Van Pankaj Mishra verschenen eerder

De romantici (roman)

De boeddha in de wereld

De verleiding van het Westen

Pankaj Mishra

Op de ruïnes van
het imperialisme

De opstand tegen het Westen en het nieuwe Azië

Vertaald door Jan Braks

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Pankaj Mishra

© 2013 Nederlandse vertaling Jan Braks

Oorspronkelijke titel From the Ruins of Empire

Oorspronkelijke uitgeverij Penguin

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld © Topfoto

E-boek Elgraphic bv, Schiedam

ISBN 978 90 450 2335 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 450 2334 2

NUR 680

www.atlascontact.nl

De geschiedenis van China vertoont geen ontwikkeling, zodat we ons er verder niet mee bezig hoeven te houden.

China en India bevinden zich als het ware buiten de koers van de wereldgeschiedenis.

G.W.F. Hegel, 1820

Europeanen zouden graag ontsnappen aan hun geschiedenis, een ‘grootse’ geschiedenis, geschreven in bloed. Maar anderen, honderden miljoenen, ontdekken die geschiedenis voor het eerst, of keren ernaar terug.

Raymond Aron, 1969

Inhoud

Inleiding

1 De onderwerping van Azië

Egypte: ‘het begin van een reeks grote tegenslagen’

De langzame knechting van India en China

Nieuwe mondiale gezagsverhoudingen

2 De vreemde odyssee van Jamal al-Din al-Afghani

Een onbeduidende, eenvoudig geklede man

De ‘zieke man’ van Europa en zijn gevaarlijke zelftherapie

Egypte: de polemicus begint naar buiten te treden

Meer dan zelfversterking: de wortels van panislamisme en nationalisme

Het Europese intermezzo

De apotheose in Perzië

In een gouden kooi: Al-Afghani’s laatste jaren in Istanbul

De lange nasleep

3 Het China van Liang Qichao en het lot van Azië

De benijdenswaardige, maar onnavolgbare opkomst van Japan

De eerste hervormingsimpulsen

Japan en de gevaren van een leven in ballingschap

De Bokser-opstand: nieuwe lessen van een nederlaag

Panazianisme: kosmopolitische genoegens

Liang en de Amerikaanse democratie

De verleidingen van autocratie en revolutie

4 1919 – een nieuwe wereldorde?

De Verenigde Staten en de belofte van zelfbeschikking

Liberaal internationalisme of liberaal imperialisme?

De wereld onveilig maken voor democratie

De neergang van het Westen?

5 Rabindranath Tagore in Oost-Azië, de man uit het ‘verloren’ land

6 De metamorfose van Azië na 1945

Het venijn in de staart: panazianisme en militaire de kolonisatie

Intellectuele dekolonisering: de opkomst van de neotraditionalisten

De triomfen van de natiestaat: Turkije, de zieke man, komt weer tot leven

‘Het Chinese volk is opgestaan’

De opkomst van de ‘rest’

Nawoord – Een ambigue wraak

Bibliografisch essay

Dankwoord

Inleiding

De hedendaagse wereld begon voor het eerst definitief vorm te krijgen in twee dagen in mei 1905 in de smalle wateren van de Straat van Tsushima. In wat nu een van de drukst bevaren scheepsroutes ter wereld is, vernietigde een kleine Japanse vloot onder bevel van admiraal Togo Heihachiro een groot deel van de Russische zeemacht, die de halve wereld rond gevaren was om het Verre Oosten te bereiken. De Slag van Tsushima, die door de keizer van Duitsland bestempeld werd als de belangrijkste zeeslag sinds Trafalgar een eeuw eerder, en door president Theodore Roosevelt als ‘de opmerkelijkste gebeurtenis die de wereld ooit heeft aanschouwd’, vormde het slotakkoord van een sinds februari 1904 voortkabbelende oorlog die voornamelijk was uitgevochten om te bepalen of Rusland of Japan het voor het zeggen zou krijgen in Korea en Mantsjoerije. Voor het eerst sinds de Middeleeuwen had een niet-Europees land in een groot conflict gezegevierd over een Europese staat; en in een mum van tijd ging het nieuws een wereld over die door westerse imperialisten – en de uitvinding van de telegraaf – nauw verbonden was geraakt.

De onderkoning van India, lord Curzon, die in Calcutta waakte over de dierbaarste kolonie van de Britten, vreesde dat ‘de weergalm van die overwinning als een donderklap door de fluistergalerijen van het Oosten is gegaan’.1 Voor één keer besefte de hautaine en vaak blunderende Curzon wat er leefde onder de autochtone bevolking, en dit werd het best verwoord door een toen nog onbekende advocaat in Zuid-Afrika, Mohandas Gandhi (1869-1948), die voorspelde dat ‘de wortels van de Japanse zege zich zo ver en wijd verbreid hebben dat we ons nu geen voorstelling kunnen maken van de vruchten die daaruit zullen voortkomen’.2

Mustafa Kemal, een jonge Ottomaanse soldaat in Damascus die later bekend zou komen te staan als Atatürk (1881-1938), was in vervoering. Japan was voor Kemal, die het Ottomaanse Rijk wilde hervormen en versterken tegen westerse dreigingen, een voorbeeld geweest, en hij had nu het gevoel het gelijk aan zijn zijde te hebben. De zestienjarige Jawaharlal Nehru (1889-1964), later de eerste premier van India, fantaseerde over zijn eigen rol in ‘de bevrijding van India en Azië van de onderworpenheid aan Europa’ en had via de kranten die hij las in zijn provinciewoonplaats vol opwinding de ontwikkelingen in de beginfase van de oorlog tussen Japan en Rusland gevolgd.3 Het nieuws uit Tsushima bereikte hem toen hij per trein van Dover naar zijn Engelse particuliere kostschool in Harrow reisde; hij kreeg er meteen ‘een opperbest humeur’ van.4 De Chinese nationalist Sun Yat-sen (1866-1925) was ook in Londen toen hij het nieuws hoorde en was al even opgetogen. Toen Sun eind 1905 op een schip terugkeerde naar China, werd hij in het Suezkanaal gefeliciteerd door Arabische havenarbeiders die dachten dat hij een Japanner was.5

Turkse, Egyptische, Vietnamese, Perzische en Chinese kranten stonden vol verhitte beschouwingen over de consequenties van het Japanse succes. In dorpen in India werden pasgeboren baby’s vernoemd naar Japanse admiraals. In de Verenigde Staten sprak de Afro-Amerikaanse leider W.E.B. Du Bois over een wereldwijde uitbarsting van ‘gekleurde trots’. De pacifistische dichter (en latere Nobelprijswinnaar) Rabindranath Tagore (1861-1941) raakte kennelijk in een soortgelijke gemoedstoestand; het nieuws uit Tsushima was voor hem reden om zijn leerlingen voor te gaan in een spontane overwinningsmars rond een plattelandsschooltje in Bengalen.

Het maakte niet uit tot welke klasse of tot welk ras ze behoorden; de onderworpen volken van de wereld namen de diepere morele en psychologische implicaties van de triomf van Japan gretig in zich op. Deze diversiteit was opmerkelijk. Nehru was afkomstig uit een familie van rijke, anglofiele brahmanen; er waren zelfs geruchten dat zijn vader, een begunstigde van het Britse bewind in India, zijn overhemden naar Europa stuurde om ze chemisch te laten reinigen. Sun Yat-sen was een zoon van een arme boer; een van diens broers stierf tijdens de Californische Gold Rush, die veel Chinezen verleidde om de oversteek naar Amerika te maken. Abdurreshid Ibrahim (1857-1944), de meest vooraanstaande panislamitische intellectueel van zijn tijd, werd geboren in West-Siberië en reisde in 1909 naar Japan om contact te leggen met Japanse politici en activisten. Mustafa Kemal kwam uit Thessaloniki (nu in Griekenland) en had ouders van Albanese en Macedonische oorsprong. Zijn latere bondgenoot, de Turkse schrijfster Halide Edip (1884-1964), die haar pasgeboren zoon vernoemde naar de Japanse admiraal Togo, was een seculiere feministe. Birma’s nationalistische icoon U Ottama (1879-1939), op wie de Japanse overwinning zo veel indruk maakte dat hij in 1907 naar Tokio verhuisde, was een boeddhistische monnik.

Sommigen van de talloze Arabische, Turkse, Perzische, Vietnamese en Indonesische nationalisten die zich verheugden over de Russische nederlaag hadden zelfs nog een diversere achtergrond, maar ze hadden één ding gemeen: ze waren allemaal onderworpen door mensen uit het Westen die ze sinds lang hadden beschouwd als parvenu’s, zo niet barbaren. En ze trokken allemaal dezelfde les uit de zege van Japan: de blanken, de veroveraars van de wereld, waren niet langer onoverwinnelijk. In de harten en hoofden die gemelijk hadden berust in de Europese overheersing in hun gebieden, ontsproten nu plots fantasieën over nationale vrijheid, raciale waardigheid of gewoon wraak.

Na in de negentiende eeuw gekoeioneerd te zijn door de westerse mogendheden en gekastijd te zijn door de ruwe behandeling van China door die mogendheden, had Japan zich vanaf 1868 voor de ambitieuze taak gesteld om het eigen land te moderniseren, het semifeodale shogunaat te vervangen door een constitutionele monarchie en een verenigde natiestaat en een op hoge productie en consumptie gerichte economie naar westers voorbeeld te creëren. In 1886 zette Tokutomi Soho (1863-1957), een vooraanstaande Japanse journalist, in zijn bestseller De toekomst van Japan uiteen wat de Japanners te wachten stond als ze hun ogen sloten voor de ‘universele’, door het Westen ingezette trend: ‘Die blauwogige, roodgebaarde rassen zullen ons land binnendringen als een reusachtige golf, ons volk verdrijven naar de eilanden in de zee.’6

Al in het laatste decennium van de negentiende eeuw riep de groeiende Japanse macht op industrieel en militair gebied bij de Europeanen en Amerikanen angstbeelden van het ‘gele gevaar’ op, van Aziatische horden die het blanke Westen onder de voet zouden lopen. De nederlaag van Rusland vormde het bewijs dat Japan erin was geslaagd de inhaalslag ten opzichte van het Westen te maken. ‘We maken de mythe van de minderwaardigheid van de niet-blanke rassen ongedaan,’ verklaarde Tokutomi Soho destijds. ‘Met onze macht dwingen we af dat we geaccepteerd worden als behorende tot de rangen van de grootste mogendheden in de wereld.’7

Voor veel andere niet-blanke volken leek de vernedering van Rusland de westerse rassenhiërarchieën te ontkrachten en de pretentie van de Europeanen te weerleggen dat ze de zogenaamd ‘achterlijke’ landen in Azië beschaving bijbrachten. ‘Het denken in termen van de “last van de blanken”,’ verklaarde Benoy Kumar Sarkar (1887-1949), een baanbrekende Indiase socioloog, ‘is voor iedereen behalve blinde fanatici een anachronisme geworden.’8 Japan had laten zien dat Aziatische landen zelf in staat waren de weg naar moderne beschaving en vitaliteit te vinden. De Jong-Turkse activist en latere minister Ahmed Riza (1859-1930) verwoordde deze diep gevoelde bewondering als volgt:

De gebeurtenissen in het Verre Oosten hebben het bewijs geleverd dat de frequente maar schadelijke interventies van Europa om een volk te veranderen nutteloos zijn. Integendeel, hoe geïsoleerder en meer gevrijwaard van contact met Europese indringers en plunderaars een volk is, hoe beter de mate van ontwikkeling [van zo’n volk] richting rationele vernieuwing is.9

Gandhi, die in het door blanken geregeerde Zuid-Afrika streed tegen geïnstitutionaliseerd racisme, trok een vergelijkbare les uit de Japanse triomf: ‘Toen iedereen in Japan, rijk en arm, ging geloven in zelfrespect, werd het land vrij. Het gaf Rusland een klap in het gezicht... Zo moeten ook wij de geest van zelfrespect omarmen.’10 De Chinese filosoof Yan Fu (1854-1921) keek terug op een eeuw van vernederingen van China door westerse ‘barbaren’, van de Opiumoorlogen tot het in brand steken van het Zomerpaleis van de keizer in Beijing, en kwam tot de slotsom dat ‘de enige reden waarom we hun vlees niet verslonden en niet op hun huiden sliepen, was dat we niet genoeg macht hadden’.

