Felix Römer

Kameraden

De Wehrmacht van binnenuit

Met een voorwoord van Johannes Hürter

Vertaald door Marcel Misset

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Felix Römer

© 2014 Nederlandse vertaling Marcel Misset

Oorspronkelijke titel Kameraden. Die Wehrmacht von innen

Oorspronkelijke uitgeverij Piper Verlag GmbH, München

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld Hugo Jaeger © Time & Life Pictures/Getty Images

e-book Elgraphic bv, Vlaardingen

NUR 680

ISBN 978 90 450 2342 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2014 met ISBN 978 90 450 2341 0

www.atlascontact.nl

Voor Setare

.

Inhoud

Voorwoord

I  Inleiding

II  Gevangenschap

III  Ideologie

IV  Soldatenethos

V  Kameraadschap

VI  Strijdlust

VII  Legerleiders

VIII  Vechten en doden

IX  Oorlogsmisdaden

X  Conclusies

Dankwoord

Afkortingen

Noten

Geselecteerde bibliografie

Afbeeldingen

.

Voorwoord

Wie waren de vele miljoenen mannen die als soldaten van de Wehrmacht en de Waffen-SS Hitlers onzalige oorlog om de wereldmacht en om Lebensraum voerden? Ze waren afkomstig uit de ‘Arische’ meerderheid in de maatschappij van de nationaalsocialistische dictatuur, kwamen uit alle lagen van de bevolking, kwamen uit alle windstreken en waren van alle gezindten. Zij die de oorlog overleefden, gaven de periode na de oorlog vorm als ondernemers en arbeiders, als ambtenaren en werknemers, als politici en soms zelfs weer als soldaten. Maar vooral maakten ze deel uit van onze families, waren ze onze vaders, grootvaders en overgrootvaders, hun broers of hun zwagers. Sommigen van hen zijn nog in leven, maar hun aantal neemt met het jaar af. Binnenkort zal het niet meer mogelijk zijn ze persoonlijk te bevragen, naar ze te luisteren of op hun zwijgzaamheid te stuiten. Nog altijd draagt iedere niet-Joodse Duitse of Oostenrijkse soldaat herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog met zich mee, gevoed door mondelinge overlevering van direct betrokkenen of van hun naaste nakomelingen. Voor sociologen is die ‘communicatieve’ herinnering – naast de ‘culturele’ in boeken, tv-documentaires en in musea bewaarde herinneringen – een belangrijk bestanddeel van onze collectieve herinnering aan de oorlog.

Wat weten wij eigenlijk van onze familieleden die met het wapen in de hand vochten voor een onrechtvaardige, zelfs misdadige zaak? Wat weten wij van hun gedrag, van hun denken en voelen in de oorlog? De zoektocht naar familieleden is ook altijd een zoektocht naar onszelf, het peilen van grenzen, identiteiten en ambivalenties. Naast nieuwsgierigheid is er ook moed voor nodig om je met het verleden bezig te houden, want het kan pijnlijk zijn: de geliefde vader, grootvader...

De bewegwijzering en markeringspunten van een dergelijke zoektocht zijn verweerd en onbetrouwbaar. Vaak zijn er oude brieven en foto’s bewaard gebleven die nauwelijks te ontcijferen zijn. Nog vaker blijven alleen de verhalen over die na de oorlog werden verteld. We begrijpen ze, maar kunnen en willen ze niet vertrouwen. Tot diep in de derde generatie bestaan ze nog, de anekdotes over het soldatenleven. Ze gaan maar zelden over gevechten, de dood of over misdaden, maar meestal over kameraadschap en kleine avonturen. Het verzwegene en verdoezelde is er overduidelijk in aanwezig, maar wordt aan het zicht onttrokken. Het gevoel dat er nog veel meer belastends was – in beide betekenissen van het woord – bleef hangen, werd versterkt op die zeldzame momenten waarop het selectieve vertelperspectief werd doorbroken, waarin verdrongen, fragmentarische herinneringen aan de oppervlakte kwamen, in woorden en emoties, vaak maar eventjes, tot men zich herstelde.

Welk kind, welk kleinkind durfde vol te houden en vroeg: ‘Maar wat heb je zelf voor verschrikkelijks beleefd – en aangericht? Was je zelf een nazi?’ De omweg langs het maatschappelijk bewustzijn over de oorlog en de Wehrmacht bood lange tijd weinig houvast. Het collectieve geweten van de opbouwgeneratie mocht niet worden verontrust door het boren in de open wonden van een misdadige oorlog. De rechtsvervolging, de wetenschappelijke en morele verwerking concentreerden zich op de hoofddaders, op de naaste medewerkers van Hitler binnen de partij en de SS. De vertegenwoordigers van de oude elites die zich hadden gecompromitteerd – officieren, diplomaten, ambtenaren van de ministeries, juristen, wetenschappers, ondernemers – werden kort na de Neurenbergse processen weer met rust gelaten en maatschappelijk gerehabiliteerd. De meeste daders en handlangers van de nationaalsocialistische dictatuur gingen vrijuit. Voor het overgrote merendeel bood zich als vertelperspectief de rol van slachtoffer aan; ze werden daarin gesteund door talloze krantenartikelen, films, toespraken en romans. Een duivel die Hitler heette, had met zijn kleine misdadige kliek ‘de’ Duitsers verleid en in het verderf gestort. Symbool voor die opvatting stond het ‘heroïsche’ lijden en sterven van de gewone soldaat, die door duistere machten de oorlog in werd gejaagd en vervolgens in de steek werd gelaten. Dat Duitse soldaten niet alleen slachtoffers maar ook daders waren, werd in de voorstelling van zaken die na de oorlog domineerde, buiten beschouwing gelaten.

De Duitse geschiedwetenschap hield zich inzake de misdadige politiek van de nationaalsocialisten keurig op de vlakte en liet in de geschiedschrijving eenvoudige soldaten buiten beschouwing. Sinds de jaren zestig klonken vragen naar collectieve schuldvragen en individuele verantwoording luider, maar de historici concentreerden zich onder invloed van de nieuwe sociale wetenschappen liever op overkoepelende structuren dan op individuen. De maatschappelijke behoefte aan eenvoudig geformuleerde antwoorden werd pas in 1995 door de reizende tentoonstelling van het Hamburger Institut für Sozialforschung bevredigd. De tentoonstelling ‘Vernietigingsoorlog. Misdaden van de Wehrmacht tussen 1941 en 1944’ was zo schokkend dat een debat volgde dat tot op de dag van vandaag doorwerkt. Deze door Hannes Heer samengestelde tentoonstelling bestempelde de hele Wehrmacht even suggestief als ondubbelzinnig als ‘marcherend abattoir’ en alle soldaten tot nationaalsocialistische daders die uit ideologische overtuiging massaal oorlogsmisdadigers en moordenaars werden. Al moest de tentoonstelling wegens ernstige gebreken door een nieuwere, accuratere versie worden vervangen, ze heeft het historische beeld van de Wehrmacht en haar soldaten grondig gewijzigd. Ze heeft aanleiding gegeven tot discussies in de maatschappij, de wetenschap, en in de familiekring. In hoeverre ze de discussies eerder vergiftigde dan stimuleerde – gezien het feit dat ze ieder voormalig lid van de Wehrmacht onder verdenking stelde –, blijft een open vraag. De geschiedvorsing echter profiteerde van de impuls die de tentoonstelling gaf aan het maatschappelijke debat. Op de vraag hoeveel soldaten bij nationaalsocialistische en oorlogsmisdaden waren betrokken, konden historici ook geen antwoord geven – empirisch is dat probleem nauwelijks oplosbaar. Maar ook de zoektocht naar de voorwaarden, het perspectief van de soldaten, hun motieven, die uit ‘normale’ handelingen van soldaten in een extreem politiek-ideologische en militaire constellatie een complex van excessen lieten ontstaan, verliep moeizaam.

De historicus die zich met deze periode in de geschiedenis bezighoudt en het fijne wil weten van de biografische achtergrond en de mentaliteitsgeschiedenis van gewone soldaten, stuit op hetzelfde bronnenprobleem als de nazaat die in de familiekring naar het nationaalsocialistische verleden van een familielid vraagt. De militaire archiefstukken gaan over andere dingen, herinneringen van na de oorlog zijn oneindig vaak gefilterd, veldpost was onderworpen aan censuur en zelfcensuur, dagboeken zijn zeldzaam. De ontdekking van de verhoor- en afluisterrapporten van vele duizenden Duitse (en Italiaanse) gevangenen in Britse en Amerikaanse krijgsgevangenschap was een gelukkige vondst, die beweging bracht in het onderzoek naar gewone soldaten die dienden onder de al vaak onderzochte elite van generaals. Het materiaal werpt een nieuw licht op de mentaliteit en de opvatting van hun eigen taken van Duitse soldaten. Kameraden spreken hier met elkaar over de oorlog, kort na de besproken gebeurtenissen, onder elkaar – dachten ze – en daarom vrijuit, ondanks de aanpassing aan de gesprekspartner, en zonder de voorzichtigheid die ze in de veldpost of ten opzichte van hun meerderen in acht namen. Een groep wetenschappers uit Mainz heeft zich, onder leiding van de historicus Sönke Neitzel en de sociaalpsycholoog Harald Welzer, op de verwerking van de spectaculaire archiefvondsten gestort. Het eerste grote resultaat van hun werk was het door Neitzel en Welzer geschreven boek Soldaten. Protokolle vom Kämpfen, Töten und sterben, dat in 2011 verscheen en dat groot opzien baarde.

De analyse van de beide auteurs is op hun manier nauwelijks minder scherp dan het uitgangspunt van de tentoonstelling over de Wehrmacht. Hannes Heer en zijn team lieten zich inspireren door de historische sociologie, die ervan uitgaat dat het denken en handelen van een individu wordt bepaald door de maatschappij en de heersende ideologie. Neitzel en Welzer kijken met een meer militair-sociologische en een sociaalpsychologische blik. Zij zien de teugelloze oorlogvoering van de Wehrmacht minder in een nationaalsocialistische context, maar herleiden die eerder tot de concrete levensomstandigheden en de directe waarneming van soldaten. In de voortdurende wedijver tussen de paradigma’s ‘intentie’ en ‘situatie’ kiezen zij voor de doorslaggevende betekenis van situatieve factoren die de handeling bepalen. In hun opvatting werden de Duitse soldaten daders omdat zij soldaten waren, en gedroegen ze zich zoals ze deden omdat soldaten dat nu eenmaal doen binnen het referentiekader ‘oorlog’. Geweld en zelfs oorlogsmisdaden kunnen via die benadering worden geduid als – quasinormale – antropologische constanten en universele automatismen, veroorzaakt door situatieve en sociologische dynamische processen. Hanteert men dat uitgangspunt, dan spelen ideologische voorwaarden en vooringenomen observaties hooguit een ondergeschikte rol. Als in de specifieke omstandigheden van een oorlog soldaten inderdaad steeds hetzelfde gedrag vertonen, ook bij het begaan van oorlogsmisdaden, dan verliest de oorlog die de Wehrmacht voerde zijn bijzondere karakter, zelfs in de ergste uitwassen aan het oostfront.

Simpeler gezegd worden soldaten volgens de ene hypothese moordenaars omdat ze nazi’s zijn, en volgens de andere omdat ze soldaten zijn. Zulke generaliserende verklaringsmodellen nodigen uit tot correcties, nuanceringen en toevoegingen. Dit gold voor de Wehrmachttentoonstelling die wemelde van de onjuiste aannames, en het gold voor het opwindende boek Soldaten van Neitzel en Welzer, dat weliswaar op een onvergelijkbaar veel hoger plan argumenteert, maar in zijn zucht naar nieuwe verklaringen evenzeer tegenspraak oproept. Het pleit voor de vernieuwende opzet en wetenschappelijke vanzelfsprekendheid van de door Neitzel en Welzer geleide projectgroep dat een van hun medewerkers de ontstane discussie nu naar een hoger plan tilt en daarbij tot afwijkende inzichten komt.

Het boek van Felix Römer borduurt niet gemakzuchtig voort op het succes van Soldaten, het heeft zijn eigen bijzondere kwaliteiten en kiest een originele benadering. De schrijver geldt sinds zijn zeer geprezen dissertatie over het ‘Kommisarbefehl’ als een van de grootste specialisten op het gebied van de Wehrmacht. In zijn boek levert hij de noodzakelijke verfijning van de hypothesen van Neitzel en Welzer, zonder de grote lijnen uit het oog te verliezen. Dat hem dat is gelukt, dwingt des te meer respect af als men de omvang van het door hem benutte materiaal in ogenschouw neemt: de meer dan honderdduizend pagina’s omvattende Amerikaanse rapporten en afluisterverslagen beslaan ongeveer twee derde van de Engelse en Amerikaanse documenten die door de onderzoeksgroep uit Mainz werden benut.

Men kan dit boek op verschillende manieren lezen – en zal toch steeds alle varianten met elkaar verbinden om een totaalbeeld te vormen. Het is in de eerste plaats een opwindende leeservaring met nieuwe, zeer interessante getuigenissen van Duitse soldaten, en in de tweede plaats een diepgravende mentaliteitsgeschiedenis van zowel soldaten als lagere officieren tot de regimentscommandant aan toe. Ten derde geeft het een superieure samenvatting van de stand van zaken in het onderzoek naar de Wehrmacht. De lezer maakt kennis met de omstandigheden waaronder soldaten gevangen werden gehouden, met het afluisterkamp Fort Hunt in Virginia, en wordt een blik gegund op politiek-ideologische en militaire omstandigheden, leest berichten uit de eerste hand over de mores onder kameraden, hoort officieren verantwoording afleggen en wordt ten slotte geconfronteerd met observaties, interpretaties en realia van oorlog, strijd, dood en misdaden. De auteur behandelt het gehele spectrum van vragen over de Wehrmacht die in openbare debatten vaker werden aangestipt dan beantwoord. Hij maakt een zeer nauwkeurig onderscheid tussen verschillende plaatsen van handeling, wapenuitrustingen, legeronderdelen en dienstrangen. Daardoor ontloopt Felix Römer het gevaar dat hij de U-bootkapitein op de Atlantische Oceaan, de piloot bij de Luftwaffe in Italië of de pantsergrenadier aan het oostfront op één hoop veegt en op die manier alle individuele, functionele of intentionele verschillen afvlakt met het oude topos ‘oorlog is oorlog’.

In de eerder genoemde discussie of intentie of situatie als drijfveer voor het optreden van Duitse soldaten in de Tweede Wereldoorlog doorslaggevend was, neemt Felix Römer tegelijkertijd een middenpositie en een bemiddelende rol in, die weliswaar minder spectaculair is dan sommige meeslepende hypothesen, maar daarentegen een veel grotere plausibiliteit bezit. De gesprekken van de soldaten over de oorlog bieden ruimte voor de conclusie dat niet alleen de universele logica van sociale en situatieve dwang hun gedrag bepaalde, maar ook de doorwerking van culturele opvattingen, maatschappelijke opvattingen en individuele standpunten. Aan de handelingen van de soldaten werden strikte grenzen gesteld, strikter naarmate de rang lager was, maar binnen het vooraf bepaalde raamwerk bestond er een graduele speelruimte. Hoe die werd gebruikt, bepaalde vaak of men in zijn optreden beantwoordde aan de regels van ‘normaal optreden in een oorlog’ dan wel de criminele vrijbrieven van de ‘vernietigingsoorlog’ hanteerde.

