Van Gerrit Jan Zwier verschenen eerder

De knoop van IJsland

Land van grote eenzaamheid

Dagboek van een provinciaal

Al dwalend

Altijd Lapland

De dwaze eilanden

Mijn wadden

Zilverig Licht

Mijn Drenthe

Mijn Ierland

Naar de rand van de kaart

Nooit hier, altijd daar

Op zoek naar meneer Johnsson

Altijd Noorwegen

Gerrit Jan Zwier

Pension Waldidylle

Het noorden van Duitsland herontdekt

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

© 2014 Gerrit Jan Zwier

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld en foto’s binnenwerk Dolph Kessler

e-book Elgraphic bv, Schiedam

Kaart G-O-graphics, Wijk bij Duurstede

NUR 508

ISBN 978 90 450 2340 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2014 met ISBN 978 90 450 2339 7

www.atlascontact.nl

‘Ben je nooit in Duitsland geweest?’ vroeg Beerta ongelovig.

Ze zaten in de trein, tegenover elkaar, op weg naar het congres van de atlas voor Duitse volkscultuur.

[...]

‘Duitsland is voor mij in de eerste plaats het land van Goethe en Heine,’ zei Beerta.

[...]

Maarten reageerde niet. Het viel hem op dat de huizen meteen over de grens anders waren dan in Nederland, massiever, met kleinere ramen en donkerder baksteen, ongeveer zoals de helmen van de Duitse soldaten verschilden van die van de Nederlandse. ‘Zelfs hun huizen zijn verdomd Duits,’ merkte hij op.

J.J. Voskuil, Het Bureau

Inhoud

Voorwoord

Een zee vol eilanden

Een dagje kuren op Borkum

De lucht van paardenmest

De koningin van de Noordzee

Doornroosje in de Noordzee

Winterreis naar Langeoog

Een eiland voor wandelaars

Kalmpjes aan op Wangerooge

Het groene strand van Pellworm

Terpen op zee

Het ruime hart van Föhr

De humor van Amrum

Een chic halfeiland

Gibraltar van het noorden

Van Rieseby naar Sieseby

De koningsstoel op Rügen

In de Harz met Heine

In het spoor van pastoor Kneipp

Een deftige maaltijd in Monschau

Heksenreis naar Frankenland

Wijnwandelen lang de Rijn

Een landschap voor romantici

Illustraties

Bronnen

Verantwoording

Voorwoord

Zonder pardon neem ik de lezer mee naar maar liefst zeventien eilanden in de Noordzee en de Oostzee, waar kuren en onthaasten hoog in het vaandel staan. De helft van het boek is gewijd aan deze bijzondere buitenrand van Duitsland. In het tweede deel loop ik in de noordelijke helft van Duitsland in de voetsporen van zeer interessante lieden, vaak romantische schrijvers en schilders, zoals Heinrich Heine en Caspar David Friedrich. Zo stap je vanzelf de wereld binnen van maanverlichte nachten en donkere wouden. Soms volg ik het pad van een natuurgenezer als Dr. Kneipp. Dan verandert de wereld in een kuuroord.

Vaak weerklinkt alleen mijn holle voetstap, maar soms ben ik in het gewaardeerde gezelschap van een reisgenoot.

Al dwalend smokkel ik met genoegen allerlei wetenswaardigheden en herinneringen het verhaal in. Want reizen is nu eenmaal een uitstekende manier om het geheugen en de geest bij de les te houden.

Duitsland is een land om te ontdekken en te herontdekken, als een rivier die geregeld van bedding wisselt en onder de grond verdwijnt.

Maar dan.

‘Hoewel het ons echt gaat om de Duitse romantiek van de negentiende eeuw, laat de Tweede Wereldoorlog zich in deze stad niet zomaar naar de tweede plaats verdringen,’ klinkt het klaaglijk in mijn verhaal over Dresden en de schilder Caspar David Friedrich. Onder het museum waar veel van diens schilderijen hangen, bevond zich in de oorlog een schuilkelder van de nazi’s. Je kunt natuurlijk je ogen sluiten voor dergelijke feiten, maar dan loop je in Duitsland werkelijk als een blinde rond.

Soms voelde ik mij als een zalmvisser die in de rivier opeens een haai aan de haak slaat.

Voortdurend zak je in dit land door de vloer van de tijd. Dat overkomt de reiziger natuurlijk ook wel in andere landen, maar hier liggen de gruwelen van de laatste wereldoorlog nog heel dicht onder de oppervlakte. Heeft bijvoorbeeld in Sleeswijk-Holstein de landelijke sfeer van een Heimat-achtige filmserie over een dorpsdokter zich eenmaal in je hoofd genesteld, dan wordt dat knusse wereldje al snel geconfronteerd met de bikkelharde realiteit van Jodenhaat en oorlogsellende uit een recent verleden. Zelfs tijdens een zoektocht naar sporen van een gruwelijke heksenvervolging uit de zeventiende eeuw in Frankenland, kwam ik er algauw achter dat de plaatselijke bevolking heel wat anders verstond onder de ‘hel langs de Main’.