Japan had inmiddels laten zien hoe die macht verkregen kon worden. Voor veel Aziaten, die werden geplaagd door incompetente despoten en roofzuchtige Europese zakenlieden, schuilde het geheim van de kracht van de Japanners in hun constitutie. Gesterkt door hun voorbeeld ontketenden politieke activisten in Azië een reeks constitutionele revoluties tegen verstarde autocratieën (zoals in 1905 in het verslagen Rusland). De Ottomaanse heerser sultan Abdulhamid II (1842-1918) had de modernisering van Japan op de voet gevolgd, met name toen de almaar toenemende eisen van de Europese grootmachten de soevereiniteit van Istanbul reduceerden tot een deerniswekkend verdichtsel. Maar veel bewonderaars van Japan in de moslimwereld waren net zulke seculiere en zelfs antireligieuze nationalisten als de Jong-Turkse banneling en schrijver Abdullah Cevdet, die Japan in zijn geschriften bestempelde als de drager ‘van het zwaard voor de onderdrukkers, voor de schaamteloze indringers; de fakkel voor de onderdrukten, voor degenen die licht doen schijnen op zichzelf’. In 1908 dwongen de nationalistische Jong-Turken, geïnspireerd door de overwinning van Japan, sultan Abdulhamid de sinds 1876 opgeschorte constitutie te herstellen. De Perzen, die eveneens moed hadden geput uit de nederlaag van het autocratische Rusland tegen het constitutionele Japan, richtten in 1906 een nationaal parlement op.

In datzelfde jaar vonden in Egypte de eerste massademonstraties tegen de Britse overheersing plaats. Japan was voor nationalistische moslims in Egypte ‘De Rijzende Zon’; het was de titel van een kort voor de Russisch-Japanse Oorlog verschenen boek van Mustafa Kamil (1874-1908), de belangrijkste Egyptische nationalistische leider. Studenten uit allerlei moslimlanden gingen op dat moment naar Tokio om de geheimen van de daar geboekte vooruitgang te leren kennen. Het domino-effect van de Japanse zege werd zelfs gevoeld in de nog maar kort daarvoor door Nederlandse kolonialisten verenigde Indonesische archipel, waar Javanen uit de hogere kringen in 1908 de eerste nationalistische partij opzetten.

De meest verreikende veranderingen deden zich voor in China en culmineerden in 1911 in de omverwerping van een van de oudste keizerdynastieën ter wereld. Duizenden Chinezen trokken na 1905 naar Japan in wat toen de grootste overzeese massabeweging van studenten ooit was. Uit deze groep zouden veel leiders voortkomen die na de val van de keizer een belangrijke rol speelden in de Chinese politiek. In 1910 leerde Mao Zedong (1893-1976) als schooljongen in een dorp in de provincie Hunan een Japans liedje van buiten dat hem was bijgebracht door zijn muziekleraar, die voorheen had gestudeerd in Japan:

De mus zingt, de nachtegaal danst,

En de groene velden zijn prachtig in de lente.

De granaatappel bloeit karmijnrood, de wilgen in groen blad,

En er heerst een nieuwe situatie.11

Tientallen jaren later, toen China werd bedreigd door Japan, zei Mao, die zich deze woorden nog goed herinnerde: ‘In die tijd kende en voelde ik de schoonheid van Japan, en voelde ik iets van zijn trots en macht in dit liedje over zijn overwinning op Rusland.’12

De overwinning van Japan maakte ook elders patriottische gevoelens los en leidde zelfs tot extremisme. Een van de slachtoffers van deze nieuwe gemoedstoestand was het liberale nationalisme dat vergeefs was omhelsd door de verwesterde autochtone elite. De stemming in Bengalen, dat lord Curzon van plan was op te delen, was al militant anti-Brits. Rellen en terroristische aanslagen wezen vanaf 1905 op een verharding van de antikoloniale gevoelens waaraan het Indiase Nationale Congres tot dan toe slechts op milde wijze uiting had gegeven. Radicalen in Calcutta en Dhaka begonnen Bengaalse studenten geld te fourneren voor trips naar Tokio, en in Europa en Amerika verblijvende antikoloniale agitators knoopten banden aan met Ierse en Russische revolutionairen en Japanse en Chinese leiders om wapens binnen te smokkelen in Bengalen.

Ook de geleerden uit de betere standen in Frans-Indochina begonnen zich in te laten met de notie van revolutionair geweld. De baanbrekende Vietnamese nationalist Phan Boi Chau (1867-1940) woonde van 1905 tot 1910 in Japan en schoolde onder de banier van Dong Du (‘Kijk naar het Oosten’), een door hem opgerichte vereniging, tal van studenten uit Frans-Indochina. Sociaal-darwinistische ideeën over rassenoorlogen en de strijd om te overleven drongen in het boeddhistische Ceylon, het confucianistische China en het islamitische Egypte het politieke discours binnen. In Caïro schreef Rashid Rida (1865-1935), wiens werk de Moslimbroederschap in Egypte later tot inspiratie zou dienen, vol vuur over de mogelijkheid om Japan te bekeren tot de islam en het in de Europese verbeelding gevreesde ‘gele gevaar’ om te vormen tot een pan-Aziatische beweging ter verdrijving van de ongelovigen.13

De bloedige Eerste Wereldoorlog tien jaar na de Slag van Tsushima zou Europa in Aziatische ogen beroven van een groot deel van zijn resterende morele prestige. De verovering van Azië door Japan tijdens de Tweede Wereldoorlog zou, hoewel die uiteindelijk ongedaan gemaakt werd, er mede toe bijdragen dat een groot deel van het continent zich kon losweken uit de verslappende greep van de uitgeputte Europese koloniale rijken. Over het grote geheel gezien is het echter de Slag van Tsushima die het beginakkoord lijkt te hebben gevormd van de slotzang van het Westen.

Waarin Tsushima niet onmiddellijk een ommekeer kon bewerkstelligen, was de superioriteit van de westerse wapens en handel die gedurende een groot deel van de negentiende eeuw een stempel had gedrukt op Azië en Afrika. Aan het begin van de twintigste eeuw voerden Duitse militairen strafexpedities uit tegen antiwesterse Chinese Boksers, onderdrukten de Verenigde Staten een opstand op de Filippijnen en voerden de Britten met hulp van Indiase soldaten oorlog tegen Nederlandse kolonisten in Zuid-Afrika. In 1905 waren deze conflicten inmiddels beëindigd, liepen China en de Filippijnen weer in het gareel en stond het verenigde Zuid-Afrika onder Britse heerschappij. Het zou nog vele jaren duren voordat het Westen afstand zou doen van zijn gebiedsdelen in het Oosten, maar de Japanse overwinning op Rusland versnelde een onomkeerbaar proces van intellectuele, zij het vooralsnog niet politieke dekolonisatie.

Sun Yat-sen sprak in 1924 over het indolente laatste decennium van de negentiende eeuw toen de ‘gekleurde rassen in Azië die leden onder de onderdrukking van de westerlingen, dachten dat bevrijding onmogelijk was’:

De mensen dachten en geloofden dat de Europese beschaving op het gebied van wetenschap, industrie, nijverheid en bewapening gestaag voortschreed, en dat Azië niets had wat daarmee te vergelijken was. Zodoende gingen ze ervan uit dat Azië nooit weerstand zou kunnen bieden aan Europa, dat de onderdrukking van de Europeanen nooit afgeschud zou kunnen worden. Dat was dertig jaar geleden de alom heersende mening.14

De Russische nederlaag tegen Japan in 1905, zei Sun Yat-sen, had de Aziatische volken de ‘nieuwe hoop’ gegeven dat ze ‘het juk van de Europese dwang en overheersing konden afschudden en hun rechtmatige positie in Azië konden heroveren’. En nog geen twintig jaar later, vervolgde Sun, waren de onafhankelijkheidsbewegingen in Egypte, Turkije, Perzië, India, Afghanistan en China flink gegroeid. Zoals Gandhi in 1905 had voorspeld, waren ‘de mensen in het Oosten’ eindelijk ‘ontwaakt uit hun lethargie’.15 De door lord Curzon gevreesde oosterse fluisteringen zouden weldra aanzwellen tot luidkeels verwoorde verklaringen en eisen. Verspreide en geïsoleerde individuen zouden samenkomen om massabewegingen te vormen en opstanden te ontketenen. Tezamen zouden ze een opmerkelijk snelle revolutionaire ommekeer bewerkstelligen.

De macht van Europa over Azië zou vanaf het hoogtepunt aan het begin van de twintigste eeuw sterk afnemen; in 1950 – India en China waren toen al zelfstandige staten – zou Europa in Azië slechts nog een perifere positie bekleden, waarbij het werd gesteund door de nieuwe westerse grootmacht, de Verenigde Staten, en in toenemende mate afhankelijk was van een informeel, op militaire bases, economische pressiemiddelen en politieke coups gestoeld imperium. De Europeanen, en daarna de Amerikanen, zouden tot de ontdekking komen dat ze het Aziatische vermogen om zich moderne ideeën, technieken en instituties – de ‘geheimen’ van de westerse macht – eigen te maken en die vervolgens aan te wenden tegen het Westen zelf hadden onderschat. Het was hun ontgaan dat er onder volken die de invloedrijkste denkers van Europa, van Hegel en Marx tot John Stuart Mill, ongeschikt hadden geacht voor zelfbestuur – denkers wier ideeën ironisch genoeg grote weerklank vonden onder deze ‘onderworpen volken’ – een diep gekoesterd verlangen naar gelijkheid en waardigheid leefde.