De grootste prestatie van het uitmuntende boek van Felix Römer is gelegen in het feit dat het de Duitse soldaten toont en analyseert als denkende en handelende subjecten, niet als simpele objecten of zelfs willoze machines die aan universele mechanismen beantwoorden. De terugkeer van de actief handelende persoon hangt samen met het belang dat hier wordt toegekend aan zijn individualiteit en daarmee ook aan zijn persoonlijke, specifieke en begrensde verantwoordelijkheid voor bepaald geweld. Het is een pleidooi tegen het verdwijnen van de daders uit de geschiedschrijving én tegen het relativerende en nivellerende cliché dat oorlog nu eenmaal oorlog is. De Duitse soldaten wordt recht gedaan, in die zin dat hun getuigenissen als afspiegeling van hun opvattingen en belevenissen serieus worden genomen, niet alleen als getuigenissen van lijdzaam ondergaan, maar ook als actieve, in extreme gevallen zelfs als misdadig mededaderschap.

Het open gesprek met onze familieleden die deel uitmaakten van de Wehrmacht of de Waffen-SS, het gesprek dat ons de ogen opende voor de mentaliteit en de gebeurtenissen in deze verschrikkelijke oorlog, het gesprek dat ons begrip voor onze familieleden en ten slotte voor onszelf heeft gescherpt, zullen de meeste lezers niet hebben gevoerd en niet meer kunnen voeren, door welke omstandigheden dan ook. Het verbleken van de herinnering in de vele decennia die sindsdien zijn verstreken, stond en staat de waarde van die vorm van communicatie in de weg. Des te veelsprekender is het veelstemmige koor dat opklinkt uit dit boek. De deels onverbloemde openhartigheid in de contemporaine uitlatingen van krijgsgevangenen lijkt soms op fragmenten van die nooit gevoerde gesprekken met gewezen soldaten.

Dit boek werkt op twee niveaus. Het nodigt uit tot nadenken over de dappere, heldere hypothesen van de auteur en confronteert ons tegelijkertijd met de originele getuigenissen van mannen die onze vaders, grootvaders en overgrootvaders konden zijn. Beide benaderingen zijn aanbevelenswaardig en vruchtbaar.

Johannes Hürter

München, augustus 2012

I

Inleiding

Oom Kurt was de eerste volwassene die ik als jongen zag huilen. Oom Kurt was eigenlijk mijn oudoom, hij heette voluit Kurt Elfert, en hij was tevens de eerste Wehrmachtveteraan die ik leerde kennen. Als jongen bezocht ik hem vaak, we schaakten samen en praatten, ik zag in hem de grootvader die ik nooit had gehad. Maar één woord was voldoende om zijn vrolijkheid op slag te doen omslaan in woordeloos verdriet: Rusland. Dan zweeg hij, bevend, huilend. Eén keer sprak ik het woord in een geheel andere context uit: mijn broer Flo ging in verband met een scholierenruil naar Sint-Petersburg. Maar het woord alleen al was hem te veel. Hij kromp onmiddellijk ineen, hij probeerde zichzelf in de hand te houden. Zijn verhalen smoorden elke keer al snel in tranen. Om zijn zelfbeheersing te herwinnen schakelde hij vaak over naar zijn haat jegens alles wat militaristisch was en naar zijn sympathie voor het Russische volk. Wat hij had meegemaakt, kreeg ik echter nooit te horen. Later zag ik ook andere mannen huilen. Een van hen ontmoette ik in het Militair Archief van Freiburg, waar hij zijn eigen geschiedenis onderzocht. Zijn tranen waren anders dan die van oom Kurt. De afschuwelijke herinneringen aan stervende kameraden en gevechten van man tot man met beten in halsslagaders vermengden zich ook met een trots zelfbewustzijn aan het oostfront te hebben gevochten.

Andere Wehrmachtveteranen huilden nooit. Onze buurman Günter bijvoorbeeld. Waarom zou hij? In zijn herinneringen domineerde het aangename, zoals zijn affaire met de dochter van de garnizoenscommandant in Kiel. Hij wilde eigenlijk bij de Waffen-SS, maar werd soldaat achter het front en bleef dat tot het einde; het front heeft hij niet één keer gezien. Een andere Günter, een ver familielid, kon zelfs over gevechten vertellen zonder in tranen uit te barsten. Zijn stem veranderde ook niet als hij vertelde hoe hij als jonge SS-soldaat aan het eind van de oorlog bij de slag om Wenen met zijn geweer soldaten van het Rode Leger doodschoot.

De vader van mijn vader kon ik nooit naar zijn ervaringen vragen. Erwin Römer stierf op 3 mei 1945, zesendertig jaar oud. Hij was al in september 1939 onder de wapenen geroepen. Niemand weet waarom hij in oktober 1939 – een paar weken na zijn oproep – het lidmaatschap van de NSDAP aanvroeg.1 En niemand kan vertellen hoe hij op die ochtend in het dorpje Waging in Beieren vlak bij de Chiemsee zo kort voor het einde van de oorlog toch nog omkwam. De overlijdensakte van het ziekenhuis in Waging vermeldt niets meer dan dat hij ‘omgekomen’ is.2 De gedetailleerde kronieken van de lokale kerk maken geen melding van gevechten op die dag. Wel is er sprake van een nachtelijk, loos alarm ‘met de kerkklok’ en ‘grote ruzie’ tussen aanwezige SS-troepen en andere eenheden van de Wehrmacht – over de vraag of het dorp nog moest worden verdedigd.3 De eerste eenheden van het Amerikaanse leger bereikten Waging pas op de ochtend van 4 mei 1945, toen Erwin Römer al was gestorven.4 Behalve zijn soldatengraf resten van hem niet veel meer dan een paar dorre feiten, vluchtige herinneringen van zijn familie en vrienden en zijn portret in uniform, dat tot op het laatst in de woonkamer van mijn grootmoeder stond.

De vader van mijn moeder had meer geluk en liet ook meer sporen na. Werner Lamp, geboren in 1904, diende als soldaat in een transporteenheid, eerst aan het oostfront, later in Afrika. Voor hem eindigde de oorlog al in mei 1943 in Amerikaanse gevangenschap, voor hij ook maar één keer aan gevechten had deelgenomen. Anders dan bij mijn andere grootvader bestaan er van Werner Lamp nog bergen documenten, want hij schreef elke dag naar huis. De brieven laten zien dat mijn grootvader trots was dat hij het uniform van de Wehrmacht droeg, hij voelde zich werkelijk ‘soldaat’.5 Zijn jonge zoontje noemt hij in de brieven graag zijn ‘grote soldaat-kameraad’.6 Hij ervoer zijn werkzaamheden bij een kilometers achter het front gestationeerde transporteenheid als ‘mooi en verantwoordelijk werk’,7 en benadrukt dat hij het ‘met plezier doet’.8 Niet in de laatste plaats omdat hij ‘heel goed met zijn kameraden op kan schieten’.9 Soldatenethos, plichtsbetrachting en kameraadschap behoorden tot de sterkste drijfveren die het nationaalsocialistische militaire apparaat gaande hielden. Het zal in dit boek nog ter sprake komen. Politieke trouw aan de partijlijn was daarvoor niet per se noodzakelijk. In het geval van mijn grootvader, die oudere Wehrmachtsoldaat uit Hamburg-Altona, een aanhanger van de antroposofie van Rudolf Steiner, was daar nauwelijks sprake van. In zijn verder nogal nationalistische familie was hij daarin een eenling. De grootste tegenstelling in het gezin met negen broers en zussen vormde zijn jongste broer Hermann, die een overtuigd aanhanger van Hitler en het nationaalsocialisme was. Juist hem treft Werner op 28 oktober 1941 onverwachts in een soldatenbioscoop aan het oostfront – gezien de omvang van het front een krankzinnig toeval, waarover beiden ‘niet ophouden zich te verbazen’ en ‘verheugd zijn’.10 Om hun ontmoeting vast te leggen, poseren ze voor een foto.

De broers verschillen enorm: Hermann draagt het speciale uniform van de elitaire pantsertroepen, het lintje van het IJzeren Kruis op de revers, een gewondeninsigne op de borst gespeld, twee belangrijke onderscheidingen die voor iedereen zichtbaar maakten dat de drager zich in de strijd had onderscheiden. Werners eenvoudige Luftwaffe-uniform daarentegen is kaal, zonder onderscheidingen. Ondanks zijn militaire plichtsbewustzijn – aan zijn houding is te zien dat hij in militair opzicht de mindere was van zijn fanatieke broer. De foto van hen tweeën symboliseert de tegenstellingen die de Wehrmacht in zich borg.

1. Toevallige ontmoeting aan het oostfront, 28 oktober 1941

Dat waren een paar Wehrmachtsoldaten uit mijn familie. Hoe individueel hun levenslopen ook waren, in één opzicht waren ze ongetwijfeld typisch: in de diversiteit van hun achtergronden en hun belevenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog, hun uiteenlopende ervaringen, lotgevallen en ook in de wijze waarop zij het beleefde verwerkten. In de meeste Duitse en Oostenrijkse families is ongetwijfeld een soortgelijk breed panorama te vinden. Dit grondpatroon zullen we in dit boek nog vele malen tegenkomen: de samenstelling van de Wehrmacht was even divers als de maatschappij waaruit zij haar leden rekruteerde. De reikwijdte van de inzet, de belevenissen en hun interpretatie was zo groot dat biografieën van verschillende soldaten soms met elkaar in tegenspraak lijken. De contrasten zijn enorm. En dat zelfs al binnen één familie, zoals bij de zo van elkaar verschillende broers Lamp. Even typisch is hoe verschillend de Wehrmachtveteranen uit mijn familie met hun oorlogservaringen omgingen. Een deel was als soldaat al zo gewend geraakt aan geweld, dat ze na de oorlog met de herinnering aan dat geweld konden leven. Anderen konden het nooit verwerken.

Misschien is het meest typische aan de oorlogsgeschiedenis van mijn familie wel hoe weinig we van ze weten. Mijn grootvader Erwin diende – met onderbrekingen – van kort na het begin tot het einde van de oorlog in de Wehrmacht, maar behalve zijn eerste legeronderdeel en zijn laatste rang is bijna alles in duisternis gehuld. Van mijn grootvader Werner is weliswaar een groot aantal veldpostbrieven bewaard gebleven, maar aan zijn vrouw schreef hij slechts over bepaalde dingen. De post zelf nam een groot deel in beslag: het koortsachtige schrijven en lezen, verzenden en ontvangen van brieven en pakketjes. De kinderen in het verre vaderland, zijn zorgen om hen en om haar in het licht van de toenemende luchtaanvallen op Hamburg. En ten slotte de dagelijkse gang van zaken in de Wehrmacht, het ‘werk’, de ‘bezigheden’, de ‘kameraden’, eten, welbevinden, de ‘natuur’, ‘uit wandelen gaan’ als je vrij had. Oorlogshandelingen worden vrijwel nooit vermeld – aan de brieven valt niet af te lezen dat ze tijdens het bloedigste conflict uit de geschiedenis van de mensheid zijn geschreven. Dat is kenmerkend voor veldpost: de soldaten schreven die niet in eerste instantie om te documenteren wat ze beleefden en hoe ze daarover dachten. Eerder schreven ze om even te ontsnappen aan de dagelijkse realiteit van het front, om tijdens het schrijven even bij hun familie te zijn, om zich te verzekeren van emotionele steun. Daarom vermeden ze van hun kant onderwerpen die hun families zouden verontrusten. Het thema wordt in de brieven van Werner Lamp aan zijn vrouw keer op keer herhaald: ‘Je hoeft je echt geen zorgen te maken.’11 ‘Ik wil je zeker niet verontrusten.’12

Censuur en zelfcensuur zorgden ervoor dat veldpost als historische bron van beperkte betekenis bleef. Dit stelden de controleposten van de Wehrmacht, die het briefverkeer van soldaten bewaakten, zelf al vast. Zelfs in een van de meest dramatische maanden van de oorlog aan het oostfront, in december 1941, leidde de controle van enkele tienduizenden brieven van soldaten tot de vaststelling dat ‘de meeste brieven (ongeveer 93%) wat betreft de inhoud vlak’ waren.13 In deze categorie vielen alle ‘brieven die een antwoord zijn op ontvangen brieven, waarin slechts familiezaken of persoonlijke dingen worden besproken en alleen zakelijk de gebeurtenissen, de levenswijze en het onderkomen worden beschreven, zonder dat het een en ander zelfs maar in één regel leidt tot een stellingname van de briefschrijver met betrekking tot deze zaken of dat deze uit het totaalbeeld van de brief kan worden afgeleid’. Deze karakterisering is zonder enige twijfel ook van toepassing op de meeste veldpostbrieven van mijn grootvader Werner Lamp. Net als bij de veldpost hing wat soldaten over hun ervaringen vertelden af van hun gesprekspartner.

Dat blijkt bijzonder duidelijk uit de naoorlogse ervaringen van het gezin van mijn oom Kurt. Hij diende vanaf 1941 tot aan het einde van de oorlog als gewoon soldaat aan het oostfront, maar wat hij erover vertelde hing af van zijn gesprekspartners.14 In wijdere familiekring, bijvoorbeeld op feesten, vertelde hij graag anekdotes. Het waren bijna altijd amusante verhalen over onschuldige ongehoorzaamheid of over goede kameraden. In kleine kring, tegenover zijn beide dochters, sprak hij over veel ingrijpender ervaringen, tot hij zijn zelfbeheersing dreigde te verliezen en alles wegwimpelde. Maar tegenover zijn zoon hield hij vast aan de lichtere versie – tussen vader en zoon gingen de gesprekken nooit zo ver dat zijn zoon ooit heeft meegemaakt dat hij zijn zelfbeheersing dreigde te verliezen. In tegenstelling tot zijn zussen heeft zijn zoon nooit iets gehoord over de lasten die zijn vader uit Rusland meenam: zijn levenslange nachtmerries, de vlagen van morfineverslaving en zijn onoverwinnelijke angst voor bossen. Maar zelfs tegenover zijn dochters brak oom Kurt de gesprekken altijd tijdig af: alleen tegenover zijn vrouw Gertrud en ook tegenover mij liet hij zijn tranen de vrije loop als het gesprek op Rusland kwam. Zo bestonden in één familie verschillende indrukken van de oorlog naast elkaar. Welke versie het dichtst bij de werkelijke oorlogservaringen van oom Kurt komt, zal nooit iemand meer kunnen bepalen. De herinnering voltrekt zich altijd in het heden, ze verandert met de tijd en naar gelang de behoefte en is dientengevolge vaak onbetrouwbaar.