Alleen al vanwege die historische dimensie is Duitsland een ingewikkeld land, zeker voor een impressionistisch reiziger zoals ik. Maar ook intrigerend en boeiend, haast ik mij eraan toe te voegen.

Wip snel de grens over en de ontdekkingsreis begint.

Een zee vol eilanden

Bij het woord Waddeneiland denkt een Nederlander meteen aan de boog van eilanden tussen Texel en Rottum, maar ten oosten van de Dollard zet de boog zich voort langs de Duitse en Deense kust. Hoewel namen als Baltrum, Wangerooge, Amrum, Sylt en Fanø ons minder bekend in de oren klinken, zijn deze zilte oorden eveneens uit zand en slik geboetseerd. Het aardige is dat alle Waddeneilanden, ondanks de vele gemeenschappelijke elementen, een eigen gezicht hebben.

De Halligen zijn vooral een curiosum, Sylt is een paradijs voor patsers. Op Föhr en Spiekeroog, en vooral op Amrum, voelde ik mij, hondstrouwe Vlielandganger, nog het meest thuis. Eilanden van verlangen, zo noemde ik Vlieland (en Terschelling) vroeger. Mijn oudste band is met dit intieme landschap van duin, bos en strand. Een vakantiegebied, waar je haren licht en je lippen zout worden, waar het machtige en altijd geheimzinnige zwaailicht van de vuurtoren heerst; het geluid van fietsbanden over schelpengruis. Later kwamen de tent, de vogels op het wad, de schelpen op het strand, het eerste meisje, de gedichten van Slauerhoff. De lange zomers op kampeerterrein Stortemelk. Nog steeds is mijn tred licht als ik op Vlieland van boord stap.

Hoe zien de Duitse eilanden eruit? Waarom, zo vraag ik me af, komen de Duiters zo graag naar de Nederlandse eilanden en waarom hebben de meeste Nederlanders nog nooit van Juist, Wangerooge en Pellworm gehoord? Jarenlang heb ik, als een ontketende waddenhopper, het ene na het andere Duitse eiland bezocht.

Een dagje kuren op Borkum

Op de kaart van Groningen en Oost-Friesland, die is opgehangen in de wachtkamer van de rederij, is te zien dat de meeste Duitse eilanden, net als de Nederlandse, een smalle, langgerekte vorm hebben. Borkum ziet er evenwel anders uit: het lijkt nog het meest op een boemerang of een gekromde garnaal. Een buitenkant van zand en duinen omsluit een agrarisch binnengebied van polders en kwelders.

Borkum, het meest westelijke eiland, is het grootste van de Oost-Friese eilanden. Het ligt slechts tien kilometer buiten de Nederlandse kust. De veerboot, die drie keer per dag vanuit de Groningse Eemshaven vertrekt, brengt de passagiers in vijftig minuten naar Duits grondgebied. Dat is een stuk korter dan de overtocht vanuit Harlingen naar Vlieland of Terschelling. Onder de passagiers bevinden zich veel oudere mensen. Voelen zij de magneetkracht van het kuuroord Borkum? Of weerspiegelt hun leeftijd hun sociale positie als eeuwige recreant? Aan boord storten alleen de jongeren zich op de appeltaart, de aardappelsalade en de braadworst. Het is of de kreet op de menukaart – Seeluft macht Appetit! – alleen tot hen gericht is. De tekst op deze kaart is in twee talen gesteld, al loopt de vertaling niet altijd even vlot; zo is ‘het zich aan boord gemoedelijk maken’ beslist geen correcte weergave van es sich an Bord gemütlich machen.

Tot mijn verrassing zie ik aan bakboord een golvend lijntje op de horizon, dat schijnt te zweven in het trillende licht: Rottumeroog, het minst bekende Nederlandse Waddeneilandje. Alweer jaren geleden was het voorpaginanieuws toen bekend werd dat Rijkswaterstaat geen rijshoutschermen meer op het zand zou neerzetten en er geen helm meer wilde planten, omdat de natuur maar haar gang moest gaan. Het voorspelbare gevolg was dat de ‘wandelende’ eilandjes vanzelf in de oostelijke diepe vaargeulen zouden verdwijnen. Die redenering deugt uiteraard van geen kanten; wanneer in Nederland de natuur werkelijk haar gang zou gaan, zou Zeeland nu een moddervlakte zijn en Hilversum een badplaats.

