-

Liao Yiwu

GOD IS ROOD

Het geheime verhaal over het voortbestaan en de bloei van het christendom in communistisch China

Uit het Chinees naar het Engels vertaald door Wenguang Huang

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2012 Liao Yiwu

© 2012 Nederlandse vertaling Wybrand Scheffer

Oorspronkelijke titel God is Red

Oorspronkelijke uitgeverij Harper Collins

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagbeeld Our Lady of China, John Lu Hung-Nien

Verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2344 1

e-ISBN 978 90 450 2345 8

D/2013/0108/703

NUR 320/706

www.atlascontact.nl

-

Opmerkingen van de Engelse vertaler

Liao Yiwu is de meest gecensureerde nog levende schrijver in hedendaags China. Door zijn heldendicht ‘Massacre’, dat hij in 1989 schreef als reactie op de bloedige onderdrukking door de Chinese overheid van het protest op het Tiananmen-plein, belandde hij vier jaar lang in de gevangenis. Zijn boek The Corpse Walker: Real Life Stories, China from the Bottom Up (2008), waarin hij de levens beschrijft van mensen die in de communistische samenleving buiten de boot zijn gevallen, is in China nog altijd verboden. Het Chinese gezag beschouwt zijn werk als subversief omdat hij zich daarin kritisch uitlaat over het socialistische systeem.

Liao laat zich door de vijandige houding in eigen land niet uit het veld slaan en blijft zijn nieuwsgierigheid de vrije loop bieden. In God is rood richt hij zijn aandacht op een in het Westen lang verborgen gebleven, en een tot op de dag van vandaag controversieel terrein: de heropleving van het christendom in China. De World Christian Database schat dat China 70 miljoen praktiserende christenen telt, wat neerkomt op 5 procent van de totale bevolking. In een openlijk atheïstische samenleving is het christendom daarmee de grootste formele religie van China.

Dit aantal zal veel westerlingen verbazen, omdat zij China eerder vereenzelvigen met wierook brandende boeddhisten en taoïsten, pragmatische confucianisten, het rode vaandel zwaaiende communistische atheïsten en geestelijk ambivalente aanhangers van het consumentisme.

Het christendom deed zijn intrede in China al in de zevende eeuw en de wetenschappelijke uitwisselingen van jezuïeten aan het hof van Kublai Khan zijn uitgebreid vastgelegd, maar de religie kreeg pas in de negentiende eeuw echt vaste grond aan de voet, want de verbeterde transportmogelijkheden en de ontsluiting van het binnenland boden hele hordes Europese missionarissen toen gelegenheid in het Middenrijk aan de slag te gaan. Tot de communistische machtsovername in 1949 werd die inheemse groei verder uitgebouwd door de plaatselijke Chinees-christelijke leiding, die in het buitenland was opgeleid dan wel door missionarissen was bijgeschoold. Volgens de China Soul for Christ Foundation telde de religie toen buitenlandse missionarissen na de communistische machtsovername in 1949 het land uit werden gezet 700.000 volgelingen.

Tot de dood van Mao Zedong, in 1976, werden Chinese christenen vaak gevangengezet of geëxecuteerd. De afgelopen jaren versoepelde de houding van de overheid ten opzichte van religie en maakte het christendom een explosieve groei door, maar de Communistische Partij is wel blijven proberen de christelijke beweging onder controle te houden door aan alle kerken de eis te stellen dat ze lid worden van de protestantse, patriottische Drie Zelf-Beweging dan wel het Chinese Patriottische Katholieke Verbond. De officiële krant China Daily berichtte in 2007 dat het land naar schatting 40 miljoen verklaarde protestanten en 10 miljoen katholieken telde; Beijing beschouwt het katholicisme als een aparte stroming, los van het algemene christendom. Een groot aantal Chinezen koos ervoor de politieke realiteit onder ogen te zien en hun religie binnen de door de overheid vastgestelde beperkingen te belijden, maar anderen verzetten zich daartegen: slechts God, en niet de Partij kon bepalen hoe zij hun geloof ondergingen. Zij wezen de ‘officiële’ kerken af en verzamelden zich, ondanks aanhoudende vervolging door het gezag, voor hun godsdienstoefeningen bij de gelovigen thuis. Men spreekt van de ‘thuiskerkbeweging’, en die beweging is nog steeds groeiende.

Liao’s belangstelling voor het christendom ontstond in juli 1988, toen hij in Beijing bij een vriend op bezoek was en kennismaakte met Xu Yonghai, een naar het priesterschap overgestapte neuroloog met een eigen, ondergrondse protestantse kerk. Het was Liao’s eerste kennismaking met een Chinese christen. De ontmoeting wordt beschreven in een verhaal met als titel ‘Het geheime bezoek’:

Uit de flarden die ik opving kon ik opmaken dat ze van plan waren verboden materiaal te gaan drukken. Yonghai was gespannen en keek elke paar minuten steels naar buiten om te zien of er daar iemand was. Toen hun gesprek afgelopen was boog Yonghai zich naar mij toe. ‘We moeten voorzichtig zijn,’ zei hij, ‘want ik denk dat Wenli’s huis afgeluisterd wordt.’ Ik knikte, ten teken dat ik het begrepen had.

Yonghai wilde dat Wenli hem hielp een publicatie voor de thuiskerkleden in Beijing te maken. Hij mocht mij blijkbaar wel, want even later praatte hij tegen mij honderduit over de verlossing aan de hand van God. Ik wist destijds maar weinig van het christendom en wat hij te zeggen had interesseerde me wel, maar diep vanbinnen keurde ik zijn bekeringsdrang af. ‘Ik ben geen kerkganger,’ zei ik uiteindelijk. Hij lachte. ‘Ik ga ook niet naar de kerk, want die worden allemaal door de overheid beheerd.’