De documenten die tot op heden beschikbaar waren, geven dus maar een beperkt inzicht in het wezen van de Wehrmacht. Daarom is de ontdekking van een nieuw bronnenbestand dat de ervaringen van Wehrmachtsoldaten getrouwer weergeeft dan willekeurig welke eerdere bron, een bijzonder gelukkig toeval: de geheime afluisterrapporten van de geallieerde ondervragingskampen in de Tweede Wereldoorlog. Sinds 1939 beschikten de Brits-Amerikaanse geallieerden over speciale interneringskampen, waar gesprekken van Duitse krijgsgevangenen met behulp van verstopte microfoons in het geheim werden afgeluisterd en uitgeschreven. Het resulteerde in een enorm archiefbestand dat 150.000 pagina’s afluisterrapporten omvat en verslagen van ondervragingen van enkele duizenden gewone Wehrmachtsoldaten. Dit bronnenmateriaal vormt de meest inhoudsrijke en omvangrijkste verzameling van getuigenissen van Duitse soldaten uit de Tweede Wereldoorlog die tot op heden bekend is.

Wat betreft de inhoud kennen de geallieerde afluisterrapporten als historische bron voor de mentaliteitsgeschiedenis van de Wehrmacht hun weerga niet. Veldpost werd, zoals we hebben gezien, vaak door censuur en zelfcensuur bepaald. Alleen van een kleine, ontwikkelde minderheid zijn dagboeken overgeleverd. Officiële Wehrmachtrapporten weerspiegelen slechts de standpunten van de militaire leiding. Memoires vertellen meer over de strategieën en de conjunctuur van het geheugen dan over de herinnerde gebeurtenissen zelf. Daarmee vergeleken zijn de afluisterrapporten in vergaande mate vrij van zulke bronnenproblemen. Ze ontstonden kort na de gebeurtenissen zelf, nog tijdens de oorlog, soms zelfs maar een paar weken na de gevangenneming van de afgeluisterde soldaten. Hun grote betekenis schuilt in de openheid waarmee de Duitsers hier spraken. Er was geen onderwerp waarover geïnterneerde gevangenen niet spraken: van hun ervaringen tijdens gevechten tot hun mening over Hitler en het nationaalsocialisme tot oorlogsmisdaden aan toe werd geen gespreksthema geschuwd. Terughoudendheid, zoals in de veldpostbrieven, hoefden de soldaten niet te betrachten. Ze waren tenslotte onder gelijken. Ook veel eenvoudige soldaten van de Wehrmacht, die niet snel naar de pen grepen, spraken spontaan en ongecensureerd over wat ze maar te binnen schoot. Dat wil echter niet zeggen dat de soldaten in de cellen van de afluisterkampen zich niet aanpasten aan de daar beschikbare gesprekspartners. Maar juist daarom weerspiegelen de afluisterrapporten zo getrouw hoe de mannen hun rol als soldaat van de Wehrmacht beleefden.

Het moge duidelijk zijn dat niet altijd kan worden vastgesteld of dat wat zij vertellen, ook werkelijk zo is gebeurd. Zoals we nog zullen zien, hadden velen hun eigen ideeën over wat zich afgespeeld had. Hoe de realiteit zich daadwerkelijk voltrok, was daarbij niet altijd bepalend. Beslissend was veeleer wat de soldaten vanuit hun subjectieve standpunt voor waar hielden. Precies dat is de grote betekenis van de geallieerde afluisterrapporten als bron: je ziet de Wehrmacht en de Tweede Wereldoorlog door de ogen van de soldaten.

De afluisterrapporten hebben het onderzoek naar de geschiedenis van de Wehrmacht in hoge mate vooruitgeholpen. Dit blijkt uit de studies die al ontstonden uit ons onderzoeksproject ‘Referentiekaders van de oorlog’ in Mainz, Essen en Rome.15 Sönke Neitzel en Harald Welzer zijn in hun baanbrekende boek Soldaten tot nieuwe inzichten gekomen met betrekking tot het ‘vechten, doden en sterven’ van de gewone Wehrmachtsoldaat. Zij pleiten er, op basis van het nieuwe bronnenmateriaal, voor ‘op te houden met het overwaarderen van de ideologie’ die in de geschiedschrijving van de Wehrmacht tot op heden vaak de boventoon voerde.16 Na de bestudering van de Britse afluisterrapporten komen ze tot een duidelijke conclusie, namelijk dat individuele opvattingen als motief voor het optreden van soldaten nauwelijks maatgevend zijn geweest. De meeste leden van de Wehrmacht beschikten in dat opzicht niet eens over een consistent wereldbeeld. Hun concrete opvattingen over hun taak als soldaat waren in de dagelijkse realiteit van het front voor hen relevanter dan willekeurig welke abstracte theorie. Op het moment van handelen speelden hun eigen intenties eigenlijk nauwelijks een rol. Ze werden eerder gedreven door de realiteit, de hevigheid en de dynamiek van het moment, de druk van de sociale omgeving om zich te conformeren, de verwachtingen van hun kameraden en hun superieuren. In de discussie die door onderzoekers werd gevoerd of de intentie of de situatie relevanter is als bepalende factor voor het optreden in oorlogshandelingen, verschoven Sönke Neitzel en Harald Welzer het gewicht nadrukkelijk naar de laatste van de twee: de situatie.17 De grote verdienste van hun studie is dat ze met behulp van sociaalpsychologische modellen duidelijker dan ooit konden aantonen in hoeverre de sociale en situatieve dwang het optreden van Wehrmachtsoldaten bepaalden – en dat er dientengevolge ook nauwelijks iets was waartoe de soldaten onder de gegeven omstandigheden niet bereid waren.

Eén vraag moest echter onbeantwoord blijven. Niet vast te stellen viel, in hoeverre de soldaten het ‘referentiekader van de oorlog’ ook echt allemaal zonder onderscheid des persoons hebben verinnerlijkt. Op basis van de tot nu toe onderzochte afluisterrapporten uit Groot-Brittannië kon die vraag tot op heden niet worden beantwoord. De oorzaak voor die blinde vlek is gelegen in het bronnenmateriaal zelf. De transcripties uit de Britse afluisterkampen bevatten in de meeste gevallen geen uitgebreide gegevens over de afgeluisterde leden van de Wehrmacht. Vaak is zelfs geen naam bekend. Eventuele verschillen in gedrag van soldaten, die mogelijk voortvloeiden uit hun leeftijd of uit hun sociale achtergrond, bleven hierdoor in het vage. De samenhang tussen biografische gegevens en de psychische toestand van gewone Wehrmachtsoldaten kan inzichtelijk worden gemaakt door een nieuw bronnenbestand dat in dit boek voor het eerst wordt benut: de meer dan 102.000 pagina’s omvattende afluister- en ondervragingsrapporten die stammen uit de Amerikaanse pendant van de Britse afluisterkampen. Anders dan de rapporten uit Groot-Brittannië bevatten de Amerikaanse documenten gedetailleerde gegevens over de identiteit en de levensgeschiedenis van de afgeluisterde Wehrmachtsoldaten. Dit bronnenmateriaal stelt ons voor het eerst in staat om te onderzoeken welke gevolgen het had dat de soldaten voor een deel totaal verschillende verwachtingen hadden, zoals we hier in het begin zagen in het voorbeeld van mijn familie. Om het hier al vast te verklappen: we zullen in dit boek steeds weer kunnen vaststellen dat individuele eigenschappen ondanks alles een verschil konden maken.

De Amerikaanse archieven documenteren de sociale herkomst van de soldaten, hun lotgevallen tijdens de Tweede Wereldoorlog en, niet in de laatste plaats, hun persoonlijke opvattingen. Ze tonen de samenhang tussen die factoren. Daardoor ontstaan in die documenten haarscherpe portretten van honderden gewone leden van de Wehrmacht. In het Amerikaanse databestand treffen we rapporten aan over ongeveer drieduizend Duitse soldaten. Gezien het aantal van ongeveer 17 miljoen mannen die gedurende de Tweede Wereldoorlog dienst namen bij de Wehrmacht, is het maar een kleine groep, maar een grotere en substantiëlere dan tot nog toe beschikbaar was, en in elk geval groot genoeg om gefundeerde uitspraken te doen hoe doorsnee-Wehrmachtsoldaten met hun collectieve biografische eigenaardigheden in het algemeen dachten en voelden. Wat zouden de Wehrmachtsoldaten uit onze familie hebben gezegd als ze hadden behoord tot de ingezetenen van de afluisterkampen en daar waren afgeluisterd? Gezien het kleine aandeel van de soldaten over wie zulke rapporten voorhanden zijn, zal maar een heel klein deel van de nakomelingen dat soort vragen voor zichzelf kunnen beantwoorden. We hebben daarvoor op de Universiteit van Mainz een internetportaal ingericht met een alfabetische lijst van alle gedocumenteerde Wehrmachtsoldaten – via dit portaal kunnen nabestaanden kopieën van de betreffende documenten bij ons bestellen.18 Voor de families die tot op heden gebruik hebben gemaakt van die mogelijkheid, was de inblik in dit in duisternis gehulde verleden vaak zeer verhelderend, en soms ook pijnlijk. Voor anderen tonen de documenten plaatsvervangend hoe gewone Wehrmachtsoldaten klonken als ze onderling over ‘hun’ oorlog spraken. Met dat uitgangspunt beschrijft dit boek de mentaliteitsgeschiedenis van de Wehrmacht op basis van dat authentieke geluid.

We doen dit in tien stappen – ieder hoofdstuk kan ook apart worden gelezen. Na deze inleiding begeven we ons in stap twee in het Amerikaanse afluisterkamp waar de documenten ontstonden die de basis vormden voor dit boek. De gang van zaken in het geheime kamp is een verhaal op zich. Voor ons is een grondige kennis daarvan daarom van belang omdat het ons in staat stelt in te schatten hoe betrouwbaar en belangwekkend de daar opgetekende getuigenissen zijn. Bovendien blijken er al in gevangenschap duidelijke gedragspatronen te ontstaan onder de Duitse gevangenen, die inzicht geven in hun gedrag als actieve Wehrmachtsoldaten. In het derde hoofdstuk houden we ons bezig met een van de meest omstreden thema’s van het historische onderzoek naar de Wehrmacht: de mate van ideologisering van de nationaalsocialistische troepen. Ons onderzoek bevestigt dat veel soldaten niet erg politiek bewust waren, wat niet wil zeggen dat de politiek op geen enkele manier invloed uitoefende. Het vierde hoofdstuk is gewijd aan de normen en waarden die het optreden van de soldaten het meest concreet beïnvloedden: het militaire ethos van de Wehrmacht. We zullen daarbij kunnen vaststellen dat bijna alle leden van de Wehrmacht een bepaalde consensus deelden, maar dat er toch opvallende verschillen waren. Aansluitend houden we ons in het vijfde hoofdstuk bezig met de sociale cultuur van de Wehrmacht. Weinig zaken oefenden een zo beslissende invloed uit op het dagelijkse leven als het samenzijn met kameraden. Weinig zaken werden ook zo positief herinnerd als juist dat gegeven. Toch zullen we zien dat de kameraadschappelijkheid aan strenge restricties was onderworpen en in de praktijk vaak ambivalent uitpakte. Het zesde deel laat zien hoe de soldaten de oorlogshandelingen interpreteerden. Hoe beoordeelden zij de steeds vaker voorkomende nederlagen, de luchtaanvallen op het vaderland? Geloofden ze de nationaalsocialistische propaganda over het veronderstelde wonderwapen? Wat dachten de opvarenden van U-boten als ze van jagers steeds meer opgejaagd wild werden? Welke conclusies de soldaten trokken, bewijst hoezeer hun waarnemingen afhingen van hun persoonlijke opvattingen. Het zevende hoofdstuk portretteert de lagere en middelste rangen, een groep personen die onmisbaar is voor wie de beschreven gebeurtenissen wil begrijpen. Zij bepaalden het beeld van de leiding in de voorste linies. In het achtste hoofdstuk begeven we ons in het wezen van de oorlog, het vechten en sterven aan het front. Vanuit het perspectief van de soldaten zullen we navoelen hoe gevechten verliepen, hoe ze eruitzagen, hoe ze klonken en hoe het voelde als er geschoten en gestorven werd. In de negende stap wenden we ons ten slotte tot het donkerste hoofdstuk van de Tweede Wereldoorlog: de oorlogsmisdaden en de Holocaust. In de oorlog waren de meeste betrokkenen zonder enige twijfel tot alles in staat, maar desondanks werd niet iedere vorm van geweld door soldaten in dezelfde mate aanvaardbaar geacht. Niet alleen hier, maar ook in andere hoofdstukken kunnen we vaststellen dat de houding van de leden van de Wehrmacht vooral afhing van hun eigen achtergrond. In het laatste en tiende hoofdstuk zullen we daaruit conclusies trekken. We zullen bevestigd zien hoe vergaand ieder individu binnen de Wehrmacht onderworpen was aan het collectief en aan de dynamiek van de gebeurtenissen. Hoe zou het binnen een militaire organisatie anders kunnen?

De meesten schikten zich in het conformisme en deden mee, maar met alleen deze conclusie zou de geschiedenis van de Wehrmacht niet compleet zijn. Want het conformisme trad in verschillende gedaanten op. Binnen de gegeven grenzen kon veel op verschillende manieren, linksom of rechtsom, worden geïnterpreteerd. De speelruimte was weliswaar vaak uiterst gering; soms besliste het over leven en dood. Hoe het werd toegepast, hing vaak af van toevallige omstandigheden, werd maar zelden bepaald door het collectief, maar veel vaker door individuen. Hoe het ook zij, de heterogeniteit was een bepalende factor in de geschiedenis van de Wehrmacht, een die onze aandacht verdient. Om de Wehrmacht van binnenuit te laten zien worden in dit boek zowel kwalitatieve en kwantitatieve methoden gebruikt, wordt teruggegrepen op militair-historische en sociaalhistorische studies, evenals op sociologische verklaringsmodellen. Als uit dit boek duidelijk wordt dat de oorlog in zijn totaliteit niet functioneert zonder het aandeel van de enkeling, zou al heel wat zijn bereikt.