Vandaag de dag lijken de Aziatische landen van Turkije tot China zeer vitaal en zelfverzekerd. Dat was niet de indruk die ze maakten op degenen die het Ottomaanse Rijk en het Qing-rijk in de negentiende eeuw als ‘ziek’ en ‘op sterven na dood’ bestempelden. Het blijft vooralsnog de vraag of de veelvuldig aangekondigde verschuiving van de economische macht van het Westen naar het Oosten daadwerkelijk haar beslag zal krijgen, maar er hebben zich ontegenzeggelijk nieuwe perspectieven geopend op de wereldgeschiedenis. In de ogen van de meeste mensen in Europa en Amerika is de geschiedenis van de twintigste eeuw grotendeels bepaald door de twee wereldoorlogen en de langdurige nucleaire impasse met het Sovjet-communisme. Maar inmiddels is duidelijk dat het intellectuele en politieke ontwaken van Azië en de verrijzenis van het continent uit de resten van Aziatische en Europese rijken voor de meerderheid van de wereldbevolking de belangrijkste gebeurtenissen van de vorige eeuw waren. Onderken je dit, dan begrijp je niet alleen de wereld van nu, maar ook hoe die niet zozeer naar het beeld van het Westen als wel overeenkomstig de aspiraties en verlangens van voorheen onderworpen volken blijft veranderen.

Wie waren de voornaamste denkers en doeners in dit langdurige vernieuwingsproces van Azië in de moderne tijd? Welk voorstelling maakten ze zich van de wereld waarin we leven en de wereld die toekomstige generaties zullen bevolken? Dit boek probeert deze vragen te beantwoorden door de geschiedenis van de moderne wereld te bekijken vanuit diverse gezichtspunten in Azië (met dien verstande dat het continent hierin wordt afgebakend in de oorspronkelijke Griekse zin, waarbij de Egeïsche Zee Azië scheidde van Europa en de Nijl de grens tussen Azië en Afrika vormde – een geografisch concept dat aansluit bij de hedendaagse geopolitieke scheidslijnen).

Het Westen heeft Azië aanschouwd vanuit het enge perspectief van zijn eigen strategische en economische belangen en geen oog gehad voor de collectieve ervaringen en subjectieve ideeën en opvattingen van de Aziatische volken. Het kan verwarrend zijn om je te verplaatsen in dit andere perspectief, en in dit boek zullen dan ook zeker tal van namen en gebeurtenissen opduiken waarmee de westerse lezer niet vertrouwd is. Mijn streven in dit boek is er echter niet op gericht om het Europese of westerse perspectief te vervangen door een al even problematisch Aziatisch perspectief, maar om diverse perspectieven op het verleden en heden te openen, dit in de overtuiging dat de veronderstellingen van de westerse landen, waarvan de macht onherroepelijk tanende is, niet langer een betrouwbaar uitgangspunt vormen en misschien zelfs gevaarlijk misleidend zijn.

De invloed van het Westen lijkt vanuit westers gezichtspunt misschien onvermijdelijk en noodzakelijk en zodoende niet onderworpen te hoeven worden aan nader historisch onderzoek. Europeanen en Amerikanen zien hun landen en cultuur gewoonlijk als de bron van de moderniteit en worden bevestigd in hun veronderstellingen door de algehele verspreiding van hun cultuur over de wereld: vandaag de dag lijkt elke samenleving op aarde, op een paar geïsoleerde tribale gemeenschappen in Borneo en de regenwouden in het Amazonegebied na, op zijn minst gedeeltelijk verwesterd of te streven naar een vorm van westerse moderniteit. Maar er was een tijd waarin het Westen niet meer was dan een geografische aanduiding en andere volken als vanzelfsprekend uitgingen van een rond hun normen en waarden draaiende wereldorde. Tot eind negentiende eeuw namen mensen uit samenlevingen met een geloofssysteem als de islam of het confucianisme als kern – een groot deel van de bekende wereld – aan dat de menselijke orde nog steeds onafscheidelijk verbonden was met de hogere kosmische orde die werd bepaald door hun voorouders en goden.

In dit boek wordt getracht een breed beeld te schetsen van hoe enkelen van de intelligentste en sensitiefste mensen in het Oosten reageerden op de fysieke en intellectuele inbreuken die het Westen maakte op hun samenlevingen. Er wordt in beschreven hoe deze Aziaten aankeken tegen hun geschiedenis en bestaan, en hoe ze reageerden op de opmerkelijke reeks van gebeurtenissen en bewegingen – de Indiase Muiterij, de Anglo-Afghaanse oorlogen, de Ottomaanse modernisering, het Turkse en Arabische nationalisme, de Russisch-Japanse Oorlog, de Chinese Revolutie, de Eerste Wereldoorlog, de Vredesconferentie van Parijs, het Japanse militarisme, de dekolonisatie, het postkoloniale nationalisme en de opkomst van het moslimfundamentalisme – die samen de huidige gedaante van Azië bepaalden.

De hoofdrolspelers in dit boek zijn twee rondzwervende denkers en activisten: Jamal al-Din al-Afghani (1838-1897), een moslim die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het Midden-Oosten en Zuid-Azië actief was als scherpzinnig journalist en aanjager van politieke hervormingen; en Liang Qichao (1873-1929), misschien de meest vooraanstaande moderne intellectueel van China, die dikwijls betrokken was bij de gebeurtenissen die leidden tot de vernietiging van de oude imperiale zekerheden van zijn land en de daaropvolgende herrijzenis van China, na tal van gruwelen, als wereldmacht. Uit veel van Al-Afghani’s en Liangs ideeën sproten belangrijke, op verandering gerichte krachten voort. Deze eerste moderne Aziaten staan aan het begin van het proces waarin wrok tegen het Westen en de westerse overheersing en ergernis over de eigen zwakte en neergang werden omgevormd tot massale nationalistische bevrijdingsbewegingen en ambitieuze staatsvormingsprogramma’s in Azië.

Daarnaast komen veel andere Aziatische denkers en leiders ter sprake, van wie sommigen vluchtig, zoals de Vietnamese arbeider, later Ho Chi Minh geheten, die in 1919 in Parijs in zijn gehuurde jacquet een petitie probeerde te overhandigen aan president Wilson om een eind te maken aan het Franse kolonialisme in Indochina. Anderen zoals Sun Yat-sen, de Indiase dichter Rabindranath Tagore, de Iraanse denker Ali Shariati en de Egyptische ideoloog Sayyid Qutb maken voor even hun opwachting in het veranderende decor. Prominente figuren als Gandhi spelen een ondersteunende rol in dit drama; zijn typering van het moderne Westen als een ‘duivelse’ beschaving werd voorafgegaan door andere, invloedrijkere kritiek in de moslimwereld en China.

De focus is bewust gericht op minder bekende individuen. Dit geeft denk ik een beter beeld van de voornaamste politieke en intellectuele tendensen die voorafgingen aan en van duurzamere invloed waren dan de beter bekende figuren die ons begrip van India, China en de moslimwereld zijn gaan monopoliseren en beperken. Liang Qichao liet zijn obsessie met het opbouwen van staatsmacht na aan Mao Zedong en zijn opvolgers in communistisch China; Al-Afghani’s angst voor het Westen en obsessie met islamitische zelfversterking bereidden de weg voor Atatürk, Nasser en ayatollah Khomeini en werken nog altijd door in het politieke leven van moslimsamenlevingen.

Tijdens hun lange en veelbewogen levens legden de in dit boek besproken Aziaten de drie voornaamste reacties op de westerse heerschappij aan de dag: de reactionaire overtuiging dat de volken in Azië, als ze hun religieuze tradities, die superieur werden geacht aan die van alle andere beschavingen, daadwerkelijk trouw zouden blijven, weer machtig zouden worden; de gematigde notie dat Aziaten, wier tradities al een goede basis vormden voor hun cultuur en samenleving, slechts een paar westerse technieken hoefden over te nemen; en de stellige gedachte, die werd omarmd door radicale secularisten als Mao en Atatürk, dat ten aanzien van de oude manier van leven een totale omwenteling noodzakelijk was om te kunnen wedijveren in de jungleachtige condities in de moderne wereld.

De vorm van dit boek – deels historisch essay en deels intellectuele biografie – is voornamelijk gestoeld op de overtuiging dat de lijnen der geschiedenis samenvallen met individuele levens, hoewel die laatste een eigen gedaante en momentum hebben. De hierin beschreven personen uit de begintijd van het moderne Azië reisden en schreven overvloedig, namen hun eigen en andere samenlevingen rusteloos de maat, lieten hun gedachten gaan over de corrumperende invloed van macht, gemeenschappelijk verval, het verlies van politieke legitimiteit en de verleidingen van het Westen. Hun hartstochtelijke onderzoekingen lijken achteraf gezien één enkele draad die onderling niet te vergelijken gebeurtenissen en regio’s aaneenweefde tot één enkel web van betekenis. Met het beschrijven van het intellectuele en politieke klimaat in Azië aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw hoop ik aldus bovenal hun omzwervingen langs de zijwegen van de moderne geschiedenis en het moderne denken na te gaan. Want de wereld waarin we nu leven, heeft mede door toedoen van deze relatief onbekende personen gestalte gekregen – ten goede of ten slechte.

Noten

1 Geciteerd in Rotem Kowner (red.), The Impact of the Russo-Japanese War (Londen, 2006), p. 20.

2 Gandhi, The Collected Works of Mahatma Gandhi, dl. 4, http://www. Gandhiserve.org/cwmg/vol004.pdf, p. 470.

3 Jawaharlal Nehru, Autobiography (1936; herdr. New Delhi, 1989), p. 16.

4 Ibid., p. 18.

5 Marius B. Jansen, The Japanese and Sun Yat-sen (Princeton, 1970), p. 117.

6 John D. Pierson, Tokutomi Soho 1863-1957: A Journalist for Modern Japan (Princeton, 1980), p. 143.

7 Ibid., p. 279.

8 Benoy Kumar Sarkar, ‘The futurism of young Asia’, International Journal of Ethics, 28, 4 (juli 1918), p. 536.

9 Geciteerd in Cemil Aydin, The Politics of Anti-Westernism: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought (New York, 2007), p. 76.

10 Geciteerd in Kowner (red.), The Impact of the Russo-Japanese War, p. 242.

11 Philip Short, Mao: A Life (Londen, 2004), p. 37.

12 Ibid., p. 38.

13 Kowner (red.), The Impact of the Russo-Japanese War, p. 230.

14 Sun Yat-sen, ‘Pan-Asianism’, China and Japan: Natural Friends – Unnatural Enemies (Shanghai, 1941), p. 143.

15 Gandhi, Collected Works, dl. 4, p. 471.

1

De onderwerping van Azië

Ze hebben de troon in handen. Het hele rijk is in hun handen. Het land, het verdelen van de middelen van bestaan van de mensen is in hun handen... De bronnen van hoop en angst zijn in hun handen... In hun handen ligt de macht om te beslissen wie vernederd en wie geprezen zal worden... Ons volk is in hun handen, het onderwijs is in hun handen... Als het Westen blijft wat het is en het Oosten blijft wat het is, zullen we zien dat op een dag de hele wereld in hun handen is.

Akbar Illahabadi, rond 1875

Egypte: ‘het begin van een reeks grote tegenslagen’

Op 5 mei 1789 glipte Napoleon vroeg in de morgen Parijs uit om zich bij een veertigduizend man sterk leger te voegen dat zou uitvaren naar Egypte. Hij had als populair generaal na zijn overwinningen in Noord-Italië druk uitgeoefend op zijn civiele superieuren om Groot-Brittannië binnen te vallen. De Britse marine was echter nog altijd te sterk, en de Fransen waren niet klaar om er de confrontatie mee aan te gaan. Ondertussen had Frankrijk kolonies nodig om welvaart te vergaren, zo meende minister van Buitenlandse Zaken Charles Maurice de Talleyrand, en de verovering van Egypte zou voor de Fransen niet alleen het verlies van gebied in Noord-Amerika goedmaken, maar ook een ernstig probleem vormen voor de Britse East India Company, die in India zeer winstgevende gewassen verbouwde.

