichte hoed op wandelen of leest hij in de Koran (om vervolgens meteen extatische gedichten over engelen en de hemelvaart van Maria te schrijven). Je zou je hier op je gemak kunnen voelen, ver van de donkere winter, en in eerste instantie geniet Rilke er ook van dat de zon hier ook in januari pas om halfzes achter de bergen zakt nadat zij de zo trots op zijn rotsplateau tronende stad Ronda nog een keer in een warme gloed heeft gezet, ‘een ongeëvenaard schouwspel’, zoals hij aan zijn geëerde moeder schrijft. De amandelbomen, de viooltjes en zelfs de lichtblauwe irissen in de hoteltuin bloeien al. Rilke haalt zijn zwarte zakdoekje tevoorschijn, bestelt een kop koffie op het terras, slaat de deken om zijn middel, knippert nog een keer tegen de zon en noteert dan: ‘Ach, wie in staat was tot bloei: voelt hij zijn hart niet aan alle zwakke gevaren ontrukt en in het grote getroost.’

•

Ja, wie in staat was tot bloei. In München werkt Oswald Spengler, de drieëndertigjarige misantroop, sociopaat en wiskundeleraar buiten dienst aan het eerste hoofddeel van zijn monumentale werk Der Untergang des Abendlandes. Hijzelf geeft het goede voorbeeld bij deze ondergang. ‘Ik ben,’ schrijft hij in de notities voor zijn autobiografie, ‘de laatste van mijn soort.’ Alles loopt ten einde, denkt hij; in hem en op zijn lichaam worden de kwalen van het Avondland zichtbaar. Negatieve grootheidswaanzin. Verwelkende bloemen. Spenglers oergevoel: angst. Angst om een winkel binnen te gaan, angst voor familieleden, angst wanneer anderen dialect spreken. En natuurlijk: ‘Angst voor vrouwen – zodra ze zich uitkleden.’ Onverschrokken is hij alleen in zijn denken. Toen in 1912 de Titanic zonk, zag hij daarin een diepe symboliek. In zijn destijds gemaakte notities lijdt hij, lamenteert hij, klaagt hij over zware kinderjaren en een nog zwaarder heden. Elke dag opnieuw noteert hij dat er een grote tijd ten einde loopt, merkt niemand dat nou? ‘Cultuur – nog een laatste ademtocht voor het sterven.’ In Der Untergang des Abendlandes formuleert hij het zo: ‘Iedere cultuur heeft haar nieuwe mogelijkheden om zich te uiten – ze komen op, rijpen, verwelken en keren nimmer terug.’ Maar zo’n cultuur gaat, denkt hij, langzamer onder dan een oceaanstomer, wees maar niet ongerust!

•

Sinds het begin van het jaar verkoopt uitgeverij Carl Simon in Düsseldorf een nieuwe serie originele kleurendia’s op tweeënzeventig originele glasplaten, zeven kartonnen doosjes in een houten kist, inclusief een boekwerkje van vijfendertig pagina’s. Onderwerp: de ondergang van de Titanic. Overal in het land vinden lezingen met lichtbeelden plaats. Eerst zie je de kapitein, het schip, de scheepshutten. Dan de naderende ijsberg. De catastrofe, de reddingsboten. Het zinkende schip. Het klopt: een oceaanstomer vergaat sneller dan het Avondland. Leonardo di Caprio is nog niet geboren.

•

Franz Kafka overigens, een van die mannen met grote angst voor vrouwen zodra ze zich uitkleden, heeft eerst nog iets heel anders aan zijn hoofd. Hem schiet plots iets te binnen. In de nacht van 22 op 23 januari schrijft hij zo ongeveer zijn tweehonderdste brief aan Felice Bauer, en hij vraagt: ‘Kun je mijn handschrift eigenlijk wel lezen?’