II

Gevangenschap

Maandag, 11 september 1944, rond het middaguur: de bus stopt, er gaat een schok door de inzittenden, de motor zwijgt. Wat er buiten gebeurt, kunnen de mannen van binnenuit niet zien, want de bus is geblindeerd. Waar de reis heen gaat, heeft niemand ze verteld. Maar als de voorste deuren worden geopend en ze worden verzocht uit te stappen, weten ze dat ze een nieuwe pleisterplaats op de odyssee van hun gevangenschap hebben bereikt. Buiten worden ze aangestaard door Amerikaanse GI’s. Ze dragen kaki uniformen en zijn uitgerust met machinegeweren. Eentje houdt een waakhond aan de lijn. De inzittenden verlaten een voor een de bus: vijftien Duitse krijgsgevangenen, die nog maar een paar weken geleden aan de frontlinies in Frankrijk en Italië in handen van de US Army zijn gevallen.1 De groep is klein, maar even divers als de samenstelling van de Wehrmacht in zijn geheel. De jongste van de groep is nog geen zeventien, een voormalig lid van de Hitlerjugend, de oudste is opgegroeid in het keizerrijk en kon met zijn vijfenveertig jaar de vader van de jongste zijn. De meest ervaren leden van de groep hebben aan het begin van de oorlog dienst genomen en hebben de veldtochten naar Polen en Frankrijk meegemaakt en deels lang aan het oostfront gevochten – de minst ervarenen dienden pas een paar weken toen ze gevangengenomen werden, weer anderen hebben ondanks hun langere diensttijd als verbindingstroepen nooit aan gevechten deelgenomen. Ook door hun uitlatingen geven de mannen een vertekend beeld: enkelen worden door de Amerikanen als ‘nazi’s’ aangemerkt, anderen als ‘antinazi’s’. In de gesloten bus werden beide groepen van elkaar gescheiden. De kleine groep nieuwaangekomenen weerspiegelt ook de wereldbeschouwelijke heterogeniteit van de Wehrmacht, zij het niet het hele spectrum aan leeftijden, diensttijden, rangen, legeronderdelen, ervaring en gedrag.

De mannen die uit de geblindeerde bus stappen, zijn heel gewone Wehrmachtsoldaten. Sommigen zijn hier vanwege hun specialistische militaire kennis, sommigen alleen maar vanwege hun beroep in de burgermaatschappij – alleen de Amerikanen kennen de redenen, de gevangenen kunnen er slechts naar gissen. Uit de bus stapt nu de achttienjarige korporaal Heinz Kinzel, een gewone infanterist uit het plaatsje Pockau in het Ertsgebergte.2 Meteen al bij zijn eerste inzet op de eerste dag van de geallieerde invasie in Normandië op 6 juni 1944 is hij gevangengenomen. De Amerikanen willen van hem details weten over een chemische fabriek in Aussig (Ústí nad Labem) waar hij heeft gewerkt voor hij voor militaire dienst werd opgeroepen. Dan stapt de negenentwintigjarige Kurt Hentschke uit de bus – in de ogen van de Amerikanen een typische ‘nazi’.3 Hij vertegenwoordigt een leeftijdscategorie met veel meer ervaring dan zijn jonge medegevangene Kinzel. Tussen 1939 en 1944 vocht Hentschke op vier verschillende oorlogstonelen in het westen, het oosten en het zuiden. In die periode was hij bovendien ongeveer anderhalf jaar als ‘u.k.’ – unabkömmlich; ‘onmisbaar’ – aangemerkt, om als turbinemonteur mee te werken aan de Duitse bewapening in de Junkersfabriek in Merseburg. Dit is de belangrijkste reden dat Amerikanen hem naar dit geheime onderkomen hebben gebracht.

Ten slotte stapt een soldaat met donkerblond haar en een rond brilletje op de treeplank van de bus. Hij is bijna even oud als Hentschke en zijn militaire loopbaan kende vergelijkbare onderbrekingen, maar om andere redenen. Na zijn inzet tijdens de veldtocht in Frankrijk, waar hij niet deelnam aan gevechten, werd hij in 1941 aanvankelijk ontslagen – omdat zij vrouw volgens de Neurenberger rassenwetten ‘half-Joods’ was. Na een hernieuwde oproep eind 1943 duurt zijn inzet aan het front niet meer dan acht dagen: op 7 juni 1944 geeft hij zich in de buurt van Rome over aan Amerikaanse troepen. Hij wordt door de Amerikanen als ‘antinazi’ geclassificeerd, alleen al vanwege het feit dat hij als lid van de communistische jeugdbeweging in 1933 door de nazi’s een aantal weken in concentratiekamp Dachau was geïnterneerd. Hij maakt op de Amerikanen onmiddellijk een ‘spraakzame, eerlijke en intelligente’ indruk – zij hopen dat hij ‘eerlijke informatie over de psychologische en politieke situatie in Duitsland’ zal verstrekken.4 Zijn naam doet dan nog geen belletje rinkelen. Niemand kan vermoeden dat hij nog geen tien jaar later beroemd zal worden met de autobiografische vertelling Kirschen der Freiheit, het verhaal van zijn desertie. Het is de dertigjarige soldaat eerste klasse Alfred Andersch uit München, die later tot een van de invloedrijkste romanschrijvers van de Bondsrepubliek zal uitgroeien.

Als Andersch zich omdraait, ziet hij een tafereel waaraan hij inmiddels gewend is geraakt: dubbele prikkeldraadversperringen, hoge wachttorens, bewapende posten, houten barakken. Ver kan hij niet zien, want het omliggende bos belemmert het uitzicht op de buitenwereld. Vóór zich ziet Andersch een ommuurd stenen gebouw waar, aan de achterkant, een wachttoren bovenuit steekt – een GI met een automatisch wapen kijkt op hem en de andere nieuwaangekomenen neer. Dat het gebouw oorspronkelijk een kruisvormig complex met vier rechthoekige vleugels was, kan Andersch vanaf de plek waar hij staat niet zien. Dat achter de muur nog een gebouw ligt, kan hij evenmin zien. In dat gebouw bevindt zich een lange gang met aan weerszijden genummerde deuren, waarachter de geheimste activiteiten van het kamp zich afspelen: in die kamers zitten de medewerkers van de Amerikaanse geheime dienst op dat moment met koptelefoons aan apparaten, waarmee ze de gesprekken afluisteren en vastleggen van de Duitsers die in de cellen van het kruisvormige gebouw zitten te praten over hun belevenissen tijdens de oorlog. Veel rust wordt Andersch niet gegund, want hij en zijn medegevangenen worden onmiddellijk het gebouw binnengebracht. In een rij marcheren ze door een lange gang. In het midden van de gang staat een gewapende GI. Hij staat precies op de kruising van de vier vleugels van het gebouw, want vanaf die plek kan hij alle vier de gangen overzien. Even later worden de mannen een ruimte binnengeleid en moeten ze op een lange bank gaan zitten.

Waarschijnlijk wordt Andersch als eerste opgeroepen. Alfabetisch gesproken is zijn naam de eerste. Evenals de anderen doorloopt hij de aankomstprocedure.5 Hij wordt naar een aangrenzend vertrek geleid en tegenover een Amerikaanse officier neergezet. Andersch moet zijn naam opgeven, zijn persoonlijke gegevens, en alle papieren overhandigen die hij bij zich heeft. Hij kent dit soort ondervragingen allang. Het eerste verhoor aan het front in Italië vereeuwigt hij later zelfs in een verhaal.6 De Amerikaanse officier noteert Andersch’ gegevens op een formulier en vraagt vervolgens aan de bewaker om hem af te voeren. Andersch wordt naar een kleedruimte gebracht waar hij zich volledig ontkleedt, een douche neemt en door een arts wordt onderzocht. Daarna ontvangt hij zijn gevangeniskleren. Op het jasje en een broekspijp van het uniform is in grote letters ‘PW’ gedrukt: Prisoner of War. Dan wordt hij teruggebracht naar de gang. Andersch loopt langs een reeks gesloten deuren tot de bewaker blijft staan en de deur van cel 24 openmaakt. Andersch stapt naar binnen, de deur valt achter hem in het slot. Hij ziet een spaarzaam gemeubileerde, maar schone ruimte met een hoog plafond, twee bedden, twee banken en een ingebouwde tafel. Het raam is getralied.

Lang blijft Andersch niet alleen. Om twee uur ’s middags zwaait de celdeur opnieuw open en krijgt hij een celgenoot: het is de 24-jarige korporaal Heinz Balcerkiewicz, die ook met Andersch in de bus zat. De jonge, uit Berlijn afkomstige soldaat, vocht met de 65ste Infanteriedivisie bij Rome en is twee dagen eerder dan Andersch door de Amerikanen gevangengenomen. Als de mannen elkaar terugzien, raken ze meteen in gesprek. Ze weten niet dat er microfoons in het plafond zijn verstopt en dat ieder woord wordt opgevangen en via een ondergrondse kabel naar het aanpalende afluistergebouw wordt getransporteerd: hier grijpt de Amerikaanse soldaat Perre Bader naar zijn pen om te noteren waarover de beide gevangenen praten. Het eerste onderwerp van hun gesprek is de situatie waarin ze verzeild zijn geraakt: ze vragen zich af waarom ze daar zijn en vermoeden dat het geen normaal kamp is waar ze zich nu bevinden, gezien het feit dat ze er in een geblindeerde bus heen zijn gebracht. Ze spreken zelfs het vermoeden uit dat er microfoons in de cel verstopt kunnen zijn.7 Het weerhoudt hen er, net als hun meeste medegevangenen, niet van openhartig te spreken over hun ervaringen aan het front of in het Derde Rijk.8

Even openhartig is Andersch tegenover zijn ondervragers. Hij wordt die dag verschillende keren verhoord. Hij vertelt alles wat hij weet over de situatie in Duitsland en schrijft zelfs een rapport van een paar kantjes voor ze. Na een paar dagen wordt Andersch overgeplaatst naar een andere cel waar hij nieuwe medegevangenen treft met wie hij spreekt over de nationaalsocialistische Jodenvervolging. Zijn nieuwe celgenoot, Gerhard Schild, dient later zelfs als model voor een van zijn literaire personages.9 Na een week loopt Andersch’ verblijf in het kamp ten einde. Opnieuw stapt hij in de geblindeerde bus. Deze keer leidt de weg naar het tussenstation Fort Meade in Maryland. Daarvandaan wordt hij overgebracht naar Camp Ruston in Louisiana, een regulier krijgsgevangenkamp. Hiermee is de lacune in Andersch’ biografie gevuld, een lege plek, waarover tot voor kort niets bekend was, net als over het geheime kamp zelf tientallen jaren niets bekend was. Waar Andersch die week was geweest, zou hij nooit te horen krijgen – net als de meeste andere geïnterneerden in het kamp. Om die reden komt ook nergens in zijn autobiografische verhalen ter sprake dat Andersch een van de ongeveer drieduizend Duitsers was die werden geïnterneerd in het streng geheime Joint Interrogation Center Fort Hunt in Virginia, onder de rook van Washington.

Fort Hunt

Nog minder kan Andersch bevroeden dat een andere toekomstige romanschrijver, wiens boeken miljoenen mensen over de hele wereld zullen fascineren, eraan heeft bijgedragen dat dit geheime afluisterkamp zelfs maar bestond. De basis wordt gelegd in 1941, als de inlichtingendiensten van de Verenigde Staten en Groot-Brittannië besluiten om nauwer te gaan samenwerken. De Britten zijn, waar het de ontwikkeling van de geheime dienst betreft, een stap vooruit. De Amerikanen hebben het een en ander in te halen, vooral waar het de methodiek betreft om krijgsgevangenen te ondervragen. Tot die conclusie komt ook admiraal John Godfrey, de leider van de Britse inlichtingendienst van de marine als hij in juni 1941 op bezoek is in Washington.10 Na overleg met zijn Amerikaanse collega’s realiseert hij zich dat de Britten hun toekomstige bondgenoot in de oorlog ontwikkelingshulp moeten aanbieden. In die maand stelt Godfrey de Amerikanen al zijn kennis over Britse ondervragingstechnieken en afluistermethoden ter beschikking, compleet met rapporten op schrift.11 Hij wordt hierin bijgestaan door zijn persoonlijke assistent, een 33-jarige marineofficier, die dezelfde rang bekleedt als zijn latere wereldberoemde romanfiguur. Het is commander Ian Fleming, de latere schepper van 007, James Bond. Op 25 juni 1941 instrueert Fleming in Washington de directeur van de Foreign Intelligence Branch van de Amerikaanse marine over het functioneren van Britse afluisterkampen:

Na een periode van tien dagen tot twee weken in het eerste interneringskamp worden de gevangenen naar een speciaal ingericht landhuis gebracht waar ze de gelegenheid krijgen zich te ontspannen en zich te installeren. Van tijd tot tijd worden ze verhoord. De verschillende ruimten in het landhuis zijn voorzien van microfoons en opnameapparatuur, zodat de onderlinge gesprekken van de gevangenen kunnen worden opgenomen en geanalyseerd. Natuurlijk vermoeden de gevangenen dat er microfoons zijn geïnstalleerd en doorzoeken ze de ruimten grondig, maar de apparatuur is zo goed verstopt dat de gevangenen niets vinden. [...] Commander Fleming laat weten dat de methode van ondervragen en het afluisteren van krijgsgevangenen zoals die door Groot-Brittannië tijdens de laatste oorlog en door ervaringen in deze oorlog is ontwikkeld, een delicate en complexe kwestie is.12

Fleming vindt een gewillig gehoor, want de interesse van de Amerikanen is al eerder dat jaar gewekt, toen hun diplomaten lucht kregen van de Britse ondervragingstechnieken.13 Inmiddels zijn ze volledig overtuigd. Slechts een paar dagen later besluit de inlichtingendienst van de US Navy zelf afluisterkampen te gaan bouwen, uitdrukkelijk naar Brits voorbeeld.14 In de herfst van 1941 wordt een werknemer naar Londen gezonden om het Britse kampensysteem te bestuderen – iets wat Ian Fleming al tijdens de gesprekken in juni had omschreven als een ‘excellent idea’.15 Het uiteindelijke besluit wordt op ministerieel niveau genomen: rond de jaarwisseling besluiten het War Department en het Navy Department zowel aan de oost- als aan de westkust een Joint Interrogation Center te bouwen. De kampen zullen door de inlichtingendiensten van beide legeronderdelen worden geleid, door de Military Intelligence Service (MIS) van de US Army, samen met het Office of Naval Intelligence (ONI) van de US Navy.16 Tot in het voorjaar wordt gewerkt aan de financiering en worden de bevoegdheden bepaald, de vestigingsplaatsen gekozen, wordt het personeel geworven en de apparatuur uitgezocht.17 In de herfst en de winter van 1942 worden de kampen uiteindelijk in gebruik genomen: Fort Tracy in Californië en Fort Hunt in Virginia, een paar mijl ten zuiden van de hoofdstad – van het hoofdkwartier in DC in een halfuur bereikbaar via de idyllische weg langs de oevers van de rivier de Potomac. De opdracht van het kamp: ‘strategic intelligence’ inwinnen, militaire, technische en politieke informatie verzamelen die van strategisch belang zijn. De Amerikanen willen bruikbare informatie over de organisatiestructuur van de tegenstander, over tactieken, wapens en materieel, maar ze willen ook een zo precies mogelijk beeld vormen van hun vijand, het innerlijk en de denkwereld van de Duitse troepen doorgronden.