Bij hun expansie in India hadden de Britten de Fransen verdreven uit een groot deel van hun bases op de kust. In 1798 waren de Britten in een felle strijd verwikkeld met een van hun meest geslepen tegenstanders, Tipu Sultan, een bondgenoot van Frankrijk. De Franse overheersing van Egypte kon de machtsbalans in India doen kantelen ten nadele van de Britten en bovendien dienen ter afschrikking van de Russen, die het Ottomaanse Rijk in het vizier hadden. ‘Zodra ik Engeland heb doen sidderen uit vrees voor de veiligheid van India,’ verklaarde Napoleon, ‘zal ik terugkeren naar Parijs en de vijand de nekslag geven.’ Naast de geopolitieke doelen van zijn land koesterde Napoleon het persoonlijke verlangen de Oriënt te veroveren. ‘Een grote reputatie,’ meende hij, ‘kun je alleen verwerven in de Oriënt; Europa is te klein.’1 Hij was van plan om vanuit Egypte à la Alexander de Grote Azië binnen te vallen, gezeten op een olifant en gewapend met een nieuwe, door hemzelf herziene koran die de voorbode zou zijn van een nieuwe religie.

Napoleon reisde naar Egypte met een groot contingent wetenschappers, filosofen, kunstenaars, musici, astronomen, architecten, landmeters, zoölogen, drukkers en ingenieurs, die tot taak hadden het ontluiken van de Franse Verlichting in het achterlijke Oosten vast te leggen. Het belang van de gebeurtenis – het eerste diepgaande contact tussen het moderniserende Europa en Azië – ontging Napoleon niet. Aan boord van zijn schip op de Middellandse Zee spoorde hij zijn soldaten als volgt aan: ‘Jullie staan aan het begin van een veroveringstocht waarvan de gevolgen voor de beschaving en de handel in de wereld onmetelijk zijn.’2 Verder stelde hij verheven, tot het Egyptische volk gerichte proclamaties op waarin hij uiteenzette dat de nieuwe Franse Republiek gestoeld was op vrijheid en gelijkheid en tegelijkertijd uiting gaf aan grote bewondering voor de Profeet Mohammed en de islam. Sterker nog, de Fransen, beweerde hij, waren ook moslims vanwege hun afwijzing van de christelijke drie-eenheid. Daarnaast wijdde hij een paar woorden, die ons na twee eeuwen van koloniale, als humanitaire interventies vermomde oorlogen bekend voorkomen, aan de bevrijding van de Egyptenaren van hun despotische meesters.

De Fransen verschenen in juli 1798 zonder voorafgaande waarschuwing in Alexandrië, rukten van daaruit op naar Caïro en overwonnen onderweg alle militaire tegenstand. Egypte maakte op dat moment in naam deel uit van het Ottomaanse Rijk, maar werd bestuurd door de mammelukken, een kaste van voormalige slaafsoldaten. Hun armzalige legerkorpsen waren onvoldoende toegerust om partij te kunnen bieden aan de in veldslagen geharde Franse soldaten, die de Egyptenaren in aantal overtroffen en beschikten over de nieuwste militaire technologie.

Bij aankomst in Caïro na enkele eenvoudige overwinningen vorderde Napoleon voor zichzelf een herenhuis op de oevers van het toenmalige Azbakiya-meer, bracht de geleerden uit zijn legertros onder in het nieuwe Institut d’Égypte en ging aan de slag om in Egypte een politiek bestel te creëren naar republikeinse maatstaven. Hij wilde een uit wijze mannen bestaande Divan in het leven roepen, een Egyptische versie van het Directoire dat in Parijs de uitvoerende macht uitoefende. Maar waar waren in Caïro wijze mannen te vinden, die door de heersende klasse, de Ottomaanse mammelukken, terzijde waren geschoven? Tot hun verbazing werden de meest vooraanstaande theologen en religieuze rechtsgeleerden van Caïro benoemd op politieke posten en geregeld ontboden om geraadpleegd te worden door Napoleon. Het was de eerste opportunistische poging van zogeheten seculiere westerlingen – er zouden er daarna nog vele volgen – om de islam in Azië een aandeel te geven in de politieke macht.

Napoleon verdoezelde zijn band met de Verlichting en deed alle moeite om de conservatieve moslimgeestelijken voor zich in te nemen, dit in de hoop dat ze in het land een bastion van pro-Franse krachten zouden gaan vormen. Hij hulde zich op de geboortedag van de Profeet in Egyptische gewaden en liet doorschemeren dat de Fransen zich massaal zouden bekeren tot de islam, wat tot grote onrust leidde onder zijn seculier gezinde soldaten. Een aantal Egyptenaren, die waarschijnlijk de draak met hem wilden steken, noemden hem vleierig Ali Bonaparte, naar de hoogvereerde schoonzoon van de Profeet. Dit was voor Napoleon aanleiding om tegenover de geestelijken het idee te opperen dat het vrijdaggebed in de Al-Azhar-moskee, een van de heiligste plaatsen van de islam, werd opgedragen aan hem.

De vrome moslims waren verbijsterd. Het hoofd van de Divan, sjeik Al-Sharqawi, wist zich voldoende te herpakken om te antwoorden: ‘U wilt de bescherming van de Profeet verkrijgen... U wilt dat de Arabische moslims marcheren onder uw banieren. U wilt de glorie van Arabië herstellen... Word moslim!’3 Napoleon reageerde ontwijkend: ‘Er zijn twee problemen die verhinderen dat mijn leger en ik moslim worden. Het eerste is besnijdenis en het tweede is wijn. Mijn soldaten zijn er van kinds af gewend aan, en ik zal hen er nooit toe kunnen overhalen er afstand van te doen.’4

Napoleons poging om de moslims in Egypte kennis te laten maken met de glorierijke zegeningen van het Franse secularisme en republicanisme was al evenzeer gedoemd te mislukken. De bewoners van Caïro waren niet te spreken over zijn ingrijpende bouwkundige veranderingen in de stad en de verderfelijke invloed van de Fransen in het algemeen. ‘Caïro is een tweede Parijs geworden,’ schreef een getuige. ‘Vrouwen lopen schaamteloos rond met de Fransen, in het openbaar wordt sterkedrank verkocht en er worden dingen gedaan die God in de hemel niet zou goedkeuren.’5 In de zomer van 1798 legde Napoleon alle Egyptenaren de verplichting op de rood-wit-blauwe kokarde te dragen, het samenknoopsel van linten dat als symbool van de Franse republikeinen diende. Tijdens een bijeenkomst met leden van de Divan in zijn herenhuis probeerde hij een driekleurige sjaal om de schouders van sjeik Al-Sharqawi te leggen. Het gezicht van de sjeik, die bang was zich hiermee schuldig te maken aan godslastering, kleurde rood en hij smeet hem op de grond. Napoleon reageerde ontstemd en eiste dat de geestelijken, zo ze niet een sjaal wensten te dragen, op zijn minst een kokarde dienden te dragen. Uiteindelijk kwam het tot een stilzwijgend compromis: Napoleon zou de geestelijken een kokarde op de borst spelden, en zij zouden die verwijderen zodra ze niet meer in zijn gezelschap verkeerden.

De islamitische eminenties hebben wellicht getracht het hun vreemde Europese overheerser naar de zin te maken en zo hun hachje te redden. Veel andere moslims beschouwden de onderwerping van Egypte door een christen uit het Westen als een ramp, en ze werden gesterkt in die gedachte toen Franse soldaten bij het onderdrukken van de eerste Egyptische revolte tegen hun bezetters de Al-Azhar-moskee bestormden, hun paarden vastbonden aan de gebedsnissen, korans vertrapten onder hun laarzen, wijn dronken tot ze laveloos waren en urineerden op de vloer.

Hoewel Napoleon er niet voor terugschrok om vijandige dorpen plat te branden, gevangenen terecht te stellen en moskeeën te slopen voor de aanleg van brede wegen, ging hij zich in Egypte aan minder wreedheden te buiten dan elders en was hij er altijd op gespitst zijn bewondering te uiten voor de islam. Niettemin was de verovering van Egypte door Napoleon volgens de Egyptische geestelijke en geleerde Abd al-Rahman al-Jabarti, die er een kroniek van schreef, een periode die werd gekenmerkt door ‘grote veldslagen, verschrikkelijke gebeurtenissen, onheil, calamiteiten, ellende, lijden, vervolging, verstoringen in de orde der dingen, gruwelen, omwentelingen, wanorde, verwoestingen – kortom, het begin van een reeks grote rampen’.6 En dan was dit nog de reactie van iemand die niet geheel onwelwillend stond tegenover de Fransen. Toen in de Hijaz bekend werd wat Napoleon had gedaan, trokken de bewoners van Mekka het van oudsher in Egypte gemaakte gordijn om de heilige Kaaba naar beneden.

Dit opmerkelijke gebaar gaf aan hoe veel moslims aankeken tegen de inval van Napoleon in Egypte. Zijn optreden had niets minder dan de reeds lang bestaande kosmische orde van de islam ontwricht – iets wat, zo had de geschiedenis van de mensheid aangetoond, meer was dan een wijdverbreid waanidee.

Het woord ‘islam’, waarmee het geheel van geloofsovertuigingen en praktijken van moslims wordt aangeduid, kwam pas in gebruik in de negentiende eeuw. Maar in de eeuwen ervoor zouden maar weinig moslims betwijfeld hebben dat ze onderling verbonden waren door een collectieve en individuele levenswijze die gebaseerd was op bepaalde gedeelde normen en waarden en tradities. Een goede moslim zijn betekende dat je behoorde tot een gemeenschap van geestverwanten die de morele en maatschappelijke orde hooghielden. En daarnaast dat je meehielp met het vormgeven en uitbreiden van de rechtschapen samenleving van gelovigen en zodoende deelhad aan de geschiedenis van de islam zoals die zich had ontvouwd sinds God de Profeet Mohammed bevel had gegeven te leven naar Zijn voorschriften. Deze geschiedenis had aan het begin verbazingwekkende successen te zien gegeven, en eeuwenlang leek het erop dat Gods plan met de wereld in vervulling was gegaan.

In 622, het eerste jaar van de islamitische kalender, vestigden Mohammed en zijn volgelingen de eerste gemeenschap van gelovigen in een klein stadje in Arabië. Nog geen eeuw later waren de Arabische moslims in Spanje. Grootmachten zoals het Perzische en het Byzantijnse Rijk dolven het onderspit tegen de zich energiek verbreidende gemeenschap van moslims. De islam werd in korte tijd het nieuwe symbool van gezag van de Pyreneeën tot de Himalaya, en de daardoor geschapen orde was niet louter van politieke of militaire aard. De veroveraars van Jeruzalem, Noord-Afrika en India creëerden een nieuwe beschaving met haar eigen linguïstische, wettelijke en bestuurlijke regels, eigen kunstvormen, architectuur en schoonheidsidealen.