Hendrik Toxopeus, de zoon van de laatste strandvoogd, wist door zijn bezettingsactie van Rottumeroog de aandacht op dit oostelijke waddengebied te vestigen. Journalisten lieten zich met snelle bootjes naar het actieterrein brengen en raakten ter plaatse meteen in de ban van het weidse natuurschoon. Hendrik leidde de pers rond en haalde herinneringen op aan de tijd toen het gezin Toxopeus hier nog de scepter zwaaide. Hij was ervan overtuigd dat het gebied met rijshout en helmgras behouden kon blijven. Gebeurde er niets, dan zou het eilandje weer de kale zandvlakte worden die het honderd jaar geleden was.

‘Je kunt dit stukje natuur toch niet zomaar laten verdwijnen?’ hield Toxopeus de journalisten voor. ‘Er is immers al zo weinig natuur in Nederland.’

Zo kreeg Rijkswaterstaat de zwartepiet doorgespeeld, een dienst die altijd al bezwaren had tegen de kostbare onderhoudswerkzaamheden op het zand van Rottum. Lees Ik ben van Rottum van Hendriks zuster Wiepke Toxopeus er maar op na, een fascinerend relaas over stormen, duinafslag, strandingen en schipbreuken, verdronken vee, en vooral over het zware werk dat aan land en op zee verricht moest worden.

Vanaf het dek is niet te zien dat Borkum als een boemerang of een gekromde garnaal in zee ligt. De boot volgt een zanderige kustlijn, verlevendigd door eidereenden en meeuwen.

Na een wadbaai volgt het moderne havenkwartier, waar een ouderwets dieseltreintje voor verder vervoer zorgt. Het spoor leidt linea recta naar de enige plaats op het eiland, waar het grootste deel van de bevolking (6000 zielen) te vinden is. Al van verre zijn twee vuurtorens, een watertoren en enige spitsen van kerktorens zichtbaar. De oudste vuurtoren is een somber zwart geval in een groen perkje, dat omringd wordt door witte gebouwen. Vanaf hier loopt een straat rechtstreeks naar de strandboulevard, die het dorp – op Borkum spreekt men liever van de ‘stad’ – in een halve cirkel omspant. Via een radiaal stratenpatroon, waaruit auto’s worden geweerd, staan centrum en boulevard met elkaar in contact. Op een relatief klein oppervlak is een groot aantal chique hotels, restaurants en winkels geconcentreerd.

Aan de voet van de voorname witte gebouwen die het gezicht van de boulevard bepalen, strekt zich een strand uit dat zich hier en daar tot een ware vlakte verbreedt. Glooiende betonplaten houden het vloedwater in bedwang; ook de strekdammen zijn van beton. De kleurige strandhuisjes, die er nu nog kouwelijk en onbewoond bij staan, schijnen op zomerse dagen zeer gewild te zijn.

Zowel Borkum als het buureiland Juist heeft zich ontwikkeld tot kuuroord. De Kurverwaltung is een machtig lichaam op het eiland, dat ook alle VVV-activiteiten onder haar hoede heeft. Niet alleen langs de strandboulevard, maar ook elders op het eiland staan grote witte gebouwen die de kwakkelende medemens graag binnen hun muren ontvangen. Wie problemen heeft met de luchtwegen of gebukt gaat onder reumatische pijnen of lijdt aan huidziekten, kan in een kliniek terecht voor een veelvoud aan therapieën. Er is keuze uit diverse baden en massages, en dat verklaart waarschijnlijk ook het grote aantal bejaarden in het straatbeeld. Uit het inwendige van de gezondheidscentra komen ze regelmatig tevoorschijn om een wandeling langs de branding te maken. Want waar het opspattende zeewater zich met de lucht vermengt, biedt zich een gratis Inhalationskur aan.

Het eiland beroemt zich op een Hochseeklima, wat inhoudt dat de lucht een hoog percentage jodium en zout bevat.

Het geloof in de heilzame werking van zeewater dateert uit de achttiende eeuw. Op advies van de artsen repte eerst de bleekzuchtige aristocratie zich naar de branding. De mensen die de tucht van regelmatig werken misten, hoopten in de woeste natuur weer krachten op te doen. Ze ontvluchtten de stad, met zijn luxe en kwalijke dampen, en lieten zich door de golven omarmen. Aan de kust zouden de stedelingen eetlust en slaap vinden; de ontembare kracht van de zee zou hen harden. Wie zijn er immers gezonder dan vissers? Niet voor niets leven er op de Waddeneilanden zoveel krasse bejaarden!

De zee moest ook wel een heilzame werking op het lichaam hebben, want zout was toch een probaat middel tegen bederf? Toen later werd ontdekt dat er in zeewater broom en jodium zaten, werden de dokters alleen maar gesterkt in hun opvattingen. Kuurders werd aanbevolen in alle vroegte of kort voor zonsondergang een bad te nemen. Maar wie bezweet was of een volle maag had, moest niet te water gaan. Menstruerende vrouwen dienden eveneens aan de kant te blijven; hadden ze echter last had van een onregelmatige cyclus, dan dienden ze juist wel een duik in de golven te nemen. Sommige dokters waren namelijk van mening dat de regelmaat van de getijden een gunstige uitwerking had op de maandcyclus.