•

Kun je de wereld eigenlijk wel lezen? Dat vragen Pablo Picasso en Georges Braque zich af, en ze verzinnen telkens nieuwe tekens die de beschouwers moeten decoderen. Zojuist hebben ze de wereld laten zien dat je perspectiefwisselingen kunt schilderen – kubisme genaamd – en nu, in januari 1913, zetten ze alweer een nieuwe stap. Synthetisch kubisme zal men dit later gaan noemen omdat ze nu fineer op de schilderijen plakken en wat niet al – het schildersdoek wordt een spannende speeltuin. Braque had nog maar kortgeleden een nieuw atelier in Parijs in gebruik genomen, in de nok van hotel Roma in de Rue Caulaincourt, toen hij plotseling zijn kam pakte en die over zijn schilderij Fruitschaal, klaveraas haalde – de lijnen zagen eruit als houtnerven. Picasso pikte het nog dezelfde dag op. En zoals altijd kon hij het al snel beter dan de uitvinder zelf. Zo ijlden de revolutionairen van de kunst steeds maar door, voortgedreven door de panische angst dat het burgerlijke publiek hen volledig zou begrijpen. Picasso zou misschien gerustgesteld zijn geweest als hij had geweten dat Arthur Schnitzler op 8 februari in zijn dagboek noteert: ‘Picasso: zijn vroegere schilderijen uitzonderlijk; hevige weerstand tegen zijn huidige kubisme.’

•

Hij had ternauwernood overleefd. En nu moet Lovis Corinth de tol betalen voor zijn levenswerk. Op 19 januari zal in het gebouw van de Secession aan de Kurfürstendamm 208 een spectaculaire tentoonstelling worden geopend, 228 schilderijen, met de titel Levenswerk. Vandaag, op de eerste dag van het jaar, ligt hij uitgeput en katterig op zijn canapé in de Klopstockstraße 48 en wordt door een lichte huivering bevangen. Het is nauwelijks vier uur en alweer donker, uit de hemel valt natte sneeuw.

Maar nu wil lijstenmakerij Weber aan de Derfflingerstraße 28 eerst geld zien voor het inlijsten van Levenswerk – en wel een niet misselijke 1632,50 mark. En voor de receptie die hij ter gelegenheid van de opening geeft wenst de cateraar, Adolf Kraft Nachfolger, Kurfürstendamm 116, tweehonderd mark als voorschot te ontvangen. Daarvoor wordt geleverd: ‘1 schotel tong. 1 schotel Coburger ham met cumberlandsaus. 1 schotel reerug met cumberlandsaus. 1 schotel rosbief met remouladesaus.’ Lovis Corinth wordt al misselijk als hij het leest. Levenswerk met cumberlandsaus. Hem ligt de slecht bereide Poolse karper van de vorige avond nog zwaar op de maag. Als zijn beminde Charlotte weg is, vreet hij altijd te veel, dat is zijn verlangen naar haar, hij weet wat het is. En dus schrijft hij een nieuwjaarsbrief aan zijn vrouw Charlotte, die ver in de bergen door de sneeuw wandelt: ‘Wie weet hoe dit nieuwe jaar nu zal verlopen; het oude was immers niet mooi. Zand erover.’ Voorwaar. Corinth, de schilder die altijd had geblaakt van kracht en vanuit de bloei van de barok in het Berlijn van de vroege twintigste eeuw was gekatapulteerd, werd door een zware beroerte getroffen; zijn vrouw had hem liefdevol verzorgd. Toen de Levenswerk-expositie werd voorbereid, was iedereen bang dat dát nou net bij Corinth voltooid was. Maar hij had zich teruggevochten in het leven. En ook achter de ezel. Nu hingen er overal in de stad affiches voor de grote tentoonstelling – ‘dagelijks 9-4 uur, entree: 1 mark’ – met daarop Corinth, die nauwelijks kan geloven dat hij het heeft gehaald, terwijl Charlotte dus ver van Corinth in Tirol een beetje op adem kwam van haar inspanningen voor Corinth. Ze is bijtijds terug voor de receptie. U ziet er goed uit, madame, zegt Max Liebermann tijdens de opening op 19 januari tegen haar in de Secession, het bord met de reerug met cumberlandsaus in zijn rechterhand. Het ziet er goed uit, mijn levenswerk, denkt Lovis Corinth als hij murmelend door de tentoonstellingszalen stapt. Nu gaat het verder. Maar ook in de toekomst graag zonder dat kubisme.

•

Nog een keer naar Freud in de Berggasse 19. Die is in deze januaridagen op zijn werkkamer dus bezig met de afronding van zijn werk over totem en taboe. En hij vindt het uiteraard vanzelfsprekend dat het onbewuste uit alle macht binnendringt in dit boek over etnologische principes van taboedoorbreking en fetisjering. Maar het lijkt erop alsof hij er zich zelf niet eens van bewust is: op hetzelfde moment dat zijn leerlingen, met voorop C.G. Jung uit Zürich, jaargang 1875, hem uitdagen en met hevige verwijten bestoken, ontwikkelt Freud, jaargang 1856, zijn theorie over de ‘vadermoord’. Jung had Freud in december 1912 geschreven: ‘Ik wil u er echter graag op wijzen dat uw techniek om uw leerlingen als uw patiënten te behandelen misplaatst is.’ Hij creëert zo ‘brutale vlegels’ en ‘slaafse zonen’. En verder: ‘Ondertussen blijft u zelf altijd mooi als vader bovenaan. Van pure onderdanigheid komt niemand op het idee om de profeet aan zijn baard te trekken.’