Als kind van het Mao-tijdperk, toen alle religieuze praktijken verboden waren en het communisme rond de aanbeden en als halfgod beschouwde Mao als een nationaal geloof gold, bleef Liao altijd sceptisch ten aanzien van elke vorm van religie. Hij wist niet veel van het christendom, dat door de overheid al lange tijd als door buitenlandse imperialisten geimporteerde ‘geestelijke opium’ werd gedemoniseerd. Als schrijver die vanwege zijn kritische beschouwingen over de overheid al regelmatig in de gevangenis had gezeten had hij wel een uitgesproken mening over vrijheid van meningsuiting en godsdienstvrijheid. Hij was niet Xu’s geloofsovertuiging toegedaan, maar bewonderde wel diens moed.

Na terugkeer naar zijn woonplaats in Sichuan begon Liao een onderzoek naar het christendom in China en leerde hij van het bestaan van de ondergrondse christelijke beweging, waarvan Xu Yonghai een van de voormannen was.

Liao bleef contact met Xu onderhouden en voerde lange telefoongesprekken met hem over politiek en geloof, tot in 2004 Xu’s verbinding werd afgesneden – hij was gearresteerd terwijl hij in de zuidoostelijke Chinese provincie Zhejiang bij iemand thuis had gepredikt, en hij werd tot drie jaar gevangenisstraf veroordeeld.

De arrestatie van Xu versterkte Liao’s belangstelling voor christelijke zaken. Tijdens zijn volgende reis naar Beijing, in 2004, kreeg hij van een vriend, de schrijver en vooraanstaande christelijke activist Yu Jie, een dvd van een documentaire over Yuan Zhiming, The Cross: Jesus in China. De film vertelt het verhaal van de geschiedenis en de groei van het christendom in China en belicht een aantal van de eerste christelijke martelaren en individuele gelovigen die in het China van nu deel uitmaken van de thuiskerkbeweging. Het zien van die omvangrijke hoeveelheid filmopnames van grote christelijke bijeenkomsten was voor Liao een openbaring, en hij voelde zich verplicht de christelijke gemeenschap op te nemen in zijn bredere project over mensen die vandaag de dag in de marges van de Chinese maatschappij leven.

In december 2004 diende zich een kans aan. Liao dook onder in Yunnan nadat hij op de vlucht was geslagen voor agenten die zijn appartement hadden doorzocht terwijl hij bezig was met een reeks gesprekken met leden van de Falun Gong, een verboden pseudoreligieuze organisatie. In Lijiang maakte hij kennis met een Chinese christelijke arts (in dit boek slechts aangeduid met zijn familienaam Sun), die zijn lucratieve praktijk had opgegeven om in de afgelegen bergstreken van zuidwestelijk China missiewerk te verrichten. In het territorium waar Sun actief was leefden diverse etnische minderheden en hadden eerder al vroege Europese en Amerikaanse missionarissen het christelijke woord verspreid, en Liao vroeg Sun of hij met hem mee mocht op een tocht van een maand langs dorpen waar grote hoeveelheden leden woonden van de Miao- en Yi-volkeren, twee van de grootste etnische minderheden van China.

In die door hun isolement verarmde en door de moderne tijd grotendeels genegeerde etnische enclaves stuitte Liao op een levendige christelijke gemeenschap, een overblijfsel van het werk van westerse missionarissen uit het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Liao was een van de weinige buitenstaanders die men wenste te ontvangen.

Liao sprak christenen in een blinkend witte kerk die ‘trots tussen de bergtoppen stond, met prominent boven op de toren een rood kruis’. Hij was getuige van een gebedsbijeenkomst in een volgepakt huis met een binnenplaats, waar ‘dieren en mensen naast elkaar leefden en een harmonieus geheel vormden’. Tijdens diensten die meer op festivals leken hoorde Liao ongeletterde dorpelingen eloquent van hun liefde voor God getuigen.

Veel mensen die Liao voor dit boek sprak hadden nog nooit eerder buitenstaanders te woord gestaan. Hij hoorden hun verhalen aan over ‘lange, blonde en roodharige’ buitenlanders die hele dorpen hadden gered tijdens de vernietigende derde pandemie van de builenpest, die China en een groot deel van de rest van de wereld rond het begin van de twintigste eeuw trof. Ze vertelden dat buitenlanders openbare hygiëne propageerden en de dorpelingen leerden hoe ze hun water schoon moesten houden, hoe ze alfabetisme konden bevorderen door scholen te stichten, hoe ze in de ziekenhuizen de algemene gezondheidszorg konden verbeteren, en hoe ze de levens van door hun ouders vanwege de armoede verlaten baby’s en kleine kinderen konden redden. De dorpelingen vertelden Liao ook verhalen over brute onderdrukking en vervolging van prominente christelijke leiders in het tijdperk van Mao, met name het even tragische als heldhaftige verhaal van de geestelijke Wang Zhiming, een protestantse predikant die ten tijde van de Culturele Revolutie werd vermoord en die in Westminster Abbey door middel van een standbeeld boven de westelijke ingang van de abdij geëerd wordt als een van de tien christelijke martelaren van de afgelopen eeuw.

Liao was geraakt door de taaie kracht van het geloof en de optimistische geest die in de door hem bezochte gemeenschappen heerste. Zo ging de geestelijke Wang Zisheng, nadat hij Liao over het tragische lot van zijn vader Wang Zhiming had verteld, als volgt verder: ‘Ik heb geen bittere gevoelens. Als christenen vergeven wij de zondaar en kijken we naar de toekomst. We zijn dankbaar voor wat we nu hebben. Er is zoveel voor ons te doen. In onze hedendaagse samenleving is de geest van de mens verward en chaotisch. De mensen hebben het woord van het evangelie nu harder nodig dan ooit.’

In de steden was Liao getuige van de politieke spanningen tussen de door de overheid goedgekeurde kerken en de niet-geregistreerde thuiskerken, maar hij hervond hoop dankzij de veel lossere houding tegenover religie van plaatselijke overheden op het platteland. Dorpelingen namen een meer pragmatische houding ten aanzien van politiek en religie aan. Ze konden bijvoorbeeld best gedoopt zijn in een Drie Zelf-Patriottische kerk, maar later zonder bezwaar bidden met en luisteren naar de leiders van een thuiskerk. ‘De heilige aan het kruis boven de preekstoel is mijn Heer, ongeacht of dat kruis boven de preekstoel van een overheidskerk of in een huiskamer hangt,’ zei een vierentwintigjarige man tegen Liao. Nog opmerkelijker vond hij dat veel gezinnen aan de ene muur een portret van voorzitter Mao hadden hangen en aan de muur ertegenover een afbeelding van Jezus.