Zonder vrees diende je de zee in te lopen. Daarom werden in sommige badplaatsen bangelijke vrouwen door een speciale badman ondergedompeld. Op het moment dat een golf brak, duwde hij haar hoofd onder water. Het bruuske onderdompelen veroorzaakte een hevige schok, en zoals staal door vuur wordt gehard, zo zou het lichaam door kou worden gehard. Elke dag enige tientallen onderdompelingen, en dat wekenlang, zou een positieve uitwerking hebben op wie zwak van leden is en lijdt aan bloedarmoede. Op Borkum heb ik een dergelijk schouwspel nooit gezien, maar wel zag ik een ritueel dat ik ook heel goed ken van de Nederlandse Waddeneilanden: gehuld in een badjas schrijdt een oude man of vrouw op de vroege morgen of tegen de avondval naar het strand. Bij een oude vloedlijn wordt de jas achtergelaten, en vervolgens wandelt de een onverstoorbaar rechtdoor en begint dan te zwemmen, een ander schept handenvol zeewater over zich uit en gaat daarna kopje-onder. Lang duurt zo’n bad niet, hooguit tien minuten. Zeelucht is al goed voor een mens, maar het geregeld baden in zee verbetert je conditie nog meer.

In het verleden streek er elke zomer op Vlieland een Duitse kolonie neer, die het eiland beschouwde als een kuuroord. In de jaren twintig kochten Duitsers, geïnspireerd door het gedachtegoed van een zekere dominee Paul Weber, een woning op Vlieland. Later kocht men nog vele andere huizen aan. Geleid door een positief-christelijk geloof, trachtte men de jeugd door baden, balspel en gebed lichamelijk en geestelijk weerbaar te maken. Door de Tweede Wereldoorlog kwam er een einde aan deze jaarlijkse migratie, wat echter niet betekende dat de Duitsers het eiland daarna links lieten liggen.

Rond 1800 was het niet alleen normaal een zeebad te nemen, maar ook om een flinke slok zeewater te drinken. Voordat de badgast of patiënt de zee in liep of door een helper werd ondergedompeld, moest hij of zij eerst een glas zeewater drinken, en na afloop van het bad een tweede glas.

Op Borkum bestaat die mogelijkheid nog steeds; in een kuurhal aan het strand kan wie dat wil zich aan een Meerwassertrinkkur wagen. Het oude idee dat zout het vlees voor bederf behoedt, is hier kennelijk nog steeds springlevend.

Op de fiets verken ik de rest van het stadje, dat een zeer moderne indruk maakt. Veel witte villa’s, allemaal voorzien van een naam. Een hotel heet Kap Horn, een hele nieuwbouwbuurt Moby Dick. Een tuinhek van walviskaken herinnert aan het echte maritieme verleden van het eiland.

Aan de rand van het bewoonde gebied staat de tweede vuurtoren – deze is rood en lijkt nog het meest op een gehalveerde Brandaris.

Achter de duinen ligt een fietspad, geen schelpenpaadje, zoals op onze Waddeneilanden, maar een klinkerweggetje. Het voert door lage bosschages, naar een kliniek voor huidziekten, een vliegveld, en uiteindelijk naar de Kobbedünen, een naam die herinneringen aan Terschelling en Schiermonnikoog oproept.

Daar ligt op het blinkende strand zomaar een stevige bruine schelp, een noordkromp, die ik in Nederland slechts één keer eerder heb gevonden, op Schiermonnikoog, na een storm die twee dagen aanhield. Mijn dag kan niet meer stuk. Ik heb geen modderbad of bekers zeewater nodig om me op Borkum gelukkig te voelen.

De lucht van paardenmest

Het is half oktober, koud en winderig. Wij – mijn dochter en ik – kijken in het Oost-Friese kustplaatsje Norddeich naar de drommen passagiers die van de veerboot naar Juist stromen – zowel bejaarden als gezinnen met kleine kinderen, en zelfs hele schoolklassen. Meteen wordt het antwoord duidelijk op de vraag of de hotels en pensions op Juist al dicht waren of volgeboekt – het had ons namelijk de grootste moeite gekost onderdak te vinden op het eiland.