De verhoorcentra vormden een deel van een tot dan toe uniek, wereldomvattend netwerk. Het hart werd gevormd door het Combined Services Detailed Interrogation Centre (CSDIC), opgericht in het voorjaar van 1939, dat eerst in de Tower was gevestigd, later in Trent Park buiten Londen. Hier werden op een landgoed hoge Duitse stafofficieren en generaals afgeluisterd.18 Later werden nog andere kampen ingericht. In de zomer van 1944 runden de Brits-Amerikaanse geallieerden uiteindelijk op vijf verschillende continenten een systeem van deels gezamenlijk geleide Secret Interrogation Centers – onder andere in Caïro, New Delhi en Brisbane.19 Talrijker nog dan die centra waren de delegaties en tactische ondervragingsteams die op de oorlogstonelen zelf opereerden.20 Als bijzonder innovatieve uitvinding golden de Britse Mobile Interrogation Units die langs de fronten reisden – complete verhoorcentra op wielen, waarin op het strijdtoneel krijgsgevangenen werden afgeluisterd in tenten met verborgen microfoons.21 De op die manier opgedane kennis werd nog na afloop van de oorlog toegepast. In speciale kampen, zoals ‘Ashcan’, werden prominente gevangenen zoals Göring, von Ribbentrop en Jodl afgeluisterd.22 Met het ‘Project Paperclip’ probeerden de Amerikanen achter de geheimen van geïnterneerde Duitse wetenschappers te komen.23 Ook andere landen luisterden hun gevangenen af, zoals bijvoorbeeld het nationaalsocialistische Duitsland. In vergelijking met het wereldomspannende en uiterst verfijnde systeem van de geallieerden bleven de Duitse pogingen in het ‘Dulag Luft’ in Oberursel bij Frankfurt echter dilettantistisch.24

De Amerikaanse afluisterpraktijken waren strikt geheim. Als dekmantel kregen Fort Hunt en Fort Tracy cryptische schuilnamen. Alsof het om postvakken ging, werden de kampen in schriftelijk verkeer slechts aangeduid met de namen P.O. Box 1142 en P.O. Box 651.25 Om de kampen ook voor het Rode Kruis verborgen te houden, werden ze intern betiteld als Temporary Detention Centers en werden ze niet opgenomen in de lijst van officiële krijgsgevangenverblijven.26 De facto werden de kampen geleid als blinde vlekken – de gevangenen hadden er geen enkel contact met de buitenwereld. Geheimhouding was voor de Amerikanen zelfs belangrijker dan gerechtigheid: de inlichtingen die in de Interrogation Centers over Duitse oorlogsmisdaden werden verzameld, werden bewust niet gebruikt bij de vervolging van de daders, want met de openbaarmaking van de bewijzen zou de dekmantel zijn opgeblazen. Zelfs Duitsers die in Fort Hunt bekenden Amerikaanse krijgsgevangenen te hebben vermoord, kwamen dan ook zonder straf vrij.27 Ook het personeel van de ondervragingskampen werd geacht te zwijgen. Na het einde van de oorlog werden ze niet publiekelijk geëerd; de betrokken eenheden werden weliswaar onderscheiden, maar dat mocht niet in de openbaarheid worden gebracht.28 Hetzelfde gold voor de betrokkenen zelf. Medewerkers van de inlichtingendiensten die hadden gediend in de afluisterkampen, moesten van tevoren een streng geheimhoudingscontract ondertekenen.29 De meeste veteranen hielden decennia hun mond, zelfs tegenover hun eigen familie. De eersten braken hun gelofte pas vijftig jaar later.30 Fort Hunt was toen allang van de aardbodem verdwenen: na de oorlog werden de gebouwen afgebroken en werd de locatie weer omgebouwd tot park. Het enige wat overbleef, waren de stapels documenten die het kamp had opgeleverd: in de loop van de jaren zeventig werden ze door de militaire autoriteiten vrijgegeven, maar ze slingerden nog bijna vier decennia in het Nationale Archief in Washington rond, zonder dat iemand er aandacht aan besteedde.31

Van de verhoren van de overwegend Japanse gevangenen in het Californische kamp Tracy is nauwelijks iets bewaard gebleven. De verwachtingen die men van dit kamp had, kwamen niet uit.32 Bij het pendant aan de oostkust was dat anders: aan het ‘German work’ in Fort Hunt kenden niet alleen de mensen die er werkten, maar ook de militaire leiding ‘echt een groot belang’ toe.33 Zelfs de Britse bondgenoten betuigden hun Amerikaanse leerlingen hun respect voor de ‘verrassend goede resultaten’.34 Daartoe rekenden de mannen van het ONI vooral de ‘Eyecatchers’: verraden geheimen over de nieuwe Duitse akoestische torpedo’s, het snorkelapparaat, de wijze van telegraferen en de tactiek van de U-boten.35 De Intelligence-officieren van het ONI waren ervan overtuigd dat zulke ontdekkingen een wezenlijke bijdrage vormden aan de uiteindelijke overwinning van de geallieerden.36 De vraag of de informatiewinning in Fort Hunt werkelijk een zo grote invloed op het verloop van de oorlog heeft gehad, is moeilijk te beantwoorden. Er zou een aparte studie nodig zijn om vast te kunnen stellen hoe de ingewonnen informatie in het wijdvertakte systeem van de Amerikaanse strijdkrachten werd gebruikt en toegepast. Nog moeilijker valt vast te stellen welke uitwerking de psychologische oorlogvoering had die gebaseerd was op informatie die in Fort Hunt werd verkregen.37 De kennis die de Amerikaanse inlichtingendienst in Fort Hunt verzamelde, was indrukwekkend. Ongetwijfeld was er nooit eerder een deelnemer aan een oorlog zo goed geïnformeerd over zijn tegenstander als de Brits-Amerikaanse geallieerden over de asmogendheden. In Fort Hunt werden de exacte coördinaten van bombardementsdoelen in Duitsland verzameld, technische details over verschillende wapens, voertuigen en apparatuur, en niet in de laatste plaats leerden ze er veel over zowel de structuur en de gebruiken binnen de Wehrmacht als over de moraal en de politieke opvattingen van hun tegenstanders. Het meest leerden de Amerikanen echter over de gewone Wehrmachtsoldaten zelf.

2. Persoonlijke gegevens – Basic Personnel Record van soldaat Alfred Andersch

Vanaf het moment dat de definitieve procedures van de administratie in Fort Hunt in 1943 waren vastgesteld, werd van iedere gevangene een apart dossier aangelegd – in een kartonnen map werd alle informatie verzameld die over de betreffende gevangene tijdens zijn internering werd verzameld. De dossiers werden uiterst precies bijgehouden. Voor bijna alles bestonden aparte formulieren, en voor de rapportages bestonden vaste regels.%38

Deze bureaucratische rompslomp zorgde ervoor dat men nu zoveel te weten komt over de beschreven soldaten van de Wehrmacht en dat men ze zo goed met elkaar kan vergelijken. In principe bestaan alle rapporten uit dezelfde onderdelen. In niet één dossier ontbrak het zogenoemde Basic Personnel Record, een formulier waarop de persoonlijke gegevens van de gevangene werden vastgelegd. Die gegevens onthullen al bijna alles over de sociale en militaire achtergrond van de betreffende gevangene: naast zijn rang, legeronderdeel en gegevens over zijn gevangenneming worden ook burgerlijke staat, opleiding, beroep en geloofsovertuiging vermeld.%39

Bovendien bevatten de dossiers bijna allemaal interrogation reports, verslagen van de verhoren van de gevangenen. De verhoren gingen over alle denkbare onderwerpen, militair, technologisch of politiek van aard. Ze werden met de hand genoteerd op formulieren, maar ook uitgetypt. Een bijzondere verhoorprocedure betrof uitsluitend de biografische achtergrond van de gevangene en was onderverdeeld in hoofdstukken als ‘civilian background’ en ‘military history’ van de betreffende soldaat. De gegevens die in de biografische verhoren werden verzameld stegen ver uit boven de basisgegevens uit de registratieformulieren. Ze gingen uitgebreid in op de voorgeschiedenis in de burgermaatschappij van de latere Wehrmachtsoldaat, inclusief het eventuele lidmaatschap van nationaalsocialistische organisaties. Verder werd tot op de maand nauwkeurig gedocumenteerd waar en in welke eenheid de soldaat tijdens de Tweede Wereldoorlog werd ingezet tot hij in handen van de Amerikanen viel. Daardoor bevatten de rapporten betrouwbare gegevens over de vorming en ervaringen van de verhoorde Wehrmachtsoldaten.

3. Levensgeschiedenis – Interrogation report van een verhoor met soldaat Alfred Andersch

Een andere bijzondere wijze van verhoren bestond uit politieke ondervragingen, die in het algemeen dienden om de moraal van de Duitse strijdkrachten te peilen. Sinds het voorjaar van 1944 namen de Intelligence-officieren rond zevenhonderd systematische verhoren af bij speciaal geselecteerde Wehrmachtsoldaten. Geïnspireerd door de opkomst van de opiniepeiling, die toen nog in de kinderschoenen stond, gebruikten ze daarvoor een gestandaardiseerde vragenlijst, de morale questionnaire.40

Iedere gevangene kreeg dezelfde vragen voorgelegd: hun mening over de vermoedelijke afloop van de oorlog, hun houding tegenover Hitler en het nationaalsocialisme, hun algemene indruk van de moraal bij de Wehrmacht, hun beeld van de tegenstanders in de oorlog en van allerlei andere zaken. In hun totaliteit vormen de Morale Questionnaires een van de omvangrijkste contemporaine opiniepeilingen onder Wehrmachtsoldaten; de enige waarvan de uitkomsten kunnen worden teruggekoppeld naar de biografische achtergrond van de ondervraagden. Zoals we nog zullen zien, is het belang van deze enquête hoog: de Wehrmachtsoldaten lieten zich in hun verhoren tegenover officieren van het Amerikaanse leger over het algemeen niet wezenlijk anders uit dan tegenover hun kameraden in de cel.41

Dat de verklaringen van de gevangenen in de verhoren überhaupt verifieerbaar zijn, waarborgen de spectaculairste documenten uit Fort Hunt: de afluisterrapporten, die door de Amerikanen room conversations werden genoemd. Ze ontstonden in het Monitoring Building waar de medewerkers aan de afluisterapparatuur – velen van hen uit Duitsland geëmigreerde Joden die het Duits perfect beheersten – in ploegendienst de gesprekken van de gevangenen afluisterden. Tijdens hun dienst schreven de monitors met de hand aantekeningen op voorbedrukte formulieren, vaak trefwoorden hanterend, maar altijd zo volledig mogelijk. Zodra de gesprekken een relevante wending leken te nemen, konden de monitors die met opnameapparatuur in zijn totaliteit opnemen. Op welke onderwerpen in het bijzonder moest worden gelet, werd doorgegeven door de interrogation officers. In geval van twijfel gold het devies liever te veel dan te weinig op te nemen. In de controleruimte van Fort Hunt hing dit devies aan de muur: ‘When in doubt, press button.’42 Na afloop van hun dienst schreven de monitors de belangrijkste passages van hun geluidsopnamen woord voor woord uit. Hierdoor ontstonden in Fort Hunt twee soorten afluisterverslagen die elk hun eigen voordelen hadden: de handgeschreven verslagen gaven chronologisch weer waarover de Wehrmachtsoldaten spraken, maar gaven niet altijd uitsluitsel wát ze daarover zeiden. De uitgetikte verslagen omvatten slechts delen van gesprekken die in een breder verband werden gevoerd, maar gaven de gesprekken wel tot in iedere nuance, tot op het laatste stopwoordje weer. In totaal zijn er rond de 40.000 pagina’s afluisterrapporten uit Fort Hunt bewaard gebleven, waarvan 10.000 pagina’s uitgetypte verslagen zijn.

4. Afgeluisterd. Uitgetypte room conversation.

Anders dan in de Britse afluisterrapporten werd in de Amerikaanse verslagen ook altijd melding gemaakt van het feit of er cellenspionnen waren ingezet. Deze ‘stool pigeons’ werden gerekruteerd uit bereidwillige gevangenen. Sommigen deden het puur uit opportunisme, anderen moesten door de ondervragers overgehaald worden,43 weer anderen deden het vrijwillig omdat ze het nationaalsocialistische regime afwezen.44 Onder een valse naam werden ze ingezet om hun medegevangenen informatie te ontlokken,45 maar in de afluisterverslagen bleven ze niet anoniem. Het Amerikaanse personeel duidde ze aan met de afkorting ‘SP’ achter hun namen als zulke ‘stool pigeons’ aan gesprekken deelnamen. Voor de analyse van de gesprekken is die bureaucratische zorgvuldigheid een zegen: zo konden de gespreksbijdragen van ‘valse’ deelnemers aan de gesprekken niet worden aangezien voor ‘echte’. Verder bevatten de dossiers allerlei bijlagen. Wanneer gevangenen als Alfred Andersch schriftelijke toelichtingen verstrekten, werden die bij het dossier gevoegd. De combinatie van al die documenten maakt de gevangenendossiers uit Fort Hunt tot een tot op heden unieke bron. Van de Britse afluisterkampen is niet meer bewaard gebleven dan de uitgetypte afluisterverslagen. In veel transcripties worden de sprekers slechts aangeduid met hun initialen en blijven ze volstrekt anoniem. Biografische informatie is in de Britse rapporten niet bewaard gebleven. De documenten uit het Amerikaanse Interrogation Center bieden daarentegen de mogelijkheid de samenhang tussen de opvattingen en de biografie van de Duitse soldaten zichtbaar te maken. Geen ander bronnenbestand bood tot op heden bij benadering die mogelijkheid, zeker niet in deze omvang: alfabetisch geordend op naam van de gevangenen, groeide het bestand uit tot 102.000 pagina’s.46

Nog nooit eerder waren zoveel persoonlijke getuigenissen van Wehrmachtsoldaten beschikbaar. Van 1942 tot 1945 sluisden het ONI en de MIS in totaal 3451 krijgsgevangenen door de ongeveer veertig cellen van de beide gevangeniscomplexen in Fort Hunt. Van ongeveer 3300 van hen werden dossiers aangelegd, 3100 van hen waren Duitsers en Oostenrijkers. Net als in het geval van de eerder genoemde reisgenoten van Alfred Andersch ging het hierbij in de meeste gevallen om doodgewone soldaten. Meer dan de helft had een lage dienstrang, een op de drie was onderofficier of sergeant, een op de zes was officier, maar had zelden een hogere rang dan kapitein. Toch werden er ook veel speciaal gekozen specialisten naar Fort Hunt overgebracht: gemeten naar hun gezamenlijke aandeel in de Wehrmacht waren de ongeveer vijfhonderd U-bootopvarenden en bijna honderd vliegeniers duidelijk oververtegenwoordigd – wat de oriëntatie op technische zaken binnen P.O. Box 1142 weerspiegelt. Toch gaf bijna de helft van de gevangenen in Fort Hunt aan dat ze actieve frontdienst hadden verricht, merendeels in infanterie-eenheden. Men kon dus ook als eenvoudige infanterist bij de screening door de mobiele ondervragingsteams voor verscheping naar Fort Hunt in aanmerking komen. Waarschijnlijk gaf de civiele voorgeschiedenis van de soldaten de doorslag, zoals ook bij Andersch en zijn medegevangenen het geval was. Vaak volstond al het feit dat men in de buurt van een wapenfabriek had gewerkt om de belangstelling van de ‘Geographic Section’ van Fort Hunt te wekken. In de loop der tijd werden de selectiecriteria voor verhoorkandidaten steeds veelomvattender. Steeds vaker werden door andere legeronderdelen lange lijsten ‘Questions to be asked’ en ‘Information desired’ naar Fort Hunt opgestuurd.47 Die betroffen zoveel aspecten van de levensomstandigheden binnen de Wehrmacht, dat uiteindelijk iedereen voor verhoor in P.O. Box 1142 in aanmerking kwam. En daarom waren heel gewone Wehrmachtsoldaten in Fort Hunt in de meerderheid.