Tegen het einde van de lente van 2009 voerden Liao en ik de eerste gesprekken over een mogelijk boek op basis van zijn ervaringen in Yunnan. Hij wilde het bredere palet verkennen van de spiritualiteit in het China van na Mao, toen het zo wijdverbreide verlies aan vertrouwen in het communisme in combinatie met de uit een meedogenloze hang naar modernisering voortgekomen, alomtegenwoordige corruptie en hebzucht tot een algemene geloofscrisis leidde. In God is rood is het christendom weliswaar het hoofdonderwerp, maar het doel is om de ervaringen van een specifieke groep in heden en verleden onder de loep te nemen, op zoek naar aanwijzingen aangaande China’s toekomst.

In de zomer van 2009 ging Liao terug naar Yunnan. Hij verbleef er een maand lang in het oude deel van Dali, een stad die bekendstaat om de grote diversiteit en robuustheid van de religieuze cultuur. Hij voerde daar een nieuwe reeks gesprekken om de reikwijdte van dit boek te vergroten. Hij bezocht de twee oudste, aan het begin van de twintigste eeuw door westerse missionarissen gebouwde christelijke kerken van de stad, en hij spoorde diverse plaatselijke christelijke leiders en activisten op, zodat ze hem hun levensverhaal konden vertellen.

In God is rood heeft Liao voor het eerst achttien losjes met elkaar verbonden, tussen 2002 en 2010 geschreven interviews en essays gebundeld. Verleden, heden en toekomst bestaan op de bladzijdes van God is rood naast elkaar. Sommige verhalen zijn aan de ene kant uniek en kleurrijk, maar tegelijk kenmerkend voor de ervaringen van gewone Chinese christenen, en werpen meer licht op de sociale en politieke tegenstellingen die het thema van het christelijke geloof in hedendaags China omvatten en soms zelfs overschaduwen. Andere stukken gaan over de duistere jaren van het Mao-tijdperk, toen de klauwen van de politieke vervolging geen enkele uithoek van China onaangeroerd lieten en duizenden christenen – net als talloze anderen – gemarteld en vermoord werden. Wellicht nog belangrijker is dat elk verhaal de historische en nog voortdurende politieke gevechten van gewone mensen tegen wat nog altijd een politiestaat is van een menselijk gezicht voorziet.

Liao’s persoonlijke stukken in God is rood vormen ook een weergave van zijn eigen transformatie. Hij begon aan dit project als buitenstaander, als een uit de stad afkomstige, niet-christelijke, Han-Chinese schrijver die terechtkwam tussen de Miao-, Yi- en Bai-christenen van het platteland wier taal, culturele tradities en geloofsovertuigingen hem onbekend waren. Liao voelde zich soms buitengesloten en verward, maar aan het einde van de hele onderneming namen de gastvrijheid, eerlijkheid en oprechtheid van de dorpelingen, de ondubbelzinnige manier waarop ze hun geloof beleefden en hun optimistische kijk op de toekomst elke vorm van vervreemding bij hem weg en had hij het gevoel dat hij China beter begreep. Wat hij had gehoord en waar hij getuige van was geweest ontroerde hem zeer. In zijn verhaal ‘Het genootschap’ zegt hij:

Vrouwen uit de dorpen, die vaak niet of nauwelijks konden lezen en schrijven, hadden zo lang geen gelegenheid gehad om vrijuit te spreken dat ze hun verhalen niet zozeer vertelden als wel uitvoerden; ze beeldden hun gedachten zo welsprekend uit dat ze vaak net goed opgeleide actrices leken. Ze doorspekten hun verhalen ook met levendige anekdotes. De afwisselingen in intonatie en de regelmatig doorkomende tranen versterkten het effect en verhieven hun voorstellingen naar een hoog emotioneel plan. De vrouwen waren geboren verhalenvertellers. In vergelijking met hun talenten was ik slechts een eenvoudig scribentje.

Liao is weliswaar altijd ‘niet-gelovige’ gebleven, maar zijn reizen leverden hem verwantschap op met miljoenen christelijke Chinezen die in een tumultueuze maatschappij, waarin ongebreideld consumentisme de traditionele en diep verweven stelsels van waarden op hun kop zetten, op zoek zijn naar zingeving. Liao zag parallellen tussen de vastberadenheid van de Chinese christenen en zijn eigen strijd om te kunnen schrijven en reizen. In september 2010, toen de Chinese overheid Liao na veertien eerdere pogingen in de tien jaar daarvoor eindelijk toestemming gaf zijn literaire werk en zijn muziek in Duitsland te presenteren, stuurde hij een e-mail aan zijn vrienden: ‘Om je vrijheid en waardigheid te verwerven en te behouden bestaat er geen andere weg dan te vechten. Ik zal over het lijden van mensen aan de onderkant van de samenleving blijven schrijven, dat blijven documenteren, ook al weet ik dat de Communistische Partij niet blij met mijn werk is. Ik heb de verantwoordelijkheid om de wereld de ware geest van China, die het huidige totalitaire bewind zal overleven, te helpen begrijpen.’

Wenguang Huang, de Engelse vertaler, Chicago, november 2010

-

Voorwoord

HET BERGPAD IS ROOD

Elke centimeter van de grond onder mijn voeten was rood en glom in de broze winterzon, alsof de aarde doordrenkt was van bloed.

Ik schreef deze waarneming op in mijn dagboek in de winter van 2005, toen ik een trektocht over een smal bergpad door de zuidwestelijke Chinese provincie Yunnan maakte.