Eenmaal aan boord lezen we op de menukaart een hooggestemd verhaaltje over onze bestemming. ‘Juist is anders,’ beweert de kaart. ‘Dat heeft u vast al gemerkt, want de auto mocht niet mee. Snel ergens heen gaan, lukt niet meer. In plaats daarvan rijdt u nu langzaam en ingetogen met de paardenkoets door de straten.’ Juist (spreek uit: ‘juust’), dat oorspronkelijk ‘schraal, onvruchtbaar’ betekende, wordt door de inwoners graag ‘Töwerland’ genoemd (‘zuiver’, ‘blank’), maar in de loop der jaren is de betekenis verschoven naar zauber en Zauberei (magie, toverij): Juist is kortom een tovereiland, een magisch eiland. Niet om herinneringen op te halen aan de heksen die hier in de zestiende eeuw zijn verbrand, maar om de bedwelmende schoonheid van het eigen woongebied aan te prijzen. Juist is niet alleen een Zauberinsel, maar ook een Paradies zwischen Ende des Meeres und Anfang des Himmels, en ook nog eens de ‘mooiste zandbank ter wereld’.

Het schip doet er, bij een harde oostenwind, lang over om de afstand naar het eiland te overbruggen. Geregeld draaien de motoren op volle toeren om de tegenwerkende krachten van modder, vloed en wind te overwinnen. Aangezien de vertrektijden van de veerboot afhankelijk zijn van het getij, wisselen die per dag. Vaak is er dagelijks niet meer dan één afvaart, wat maakt dat het geen favoriete plek is voor dagjesmensen. Voor eilanders die hun grondgebied proper en keurig netjes willen houden, is dat natuurlijk geen enkel bezwaar.

Dankzij de twee uur die we aan boord doorbrengen, hebben we alle tijd ons nader over dit bij Nederlanders nagenoeg onbekende eiland te informeren. Zo lezen we dat de 1850 Juisters jaarlijks 95000 gasten ontvangen. Het eiland heeft het karakter van een familiebadplaats. Het valt in drie delen uiteen, waarvan het middendeel een beschermd vogelgebied is. Een fietspad voert naar het westen, naar Bill en Haak, namen die niet verwijzen naar legendarische figuren als Buffalo Bill en Kapitein Haak, maar naar kwelders en zandplaten. Een tweede fietspad voert in het oosten naar het vliegveld en weer een andere zandplaat.

Wat ons ook duidelijk wordt, is dat Juist niet alleen een kuuroord is, maar ook een eco-eiland. Om te beginnen is de auto er vervangen door de huifkar en de fiets, maar daarnaast wil men ook als ‘klimaatvriendelijk’ te boek staan. Daartoe moet de uitstoot van koolzuurgas drastisch worden verminderd, bijna 200000 ton per jaar. Het lijkt ons erg hoog voor een regio zonder auto’s, industrie en veeteelt.

Toeristen worden opgeroepen hun steentje bij te dragen. Hoe? Door niet in bad te gaan, maar een douche te nemen van hooguit zes minuten; door de warmwaterkraan zo min mogelijk te gebruiken; door de was in de wind te laten drogen; door kip te eten in plaats van rood vlees en één keer per week een vegetarische maaltijd.

Ons lijkt een vakantieoord nu niet de meest geschikte plek om een ‘groene’ revolutie te beginnen. Alleen al door minder toeristische voorzieningen te scheppen, gaat de emissie van koolzuurgas vast ook flink omlaag.

‘Niemand is een eiland’, luidt de reclamekreet voor een roman van een zekere Sandra Lüpkes (Nordseesommer), die zich op Juist afspeelt. Die slogan sluit mooi aan bij het beoogde doel om het eiland gezamenlijk ‘klimaatneutraal’ te maken. Juist wil niet alleen een tovereiland zijn, maar ook een voorbeeldig ecologisch eiland.

Vanaf het bovendek, waar we bijna uit ons hemd waaien, zien onze betraande ogen een langgerekt, smal eiland. Ook het dorp is een langgerekt lint van huizen met rode muren en rode dakpannen. De glazen koepel van het witte, massieve Kurhaus steekt boven alles uit. Dichterbij gekomen ontdekken we een minivuurtoren in het havengebied.

In het haventje staan de huifkarren ons al op te wachten. De doordringende lucht van paardenmest is het eerste wat opvalt. Het wegdek is werkelijk bezaaid met platgereden en verse paardenvijgen. Zijn ze hier dan niet beducht voor tetanus? Of is elke Duitser tegenwoordig tegen deze infectieziekte ingeënt? Vreemd genoeg wekt dit penetrante aroma bij ons geen nostalgische gevoelens op, zelfs niet bij mijn dochter die altijd heeft paardgereden. Er is geen denken aan dat we nu ‘met een reuzenstap in de goede oude tijd zijn teruggekeerd’, zoals sommige scribenten over Juist ons willen wijsmaken. De meeste mensen stappen wat lacherig in een paardenkoets, of ze nemen een foto van de aanhangwagen waarop Inseltaxi staat. Anderen zetten hun koffers in het bagagewagentje van hun hotels, posteren zich tussen de ijzeren stangen om zelf voor trekdier te spelen. De rest is blij met de soepel op vier wieltjes ronddraaiende moderne koffers waarmee ze koers zetten naar hun logeeradres.