De documenten geven een beeld van de Wehrmacht in de laatste fase van de oorlog: meer dan twee derde van alle geïnterneerden arriveerde pas na juni 1944 in Fort Hunt, dus na het begin van de geallieerde invasie in Normandië. Sommige gevangenen werden direct overgevlogen en zaten in voorkomende gevallen al een paar dagen na hun gevangenneming in een van de verhoorcellen van Fort Hunt. Anderen werden verscheept en waren soms weken onderweg. Dat ze door de lange transporten niet van gedachten veranderden, bewijst het voorbeeld van Alfred Andersch. Ook hij arriveerde pas drie maanden na zijn gevangenneming in het geheime kamp, maar aan het oppoetsen van zijn verleden dacht hij nog niet. Hij vertelde zijn ondervragers nog de ware toedracht van zijn ontslag uit de Wehrmacht in 1940. Pas in de maanden die volgden op zijn aankomst in Fort Hunt verzon hij dat hij vanwege zijn vroegere internering in een concentratiekamp en niet vanwege zijn eerdere huwelijk met een ‘half-Jodin’ uit de Wehrmacht was gezet. Deze onwaarheid legde hij eind 1944 zelfs vast in een verhaal.48 In Fort Hunt verzweeg hij dat deel van zijn voorgeschiedenis nog niet, en tegenover zijn medegevangenen sprak hij zelfs zijn zorg uit over het dreigende noodlot van de ‘half-Joden’ in de nazistaat. Omdat hij zich al in 1943 van zijn vrouw had laten scheiden, werd hij geplaagd door schuldgevoelens, die later de leidraad in zijn werk zouden gaan vormen.49

De meeste anderen in Fort Hunt verging het net zo als Alfred Andersch: ze wilden praten over hun gevoelens. De jonge marconist korporaal Isidor Kühn van de U-172 was zelfs ‘blij’ dat hij met zijn celgenoten over zijn belevenissen kon spreken: ‘Het maakt me blij dat ik hier weer over die toestanden mag praten. Hier in dit gespreide bedje.’50 Een typerende uitspraak: de gevangenen spraken vrijuit met hun lotgenoten en de omstandigheden in het kamp nodigden daartoe uit. In de cellen zaten vaak hooguit twee, soms drie gevangenen. Contact met andere gevangenen was de geïnterneerden niet toegestaan, en de verblijfsduur in Fort Hunt schommelde over het algemeen tussen de een en twee weken. Groepsdynamiek en groepsvorming, die het leven in de kampen waar men langer verbleef bepaalden, belemmerden de communicatie onder Wehrmachtsoldaten in Fort Hunt dus nauwelijks. Zo openhartig en ongestoord als de mannen hier konden praten, kon noch in de reguliere kampen, noch in het Duitsland van na de oorlog.

Toch beseften de meeste soldaten wel in wat voor soort kamp ze zich bevonden. Toen een geïnterneerde marineofficier zijn celgenoot vroeg: ‘Hoe heet dit kamp eigenlijk?’, antwoordde de ander: ‘Het heeft geen naam, het is een gat.’51 De naam van het kamp werd voor alle gevangenen verzwegen. Slechts een enkeling van de geïnterneerden kende de naam, en dat nog slechts door een samenloop van omstandigheden. De wachtmeester Heinrich Radinger kende de naam omdat hij voor de oorlog op de Duitse ambassade in Washington had gewerkt. Hij was toen zelfs al eens op het terrein van het kamp geweest, uiteraard om heel andere redenen: ‘Ja Fort Hunt, dat was vroeger een CCC Camp.52 Daar, vooraan, op het plein, ik weet het nog precies, heb ik vroeger een keer met een meisje gerommeld.’53 Radinger wordt lyrisch als hij denkt aan de idyllische omgeving van het kamp, die voor de gevangenen werd afgeschermd: ‘Voor het kamp langs loopt de prachtige highway naar Mount Vernon. Die is twee mijl lang. Mount Vernon, dat is waar George Washington heeft gewoond. [...] Ja, je zou het kunnen zien als het bos er niet was. [...] En dan heb je daar de Potomac, schitterend. Je kunt Washington vanaf de oever zien liggen. En dan is daar nog een betoverend mooi stadje Alexandria, Virginia.’ Een dergelijke gedetailleerde kennis van de omgeving vormde natuurlijk een absolute uitzondering. De meeste gevangenen beschouwden het kamp als niet meer dan een ‘schroothoop’.54 Dat het een ‘verhoorkamp en geen regulier krijgsgevangenkamp’ was, bleek zonneklaar uit de dagelijkse ondervragingen.55 Vroeger of later maakte iedereen mee wat de U-bootofficier Horst Geider als volgt beschreef:

G: Komt er zo’n bewaker binnenvallen, heeft een briefje in zijn hand en jodelt een of andere naam, altijd op z’n Engels uitgesproken. Dan moet je uit je cel, je komt door gangen in zo’n kamer en daar zit dan meestal zo’n officier. En mag je [daar] geen Duitse groet brengen.

P: Nee, nee.

G: En dan word je verhoord. Bijvoorbeeld: Bent u lid van de partij? Wat vindt u van Adolf Hitler? Wat vindt u van het Jodenvraagstuk? En dan wil [hij] nog andere dingen weten.56

Net als Alfred Andersch werd iedere gevangene gedurende zijn verblijf doorgaans verschillende keren verhoord. Afhankelijk van de agenda van de Amerikaanse ondervragers moesten de mannen ‘soms twee tot drie verhoren per dag’ ondergaan.57 De procedures maakten op veel gevangenen een diepe indruk.58 Commandanten als de SS-kapitein Friedrich Schreiner veronderstelden terecht dat de Duitse inlichtingendienst in de verste verte niet te vergelijken was met wat de Amerikanen hier lieten zien: ‘Maar dat er zulke verhoorkampen in Duitsland zijn, waar krijgsgevangenen zo worden verhoord over politiek en de economische situatie van de betreffende landen waar de gevangenen vandaan komen, geloof ik niet. Ik kan me ook helemaal niet voorstellen dat ze daarin geïnteresseerd zijn. [...] Dat doen ze gewoon ter plekke [aan het front].’59 Korporaal Werner Henning heeft als griffier van een Duitse IC-afdeling60 zelf deelgenomen aan verhoren van geallieerde krijgsgevangenen aan het front en kon het alleen maar bevestigen: ‘Ze hebben hier een heel ander soort arbeidskrachten ter beschikking dan wij. Ze vormen zich hier een beeld van de hele staatsinrichting, daar waren wij niet in geïnteresseerd, wij hadden geen tijd voor dat soort wissewasjes. Daar hadden we ook de mankracht niet voor. Denk je dat bij ons vingerafdrukken werden genomen en pasfoto’s gemaakt?’61

Dat het een bijzondere plek was waar ze zich bevonden, kon eigenlijk niemand ontgaan. De meesten voelden zich fair behandeld, ze genoten van het voedzame eten en het relatief comfortabele onderkomen. Sommigen meenden zelfs: ‘Het is weliswaar een gat, maar beter kun je het eigenlijk niet treffen.’62 Andere gevangenen reageerden met een diep wantrouwen. De soldaat Helmut Engelbrecht verklaarde tegenover zijn medegevangenen: ‘Ik heb het jullie meteen al gezegd, het is een schroothoop, maar dan een Amerikaanse. De Russen laten je gewoon verhongeren, en dan een koude douche, een hete douche, koude douche, hete douche tot je half krankzinnig bent en alles vrijwillig vertelt, en hier proberen ze het met achterbakse fratsen, van voren mooi en van achteren met de mooiste middelen, met afluisterapparatuur en weet ik veel wat voor andere rotzooi.’63 Ook Alfred Andersch en zijn celgenoot Heinrich Balcerkiewicz vroegen zich onmiddellijk na hun aankomst af of het kamp wel beantwoordde aan de richtlijnen van de Geneefse conventie.64

Veel van wat zich in Fort Hunt afspeelde, was inderdaad niet legaal, maar in vergelijking met de volkenrechtelijke vergrijpen van de Duitsers ging het overwegend om vergeeflijke zonden. Een overtreding van het volkenrecht was dat de direct ingevlogen gevangenen niet werden geregistreerd tot ze het kamp weer verlieten.65 In Duitsland golden de mannen zo lang als vermist of dood, tot de voorgeschreven registratie in orde werd gemaakt. De voor de krijgsgevangenen verantwoordelijke provost marshal general wees er weliswaar op dat die regeling in strijd was met de Geneefse conventie,66 maar de verantwoordelijken negeerden die mededeling opzettelijk.67 Er bestond in die tijd geen uitdrukkelijk volkenrechtelijk verbod tegen het afluisteren van krijgsgevangenen. Zoals ook bekend was in Fort Hunt, schond men hoogstens de ‘Standards of civilized behaviour’, maar de waarde van het ‘nieuwe wapen in de moderne oorlogvoering’ woog zwaarder dan de aanvankelijke bedenkingen.68 Met de regels van het volkenrecht nam men het in Fort Hunt toch al niet erg nauw. Volgens de geldende conventies mochten krijgsgevangenen er niet toe worden gedwongen meer dan hun persoonlijke gegevens te verstrekken. Aan de naleving van dit internationale voorschrift werd geen grote waarde gehecht. Dit gaf een medewerker van ONI eind 1942 in een les over ondervragingstechnieken mee aan zijn leerlingen: ‘Het is een internationaal gebruik om bepaalde informatie te verstrekken – naam, leeftijd, dienstnummer, woonplaats of thuishaven. Wij maken ons daar niet zo druk om, want veel van onze gevangenen weten niet zo goed wat er in Genève is afgesproken en als jullie kunnen suggereren of zelfs zeggen dat van hen wordt verwacht dat ze meer dan dat vertellen, doen we dat en proberen we zoveel mogelijk uit ze te krijgen als we kunnen.’69 Een andere methode ging nog verder: in de begintijd van de Interrogation Centers werden enkele gevangenen onder dwang drugs toegediend! De ondervragingsofficier commander Cecil Coggins verklaarde dat in antwoord op een vraag na een lezing:70

V: Hoe zit het met door drugs veroorzaakte shocks?

A: Ja, dat hebben we geprobeerd.

V: Met scopolamine?

A: Ja, en met morfine, cocaïne, verschillende combinaties van drugs. Het kan veelbelovend zijn, ik weet het niet. Het probleem is dat er soms reacties optreden. Je verwacht dat die vent normaal reageert, maar in plaats daarvan gaat hij uit zijn dak en komt niet meer tot bedaren. Dat is een probleem. Ik laat het liever aan een arts over om daar iets over te zeggen. Ik geloof niet dat het heel succesvol was. De FBI doet het niet meer, zelfs de politie van Chicago niet. Maar het is een fascinerende kwestie en het is verleidelijk ermee te experimenteren.

Al snel werden de experimenten gestopt.71 Andere ideeën, zoals het voorstel om gevangenen middels hypnose tot bekentenissen te bewegen, werden door de leiding bij de MIS en ONI afgewezen, omdat die methoden niet de gewenste resultaten opleverden en men voor zulke volkenrechtelijke vergrijpen terugdeinsde.72 Van één bepaalde, in volkenrechtelijk opzicht dubieuze methode wilden de inlichtingendiensten in Fort Hunt niet afzien: het voortdurend onder druk zetten van hun gevangenen. De medewerkers van de geheime diensten bezaten een heel repertoire aan trucs om de Duitsers in verhoren aan het praten te krijgen. Sommige gevangenen werden zelfs op basis van verzonnen beschuldigingen met de elektrische stoel gedreigd als ze weigerden mee te werken.73 Een favoriete methode werd ‘de Russische behandeling’ genoemd74: Amerikaanse ondervragers verkleedden zich als Russische politiek commissarissen en spiegelden de gevangenen met een Russisch accent een deportatie naar Siberië voor. De negentienjarige marconist korporaal Heinrich Speyer van de U-856 vertelde zijn celgenoten, nog duidelijk onder de indruk van de behandeling die hij had ondergaan:

S: Ze eisten dat ik ondertekende. [...] Ja, zei hij, daar staat in dat ik niets wilde zeggen en dat ik vrijwillig vijfentwintig jaar naar Rusland zou worden gestuurd. [...] En die ene, die zich commissaris noemde, toen hij wegging legde hij zijn hand op mijn schouder en zei: ‘Ivan Ipanovitsch adviseert je te tekenen. Je zult Ivan Ipanovitsch nog wel leren kennen.’ Man, o man. Ik voelde me niet erg op mijn gemak, dat kan ik jullie wel vertellen. [...] En toen zei hij: ‘Nu zult u Rusland pas echt leren kennen. We zullen uw ogen met schijnwerpers uitbranden.’ Je had hem moeten zien: Sherlock Holmes de Tweede. Hoed naar achteren geschoven, pijp in de mond, kraag omhoog, zo kwam hij binnen.75

Meestal hadden de ondervragers succes met zulke methoden. Ook de kapiteins Borchert en Hershberger slaagden in hun opzet bij de jonge marconist korporaal Wilhelm Wilbertz van de U-203: De gevangene ‘stortte volledig in nadat hij keer op keer tot beantwoorden van de gestelde vragen was geprest’.76 De dreigementen waren niet meer dan bluf – zodra ondervragers vaststelden dat een gevangene in zijn zwijgen volhardde, lieten ze hem eenvoudigweg afvoeren uit Fort Hunt, weliswaar niet naar Siberië, maar naar een regulier krijgsgevangenkamp. Maar gevolgen hadden hun trucs wel: in zeker twee gevallen deden gevangenen een zelfmoordpoging. Een ervan had een dodelijke afloop. De vertwijfelde U-bootkapitein Werner Henke klom in een prikkeldraadversperring om zich door bewakers te laten neerschieten.77 De methoden hadden effect. Weliswaar voelden de meeste Duitsers zich veilig in Amerikaanse gevangenschap en was hun beeld van de Amerikanen positief, maar tot uitlevering van gevangenen aan de Sovjet-Unie achtten ze de Amerikanen absoluut in staat. Ook Alfred Andersch was ervan ‘onder de indruk’ en geloofde het: ‘Wie nationaalsocialistische voorkeuren toont, wordt naar Rusland afgevoerd. De anderen blijven in Amerika.’78 In Fort Hunt hoefde bijna niemand voor zijn leven te vrezen, maar die geruchten bevorderden onder de moeilijk in te schatten omstandigheden in het geheime kamp wel de bereidwilligheid van de geïnterneerden.