Ik was een jaar eerder in Yunnan aangekomen, op de vlucht voor veiligheidsagenten die mij wilden verhoren omdat ik leden van de Falun Gong had geïnterviewd. Uit angst om te worden gearresteerd was ik van mijn appartement op de eerste verdieping naar beneden gesprongen. Ik vluchtte naar de zonovergoten stad Dali, waar ik tijdelijk onderdak vond bij een vriend. Ik voelde me net een uit een hermetisch afgesloten container – in mijn geval het Sichuan-bekken – ontsnapte rat die zich eens goed uitschudde, de ledematen op het strand van het Er Hai-meer uitstrekte en zijn leven als schrijver en muzikant hervatte: ik speelde op straat en in cafés weer op mijn Chinese fluit, en ik ging weer met mensen praten en over ze schrijven.

Ik was blut en depressief, woonde in een nieuwe stad en verbrak alle contact met mijn vrienden in Beijing en Chengdu. Overdag zwierf ik over straat en trok ik op met bedelaars, straatverkopers, muzikanten en prostituees, en ik luisterde naar hun verhalen. ’s Avonds verdoezelde ik mijn eenzaamheid in drank; ik maakte langs die weg zelfs onverwacht kennis met enkele politieagenten in burger die mijn activiteiten in de gaten moesten houden. In tegenstelling tot in Sichuan sloeg de politie in Yunnan een gratis drankje nooit af, en men had er geen enkele moeite mee dat samen met mij te nuttigen. Zelfs als ze hartstikke dronken waren verloren ze de partijlijn niet uit het oog en hielden ze vol dat ze hun uiterste best deden het communistische systeem te beschermen, en dat dat systeem goed voor China was. De drank bleek uiteindelijk toch geen werkelijke ontsnapping te bieden, maar versterkte slechts mijn gevoel van eenzaamheid.

Tegen het einde van 2004 maakte ik kennis met een christelijke arts die onder dorpelingen bekendstond als dokter Sun. Na zijn bekering tot het christendom had hij zijn baan als decaan van een groot medisch opleidingsinstituut in de buurt van Shanghai opgezegd en was hij naar het landelijke deel van Yunnan vertrokken, waar hij zieken genas en het evangelie verspreidde. Op de dag dat ik hem leerde kennen voerde hij in het bouwvallige huisje van een vriend van mij een staaroperatie uit. De patiënt was een oude vrouw die geen geld had om voor de ingreep naar een overheidsziekenhuis te gaan.

Dokter Sun zag er met zijn bril, zijn informele groene jasje en zijn witte T-shirt meer uit als een onderwijzer dan als een arts. Mede door zijn uitdunnende haardos deed hij me denken aan Xu Yonghai, een neuroloog die prediker was geworden en die ik zes jaar eerder in Beijing had leren kennen. Xu, een activist binnen de door de overheid verboden thuiskerkbeweging, was een paar maanden eerder gevangengezet omdat hij in de zuidoostelijke provincie Zhejiang het evangelie had verspreid. Tijdens onze eerste ontmoeting probeerde dokter Sun niemand te bekeren.

Tot mijn verbazing vertelde hij me dat hij mijn boeken had gelezen. Hij had de hand weten te leggen op illegale versies die op de zwarte markt verkrijgbaar waren. Hij was zo beleefd mij te complimenteren met mijn literaire vaardigheden, en intussen vroeg ik me af wat het christendom nou toch zo aantrekkelijk maakte dat succesvolle artsen hun lucratieve carrières in de grote steden verruilden voor een leven vol risico’s en ontberingen.

Ik vroeg dokter Sun of ik hem mocht interviewen, maar dat weigerde hij aanvankelijk. ‘Ik heb een doorsneeleven geleid,’ zei hij bescheiden. ‘Mocht u belangstelling hebben, ga dan met mij mee naar de bergen. In de dorpen, daar stuit u op een heleboel bijzondere verhalen.’

Natuurlijk had ik daar belangstelling voor. Ik had het grootste deel van mijn volwassen leven immers besteed aan het optekenen van buitengewone verhalen van gewone mensen.

Een jaar later, in december 2005, troffen dokter Sun en ik elkaar weer, in Kunming, de hoofdstad van Yunnan, waarvandaan we vertrokken voor een reis van een maand diep de bergen in. We begonnen de tocht per bus, trokken verder per tractor en reisden over levensgevaarlijke, met kleine stukjes rotsblok (in de volksmond de ‘harde snoepjes’ genoemd) geplaveide bergpaden. We kwamen door de voor mij tot dan onbekende districten Fumin en Luquan, en daarna belandden we in de plattelandsgemeente Sayingpan, waar de verharde weg ophield. De tocht ging verder over slingerende paadjes van rode aarde, tot we een groep volledig door de bergen ingesloten dorpen bereikten. Dokter Sun bezwoer me dat zich daar een levendige christelijke gemeenschap bevond.

De plek deed me aan een oud Chinees gezegde denken: ‘De hemel is ver boven ons en de keizer is heel ver weg.’ Daarmee werd van oudsher verwezen naar regio’s die zo veraf en zo geïsoleerd lagen dat ze buiten bereik van zowel de goddelijke als de seculiere macht leken te vallen. Ik vroeg me af hoe het mogelijk was dat het christendom, toch buitenlandse religie, zijn weg naar zulke geïsoleerde gemeenschappen had gevonden en daar ook zo goed had kunnen gedijen. De modernisering die de rest van China in zijn greep had, had op deze gemeenschappen nog geen vat gekregen. Hier voorzagen boeren nog in hun karige levensonderhoud door piepkleine stukjes terrasland met de hand en met de schoffel om te ploegen. Televisie was er nog een luxe; veel mensen kenden het bestaan van een koelkast niet eens, laat staan van computers of internet. Medische voorzieningen waren er nauwelijks. Ik herinner me een geval dat de dorpelingen een zieke plaatsgenoot zes uur lang moesten dragen om hem naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis te brengen. De patiënt was onderweg, op de hobbelige weg, overleden. De rondreizende praktijk van dokter Sun was voor de inwoners van die afgelegen dorpen vaak de enige hoop.