In Freuds leven heeft hem zelden iets harder geraakt dan deze vadermoord. Zijn baard zal er in deze maanden veel grijze haren bij hebben gekregen; hij ontwerpt een eerste antwoordbrief die hij niet verstuurt en die men pas na zijn dood in zijn bureau zal vinden. Maar op 3 januari 1913 raapt hij dan toch alle moed bijeen en schrijft aan C.G. Jung in Küsnacht: ‘Uw veronderstellingen dat ik mijn leerlingen als patiënten behandel zijn aantoonbaar onjuist.’ En dan: ‘Voor het overige laat uw brief zich niet beantwoorden. Hij creëert een situatie die in het mondelinge verkeer moeilijkheden zou opleveren en in het schriftelijke verkeer volstrekt onoplosbaar is. We zijn het er als analytici over eens dat niemand zich over zijn stuk neurose hoeft te schamen. Wie echter bij abnormaal gedrag onophoudelijk schreeuwt dat hij normaal is, laadt de verdenking op zich dat het hem aan inzicht in zijn ziekte ontbreekt. Ik stel u daarom voor dat we onze privérelatie helemaal verbreken. Ik verlies daarbij niets, want ik ben zo langzamerhand alleen nog door de dunne draad van eerdere teleurstellingen en het doorwerken ervan met u verbonden.’ Wat een brief. Een door zijn zoon uitgedaagde vader, slaat woedend terug: nooit is Freud zo razend geworden als in deze januaridagen, nooit heeft ze hem zo gedeprimeerd gezien als in dat jaar 1913, zal zijn beminde dochter Anna later vertellen.

C.G. Jung antwoordt op 6 januari: ‘Ik zal me schikken naar uw wens om onze persoonlijke relatie te verbreken. Verder zult u zelf wel het beste weten wat dit moment voor u betekent.’ Dat schrijft hij met inkt. En dan voegt hij er in machineschrift aan toe, als een grafschrift voor een van de grote intellectuele mannenrelaties van de twintigste eeuw: ‘De rest is zwijgen.’ Het is een mooie ironie dat een van de meest geïnterpreteerde, meest beschreven en meest besproken breuken van het jaar 1913 begint met een gelofte om te zwijgen. Vanaf dat moment zet Jung zich af tegen Freuds methoden en Freud op zijn beurt tegen die van Jung. En voordien definieert hij nog een keer heel nauwkeurig de vadermoord bij de natuurvolkeren: ze zetten maskers van de vermoorde vader op – om hun slachtoffer vervolgens te aanbidden. Dat is al bijna de dialectiek van de verlichting.

•

Maar eerst zijn we nog bij het dialect van de verlichting. De tienjarige Theodor W. Adorno, met de bijnaam ‘Teddie’, woont aan de Schöne Aussicht 12 in Frankfurt am Main, wordt verlicht en leert Hessisch. Zijn centrale referentiepersoon naast zijn moeder is het chimpanseewijfje Basso in de dierentuin van Frankfurt. Frank Wedekind, de schrijver van Frühlings Erwachen en Lulu, is in deze tijd bevriend met Missie, een chimpanseewijfje uit de dierentuin van Berlijn.

•

Marcel Proust zit in zijn werkkamer aan Boulevard Haussmann 102 in Parijs en bouwt zijn eigen kooi. Zonlicht, stof, noch lawaai mag hem in zijn werkzaamheden storen. Een heel speciale work-light-balance. Hij heeft zijn werkkamer met drie lagen gordijnen geblindeerd en de muren met kurkplaten behangen. In deze geluiddichte kamer zit Proust bij elektrisch licht en verstuurt zoals elk jaar uiterst beleefde nieuwjaarsbrieven, met het dringende verzoek hem in de toekomst van geschenken te verschonen. Hij werd weliswaar telkens opnieuw uitgenodigd, maar wie dat deed wist hoe vermoeiend het was omdat hij van tevoren verschillende keren mededelingen en kaartjes stuurde óf hij al dan niet kwam en waarom waarschijnlijk niet, et cetera, een talmer van allure die in dit opzicht eigenlijk alleen in Kafka zijn gelijke had.