Spraakzaamheid

Harde verhoormethoden bleven een uitzondering in Fort Hunt. De interrogation officers gaven de voorkeur aan subtielere methoden. Een typisch voorbeeld waren ‘levendige’ ondervragingen.79 Soms leken de gesprekken zelfs bijna op vrijmoedige discussies.80 Niet zelden kwamen gevangenen uit de verhoorruimten en vertelden ze hun celgenoten wat voor een ‘geschikte vent’ de ondervrager was.81 Ook Alfred Andersch was onder de indruk van de manier waarop zijn ondervrager hem had bejegend. Na de terugkeer in zijn cel jubelde hij bijna: ‘Hij heeft een heel goede indruk van mij gekregen [...] Gaf me een hand toen ik binnenkwam.’82 Manieren om de verhoorkandidaten ‘mild te stemmen’83 waren heel eenvoudig. Vaak werden de gevangenen tijdens verhoren gewoon ‘overladen met bier, kranten en sigaretten’.84 Gecombineerd met de bedekte dreigementen leidde deze toegevende ondervragingstechniek ertoe dat de meerderheid van de soldaten van de Wehrmacht bereid was te praten, deels zelfs meer informatie verstrekte dan het hoogstnodige. Dit beeld wordt bevestigd door talloze ondervragingsrapporten, maar ook door de voorbedrukte kaften ervan, waarop de ondervragers een inschatting van hun ondervraagden konden geven. Het vakje ‘CO-OP’ voor de bereidwilligheid van de betreffende persoon, werd in 900 voorkomende gevallen meer dan 600 keer aangevinkt. De overige dertig procent gedroeg zich kennelijk anders.

Hier openbaart zich iets wat in de volgende hoofdstukken regelmatig zal blijken: de Wehrmacht beschikte over een harde kern van soldaten die zelfs in gevangenschap niet af te brengen waren van hun militaire principes en hun trouw aan het nationaalsocialistische regime. De soldaten reageerden op zeer uiteenlopende manieren op de verhoren. Sommigen spraken zonder enige terughoudendheid, dicteerden hun ondervragers technische details over Duitse apparatuur, maakten schetsen van verblijfplaatsen van militaire objecten in het vaderland of maakten technische tekeningen van hun wapensystemen. De een deed het uit opportunisme, de ander uit afkeer van het nationaalsocialisme. Aan de andere kant van het spectrum stonden leden van de Wehrmacht die iedere medewerking weigerden – ze verwezen trots op hun ‘plicht als soldaat’85 en werden meestal snel weer uit Fort Hunt afgevoerd.86 De meerderheid van de soldaten bewandelde een middenpad tussen beide extremen. Velen probeerden door beperkte verklaringen de druk van hun ondervragers te verlichten zonder daarbij ‘landverraders’ te worden.87

Het kwam zeker voor dat de soldaten in verhoren meer prijsgaven dan ze van plan waren – achteraf moesten ze zichzelf vaak geruststellen dat ze ‘geen verraad’ hadden gepleegd.88 Het was in elk geval hun voornemen om tot een bepaalde grens te gaan in hun verklaringen, of ze dat volhielden of niet. De meesten lieten zich leiden door het principe dat de soldaat Willi Zerrweck in de parafrase van de meeluisterende monitor aldus formuleerde: ‘Zerrweck denkt dat het oké is om zijn politieke opvattingen prijs te geven, maar geen militaire informatie.’89 Dat was typerend: verklaringen over onderwerpen die voor hen ‘geen militaire geheimen’ omvatten, leken de Wehrmachtsoldaten over het algemeen onschuldig.90 Zaken als hun leven in de burgermaatschappij, hun militaire loopbaan en hun politieke opvattingen gaven de meeste soldaten min of meer bereidwillig prijs – die beschouwden ze niet als ‘belangrijk voor de oorlog91’. Problematisch werden hun verklaringen voor hen pas als die harde militaire feiten betroffen, zoals commandostructuren, tactiek of wapentechnologie. De negenentwintigjarige Robert Brauch bijvoorbeeld weigerde halsstarrig tegen de interrogation officer het nummer van de divisie waarbij hij diende te zeggen.92 Afgezien van ‘militaire zaken’ in engere zin, had hij in het verhoor verder ‘alles verteld’, van zijn militaire loopbaan tot zijn loyaliteit ten opzichte van Hitler en het nationaalsocialisme.93 Over zulke onderwerpen spraken de Wehrmachtsoldaten met een verbazingwekkende openhartigheid. De meerderheid vond het ook niet nodig om de ondervragers naar de mond te praten. Sommigen vonden weliswaar dat een leugentje om bestwil raadzaam was als het ging om vragen als wie ‘de beste soldaat’ was. ‘Dan moet je natuurlijk zeggen: “De Amerikanen” – en in Engelse krijgsgevangenschap: “De Engelsen”,’94 maar de meeste Wehrmachtsoldaten deden dat juist niet.

In de opiniepeilingen gebaseerd op de morale questionnaire deden rond de vierhonderd Duitse krijgsgevangenen uitspraken over de gevechtskracht van de verschillende partijen in de oorlog, en daarbij schatten ze de Amerikaanse GI’s merendeels lager in dan de Britten, iets minder sterk dan de Russen en veel minder dan hun eigen strijdkrachten.95 Ze beoordeelden het leger waar de mensen tegenover hen deel van uitmaakten, dus als het slechtste leger! Ook deden de Wehrmachtsoldaten geen pogingen de Amerikanen hun wereldbeschouwelijke standpunten te verhelen. Zo zei bijvoorbeeld de eenentwintigjarige parachutist Joseph Wöhrmann, die lid was van de NSDAP en een voormalig HJ-lid, tegen zijn celgenoot: ‘Als ze mijn politieke overtuigingen willen weten, zeg ik het ze recht voor hun raap.’96 De sergeant van de Bergjagersdivisie, August Teschl, huldigde dezelfde opvatting: ‘Ik ben een nazi, dat heb ik ze ook meteen gezegd, wat willen ze nog meer? Ik heb ook bij de SA gezeten. Als je nazi bent, moet je daarvoor uitkomen. Ik hoef me niet te schamen voor wat ik doe.’97 En inderdaad, in de politieke ondervraging waaraan Teschl in Fort Hunt werd onderworpen, verklaarde hij zonder enige terughoudendheid een aanhanger van Hitler en het nationaalsocialisme te zijn en bekende hij ook zijn lidmaatschap van de NSDAP en de SA.98 De Wehrmachtsoldaten reageerden in de morale questionnaires tegenover hun Amerikaanse ondervragers in het algemeen niet veel anders dan tegenover hun kameraden in de cel. Daarvoor was geen aanleiding. Na politieke ondervragingen keerden zij terug in hun cel en vonden vaak dat het ‘eigenlijk niets voorstelde’,99 ze hadden ‘alleen algemene zaken besproken’.100 Als in de verhoren ‘politiek’ ter sprake kwam, zochten ze daar niets achter.101 Omdat dit voor de meeste Wehrmachtsoldaten gold, zijn hun politieke opvattingen in de Amerikaanse verhoorrapporten nauwelijks vertekend vastgelegd. De Morale Questionnaires zijn zo een uiterst betrouwbare bron geworden voor de opvattingen binnen de Wehrmacht van 1944 en 1945.

Een andere vraag is hoe betrouwbaar de bronnen de denkwereld van de Wehrmachtsoldaten weerspiegelen. Waren de gevangenen in Fort Hunt zich ervan bewust dat ze werden afgeluisterd? Na bestudering van duizenden gespreksverslagen ontstaat een duidelijk beeld: een enkeling vermoedde het, velen bespraken de mogelijkheid, maar de meesten konden het zich niet voorstellen en bijna niemand hield er rekening mee tijdens gesprekken in de cel. Vaststaat dat enkele leden van de Wehrmacht rotsvast overtuigd waren van het feit dat ze afgeluisterd werden. Af en toe maakten ze er zelfs een grap van, door de verborgen ‘kameraad afluisteraar’ direct aan te spreken.102

Walter Bartoleit, een functionaris van de buitenlandse NSDAP-organisatie in Barcelona, deed het eerder uit vertwijfeling. Begin mei 1944 hield hij een korte redevoering tegen de onzichtbare Amerikanen – om zich te verweren tegen verzonnen spionageaanklachten waarmee de ondervragers hem onder druk probeerden te zetten:

B: ik begrijp het, gentlemen. Ik verzoek u slechts om één gunst: jullie zien dat ik maar een eenvoudige koopman ben, vervuld van goede Duitse ideologie. Niet meer en niet minder. Ik ben geen Gestapo-agent. Ik wil niets met ze te maken hebben, dat interesseert me niet. Ik heb jullie gezegd en ik zeg het hier nog een keer dat ik, voor zover ik weet, van mijn leven nooit in de belangstelling van de Gestapo heb gestaan. Ik ben niet wat jullie denken: ik ben geen agent. Dat is een idioot idee, dat zich in jullie hoofden heeft vastgezet. Jullie moeten daarvan af. Hoewel jullie me vriendelijk behandeld hebben, smeek ik jullie daarom: laat me vrij uit deze moderne gevangenis.103

Sommigen schatten verbazingwekkend nauwkeurig in hoe Fort Hunt functioneerde. Kolonel Otto von Gusovius bijvoorbeeld, die kort tevoren nog bij het Oppercommando van de Wehrmacht had gediend. Het drong pas relatief laat tot hem door dat hij en zijn celgenoten er ‘helemaal geen rekening mee gehouden’ hadden. ‘Deze ruimte is perfect geschikt om zoiets te verstoppen. Dat is toch logisch. Sluit één, twee mannen samen op, die praten wel.’104 Een enkeling doorzag zelfs het monitoring-systeem in Fort Hunt. De tweeëntwintigjarige U-boot-luitenant-kolonel Peter Leffler uit Braunschweig legde het zijn sceptische celgenoot Lenz uit:

Lef: Die laten grammofoonplaten meelopen met ons gesprek.

Len: Nee, dat geloof ik niet. Grammofoonplaten, dat kost bergen geld.

Lef: Hoezo, wat kost dat nou, grammofoonplaten snijden?

Len: Luister, theoretisch is het denkbaar, maar in de praktijk is het lastig. Moet je je voorstellen. We zitten hier heel lang samen, en dan loopt er een grammofoonplaat mee, tussen de 12 en 15 uur.

Lef: Nee, er zit iemand bij, die luistert mee, en zodra het interessant wordt, zet hij hem aan.

Len: Op die manier, natuurlijk... Nou ja.

Lef: Ik ben in Danzig een keer in het Haus des Rundfunks geweest. Die kamers daar zien er ook zo uit, precies zo.105

Niet toevallig koesterden vooral officieren hun verdenkingen, mannen met specialistische technische kennis, of soldaten die in de Wehrmacht in aanraking waren gekomen met de methoden van de inlichtingendienst, zoals technische medewerkers of tolken.106 Maar net als bij de hierboven geciteerde U-bootofficier stuitten ze bij hun gesprekspartners voornamelijk op ongeloof. Zo reageerde een eenvoudige infanterist op de verhalen van zijn celgenoot: ‘Waar is die ingebouwde microfoon? Waar zit dat ding? [...] Je droomt, sprookjes.’107 Juist datgene wat luitenant-kolonel Leffler zo goed had doorzien, konden de meeste Wehrmachtsoldaten zich niet voorstellen. Een luitenant van de marine was volkomen zeker van het feit dat zoiets onmogelijk was: ‘Hier? Nee, er zijn geen microfoons, dat weet ik. [...] Luister eens, dan moet er een man de hele dag zitten, die moet de hele tijd meeluisteren. Of ze moeten het via de radio op grammofoonplaten zetten. Dat gaat niet, dat kunnen ze niet.’108 De meeste gesprekken onder gevangenen over het bestaan van afluisterkampen leidden tot de conclusie: ‘Hier zijn geen microfoons.’109

Hoe dan ook, de meeste geïnterneerden hielden met die mogelijkheid geen rekening tijdens hun gesprekken, of ze nu in het bestaan van verborgen microfoons geloofden of niet. Zelfs degenen die verdenkingen koesterden, dachten er vaak niet aan als ze in een gesprek verwikkeld waren. Een voormalige vliegtuigmecanicien vertelde zijn celgenoot pagina’s lang tot in detail over vliegtuigtypen en wapentechniek.110 Tussendoor schoot hem te binnen hoe het zou zijn ‘als ze ons nu zaten af te luisteren’, maar het weerhield hem er niet van precies die specialistische kennis te spuien die de Amerikanen van hem hoopten te horen. Op dezelfde manier gedroegen vier bemanningsleden van de U-841 zich, die in Fort Hunt uitvoerig spraken over hun belevenissen tijdens hun laatste tocht. Ze gaven talrijke technische details prijs, zoals de duikdiepte, waardevolle informatie voor de US-Navy.111 Midden in het gesprek sprak een van de vier plotseling zijn ‘wantrouwen’ uit dat er ‘microfoons ingebouwd’ konden zijn. De verraste reactie van zijn kameraad was symptomatisch: ‘Daar hou je helemaal geen rekening mee.’ Meteen daarna namen de mannen de draad van het gesprek weer op. Twee infanteriesoldaten beklopten zelfs de muren en waren ervan overtuigd: ‘De muren hebben oren.’112 Toch praatten de mannen over alles wat ze te binnen schoot: over hun ‘wereldbeschouwing’, de ‘Lebensraumpolitiek’ van de ‘Führer’, over de ‘mekkeraars’ in Duitsland ‘die tegen het nationaalsocialisme zijn’, tot aan hun ervaringen tijdens de gevechten in de ‘granaattrechters’ aan het front.113 Ze maakten zich zelfs vrolijk over de leugens die ze tijdens de verhoren verkochten, terwijl de Amerikanen meeluisterden: ‘Hij vroeg me welke compagnie, toen zei ik: “12de Compagnie, 1ste Bataljon (lacht)”.’114

Als de geïnterneerden al uit argwaan onderwerpen vermeden, gold dat hooguit voor enkele zaken. Hooguit werden ze voorzichtig bij gespreksonderwerpen waarvan ze dachten dat daarbij sprake was van militaire ‘geheimen’ – de meeste andere gespreksonderwerpen werden als zo ‘normaal’ beschouwd dat ze het zelden nodig vonden voorzichtigheid te betrachten.115 Een enkele keer letten ze er misschien op de naam van hun commandant niet te noemen of de vuursnelheid van de MG 42. Hun mening over Hitler of hun ervaringen aan het front deelden ze daarentegen vrijuit. De soldaten hadden echt veel minder moeten communiceren als ze hadden willen voorkomen dat hun opvattingen en ideeën minder duidelijk uit de afluisterverslagen zouden blijken. Maar dat deden ze niet, integendeel, hun openheid ging zo ver dat ze zelfs oorlogsmisdaden niet uit de weg gingen. Sommigen belastten daarmee zichzelf. De SS-sergeant Fritz Swoboda vertelde zijn celgenoot bijvoorbeeld spontaan hoe hij aan het westelijke front met zijn mannen weerloze Amerikaanse krijgsgevangenen had vermoord.116 Hij was zich er totaal niet van bewust dat hij werd afgeluisterd – daar dacht hij even later pas aan:

S: Zouden in deze kamers microfoons zijn verstopt?