In die eerste dagen van mijn gesprekken met de dorpsbewoners begonnen mijn aanvankelijke uitgangspunten langzaam te verschuiven. Het was natuurlijk een feit dat de bewoners van het hoge, koude plateau van Yunnan een leven leidden dat losstond van de ontwikkelde stedelijke centra, en ook dat ze straatarm waren. Op een ingrijpender niveau is de streek daarentegen nooit immuun geweest voor de politieke en culturele invloeden van de buitenwereld. Sterker nog: de regio lag ruimschoots binnen het bereik van zowel goddelijke als seculiere machten.

In het dorp Zehei, bewoond door het Chinese Yi-volk, leidde de plaatselijke bevolking me naar het modderige hutje van Zhang Yingrong, de 86-jarige kerkoudste wiens vredige en welwillende uiterlijk me aan wijlen mijn vader deed denken. Zhang Yingrong sprak met liefde over de in Londen gevestigde China Inland Mission, die meer dan honderdvijftig jaar geleden een eerste groep missionarissen naar Shanghai had gestuurd. Diverse van die negentiende-eeuwse missionarissen hadden toen al hun oog laten vallen op de ver in de bergen verstopte Yi-dorpen. Omdat men destijds nog niet over de vervoermiddelen van tegenwoordig beschikte, verplaatsten die buitenlanders met hun ‘blonde haar en grote neus’ zich per ezel. Ze moesten soms dagen achtereen reizen om de Yi-dorpen te bereiken, en kwamen daar nog net op tijd aan om de bergbewoners met westerse medicijnen en hun kennis van de moderne hygiënische gebruiken te behoeden voor de vernietigende builenpest. Daarnaast hadden ze exemplaren bij zich van de Shengjing, de Bijbel, in zijn onnauwkeurige vertaling in het Mandarijn. Het woord van God, zo vertelde Zhang Yingrong, drong geleidelijk tot de hele regio door en veroverde de harten en hoofden van dorpelingen die eeuwenlang troost hadden gevonden in de bezweringen van plaatselijke sjamanen en de aanbidding van heidense goden. Zhang Yingrong was een van de eerste volgelingen, en hij nam algauw zijn hele gezin mee. De missionarissen hielpen later ook bij de stichting van scholen en ziekenhuizen. Zhang Yingrong ging als jongeling, nog voor zijn twintigste, naar het theologisch seminarie van het zuidwesten en hij was er in alle opzichten klaar voor geweest om in de voetsporen van deze eerste missionarissen te treden.

De aangrijpende verhalen van Zhang Yingrong prikkelden mijn nieuwsgierigheid naar het christendom, waar ik maar erg weinig vanaf wist. Ik ben opgegroeid in een tijd waarin westerse missionarissen werden afgeschilderd als ‘ boze agenten van de imperialisten’ die de Chinese geest knechtten, Chinese baby’s doodden en inheemse culturen vernietigden. Ik besloot gesprekken aan te knopen met een aantal plaatselijke christenen, en onder de hoede van dokter Sun trok ik nog verder de diepe dalen tussen de bergen in.

Een volgende christelijke leider, de priester en tot het Miao-volk behorende Wang Zisheng, woonde in een dorp aan de andere kant van de rivier. Hij vertelde een soortgelijk verhaal over missionarissen met blauwe ogen die levens redden en het evangelie verspreidden. Hetzelfde gold voor de predikant Zhang Mao-en in Salaowu. Naarmate ik meer mensen sprak ontvouwde zich een patroon: de plaatselijke bevolking had hun christelijke geloof geërfd van hun ouders en grootouders, en die hadden hun voordeel gedaan met de leer van een bepaalde buitenlandse missie. Was die missie Engels, Frans, Duits, Amerikaans, Australisch of Nieuw-Zeelands geweest? Ze wisten het niet, maar voor hen deed dat er ook niet toe. Dankzij die buitenlandse missie, die een vruchtbare bodem voor de voortplanting van het geloof had aangetroffen, had het christendom hier eerder wortel geschoten dan in andere delen van China. Drie of vier generaties later maakte het christendom deel uit van het erfgoed van vele families en vormde het een integraal onderdeel van de plaatselijke geschiedenis.

Het pad daarnaartoe lag bezaaid met twisten en bloed.

‘Soms volgen de duivels de voetstappen van God, om Zijn werk weer ongedaan te maken,’ fluisterde een plaatselijke christen mij in. Hij verwees daarmee naar de periode in de jaren veertig van de twintigste eeuw toen de communisten zich met geweld toegang tot het gebied verwierven en de atheïstische opvattingen van Mao Zedong heftig in botsing kwamen met het christelijke geloof in de regio. Zhang Yingrong, die in opleiding was om priester te worden toen de communisten de landherverdelingscampagne van de jaren vijftig lanceerden, bezat weliswaar geen grond, maar werd toch tot ‘grondbezitter’ bestempeld. Hij werd als gevolg daarvan zo vaak in elkaar geslagen, moest zo vaak in de stromende regen op gebroken tegels knielen en kreeg zo weinig te eten dat hij daarna jarenlang vrijwel volledig verlamd was.

Een andere priester, Wang Zhiming, was na het vertrek van de westerse missionarissen uit China leider van de christelijke beweging. In de jaren vijftig sloten de plaatselijke communistische bestuurders de kerk en stuurden hem het land op om te worden heropgevoed. Hij aanvaardde de werkelijkheid van het communisme stilzwijgend en beëindigde zijn kerkelijke activiteiten. Toen de Partij hem tijdens de Culturele Revolutie ook zijn benedengrens – het recht om te bidden – ontnam, kwam hij in verzet en was hij bereid zijn leven te geven. Hij werd, nadat hij was voorgegaan in een gebedsbijeenkomst in een grot, geheel volgens de verwachtingen gearresteerd en na een openbare bijeenkomst waarop het gezag zijn gedrag veroordeelde meedogenloos geëxecuteerd. Zijn tong werd afgesneden en zijn lichaam werd aan flarden geschoten.