Het dorp blijkt een aaneenschakeling van hotels, restaurants, pensions, huurappartementen en winkels. We zien namen voorbijkomen als Hotel Inselfriede, Hotel Atlantic, Hotel Achter Diek, Lütje Teestube, Lütje Nüst (‘Nestje’), Lütje Dit en Lütje Dat. Op bijna elke straathoek zijn fietsen te huur. In veel tuinen staat een rood-wit vuurtorentje, een hommage aan de vuurtoren die Juist zelf niet heeft (het maffe torentje in de haven is afkomstig van de zandplaat Memmert, vlak voor de westkust).

Schuin tegenover Hotel Achter Diek, dat volgens een informatieve tekst achter het raam met Ostfriesischen flair wordt gerund, en kamers heeft met Wattblick of met Dorfblick, bevindt zich ons Romantisches Landhaus. Een sticker naast de deur meldt dat het hier om een klimaatvriendelijk huis gaat.

‘Dat wordt kip eten,’ zegt mijn dochter.

‘En supersnel douchen,’ vul ik aan.

Zonder twijfel is het witte Kurhaus aan de Noordzeekant het meest imposante gebouw van het eiland, al doet het bruine tapijt van paardenmest voor de ingang wel enigszins afbreuk aan de chique uitstraling. Wie sukkelt met zijn gezondheid is hier op de juiste plek. Hier kan mevrouw zich heerlijk laten verwennen, bijvoorbeeld met een ‘rozenkuur’: Erleben Sie den sinnlich-blumigen Duft und die Eleganz der wunderburen Blüte der Rose, lezen we. Een voetbad met rozenblaadjes wordt gevolgd door een massage met rozenolie. Kwaad kan het natuurlijk niet, maar het voelt alsof ze je op de kermis haarlemmerolie willen aansmeren.

Achter de promenade strekt zich het prachtige brede strand van Juist uit, het ware sieraad van het eiland. De Strandkörbe, ‘strandkorven’, ook wel Duitse strandstoelen genoemd, minihuisjes van wilgentenen of hout, zorgen voor een kleurig accent, sommige zijn zelfs nu nog bezet door dik ingepakte bejaarden, die zich koesteren in het schrale herfstzonnetje.

Aan de oostkant rijst het mondaine Norderney op uit de golven, met zijn eigen Kurhaus, dat nog veel kolossaler is dan dat van Juist.

De westkant van het eiland heeft iets aardigs in petto: de Hammersee. Een ondiep meer, ooit ontstaan door een zeedoorbraak, dat geleidelijk verlandt. Een holle weg, die mijn dochter onvermijdelijk doet denken aan het Oude Woudpad uit Tolkiens epos over Midden-Aarde, voert onder een baldakijn van bomen om het meer heen. Wij zien er alleen maar winterkoninkjes en vinken tussen de takken wegschieten, maar in het voorjaar en de zomer schijnt het ook een lusthof te zijn voor andere zangvogels.

Na een paar kilometer fietsen bereiken we restaurant Domäne Bill, een voormalige boerderij, vergelijkbaar met het Posthuys op Vlieland. Alleen ben je hier al na twintig minuten, en niet over een schelpenpaadje, zoals het hoort, maar over stenen en klinkers, net als op Borkum. Er worden reuzenplakken rozijnenbrood met roomboter – een eilander traktatie – en zelfs borden rijstepap geserveerd.

Ook de oostkant van het eiland bereikt de fietser niet over schelpenpaadjes, een klinkerweg trekt een breed spoor tussen de duinen en kwelders. Het begint op te vallen dat er werkelijk overal informatiepanelen en verbodsbordjes staan. Zo mag je het gras van de dijken niet betreden en dat geldt ook voor de duinen. Steeds wordt uitgelegd dat Juist deel uitmaakt van een nationaal park en de Waddenzee de status heeft van werelderfgoed, en dat vergt nogal veel uitleg en onderricht. Is Juist niet een beetje overgeorganiseerd?

Het is haast onvermijdelijk dat het fietspad eindigt bij een ‘leerpad’, waar nóg eens het verschil wordt uitgelegd tussen een kwelder en een zandbank, een schelp- en een schaaldier en tussen een haas en een konijn. Maar vlak ervoor stuitten we op een vliegveldje, waar vandaan de badgasten met kleine toestellen naar alle windstreken kunnen uitvliegen, zelfs naar Helgoland.

Wie hier uitstapt, kan verder met de huifkar naar het dorp. Die kar mag dan als transportmiddel verwijzen naar tijden van weleer, iemand die van de vliegtuigtrap op het trapje van de paardenkoets stapt, wordt heus niet als door een tijdmachine naar de negentiende eeuw overgeheveld. Die huifkar is niet veel meer dan een gimmick, een geslaagd commercieel foefje.