De Mongolen vielen in de dertiende eeuw deze op zichzelf staande wereld binnen en maakten bruusk een eind aan het klassieke tijdperk van de islam. Maar nog geen vijftig jaar later hadden de Mongolen zich bekeerd tot de islam en waren ze uitgegroeid tot de felste voorvechters ervan. In de islamitische wereld verspreidden zich soefistische ordes, wat de aanzet vormde tot een renaissance van de islam in niet-Arabische landen. Van Kufa tot Kalimantan zorgden de rondreizende geleerde, de handelaar en de vrijdagdienst ervoor dat de islam in snel tempo ingang vond onder steeds meer mensen.

De islam was net als de huidige westerse moderniteit een universeel aansprekende ideologie en gaf met succes vorm aan uiteenlopende politieke systemen, economieën en culturele houdingen in een groot geografisch gebied: de Marokkaanse reiziger Ibn Battuta had in de veertiende eeuw net zo weinig moeite om werk te vinden aan het keizerlijke hof in India of in West-Afrika als iemand met een MBA-diploma van Harvard vandaag de dag in Hongkong of Kaapstad. De notie van een universele gemeenschap van moslims, de oemma, die leefde onder het symbolische gezag van een khalifa (kalief) in een Dar al-Islam (Huis van de Islam), die in letterlijke en figuurlijke zin ver af stond van de perifere Dar al-Harb (Huis van Oorlog), gaf moslims van Marokko tot Java het idee dat ze met hun gedeelde normen en waarden een centrale plaats innamen in de wereld.

In Indonesië en zelfs Indochina werden het hindoeïsme en het boeddhisme tot in de zeventiende eeuw teruggedrongen door toedoen van rondreizende islamitische kooplieden uit India. Uitgestrekte handelsnetwerken en pelgrimsroutes naar Mekka vanuit alle hoeken van de wereld bevestigden de eenheid van de Dar al-Islam. De wereldhandel steunde feitelijk op islamitische kooplieden, zeevaarders en bankiers. Voor een moslim in Noord-Afrika, India of Zuidoost-Azië vormde de geschiedenis een moreel, spiritueel en temporeel samenhangend geheel waarin Gods plan geleidelijk tot wasdom kwam.

Hoewel de moslimrijken in de achttiende eeuw geteisterd werden door interne problemen, bleef men de Europeanen beschouwen als slechts ietsje minder barbaars dan de verslagen kruisvaarders uit vroegere tijden. Het succes van Napoleon deed daarom iets vermoeden wat tot voor kort ondenkbaar was geweest: de westerlingen begonnen, ook al waren het nog steeds primitieve rauwdouwers, vorderingen te maken.

Europa zou in de loop van de negentiende eeuw een beeld van zichzelf creëren door tal van nieuwe technologische vindingen en experimenten met moderne, constitutionele en seculiere staats- en bestuursvormen, en dit beeld, dat oprees uit de Amerikaanse en de Franse Revolutie en het Westen in de voorhoede van de vooruitgang leek te plaatsen, zou steeds moeilijker te weerspreken zijn. Al in 1798 werden de postrevolutionaire Franse staat en het Franse volk, dat zich aaneen had gesloten op basis van een gemeenschappelijke taal, woongebied en geschiedenis om een afzonderlijke ‘natiestaat’ te vormen, gekenmerkt door een hoge graad van organisatie.

De moslims waren aanvankelijk veelal hogelijk verbaasd over de ontwikkelingen in Europa en niet in staat er een goed oordeel over te vellen. ‘De recent gestichte republiek in Frankrijk,’ erkende de Ottomaanse historicus Asim in 1801, ‘verschilt van de andere Frankische regeringsvormen.’ Maar vervolgens merkte hij op: ‘De ultieme basis ervan is een kwaadaardige doctrine bestaande uit het afschaffen van religie en gelijkheid van rijk en arm.’ Parlementaire beraadslagingen werden door hem vergeleken met ‘het gerommel en geklots van een zwakke maag’.7 Deze culturele arrogantie klonk ook nog door in het ooggetuigenverslag van Napoleons veroveringstocht van Abd al-Rahman al-Jabarti. De geestelijke vond de Franse gebruiken over het algemeen walgelijk en zelfs barbaars: ‘Het is hun gewoonte,’ schreef hij, ‘om hun doden niet te begraven, maar ze op een afvalhoop te smijten zoals de kadavers van honden en beesten of ze in zee te gooien.’8 ‘Hun vrouwen bedekken zich niet met een sluier en zijn gespeend van zedigheid... Ze [de Fransen] hebben geslachtsgemeenschap met iedere vrouw die hun bevalt en vice versa.’9 Al-Jabarti dreef daarnaast de spot met Franse hoeden, de gewoonte van Europeanen om in het openbaar te plassen en het gebruik van toiletpapier. Hij sprak met hoon over de bewering van Napoleon dat hij een beschermer van de islam was, maakte zich vrolijk over het slechte Arabische taalgebruik in de proclamaties van de Fransman en gniffelde toen het de Fransen bij een van hun demonstraties van de Europese bekwaamheid op wetenschappelijk gebied niet lukte een heteluchtballon op te laten.

Al-Jabarti had door zijn beperkte ervaring met politieke instituties een verkeerde indruk van de Franse revolutionaire idealen: ‘hun term “vrijheid” betekent,’ concludeerde hij overhaast, ‘dat ze geen slaven zijn zoals de mammelukken’.10 Hij bespeurde dat Napoleons bewering dat ‘alle mensen in de ogen van God gelijk zijn’ lijnrecht inging tegen zijn islamitische normen en waarden. ‘Dit is een leugen en een blijk van onwetendheid en domheid,’ tierde hij. ‘Hoe kan dit wanneer God sommigen boven anderen heeft gesteld?’11

Niettemin kon Al-Jabarti, die was opgeleid op Al-Azhar, niet anders dan onder de indruk zijn toen hij het Institut d’Égypte bezocht, waar de intellectuelen in de entourage van Napoleon een goed voorziene bibliotheek ter beschikking stond.

Wie iets wil nazoeken, vraagt de boeken op die hij nodig heeft en de bibliothecaris brengt ze hem... Ze zijn de hele tijd stil en niemand stoort zijn buurman... ik zag er onder meer een groot boek met daarin een levensbeschrijving van de Profeet... De illustere Koran wordt vertaald in hun taal!... Ik sprak sommigen van hen die hoofdstukken uit de Koran uit het hoofd kennen. Ze hebben een grote belangstelling voor de wetenschappen, vooral voor wiskunde en talenkennis, en doen grote moeite om het Arabisch en de spreektaal te leren.12

Daarnaast vielen Al-Jabarti de efficiëntie en discipline binnen het Franse leger op en volgde hij met grote nieuwsgierigheid de stemprocedures in de door Napoleon in het leven geroepen Divan, waarbij hij voor zijn Arabische lezers uiteenzette dat de leden hun keuze op een stukje papier schreven en dat het oordeel van de meerderheid bepalend was voor de besluitvorming.

Al-Jabarti was niet geheel doof voor de lessen van Napoleons verovering: de regering van ’s werelds eerste moderne natiestaat beperkte zich niet slechts tot het innen van belastingen en accijnzen en het handhaven van orde en gezag; ze kon ook een leger van dienstplichtigen op de been brengen, goed getrainde troepen uitrusten met moderne wapens en democratische procedures in gang zetten om civiele leiders te kiezen. Twee eeuwen later lijkt Al-Jabarti aan het begin van een lange rij van verbijsterde Aziaten te staan: mannen die gewend waren aan een door God beschikte orde, de mysterieuze wegen van het lot en de cyclische opkomst en neergang van politieke machten, aan wie de opmerkelijke kracht van kleine Europese natiestaten duidelijk zou maken dat georganiseerde menselijke energie en aan technologie gepaarde ondernemingszin resulteerden in een macht waarmee op maatschappelijk en politiek terrein radicale veranderingen bewerkstelligd konden worden. Aanvankelijk verfoeiden deze mannen Europa, maar uiteindelijk zouden ze zich gaan ergeren aan hun eigen lakse en oncreatieve dynastieke heersers en zwakke regeringen en tot een vergelijkbare conclusie komen: hun samenlevingen dienden sterker te worden om het Westen het hoofd te kunnen bieden.

De langzame knechting van India en China

De bezetting door Napoleon van een groot land als Egypte was van meet af aan wankel. De bevolking bleef vijandig, ondanks zijn lovende woorden over de islam. In steden braken opstanden uit, waarop de Fransen reageerden met afschuwwekkende represailles, waaronder de vernielingen en het wangedrag van dronken soldaten in de Al-Azhar-moskee. Ten slotte maakte de Britse marine de positie van Napoleon onhoudbaar door voor de Egyptische kust een blokkade op te werpen en hem daarmee af te snijden van Frankrijk en zijn bevoorradingslijnen. Toen Napoleon in augustus 1799 net zo heimelijk Egypte verliet als eerder Parijs en vervolgens begon aan zijn klim naar de politieke opperheerschappij in Frankrijk, had zijn Indiase bondgenoot Tipu Sultan zich eveneens gewonnen moeten geven aan de Britten. Het was gedaan met zijn plan om gebieden te veroveren in Azië. Hij zou zich vanaf dat moment richten op Europa, ernaar strevend om, in de van angst vervulde woorden van de Turkse ambassadeur in Parijs, ‘dag en nacht als een woest bijtende hond allerlei onheil uit te storten over de omringende landen en in alle staten dezelfde wanorde te zaaien als in zijn eigen vervloekte natie’.13

Achteraf gezien was Napoleon te snel uit de startblokken geschoten. In 1798 hadden de Nederlanders, Spanjaarden, Portugezen en Britten zich allemaal verzekerd van belangrijke steunpunten in Aziatische gebieden, maar de verovering van Azië door de Europeanen kwam pas goed op gang nadat Napoleon in 1815 definitief was verslagen. De vijf Europese grootmachten, Frankrijk, Groot-Brittannië, Pruisen, Rusland en Oostenrijk, die waren uitgeput door de voorbije oorlogen, spraken af een machtsevenwicht in Europa te handhaven. Nadat ze hun agressie in de eigen contreien hadden beteugeld middels verdragen, richtten de westerse naties hun pijlen op het Oosten. En daarbij stelden ze zich niet langer tevreden met bruggenhoofden op het immense continent Azië. In 1824 begonnen de Britten vanuit hun uitvalsbasis in Oost-India aan de onderwerping van Birma, die pas haar beslag kreeg na drie oorlogen. In hetzelfde jaar bevestigde een Engels-Nederlands verdrag de Britse zeggenschap over Singapore en de staten op het schiereiland Malakka en de Nederlandse zeggenschap over Java. Op hun beurt legden de Britten en de Nederlanders de Fransen niets in de weg bij hun pogingen om Vietnam in te lijven.