In het Mao-tijdperk mochten christenen in deze gebieden niet bidden of ter kerke gaan, en ze werden gedwongen de communistische ideologie te onderschrijven. Ze legden zich daarbij neer, maar slechts enkelen wezen openlijk hun geloof af. Om te voorkomen dat hun geloof in de regio volledig onderdrukt werd kwamen dappere christenen voor diensten in berggrotten bijeen. Dat zorgde ervoor dat het christendom voortleefde, en enkele jaren na de dood van Mao Zedong keerde het in volle glorie terug. Dorp na dorp werd christelijk gebied.

Op die tocht naar het Yi-volk woonde ik een eucharistieviering bij die voor de plaatselijke bevolking een soort feestdag bleek te zijn, compleet met geslachte varkens en kippen voor een weldadig feestmaal.

Ik groeide op in de stad, waar het christendom na het Mao-tijdperk ook is opgebloeid, maar wel met een onmiskenbaar buitenlandse identiteit. Veel nieuwe bekeerlingen behoren tot de hoogopgeleide en goed verdienende beroepsbevolking of ontvangen een goed pensioen. Ze hebben het christendom omarmd zoals ze dat met Coca-Cola en Volkswagen hebben gedaan: een buitenlands geloof moet, net als in het buitenland vervaardigde producten, wel superieur zijn. Veel jonge christenen in de grote steden hebben zich vooral aan de voeten van Jezus gestort omdat ze het dragen van een kruis en het zingen van buitenlands klinkende psalmen wel hip vinden.

In de dorpen van de Yi- en Miao-volkeren is het christendom net zo diep ingesleten als qiaoba, een gebak van boekweit dat als specialiteit van de Yi geldt. Het merendeel van de christenen met wie ik sprak waren arme, analfabete boeren die hun bezoek niets anders te bieden hadden dan een enorm palet aan verhalen. Net als qiaoba geldt het christendom voor de Yi als een eerste levensbehoefte. Voor priester Wang Zisheng en kerkoudste Zhang Yingrong bood het geloof een manier om de brute vervolgingen in de duistere periode onder Mao te overleven. Voor Zhang Meizhi, die haar man, haar broers en haar zonen in de politieke campagnes van Mao verloor, leidde haar recente bekering tot het christendom tot beëindiging van haar boosheid en een eerste begin van innerlijke rust. Een dorpeling die werd verstoten nadat hij een slang had gedood omdat de plaatselijke bevolking van mening was dat hij op die manier lepra veroorzaakte, vond dankzij zijn bekering tot het christendom een grote en warme nieuwe leefgemeenschap.

Zal het christendom in de grootstedelijke gebieden van China een spirituele vrijplaats kunnen zijn waar de rusteloze bevolking, gevangen in de meedogenloze jacht op rijkdom en materieel gemak, enige rust kan vinden? Het geloof heeft absoluut de levens van dokter Xu Yonghai en dokter Sun beïnvloed. Of zal het christelijke geloof de bevolking, net als het boeddhisme en het taoïsme, juist onderdaniger ten aanzien van de totalitaire macht maken? Er woedt nog altijd een discussie onder Chinese wetenschappers over de vraag of de vergeving van bepaalde christenen voor het moorddadige bewind een vertoon van Gods welwillendheid of een excuus voor hun eigen lafheid was. Zolang de Partij christenen echter blijft vervolgen en met een scherp oog toeziet op eventuele geestelijke stromingen die aan haar gezag zouden kunnen tornen is de bereidheid tot vergeving onder christenen niet algemeen. Ik vroeg een honderdjarige non of ze bereid was tot gebed en vergeving voor de communistische regering die haar kerk had vernietigd. ‘Nee! Absoluut niet!’ antwoordde ze, uit haar stoel opspringend en met haar voeten stampend. ‘Ze bezetten nog altijd de grond van onze kerk! Ik weiger te sterven! Ik wacht daarmee tot ze alles aan onze kerk teruggeven!’

Na terugkeer van mijn reis met dokter Sun ging het onderwerp me steeds nadrukkelijker bezighouden. Voor verder onderzoek naar het christendom in Yunnan keerde ik in 2009 terug naar Dali. Ik wilde in de voetsporen treden van de eerste christelijke missionarissen, die de stad vaak vooral hadden gekozen als uitvalsbasis voor hun missies in verder afgelegen plaatsen. Deze reizen werkten voor mij als stimulerende middelen en trokken me uit mijn met drank overgoten depressie. De verhalen van heldhaftige christenen als Zhang Yingrong, priester Wang Zhiming en dokter Sun hebben me ertoe geïnspireerd een boek te schrijven in een tijd waarin Oost en West elkaar op veel manieren ontmoeten en op andere terreinen juist met elkaar botsen. Ik heb in deze afgelegen gebieden een kernpunt ontdekt waar Oost en West elkaar treffen en waar zich ondanks een botsing van culturen een nieuwe christelijke, en onmiskenbaar Chinese identiteit heeft ontwikkeld.

Het slingerende bergpad door de provincie Yunnan kleurt rood omdat het in de loop der jaren met bloed is doordrenkt.

Liao Yiwu, Chengdu, provincie Sichuan, november 2010

-

DEEL 1

DE REIS NAAR DALI

-

Hoofdstuk 1

DE BEGRAAFPLAATS

Ze Yu zag er precies zo uit als zo’n glimlachend, dikbuikig boeddhabeeld dat je in elk restaurant in China aantreft: vriendelijk rond gezicht, geschoren hoofd, tonnetjerond en drie onderkinnen. Hij is monnik en heeft alle grappen over zijn uiterlijk inmiddels wel gehoord. Toen ik opperde dat hij wellicht de Maitreya – de toekomstige Boeddha – was, moest hij hartelijk lachen en zei hij dat wij (mijn moeder en ik) precies op tijd voor de lunch waren, waarna hij ons naar de oude binnenstad van Dali in de zuidwestelijke provincie Yunnan leidde. Mijn horloge gaf aan dat het even over twaalf was. Het was 3 augustus 2009 en we hadden vanuit Chengdu in de aangrenzende provincie Sichuan twee dagen en een nacht gereisd voor een verblijf in een huis met binnenplaats in een dorpje aan de voet van de berg de Cangshan, dat ons ter beschikking was gesteld door een vriend van mij, de avant-gardistische dichter Ye Fu.