Maar uiteraard hebben de bewoners van Juist groot gelijk dat ze die 95000 toeristen niet met de auto naar hun eiland laten komen. Die staan geparkeerd in Norddeich, waar ongetwijfeld ook de eilanders hun wagens hebben gestald.

De koningin van de Noordzee

Door de dunne mist die boven de golven hangt duurt het even voor het eiland zijn gezicht laat zien. Kort daarop begint er iets wits op de achtergrond te schemeren en ligt er opeens een stad aan de horizon. Norderney, een stad op het water. Wie de laagbouw van Vlieland en Schiermonnikoog gewend is, kijkt verrast naar dit waddenstadje. Tussen de haven en de hoofdplaats op de westpunt overheerst een silhouet van rode pannendaken. Rond de flats, de grijsbruine watertoren en het witte huizenfront aan de kust ligt de beschermende arm van een dijk. Daarbuiten ligt het strand met zijn strekdammen.

De drukte aan boord verbaast me. Neem je eind november de veerboot uit Harlingen of Holwerd, dan vertoef je gegarandeerd in klein gezelschap. Lang niet alle passagiers behoren tot de grijze golf voor wie Norderney allereerst een plek is voor voetmassage en heilgymnastiek.

Hoewel het eiland in de wereld bekendstaat als een oord van gezondheid, waar de zieke zijn krachten hervindt, is er aan boord zelfs een rooksalon. Daar zitten gedrongen Norderneyers, de roze en rode hoofden meestal afgedekt door een zwart petje, paffend en bier drinkend bij elkaar. Alle kennis die er in hun woongebied is opgehoopt over kortademigheid, astma, bronchitis, rokershoest en andere aandoeningen van de luchtwegen, lappen zij aan hun laars. Zij converseren met elkaar in het Plattdeutsch, een dialect dat ik als noorderling behoor te verstaan, wat in de praktijk nogal tegenvalt. Zie ik de woorden op schrift, zoals Fürtoorn voor vuurtoren, Dutje voor kus (vergelijk het Friese tûtsje), lüttje voor klein en wicht voor meisje, dan levert dat geen problemen op. Dat geldt zelfs voor een spreekwoord als: Mussel is een goden Fis, wenn dor anners nix is. De eigen taal maakt blijkbaar een opleving door; een bordje met Waldcafé – wo Plattdeutsch gesprochen wird bewijst dat al.

Het hart van het stadje – eigenlijk een dorp in stedelijke vermomming – is een conglomeraat van hotels, klinieken, restaurants, Bierstuben en winkels. Opvallend is het hoge aantal apotheken, juweliers, cadeauwinkels en chique banketzaken. In de etalages van de juweliers is een apart hoekje voor barnstenen sieraden ingeruimd; van oudsher wordt het versteende hars veel aan deze oostelijke kusten gevonden.

De logementen zijn naar de zee vernoemd: Hotel Seehof, Haus am Meer, Villa Miramar, of dragen gemoedelijke namen als Haus Hilde en Villa Emma. Aan de muren van de eethuizen noden uithangborden met aantrekkelijke namen als Krombacher, Warsteiner, Bitburger en Jever tot een bezoek aan de bierpomp.

Niet alle hotels en winkels zijn open; zelfs het casino is gesloten. Norderney verkeert in winterrust. De paartjes die nu gearmd over het Herrenpfad, het Damenpfad, de Kaiserstrasse en de Strandpromenade kuieren, vormen maar een fractie van het stuwmeer aan toeristen dat ’s zomers het eiland overspoelt. Maar ook voor deze uitgedunde schare blijven de deuren van de kuurinrichtingen wijd open staan. Daarachter gaat een waterwereld schuil van warme golfslagbaden, bubbelbaden, sauna’s en natte betegelde gangen.

Zoals gezegd hebben de Oost-Friese eilanden zich in tegenstelling tot de Nederlandse Waddeneilanden ontwikkeld tot kuuroorden, al zou Ameland ook graag die kant op gaan. Zelfs het piepkleine Baltrum is sinds een aantal jaren in het bezit van een eigen Kurhaus. In advertenties zetten de eilander hotels graag een ‘K’ voor het woord Urlaub: (K)Urlaub.

Net als op Borkum beroemt men zich ook hier op een Heil- und Reizklima dat de kwakkelaar weer doet opbloeien. Wie problemen heeft met de luchtwegen of gebukt gaat onder allergische aandoeningen, hoopt op Norderney genezing te vinden. Ook voor patiënten die na een ziekte of operatie moeten aansterken, heeft Norderney een bekende klank. Alleen al het inademen van de zilte zeelucht zou op longlijders, hartpatiënten en reumatici een heilzaam effect hebben. Maar iemand met tbc, of die krom groeit door de ziekte van Basedow, vindt vast geen baat bij zo’n vochtig en winderig zeeklimaat.