Ten tijde van de uitschakeling van Napoleon in 1815 hadden de Britten India al voor een derde veroverd. Ze zouden weldra de andere Europese naties overvleugelen en een machtige positie verwerven op het Aziatische vasteland, wat hen in staat stelde om China open te breken voor Europese handelaren en van de rest van Azië Europese wingewesten te maken. De snelheid en vermetelheid waarmee de Britten India veroverden lijken des te opmerkelijker omdat ze zich tijdens hun eeuwenlange aanwezigheid op het subcontinent terughoudend hadden opgesteld. Sir Thomas Roe, de eerste officieel benoemde Engelse ambassadeur in India, die in 1616 zijn opwachting maakte aan het schitterende mogolhof in Agra, had moeite gehad om zijn nationale vlag hoog te houden. Roe’s koning in Engeland, James I, die een handelsverdrag met mogolkeizer Jahangir wilde sluiten, had hem opdracht gegeven ‘zorgvuldig onze eer en waardigheid te bewaren’.14 Roe wist de buigingen en strijkages die aan het mogolhof werden verwacht van ambassadeurs te vermijden, maar was zich scherp bewust van de armzaligheid van de geschenken die hij uit Engeland had meegenomen voor de om zijn esthetische verfijning bekendstaande Jahangir, en kon de scepsis van de mogolkeizer ten aanzien van een zogenaamd machtige Engelse koning die zich bezighield met triviale zaken als handel niet geheel wegnemen.

De voorzitter van de Britse East India Company vond het zelfs in 1708 nog nodig om een kruiperige houding aan te nemen tegenover de mogolkeizer; in een toespraak tot hem bestempelde hij zichzelf als ‘het kleinste korreltje zand... met zijn voorhoofd op bevel op de grond gedrukt’.15 Toen het door eindeloze oorlogen en invasies verzwakte mogolrijk in 1750 uiteenviel in een aantal zelfstandige staten, was Bombay (Mumbai), destijds een onbeduidend vissersdorp, de enige plek waar de Britten territoriale soevereiniteit bezaten. In de jaren daarna keerden hun kansen. Na een veldslag met de islamitische onderkoning van Bengalen in 1757 kreeg de East India Company een gebied in handen dat drie keer zo groot was als Engeland. Nog geen tien jaar later paste de Company met succes dezelfde combinatie van politieke intrige en militair geweld toe om de heerser van Awadh, de grootste provincie van het mogolrijk, op de knieën te dwingen.

De Britten hadden het daarop voor het zeggen in een groot deel van Oost-India, dat ze genadeloos begonnen uit te buiten. ‘De wereld,’ zou de Bengaalse baanbrekende schrijver Bankim Chandra Chatterji (1838-1894) optekenen, ‘heeft nog nooit zulke tirannieke en machtige mensen gezien als het volk dat in India het Britse Rijk stichtte... De Engelsen die in die tijd naar India kwamen waren aangetast door een ziekte – de rijkdom van andere mensen stelen. Het woord moraal was uit hun vocabulaire verdwenen.’16 Chatterji werkte voor het Britse bestuur in Bengalen en moest zijn kritiek noodzakelijkerwijs temperen. Een dergelijke belemmering gold niet voor het toenmalige Britse parlementslid Edmund Burke, die zijn woede de vrije loop liet. ‘Jongemannen (jongens bijna) maken daar de dienst uit,’ schreef hij in 1788 over Bengalen,

zonder in contact te treden en mededogen te hebben met de inheemse bewoners... Bezield door alle hebzucht en heethoofdigheid die hoort bij de jeugd rollen ze de een na de ander, golf na golf, binnen; en de inheemse bewoners rest niets anders dan het eindeloze, hopeloze vooruitzicht dat er steeds weer nieuwe zwermen roof- en trekvogels zullen opduiken.17

De islamitische historicus Ghulam Hussain Khan Tabatabai (1727-1806), die eveneens werkte voor de Britten in Bengalen, had al eerder geconstateerd dat zijn bazen er een verderfelijke mentaliteit op na hielden en in afzondering leefden. ‘Tussen de veroveraars en de overwonnenen,’ schreef hij in 1781 in een geschiedenis van India, ‘kunnen geen liefde en verbondenheid wortel schieten.’18 Het kon de Britten allemaal weinig deren. Haji Mustapha, een creool die zich had bekeerd tot de islam en het boek van Tabatabai in 1786 in het Engels vertaalde, merkte in zijn inleiding op: ‘De algemene aard van de Engelse individuen in India wordt gekenmerkt door totale minachting voor de Indiërs (als volk). Ze worden beschouwd als dood vee waarmee zonder consideratie en naar believen omgesprongen kan worden.’19 Nu hun machtspositie in India groeiende was, konden de Britten het zich veroorloven om agressiever op te treden in China, waar Europese handelaren, wier werkterrein zich beperkte tot de haven van Kanton, reeds lang met een verlekkerd oog naar de potentieel enorme binnenlandse afzetmarkt voor hun goederen hadden gekeken. Omdat de Britten in het oosten van India beschikten over vruchtbare landbouwgebieden, waren ze er bijzonder op gebrand kopers te vinden voor hun producten, met name opium, en ergerden ze zich aan het arbitraire en duistere karakter van het Chinese keizerlijke gezag. Na hun bemoedigende successen in India was het voor de Britten daarom maar een korte stap om ontzag in te ruilen voor minachting toen ze de confrontatie aangingen met de heersers van China.

Het Chinese Rijk was weliswaar minder uitgestrekt dan het Huis van de Islam, maar vormde al ruim tweeduizend jaar een eenheid, en dat had geleid tot een zelfgenoegzame, naar binnen gekeerde blik. Buitenlanders kwamen uit ver weg gelegen gebieden als Birma tribuut brengen, en de Chinezen zagen zich daarom als bewoners van het ‘Rijk van het Midden’. Zelfs de islam kon zich niet meten met de hoge ouderdom en uitzonderlijke vitaliteit van het Chinese confucianisme, dat alles reguleerde, van familiebetrekkingen tot politieke en ethische problemen, en nijvere navolgers had in Korea, Japan en Vietnam.

In 1793 leidde de Britse gezant lord Macartney een diplomatieke missie naar Beijing met een brief van koning George III waarin keizer Qianlong werd verzocht om een handelsverdrag te sluiten, meer havens open te stellen voor Britse kooplieden en de aanstelling van een ambassadeur aan zijn hof te aanvaarden. Net als sir Thomas Roe voor hem zag Macartney zich geconfronteerd met tal van bedreigingen voor zijn waardigheid. Zijn gevolg werd gedwongen zich te verplaatsen onder een banier met de Chinese tekst: ‘Tribuut brengende ambassadeur uit Engeland’. Macartney moest zich daarnaast een lange en delicate diplomatieke dans getroosten om zich niet in de volle lengte ter aarde te hoeven werpen in een ceremoniële voetval voor de keizer. Hij boog in plaats daarvan één knie ten overstaan van de keizer en overhandigde diverse geschenken die getuigden van de geavanceerde Britse vaardigheden op het gebied van techniek en fabricage, zoals bronzen houwitsers en astronomische instrumenten. De Chinese keizer, een gezonde man van tachtig jaar oud, informeerde hoffelijk naar de gezondheid van koning George en bood Macartney rijstwijn aan tijdens een ‘overvloedig’ banket, dat in de ogen van de Engelsman opviel door een ‘kalme waardigheid, dat sobere vertoon van Aziatische grootsheid dat in de Europese ontwikkeling van beschaving nog ontbreekt’.20

De Britse delegatie werd nog een paar dagen met minzame hoffelijkheid bejegend alvorens plots het land uit gezet te worden met een schrijven van de Hemelse Keizer waarin hij in ondubbelzinnige bewoordingen meedeelde ‘nooit waarde te hebben gehecht aan vernuftige dingen’ en niet ‘de geringste behoefte te hebben aan in Engeland vervaardigde producten’. Het was goed dat ‘mensen van de Westelijke Oceaan’ de cultuur van zijn rijk bewonderden en die wilden bestuderen, maar hij kon zich niet verenigen met de invoeging in ‘het ceremoniële rijkssysteem’ van een Engelse ambassadeur die zo anders sprak en zich zo anders kleedde. En het zou, voegde de keizer eraan toe, goed zijn als de Engelse koning ‘gewoon’ zou ‘handelen overeenkomstig onze wensen door uw loyaliteit te versterken en eeuwige gehoorzaamheid te zweren’.21

De brief was al geruime tijd voor aankomst van lord Macartney in Beijing opgesteld. De neerbuigende toon weerspiegelde de geëxalteerde opinie onder de Chinese elite over de superioriteit van hun land en hun streven om het oude politieke systeem te handhaven waarin rijke families en grootgrondbezitters goed geschoolde functionarissen voor het landsbestuur leverden en met buren over land en zee handel werd gedreven. Daarnaast waren de Chinezen zich bewust van de groeiende macht van de ‘barbaren’ in Azië, die een voorsprong hadden genomen in de maritieme handel door militaire posten en handelsnederzettingen op te richten langs de Indiase en Zuidoost-Aziatische kust. ‘Naar verluidt hebben de Engelsen,’ schreef Qianlong aan zijn hoogste minister, ‘de koopvaardijschepen van de andere staten aan de westelijke oceaan leeggeroofd en geplunderd, zodat de buitenlanders langs de westelijke oceaan bevreesd zijn voor hun bruutheid.’22 De keizer achtte het raadzaam deze agressieve avonturiers op afstand te houden.

De Britten lieten zich niet uit het veld slaan en stuurden in 1816 een tweede, zij het nu met minder kostbare gaven toegerust gezantschap naar het Qing-hof. Deze keer eisten de Chinezen dat de ambassadeur hoe dan ook een voetval zou maken en werd hem de toegang tot Beijing ontzegd toen hij weigerde zich ritueel te verlagen voor de Chinese keizer.

De zelfverzekerdheid van China zou echter weldra flinke deuken oplopen. Lord Macartney, die gouverneur van Madras (Chennai) in Brits-Indië was geweest, had tijdens zijn reizen in China gemerkt dat het land, hoewel het ‘een oud, raar, eersteklas oorlogsschip’ was dat in staat was zijn ‘buren louter door zijn omvang en verschijning ontzag in te boezemen’, het gevaar liep op drift te raken en ‘op de kust in stukken geslagen’ te worden.23 De nautische metaforen waren treffend. Op de vraag waarom China uit de wereldgeschiedenis was verdwenen, had Hegel naar voren gebracht dat het land niet geïnteresseerd was geweest in maritieme exploratie. Kort daarop zouden de Europeanen ertoe overgaan vanuit zee de zwakke punten van China af te tasten en gaan krabben aan zijn wonden. En net als de mogols en de Ottomanen zouden de Mantsjoes erachter komen wat de bittere consequenties waren als je de met staatssteun tot stand gekomen industriële en commerciële innovaties van het Westen negeerde.

Zoals de Chinezen meer recent opnieuw zouden doen, exporteerden ze veel meer naar Europa en Amerika – voornamelijk thee, zijde en porselein – dan ze importeerden en zadelden ze het Westen, dat zijn kostbare zilver in Chinese handen zag verdwijnen, aldus op met een ernstig probleem ten aanzien van de betalingsbalans. Toen de Britse East India Company haar greep op de vruchtbare landbouwgebieden in het oosten van India verstevigde, stapte ze over op een ander betalingsmiddel: opium, dat daar makkelijk te verbouwen was en goedkoop verwerkt kon worden tot een rookbare pasta, waarna het werd verscheept naar Zuid-China en via tussenpersonen in Kanton werd verkocht aan de Chinese bevolking.