We aten wat in een islamitisch halalrestaurant. In de eetzaal hing een schilderij van bedevaartgangers in Mekka. Wij bestelden rund- en lamsvlees, terwijl de monnik Ze juist hoog opgaf van de vele vegetarische gerechten. Tijdens ons gesprek kwamen we te praten over ‘Charta 08’, het manifest dat politieke hervormingen en verbetering van de mensenrechten in China moest bevorderen en waarvan hij een van de ondertekenaars was. Ik sprak mijn bewondering uit voor zijn moed, maar vroeg me ook hardop af of een monnik zich eigenlijk wel met politiek moest bemoeien. Zijn vrolijke gezicht stond op slag ernstig: ‘Zonder democratie overleeft het boeddhisme hier niet.’

Na de lunch maakten we een wandelingetje door de oude stad. Ze Yu wees me daarbij op details waar de gemiddelde toerist geen oog voor had en die de duizendjarige geschiedenis van Dali tot leven deden komen. Naar Chinese maatstaven was de oude stad maar klein: van het ene naar het andere uiteinde drie à vier kilometer, en permanent bewoond door tussen de 30.000 en 40.000 mensen. In dat gebied concentreerde zich ook een grote hoeveelheid gelovigen in allerhande goden. Het inheemse Bai-volk vereerde daar duizenden van in hun tempels, van de legendarische drakenkoning van de Oost-Chinese Zee en de koningin-moeder van de hemel tot keizers en krijgers uit de oudheid. Hij liet ons moskeeën, boeddhistische tempels en christelijke – zowel katholieke als protestantse – kerken zien. Daarnaast, legde hij uit, waren er de minder opvallende aanhangers van de Bahai en de Falun Gong die, net als de christenen die weigerden de door de overheid goedgekeurde kerken te betreden, in woonhuizen bijeenkwamen.

Omdat mijn nieuwsgierigheid was gewekt door de christenen wilde Ze me graag een bekende begraafplaats laten zien waar veel westerse missionarissen lagen die meer dan een eeuw geleden in China actief waren geweest. Hij dacht dat ik daar misschien wel iets van kon opsteken. En dus bereikten Ze en ik na een aantal lange wandelingen over bergpaden en verschillende ritten met bussen het dorp Wuliqiao. Daarvandaan moesten we nog een stuk – overwegend bergop – lopen, tot we onder de brandende zon de rand van een begraafplaats bereikten. ‘Hier?’ vroeg ik, maar Ze schudde zijn hoofd. Deze begraafplaats was voor moslims, legde Ze uit, en dan vooral van het Hui-volk. Ik had wel gehoord van de moslimopstand tegen het Chinese gezag en het geweld dat Dali halverwege de negentiende eeuw had overspoeld. Daarbij waren vooral veel mensen van de Han en de Bai vermoord. De Qing-keizer had het leger gestuurd en de moslimopstand met veel geweld onderdrukt, wat duizenden levens had gekost. Om de begraafplaats heen stond een stenen muur. ‘Hier mogen alleen de moslimgeesten komen,’ zei Ze. Op de onderdrukking van de opstand volgde een periode van rust, en in die jaren trokken veel missionarissen, onder andere van de China Inland Mission, het gebied in.

‘We zijn er bijna,’ zei Ze, en hij liep weer verder. Driehonderd meter verderop bereikten we in een veld vol heuphoge hennepplanten en geurige kruiden het einde van de weg. Daar sloegen we een zijpaadje naar een hooggelegen terras in, en op dat uitkijkpunt gebaarde Ze naar vijf akkers vol maïs, met in het midden daarvan een graafmachine. De metalen grijparm stond gebogen als de poot van een reusachtige kakkerlak. ‘Daar,’ zei Ze, ‘ligt de begraafplaats van de missionarissen.’

We zigzagden langs een steil pad terug naar beneden, waarbij we voor het evenwicht onze armen als de vleugels van een vogel naar opzij uitstrekten, maar ik zag nog altijd geen spoor van een begraafplaats. De graafmachine stak haar arm omhoog, boog naar beneden en nam een hap aarde uit de grond, omhoog en een hap, omhoog, hap. ‘Zijn ze de begraafplaats aan het renoveren?’ vroeg ik. Ze Yu liet een kort, cynisch lachje horen. ‘Dat mochten ze willen. Ze zijn de grafstenen aan het uitgraven. Die zijn van uitstekende kwaliteit steen, en daar hebben projectontwikkelaars wel belangstelling voor.’ Ik keek naar de hobbelige grond onder mijn voeten en zag daar nu afgebroken en gebarsten stukken steen. Toen ik beter keek zag ik er ook groepjes letters in Romeins schrift op staan, en even later zelfs hele woorden, in het Engels, en kruizen.

We vonden het fundament van een muur die om de begraafplaats had gestaan en slaagden erin vast te stellen waar de twee rechthoeken van bij elkaar ongeveer veertig are lagen die vroeger de begraafplaats hadden gevormd. Er was meer dan genoeg ruimte voor talloze buitenlandse en Chinese christenen, maar nergens is vastgelegd hoeveel mensen of wie hier precies zijn begraven.

Uit mijn verdere onderzoek maakte ik op dat de Britse missionaris George Clarke de grond kocht en er een begraafplaats van liet maken. Clarkes Chinese naam luidde Hua Guoxiang, wat zoveel betekent als ‘geur van bloesem en vruchten’. Clarke was sinds 1865 een actief lid van de in Londen gevestigde China Inland Mission, en in 1881 verliet hij Engeland samen met zijn Zwitserse vrouw Fanny. Via Myanmar en de Chinese provincie Guizhou bereikten ze de oude stad Dali.