K: Tsja, je weet het niet. Ik heb niets te verbergen.

S: Ik dacht het maar even. Eigenlijk geloof ik het niet.117

De Wehrmachtsoldaten beschouwden hun cellen in Fort Hunt als vrijplaatsen voor vertrouwelijke gesprekken. Een van de sterkste aanwijzingen voor die opvatting is het contrast tussen hun gedrag tijdens verhoren en hun houding tegenover medegevangenen. Veel militaire informatie die ze voor hun ondervragers verzwegen, deelden ze met hun celgenoten.118 Als de mannen na het verhoor terugkeerden naar hun cellen, namen ze de gestelde vragen en hun antwoorden vaak met hun kameraden door. Daarbij deelden ze vaak precies die informatie die ze tijdens het verhoor hadden verzwegen, en gaven die op die manier op een presenteerblaadje aan de dienstdoende monitors. Luftwaffepiloot Sylvester Hansen gaf bijvoorbeeld in een gesprek alles prijs waarover hij even tevoren nog had gelogen:

H: En toen vroeg hij me een aantal namen. Kent u Heine niet? Heine is commandant van KG 40.119 En ik zei: Nog nooit van gehoord. Kent u Kaschinsky niet? Zou kunnen. Kent u iemand die Borchmann heet? Nee, geen idee. En toen vroeg hij mij naar het kenteken van het vliegtuig. En ik zei: dat weet ik niet meer. Toen vroeg hij: weet u nog het eskadernummer? Ja, zei ik, dat was XP. En wat voor embleem had het eskader? Dat heb ik hem eerlijk verteld. Dat is Saturnus, een echte Saturnus. Toen vroeg die andere weer: Met wat voor wapenrusting werd de 177 gevlogen?

G: Wat is dat?

H: Wapenrusting, er zijn drie mogelijkheden. Als torpedojager, als bommenwerper en als verkenningstoestel. Dat wilde hij weten. Ik zei: Geen idee, ik weet het niet.120

Zo functioneerde het intelligence-werk in Fort Hunt: als de Amerikaanse ondervragers de informatie over piloten van het 40ste eskader, of over versies van de Heinkel 177 nog niet kenden, hadden ze er nu tenminste een idee van. De ondervragers deden hun best geen aanwijzingen te geven dat de soldaten in de cellen werden afgeluisterd. Vaak overlegden de soldaten uitgebreid hoe ze zich gedurende de verhoren zouden opstellen en van welke leugens ze zich zouden bedienen, terwijl de Amerikanen meeluisterden. Uiteraard gingen ze er daarbij van uit dat ze niet werden afgeluisterd. Hoe zou iemand als Luftwaffepiloot Manfred Gromoll anders aan zijn celgenoot hebben kunnen vragen om zijn leugens niet aan de Amerikanen te verraden? ‘Wat ik je hier vertel, daarvan mag je ze niets vertellen. [...] Ik heb het gewoon volgehouden, hoewel ik, omdat ik vlieginstructeur ben, toch een hogere opleiding moet hebben gehad, zei hij. Toen heb ik gezegd dat ik vijf jaar middelbare school heb gehad. Verdomme, nu moet ik dat blijven volhouden.’121 Voortdurend vertellen de Duitsers in de cellen elkaar hoe ze de Amerikanen in het verhoor in de maling zullen nemen.122 Een duidelijker bewijs hoe weinig de meeste krijgsgevangenen zich bewust waren dat ze werden afgeluisterd, is niet mogelijk. De drang hun ervaringen te delen was sterker dan iedere vorm van voorzorg. Dat constateerde ook de leiding van Fort Hunt. Ze schreven het succes van hun kamp enerzijds toe aan de vertrouwelijke omgang onder de Duitsers en anderzijds aan de slechte voorbereiding op gevangenschap van de Wehrmachtsoldaten.123 Maar doorslaggevend leek uiteindelijk de ‘nieuwsgierigheid’ en de behoefte aan ‘uitwisseling van ervaringen’ die de Amerikaanse medewerkers bij hun gevangenen vaststelden.124 De meeste afluisterrapporten uit P.O. Box 1142 bevestigen die observatie en juist dat maakt ze tot zo een waardevolle bron voor het onderzoek naar de mentaliteitsgeschiedenis van de Wehrmacht: de Duitse soldaten schuwden geen enkel onderwerp.

Dat de mannen met elkaar spraken, ligt voor de hand. Niet alleen omdat ze in de cellen van het kamp op elkaar waren aangewezen, maar ook uit kameraadschap. De soldaten traden elkaar met het volste vertrouwen tegemoet – dit hoorde bij de gebruikelijke omgangsvormen en maakte deel uit van de militaire groepscultuur. Snel vriendschap sluiten met nieuwe kameraden was ze tijdens de opleiding al ingeprent.125 Ze waren daar in de Wehrmacht al mee vertrouwd geraakt, en gingen daarom in Fort Hunt niet anders met elkaar om – het is in talloze rapporten te merken. Meestal werden in de cellen mannen bij elkaar gezet die elkaar nog niet kenden. Toch raakten ze onmiddellijk met elkaar in gesprek: van smalltalk bij de eerste kennismaking ging het gesprek dan al snel over op diepgravender onderwerpen.126 Het duurde meestal niet lang voor er vertrouwelijke informatie werd uitgewisseld. Er werd meer rekening gehouden met spionnen dan met de mogelijkheid dat ze werden afgeluisterd, maar vreemd genoeg was van wederzijds wantrouwen maar zelden sprake.127 In één uitzonderlijk geval was de vertrouwelijkheid zo groot dat het tot seksuele handelingen leidde – de monitor geloofde zijn oren niet en noteerde geschokt: ‘[They] engage in homosexuality!!!’128 Typerender voor de homofobe mannencultuur van het leger was iets heel anders, namelijk het geklets over vrouwen, seks en bordeelbezoek.129 De mannen benadrukten daarmee niet alleen hun masculiniteit, maar ook hun heteroseksualiteit, want die gold als de onwankelbare basis van de kameraadschap.130 Kameraadschap hield anderzijds niet in dat de mannen niet van mening mochten verschillen. Lang niet alle gesprekken in Fort Hunt eindigden harmonisch. Kenmerkend was echter ook hier dat men in geval van twijfel het onderwerp eerder liet rusten dan dat de meningsverschillen tot op het bot werden uitgevochten.131 Dat de soldaten op grond van hun opvattingen over kameraadschap zo open met elkaar omgingen, verrijkt de inhoud van de afluisterrapporten. Tegelijkertijd zijn de gesprekken zelf een blijvende herinnering aan de kameraadschapscultuur binnen de Wehrmacht.

Het meest spraken de soldaten uiteindelijk over hun eigen situatie. Dit blijkt als men de rapporten onderzoekt op de meest voorkomende gespreksonderwerpen. Over nauwelijks iets werd meer gesproken dan over de omstandigheden waaronder zij zich op dat moment in het afluisterkamp bevonden: over hoe ze door de Amerikanen werden behandeld, de onderkomens en bijzonder uitvoerig over de verhoren. Met name hierover vullen de gesprekken pagina na pagina. Zo praatten de achttienjarige soldaten Otto Jahn en Hans Heyer in Fort Hunt door het raam en de muur van hun aangrenzende cellen:

J: Ik zal je eens wat zeggen: ze kunnen je echt niks maken, want het is allemaal dubbelzinnig. Als ze je hier executeren en het wordt bekend, dan schieten wij tien anderen neer. Dus neerschieten doen ze je niet. Ze houden je hier alleen vast, misschien krijg je een paar dagen niets te vreten, maar van executeren is geen sprake. Ze bedreigen je er wel mee, maar ze zullen het niet doen, daar geloof ik niets van.

H: Heb jij hier hongergeleden?

J: Nou en of. Maar je weet toch. Een olifant overleeft alles.

H: Ja. Tjonge, had ik maar iets te roken.

J: Ik heb niets, anders had ik je graag iets gegeven.

H: Heb jij sigaretten gekregen, in de tijd dat je hier zit?

J: Nee.

H: Ik al twee keer, twee pakjes. Maar ik heb mijn trots nog.

J: Waren we maar weg uit deze klotezooi, terug in Duitsland. [...]

H: Ze krijgen niets uit me. Ze kunnen me hier een jaar vasthouden, dan weten ze net zoveel als nu. En ondertussen loopt de oorlog af en moeten ze me vrijlaten.

J: Weet je, vannacht werd ik plotseling wakker en dacht ik hela, wat is hier aan de hand? Ik droomde dat ik thuis was. Ik zag alles helder en duidelijk voor me.

H: Pas op! (bewaker loopt langs)

J: Hij is weer weg. Je moet hier zo voorzichtig zijn als een lynx.

H: Ja, ja. [...]

J: Doe het raam maar weer open.

H: Dan wordt het zo koud hier.

J: Bij mij is het net zo koud. Als je de verwarming beetpakt, blijf je eraan vastplakken, zo koud is het. Heb je honger?

H: Ach, het gaat.

J: Dat komt morgen en overmorgen.

H: Ja, dat zal wel. Wanneer hebben ze jou eruit gehaald?

J: Gisteren.

H: En sindsdien niet meer?

J: Nee, hij vroeg me of ik naar een nazi- of een antinazikamp wilde. Toen heb ik gezegd dat het niets uitmaakte. Hij kon doen wat hij wilde. En toen heeft hij me hier laten opsluiten. Nou ja, je mag het hoofd niet laten hangen. We mogen God danken dat we er nog zo goed vanaf gekomen zijn.

H: Ja, ik heb geluk gehad.

J: Ik ook.132

Wat achteraf triviaal lijkt, was voor de gevangenen uiterst relevant: hun lichamelijk welzijn, voldoende eten, verwarming, sigaretten, het doorstaan van de verhoren. Dat zulke dagelijkse beslommeringen zo vaak in de afluisterrapporten voorkomen heeft enerzijds een uiterst simpele reden. Dat was tenslotte de methode in Fort Hunt: steeds als de gevangenen over de verhoren spraken, luisterden de monitors extra aandachtig. Want net als in het hierboven geciteerde geval beloofde het een goede vangst als de mannen de onderwerpen die in de verhoren aan de orde waren gesteld, in de vertrouwde omgeving van de cel één voor één doornamen, maar nu op openhartige wijze. En toch, de frequentie van zulke gesprekken in de afluisterrapporten werd ook veroorzaakt door de behoefte aan contact van de gevangenen. De talloze gesprekken over die onderwerpen bewijzen hoezeer de Wehrmachtsoldaten in het hier en nu leefden. Niets hield hen zozeer bezig als hun actuele situatie. Ongetwijfeld was dat ook voor hun gevangenneming het geval. Hun manier van doen in de cellen van Fort Hunt weerspiegelde zonder enige twijfel hun preoccupaties tijdens hun actieve dienst in de Wehrmacht. Voor de soldaten stond in eerste instantie datgene op de voorgrond waarmee ze in de realiteit van alledag aan het front direct werden geconfronteerd – zichtbaar, hoorbaar en voelbaar. Hun denken cirkelde vooral om datgene wat voor het oplossen van hun situatie concrete betekenis had – abstracties bleven daarbij op de achtergrond.

Dit is typisch menselijk en bekend uit de psychologie: alertheid is een groot goed als men moet overleven. In het bewustzijn is daarom vooral datgene aanwezig wat op dat moment de grootste relevantie heeft. Voor de Wehrmachtsoldaten hield dat in: volledige concentratie op overleven, op het verrichten van de juiste handelingen en acties tijdens de gevechten, op de juiste houding ten opzichte van meerderen en kameraden. Politiek en wereldbeschouwing waren daaraan ondergeschikt. Zoals in het volgende hoofdstuk zal blijken, wil dit niet zeggen dat de ideologie geen enkele invloed op de Wehrmachtsoldaten had.

III

Ideologie

November 1943, Fort Hunt: sleutels rinkelen, de deur van cel 7 zwaait open. Nieuwsgierige blikken, een begroeting, het schudden van handen, ontspannen gebabbel – een van de vele ontmoetingen tussen soldaten in het geheime kamp aan de Potomac. Ze hebben elkaar nog nooit eerder gezien. Deze keer ontmoet de zevenendertigjarige korporaal Heinrich Ries uit Neunkirchen de drieëntwintigjarige onderofficier Berthold Elke uit Wanne-Eickel. Zoals altijd ontstaat een spontaan gesprek, de kameraden zijn het zo gewend in Hitlers Wehrmacht. Verder hebben beide Duitsers nauwelijks iets gemeen. Van hun leeftijd tot hun opleiding, van hun militaire ervaringen tot hun politieke opvattingen – werelden scheiden Ries en Elke. Ries is opgegroeid in de Weimarrepubliek, Elke in het Derde Rijk. Ries is katholiek, Elke protestants. Ries heeft een academische graad, Elke is elektricien. Ries diende bij de luchtafweertroepen, die weinig aanzien binnen de Wehrmacht genoten, Elke meldde zich vrijwillig voor de elitaire U-boottroepen. Ries werd door de Amerikaanse ondervragers bestempeld als ‘antinazi’, Elke onmiddellijk als ‘nazi’, maar dit maakt hun ontmoeting nog niet meteen tot iets bijzonders – als spiegel van de maatschappij verenigde de Wehrmacht nog wel sterkere tegenstellingen dan deze.

Het gesprek tussen Ries en Elke klinkt dan ook volkomen authentiek, maar is het niet. Als de mannen zich aan elkaar voorstellen, noemt Ries niet zijn echte naam. In plaats daarvan stelt hij zich voor als ‘Johann Möllinger’. De geheimzinnigheid heeft een eenvoudige reden: Ries hoort bij de Duitse krijgsgevangenen die door de Amerikaanse inlichtingendienst zijn geworven als celspion, als ‘stool pigeon’. Waar Elke tijdens de verhoren verbeten bleef zwijgen, vertelde Ries de Amerikanen alles wat zij wilden weten, ook over zijn medegevangenen.