De export van opium deed de inkomsten exponentieel stijgen, maakte in korte tijd een eind aan het handelstekort van Groot-Brittannië en werd een belangrijk element in het Britse buitenlandse beleid met betrekking tot China. De grootschalige aanvoer van het roesmiddel leidde echter al snel tot verslavingsproblemen in het land. In 1800 verboden de Chinezen de import en productie van opium en in 1813 vaardigden ze een algeheel rookverbod uit.

De Britten bleven er niettemin mee doorgaan. In 1820 kwam in China zo veel opium binnen dat een miljoen mensen eraan verslaafd waren en werd het punt bereikt dat er meer zilver het land uit stroomde dan erin stroomde.24 In de jaren dertig van de negentiende eeuw overwoog keizer Daoguang, die zich geconfronteerd zag met een toenemende zilverschaarste, opium te legaliseren, maar kreeg hij te maken met een felle antiopiumlobby. Opium was, aldus een van de tegenstanders die zich tot de keizer wendden, onderdeel van een gevaarlijke, door roodharige westerlingen georganiseerde samenzwering, waardoor ‘de wakkere, krijgszuchtige bevolking van Java’ al was ‘verleid het te gaan gebruiken, waarop ze waren overwonnen en onderworpen en hun land was afgepakt’. Een andere antiopiumcampagnevoerder beweerde dat ‘de Engelsen met de toevoer van opium naar dit land tot doel hebben het centrale gezag te ondermijnen en verzwakken. Als we niet snel gaan beseffen hoe gevaarlijk dit voor ons is, zal het niet lang duren of we staan aan de rand van de afgrond.’25

De antiopiumlobby stelde voor dat rokers werden afgeschrikt met de doodstraf, maar hun aantallen waren zo groot dat er massaal mensen terechtgesteld zouden moeten worden, en zo ver wilde men het niet laten komen. In 1838 besloot Daoguang de handel en het gebruik volledig uit te bannen. China bestreed het drugsprobleem aanvankelijk met vreedzame middelen; de Qing-beambten deden een beroep op confucianistische waarden als soberheid en gehoorzaamheid om de vele verslaafden ertoe over te halen te stoppen met het roken van opium en de Chinese tussenpersonen ervan te weerhouden er nog handel in te drijven. Eenzelfde moreel appel werd gedaan aan de westerlingen, waaronder een brief aan koningin Victoria van Lin Zexu, de rijkscommissaris in Kanton.

Lin, een typische beambte in de confucianistische traditie, had voorheen als gouverneur van een aantal provincies in Centraal-China de reputatie verworven een rechtschapen en bekwaam iemand te zijn. In zijn schrijven aan de Britse vorst toonde hij zich verbaasd dat er uit het verre Groot-Brittannië handelaren naar China kwamen ‘met het doel grote winst te maken’.26 In zijn naïviteit ging hij ervan uit dat de Britse regering geen weet had van de aanwezigheid van verderfelijke smokkelaars in Kanton en de morele principes van Confucius net zo ijverig zou hooghouden als de Chinese keizer. ‘Moge u, o koning, uw schurken in toom houden en uw kwaadaardige mensen eruit ziften voordat ze naar China komen.’27 Hij drong er bij de Britse monarch op aan een eind te maken aan de opiumteelt in Madras, Bombay, Patna en Benares en die te vervangen door gierst, gerst en tarwe.

Lin trad hard op tegen de westerse handelaren. Wanneer ze zich verzetten, werden hun magazijnen in Kanton geblokkeerd totdat ze hun opiumvoorraden prijsgaven, die meteen in zee werden gegooid. Degenen die weigerden een overeenkomst te tekenen waarin ze beloofden voortaan geen opium meer te verkopen werden terstond het land uit gezet; als gevolg hiervan vestigde zich in deze tijd voor het eerst een groep Britse handelaren op het rotsachtige eiland Hongkong.

De Chinezen onderschatten echter het belang dat de handel in opium voor de Britse economie had gekregen. Daarnaast was het hun goeddeels ontgaan dat de Britten flink aan zelfvertrouwen hadden gewonnen nadat ze Napoleon hadden verslagen en de hegemonie hadden verworven in India – de brief van Lin aan koningin Victoria werd bijvoorbeeld niet eens beantwoord.

Door hun toenemende technologische macht en successen op handelsgebied gingen de westerlingen anders aankijken tegen China. Het land was niet langer een lichtend voorbeeld, zoals Voltaire en Leibniz nog hadden gedacht, en werd nu beschouwd als achterlijk. Het behandelen als een gelijke zou, aldus een Amerikaanse diplomaat, zoiets zijn als ‘een kind behandelen alsof het een oude man was’.28 Bovendien werd ‘vrijhandel’ in de expanderende Britse economie aan het begin van de negentiende eeuw, net als ‘democratie’ in de moderne tijd, gezien als een universeel heilzaam principe dat desnoods met militaire middelen afgedwongen diende te worden.

Een groep agressieve particuliere handelaren in Kanton ageerde voor meer markten in China nadat de relatief bescheiden opererende East India Company in 1834 haar handelsmonopolie in Azië was kwijtgeraakt. Deze zakenlieden en hun lobbyisten maakten zo veel ophef over de Chinese tegenwerking dat de Britse regering zich genoodzaakt voelde een vloot uit te sturen om China te straffen. Na aankomst in juni 1840 wierpen de schepen een blokkade op voor Kanton en voeren ze naar de Chinese noordkust, waar ze de stad Tianjin bedreigden, en daarachter Beijing, de zetel van de keizer. De Qing, die zich bewust waren van hun militaire zwakte, smeekten daarop om vrede, gaven Hongkong over aan de Britten en stemden ermee in een schadevergoeding van zes miljoen pond te betalen en Kanton weer open te stellen voor Britse handelaren.

Dit was niet voldoende voor de Britse regering. In Groot-Brittannië leefden inmiddels de wildste fantasieën over de mogelijkheden wanneer de enorme Chinese markt toegankelijk werd voor Britse goederen. Premier lord Palmerston, een agressieve imperialist, tierde dat zijn vertegenwoordigers na de nederlaag van de Chinezen strengere vredesvoorwaarden hadden moeten bedingen. Hij stuurde in 1841 opnieuw een vloot uit, die na de inname van Shanghai en het blokkeren van het handelsverkeer op de benedenloop van de Yangtze dreigde de voormalige hoofdstad Nanjing aan te vallen.

Na opnieuw enkele militaire nederlagen geleden te hebben, capituleerden de Chinezen voor de tweede keer en tekenden ze in 1842 het vernederende Verdrag van Nanjing, waardoor vijf handelshavens, waaronder Shanghai, opengingen voor buitenlanders en Hongkong voorgoed in handen kwam van de Britten. In een schrijven aan zijn compagnons van de Britse firma Jardine, Matheson & Co. waarschuwde de Indiase koopman Jamsetjee Jejeebhoy dat de ‘Chinezen genoeg van ons hadden in deze zaak... nu afstand houden is veel beter dan dreigementen uiten’.29 De Chinezen bleven zich ondertussen hogelijk verbazen over de kennelijk onverzadigbare hebzucht van de Britten. Een van de vertegenwoordigers van de keizer schreef in een brief aan de Britten:

Wij bezien met diepe eerbied de goedertierenheid van de Grote Keizer jegens buitenlanders en de uiterste rechtvaardigheid in al zijn relaties. Hij laat zo de hele wereld delen in zijn goedgunstigheid en bescherming ter bevordering van beschaving – en ten volle profiteren van duurzame voorspoed. Maar de buitenlanders uit Engeland hebben nu al twee jaar lang... naar aanleiding van het onderzoek naar de opiumhandel hun gehoorzaamheid opgeschort en onophoudelijk gevochten... wat kan hun beweegreden en de bedoeling van hun acties zijn?30

De keizer ontving een flink afgezwakt verslag van de harde Britse wijze van onderhandelen: ‘Hoewel de eisen van de buitenlanders getuigen van hebzucht,’ schreef zijn vertegenwoordiger, ‘houden ze niet veel meer in dan dat ze havens verlangen en het privilege om handel te drijven. Er zitten geen duistere plannen achter.’

Dit bleek een rooskleurige voorstelling van zaken. De Britten eisten compensatie voor de vernietigde opium en wensten nog andere vormen van schadevergoeding, waaronder losgeld voor steden, zoals Hangzhou, die ze niet hadden bezet. Andere westerse landen volgden hun voorbeeld, met name de Verenigde Staten, die er sinds hun bevrijding van de Britse overheersing een vertegenwoordiging op na hadden gehouden in Kanton. De Amerikanen verlangden van de Chinezen dat ze zendelingen toestonden hun werk te doen in de verdragshavens, en de Fransen eisten nog ruimer bemeten rechten voor katholieken, zodat het Westen voor de Chinezen gelijk kwam te staan met het christendom en bekeringsdrift.

De verdragen gaven de westerse landen het recht om een eeuw lang belangrijke aspecten van het Chinese handels-, sociale en buitenlandse beleid te dicteren. De Chinezen lieten zich aldus bangelijk hun soevereiniteit ontnemen, maar zelfs dit was voor de vrijhandelaren ontoereikend. De zogenaamd grenzeloze Chinese markt leverde niet op wat ervan verwacht was, en de handel in opium, die in de verdragen niet vermeld stond maar door alle partijen werd geaccepteerd, bleef de voornaamste westerse commerciële activiteit. In 1900 rookte tien procent van de Chinese bevolking opium en was een derde van de gebruikers eraan verslaafd.31

Hoe groter hun frustraties ten aanzien van de Chinese markt, hoe luider Britse zakenlieden schreeuwden om opheffing van de resterende handelsbeperkingen. In 1854 eisten de vertegenwoordigers van Groot-Brittannië, Frankrijk en de Verenigde Staten – de Qing hadden op dat moment te kampen met de zich uitbreidende Taiping-opstand – dat het Verdrag van Nanjing werd herzien: heel China diende voortaan vrij toegankelijk te zijn, schepen moesten ongehinderd de Yangtze kunnen bevaren, in Beijing moesten zich diplomatieke afvaardigingen van hun landen kunnen vestigen, opium diende gelegaliseerd te worden, en er moest een regeling komen voor de emigratie van Chinese arbeiders (in de periode van chaos en wetteloosheid na de Opiumoorlog werden Chinese mannen gekidnapt of er met mooie verhalen toe verleid om naar verre oorden als Californië en Cuba te reizen om te voorzien in de lokale vraag naar goedkope arbeid).

De Chinezen waren uiteraard niet genegen deze eisen in te willigen. Daarop trokken de Britten echter, met als voorwendsel de zogenaamd onwettige doorzoeking door de Qing van de Arrow, een in Hongkong geregistreerd schip, opnieuw ten oorlog, en deze keer kregen ze hulp van de Fransen, die onder Napoleon III hun spierballen wilden laten zien. In 1859 arriveerde lord Elgin, een zoon van de graaf die de marmeren friezen van het Parthenon naar Engeland had overgebracht, aan het hoofd van een vloot die in korte tijd Kanton veroverde en daarna doorvoer naar Tianjin in het noorden.