Het kuurwezen gaat terug op de Romeinen, die hun Rijk vol zetten met badhuizen. Hoewel de gefortuneerden graag een villa aan de kust lieten bouwen, voorzien van een eigen badruimte, was er geen denken aan dat ze ooit een duik in zee zouden nemen. Dat zoute water zat immers vol gevaren en monsters, en boven de golven hing een smerige, giftige lucht. Het zou nog eeuwen duren voordat aan het kustwater en de zilte bries een genezende werking werd toegekend.

De badhuizen of thermen vormden een onlosmakelijk onderdeel van het sociale leven van de Romeinen. Bijna dagelijks brachten ze er een bezoekje. Niet zozeer het wassen, het inzalven en het masseren en de lichaamshygiëne stonden er centraal, als wel het recreatieve aspect. Een badhuis was multifunctioneel: het had iets van een club, een casino, een sportcomplex, een bibliotheek en soms zelfs van een bordeel.

Na de ondergang van het Romeinse Rijk verdween ook de badhuiscultuur eeuwenlang van het toneel. Men heeft de middeleeuwen wel gekarakteriseerd als een duizendjarige periode waarin niemand een bad nam. Artsen waarschuwden toen juist tegen de kwalijke gevolgen van te veel wassen en te veel baden: het zou het lichaam van zijn levenskracht beroven. Water, vocht in het algemeen, verslapte de spieren en schiep de voorwaarden voor bederf en ontbinding.

Tot in de achttiende eeuw verspreidden West- en Oost-Europeanen, net als Eskimo’s, een doordringende stank. Een enkel citaat (uit Het parfum van Patrick Süskind) moge dit illustreren: ‘De straten stonken naar mest, de binnenplaatsen stonken naar urine, de trappenhuizen stonken naar vuns hout en rattenkeutels [...] De mensen stonken naar zweet en ongewassen kleren, uit hun mond stonken ze naar rotte tanden, uit hun maag naar uiensap, en hun lijf rook, als ze niet meer de jongsten waren, naar oude kaas en zure melk en naar kankers en gezwellen.’

Alleen de Arabieren ontfermden zich met hun hammams en Turkse baden over de thermen. Na de middeleeuwen, in de tijd van de renaissance, toen het antieke erfgoed in het Westen opnieuw werd ontdekt, groeide ook de belangstelling voor de bronbadplaatsen.

De Franse filosoof Michel de Montaigne heeft ons een reisverslag nagelaten waarin hij zijn trektocht (in 1580 en 1581) langs Zwitserse, Italiaanse en Duitse kuuroorden zeer precies beschrijft. Hij leed aan nierstenen, een familiekwaal, en zocht liever genezing bij geneeskrachtig water dan bij geneesheren, voor wie hij geen enkele achting had. In zijn journaal tekent hij alles op wat met zijn lichamelijke conditie verband houdt. Hij noteert hoe lang hij baadt, wat hij eet, hoeveel glazen water hij drinkt en hoe zijn darmen en nieren op dit alles reageren. Hij erkent dat het een zotte gewoonte is om precies bij te houden wat je pist. Maar juist aan de hand van urine meende men in Montaignes tijd vast te kunnen stellen wat iemand mankeerde, en dat gold zowel voor artsen als tovenaars. De medici gingen ervan uit dat ziekte het gevolg was van de verstoring van het evenwicht tussen de humeuren, de lichaamsvochten bloed, slijm, lymfe en gal. Via aderlaten, purgeren, braken en baden kon de patiënt proberen het evenwicht te herstellen. In een kuuroord ontmoet Montaigne een Romeinse koopman die diep gebukt gaat onder zijn flatulentie. ‘De winden kwamen zo furieus uit zijn oren dat hij er niet van kon slapen,’ schrijft hij. ‘En zelfs als hij gaapte, voelde hij meteen enorme winden uit zijn oren komen.’

Eind 1700 begon de elite zich geleidelijk meer om de eigen lichaamshygiëne te bekommeren, al diende men nu ook weer niet te overdrijven. Het baden werd in steden als Parijs populair, evenals het gebruik van lotions, pommades en reukwatertjes. In de achttiende en vooral in de negentiende eeuw werd het kuren een rage. Lange tijd was het verblijf in een kuuroord voorbehouden aan adellijke families. De reis ging niet meer alleen naar het zoete water in het binnenland, maar nu ook naar de kust. Het koude water hardde de spieren en bande heftige passies uit. De zee was een weldaad voor kinderen met bloedarmoede, lijders aan Engelse ziekte en onvruchtbare vrouwen, en ook de inwendige mens had baat bij zout water. Een dergelijke therapie, maar dan met zoet water, was in het binnenland allang bekend. Daar moest iemand die zich bijvoorbeeld aan een plaskuur onderwierp, drie weken lang zes liter bronwater per dag drinken.