De geplaagde Chinezen boden aan om onderhandelingen te voeren via de onderkoning in Tianjin. Elgin wenste echter alleen te praten met het keizerlijke hof, niet met een gouverneur van een provincie. De keizer in Beijing zwichtte en liet zijn vertegenwoordigers een overeenkomst tekenen waarmee volledige toegang tot de Yangtze, ongehinderd reizen binnen China voor mensen met een paspoort, zes extra verdragshavens, vrijheid voor zendelingen, een diplomatieke vertegenwoordiging in Beijing en immuniteit tegen Chinese rechtsvervolging voor buitenlanders werden verleend. Maar Elgin wilde, met de Fransen op sleeptouw, meer en vond een excuus om op te trekken naar Beijing toen zijn onderhandelaars in de chaotische oorlogssituatie werden opgepakt en terechtgesteld door de Chinezen.

Op het moment dat de onderhandelingen met de Chinezen in volle gang waren, arriveerden de Fransen aan de noordoostrand van de stad, waar ze stuitten op het Yuan Ming Yuan, het elegante Zomerpaleis dat jezuïtische missionarissen hadden ontworpen voor keizer Qianlong. Ze sloegen meteen aan het plunderen. Drie dagen lang hielden de Franse soldaten huis op het vijftien hectare grote terrein met paviljoens, tuinen en tempels. Ze konden hun geluk amper bevatten: ‘om een indruk te geven,’ schreef een bedwelmde plunderaar, ‘van alle pracht en praal voor onze stomverbaasde ogen, zou ik exemplaren van alle bekende edelstenen moeten oplossen in vloeibaar goud om die te gebruiken als inkt en er een diamanten, met de verbeelding van een oriëntaalse dichter aangetipte pen in moeten dopen.’32

Toen Elgin arriveerde, boden de Fransen aan de buit te verdelen en kreeg de graaf de staf van groene jade van de Chinese keizer. Elgin, die had geholpen de Indiase Muiterij neer te slaan voor hij naar China kwam, was naar de maatstaven van zijn tijd een weifelende imperialist. Hij vond de opdringerige houding van de Britten in China ‘dom’. ‘Ik heb zo’n afkeer van het hele gedoe dat ik mezelf er niet toe kan zetten erover te schrijven,’ schreef hij in zijn dagboek toen Britse oorlogsschepen onder zijn bevel bommen afvuurden op Kanton en tweehonderd burgers in de stad het leven lieten.33 Maar toen Elgin nieuws ter ore kwam over de dood van Europese gevangenen in Chinese hechtenis, verdwenen zijn nog resterende scrupules.

De Chinezen diende streng de les gelezen te worden. Ter vergelding staken Britse troepen – de Fransen wensten er niet aan mee te doen – het Zomerpaleis in brand, waarna Elgin een verdrag tekende waarin was vastgelegd dat de Britten recht hadden op nog meer schadevergoeding en nog een verdragshaven (in Tianjin) en dat alle westerse landen een gezantschap mochten vestigen in Beijing. Het Zomerpaleis brandde twee dagen lang en Beijing ging gehuld in dichte zwarte rook. Het ‘geknetter en geraas,’ schreef een Engelse getuige, ‘waren afschuwelijk... de zon die door de immense rookwolken scheen verleende planten en bomen een ziekelijke aanblik, en de soldaten leken door de rode gloed op hun gezichten op duivels die zich verheugden in de verwoesting van iets wat onvervangbaar was.’34

Het drong vrij traag tot de Chinezen door hoe wankel hun positie in de wereld inmiddels was. De innovatieve stoomschepen van de Britten waren ver de Yangtze op gevaren en hadden Chinese steden in het binnenland bedreigd, en de Britten mobiliseerden in rap tempo Indiase soldaten tegen de Chinezen. Maar deze bewijzen voor de slagkracht van een mondiaal bevoorrade maritieme macht waren voor de confucianistische geleerde en beambte Wei Yuan, wiens blik kennelijk niet veel verder reikte dan het Rijk van het Midden, slechts aanleiding om in het licht van deze gebeurtenissen op te merken dat ‘India dichtbij is en niet beschouwd moet worden als een onvruchtbaar land aan de rand [van de wereld]’.35 In 1897, twee jaar nadat Japan op brute wijze de militaire zwakte van Qing-China had blootgelegd, meende Liang Qichao nog te kunnen stellen dat ‘China niet te vergelijken is met India of Turkije’.36 Pas nadat het cumulatieve effect van interne en externe politieke schokken – de Taiping-opstand, de nederlaag tegen Japan in Korea en de daaropvolgende strijd van Europese staten om Chinees gebied – zijn werk had gedaan, begon de Chinese elite te beseffen dat de wereld aan het veranderen was.

Eind 1898, toen de zogeheten ‘Honderd Dagen’ van hervormingen door het Qing-hof definitief mislukt waren, oordeelde Liang ten slotte dat China voor het Westen net zo kwetsbaar was gaan lijken als Turkije en India, en dat de hachelijke toestand waarin het land verkeerde deel uitmaakte van een mondiale, door westers kapitalisme en imperialisme veroorzaakte crisis. Korte tijd later bestudeerde Liang, die verbannen was naar Japan, de situatie op de Filippijnen, waar de Verenigde Staten worstelden met een volksopstand, voor parallellen met China. De filosoof Yan Fu beschreef eind jaren negentig van de negentiende eeuw een onder Chinezen steeds gangbaarder wordende visie op de Opiumoorlog:

Toen de westerlingen hier kwamen en verderfelijke zaken meenamen die het volk geen goed deden [i.e. opium] en ze de wapens tegen ons opnamen, was dit niet alleen een bron van pijn voor diegenen van ons die ontwikkeld waren; het was toen en is nu nog steeds een bron van schaamte voor de bewoners van hun hoofdsteden. Destijds maakte China, dat de bescherming had genoten van een reeks wijze heersers, en met zijn immens uitgestrekte gebieden, een periode van ongekende politieke en culturele voorspoed door. En wanneer we de wereld in ogenschouw namen, vonden we dat niemand binnen de mensheid edeler was dan wij.37

Sinds de jaren negentig van de negentiende eeuw waren de Opiumoorlog en de verwoesting van het Zomerpaleis in China zorgvuldig in herinnering gehouden als de verschrikkelijkste vernederingen die het land in de negentiende eeuw door toedoen van het Westen te verduren had gekregen. In ‘The Death Traffic’, een essay uit 1881, vroeg Rabindranath Tagore zich als jongeman af hoe een ‘complete natie, China, door Groot-Brittannië is gedwongen om – louter voor commercieel gewin – het opiumgif te accepteren’. Tagore was ervan op de hoogte dat zijn grootvader Dwarkanath Tagore een van de Indiase zakenlieden was geweest die rijk waren geworden met het transporteren van opium naar China. ‘In zijn machteloosheid,’ schreef Tagore, ‘verklaarde China aandoenlijk: “Ik heb geen behoefte aan opium.” Maar de Britse handelaar antwoordde: “Dat is onzin. Je moet het nemen.”’38

De conservatieve Bengaalse schrijver Bhudev Mukhopadhyay treurde in een uiteenzetting over de groeiende heerschappij van Europa over de wereld dat ‘deze oorlog in China nog steeds een goed voorbeeld is van het feit dat deugdzaamheid niet altijd triomfeert. Sterker nog, de overwinning valt vaak toe aan de onrechtvaardigen.’39 In de ogen van veel Indiërs gold dit ook voor de Muiterij van 1857, die het einde had betekend van de eeuwenlange islamitische overheersing van India.

De moslims hadden het meest verloren toen de Britse East India Company de grootste militaire macht op het subcontinent werd. De nederlaag van twee moslimheersers in Centraal- en Zuid-India opende voor de compagnie de weg naar de onbetwiste hegemonie in India, en vervolgens hadden de Britten snel doorgezet. Stukje bij beetje annexeerden ze via veldslagen of verdragen het achterland, om ten slotte in 1848 de Punjab, een gebied met een grote moslimmeerderheid, te onderwerpen.

In de eerste helft van de negentiende eeuw waren de heersende moslimklassen in het noorden van India door de Britten genadeloos opzijgeschoven of gekortwiekt in hun gezag. De opmerkelijkste van deze annexaties deed zich in 1856 voor in de provincie Awadh, die zich sinds het eind van de achttiende eeuw had moeten schikken naar de Britse commerciële en politieke belangen en werd beschouwd, zoals de Britse gouverneur-generaal het verwoordde, als een ‘kers die op een dag in onze mond zal vallen, ze hangt reeds lang te rijpen’.40 Een reeks sjiitische moslimkoningen had Lucknow tot hoofdstad van Awadh gemaakt. De plaats genoot faam vanwege zijn karakteristieke architectuur, een mengeling van Perzische en Europese bouwelementen, en vanwege zijn cultuurrijke hoven, waar enkelen van de beste dichters, kunstenaars, musici en geleerden van Noord-India actief waren. Wajid Ali Shah, de laatste koning van Lucknow, was een voortreffelijk zanger, danser en dichter, maar dit was voor de Britten eens te meer een teken dat hij ongeschikt was om te regeren. De aristocratische grootgrondbezitters van Awadh, die Wajid Ali Shah voor het merendeel steunden, hadden zich reeds lang zorgen gemaakt over de intenties van de Britten, en toen de kers maar niet wilde vallen, plukten ze haar uiteindelijk. De geliefde koning werd naar Calcutta verbannen, en kort daarop gingen de Britten ertoe over om de landeigenaren en boeren te dwingen tot het afdragen van een buitensporige grondbelasting.

De grote sociale en economische veranderingen die door de Britten in gang werden gezet lieten ook het domein van de cultuur niet onberoerd. In de jaren voorafgaand aan de Muiterij had Lucknow Delhi verdrongen als de voornaamste stad van Noord-India. Delhi was echter een intellectueel en cultureel centrum gebleven voor Noord-Indiase moslims; de toestroom van getalenteerde jongemannen uit de provincies naar de madrassa’s in de stad hield aan. Het verlies van grondgebied en invloed had de mogolkeizers in Delhi al halverwege de achttiende eeuw gereduceerd tot marionetten, maar de Britten bleven de mogols voorzien van genereuze toelagen en stonden toe dat ze periodiek luisterrijke, plechtige parades hielden. In Britse ogen waren de keizers, hoe zwak hun positie ook was, nog steeds van symbolische waarde omdat ze behoorden tot de oudste en meest prestigieuze heersende dynastie van India. Op mushairas, openbare voordrachten van gedichten, kwam veel publiek af, en de rivaliteit tussen de twee grootste dichters aan het mogolhof, Zauq en Ghalib, was voer voor geroddel in de smalle straatjes van de stad. De jonge dichter Altaf Husain Hali maakte vanuit de provincie waar hij woonde een lange tocht om de beroemde onderwijsinstellingen van Delhi te bezoeken en in contact te komen met dichters en intellectuelen, wier ‘gesprekken en bijeenkomsten’, schreef hij later, ‘herinneringen opriepen aan de tijd van Akbar en Shah Jahan’, cultureel gezien de meest zelfbewuste keizers uit de mogoltijd.41