George en Fanny Clarke waren naar alle waarschijnlijkheid de eerste missionarissen in het gebied. Ze begonnen met het drukken van pamfletten met christelijke teksten en verspreidden die op markten en langs de wegen. Onder kinderen deelden ze ook snoep uit. Ze begrepen algauw dat hun pamfletten nutteloos waren, omdat de meeste dorpelingen Bai waren en niet konden lezen, en dat hun beperkte Mandarijn ook niet erg geschikt was om te communiceren met mensen die slechts Bai spraken. Ze besloten daarom Bai te leren, en verder startten ze lees- en schrijflessen en leerden ze de bevolking in het Chinees kerkliederen te zingen. Daarnaast leerden ze zichzelf de dansen aan waarmee de Bai hun voorouders vereerden en namen ze bepaalde facetten uit de Bai-cultuur in hun christelijke onderwijs op. De Clarkes droegen binnen de kortste keren Bai-kleren en trokken dansend op het ritme van de gongen en trommels door de straten om de aandacht op het evangelie te vestigen. Ze herschreven kerkelijke liederen met gebruik van een populaire vorm van de plaatselijke limerick. Ik heb verhalen gehoord over bezoeken van de Clarkes aan de Bai-dorpen, waar ze met de muzikanten optrokken en tijdens maanverlichte avonden langs de oevers van het Er Hai-meer dansten.

De Clarkes bleven twee jaar in Dali wonen, maar hun succes was beperkt. Ze stichtten een kostschool, waar slechts drie leerlingen naartoe kwamen. Fanny werd wel zwanger en baarde een zoon, die ze Samuel Dali Clarke noemden.

Twee maanden na de bevalling werd Fanny ernstig ziek. Dat nieuws verspreidde zich heel snel onder haar Chinese buren, die haar kwamen troosten. Ze raakten onder de indruk van haar prachtige stem en het optimisme dat ze tijdens haar ziekte tentoonspreidde. Fanny had met haar man afgesproken dat ze in Dali zou worden begraven, opdat ze deel zou worden van de Changshan-berg en het Er Hai-meer. Haar dood vormde een inspiratiebron voor velen, en hun Chinese vrienden en buren, maar ook hún vrienden en buren, lieten zich daarna in de kerk dopen.

Die episode betekende het begin van de christelijke begraafplaats aan de voet van de Changshan-berg. In de muren die om de begraafplaats heen stonden graveerden ambachtslieden kruizen en – zowel in het Chinees als in het Engels – Bijbelse teksten. George Clarke begroef zijn vrouw op de ochtend van 30 oktober 1883. Het was de eerste begrafenis in zijn soort die de inheemse bevolking ooit had gezien, want zij waren gewend afscheid van de doden te nemen door wierook te branden, soetra’s te zingen en door het dansen van sjamanen. Plotseling werd nu van hen verlangd dat ze begrepen dat Fanny’s ziel naar de hemel opsteeg en zich daar bij God zou voegen.

In de jaren daarna dienden er ten minste vijftig buitenlanders bij de christelijke gemeenschap van Dali. Volgens het in 2005 door Wu Yongsheng geschreven en in eigen beheer uitgegeven boek The History of Christianity in Dali was de stad van 1881 tot 1949 een van de belangrijkste christelijke bases in Zuidwest-China. In het prachtige landschap, met zijn vele meren en hoge bergen, schoten de kerken op het platteland als paddenstoelen uit de grond en telden ze algauw meer dan 100.000 volgelingen. Verder stichtte de missie in de streek ziekenhuizen, weeshuizen en scholen.

De toewijding van al die missionarissen ontroerde me. Een van de verhalen ging over de Canadese missiearts Jessie McDonald. Ze kwam in 1913 naar China en ging aan de slag in een ziekenhuis in de stad Kaifeng, in het hart van China in de provincie Henan. Toen de Japanners Kaifeng in 1940 veroverden, verplaatste ze het hele ziekenhuis naar het zuiden, naar Dali, waar ze het Evangeliehospitaal stichtte. Er kwam op 4 mei 1951 een plotseling einde aan haar werk toen het communistische gezag het ziekenhuis en alle apparatuur opeiste en McDonald het land uit zette. Over het grote rode kruis op de voorgevel van het ziekenhuis heen schilderden de nieuwe machthebbers de tekst: WIJ SCHOPPEN DE IMPERIALISTEN CHINA UIT. Veel christenen in de regio waren bang, en ze verlieten de kerk of zwoeren hun geloof helemaal af. Gezegd wordt dat McDonald de laatste buitenlandse missionaris was die China verliet. Op haar laatste dag zou ze de bedreigingen door soldaten hebben genegeerd en gewoon zijn gaan bidden in de in 1870 door missionarissen gebouwde kerk, die nu de Oude Stadskerk heet. Ze was helemaal alleen in het gebouw, omringd door lege kerkbankjes.

Boven in de kerkkoepel hing een 150 kilo zwaar, naar voorbeeld van de Londense Big Ben ontworpen uurwerk. De bijbehorende klok was vervaardigd door Richard Williams en William J. Embery, die het gevaarte hoogstpersoonlijk over zee naar Saigon in Vietnam begeleidde; daarvandaan werd het over de Mekong naar Yunnan en uiteindelijk naar Dali vervoerd. De hele reis duurde drie maanden.

McDonald besloot de klok een laatste keer te luiden. De klank weergalmde door de hele stad. Drie oude mannen, die in de binnenstad aan de thee zitten, herinnerden het zich nog goed. ‘Het geluid kwam in golven, galmde over de huizen heen, golf na golf. De mensen in Xiaguan konden de trillingen voelen,’ vertelde een van hen.

Op de middag van 28 januari 1998 trof een Frans echtpaar, afstammelingen van George en Fanny Clarke, Wu Yongsheng in Dali. Het stel had inspiratie opgedaan uit Alvyn Austins geschiedschrijving van de China Inland Mission, China’s Millions, en besloot de plek te bezoeken waar hun overgrootouders begraven lagen.

Het verhaal doet me denken aan een paar regels uit een gedicht van Paul Valery, ‘Le cimetière marin’ (‘Het kerkhof bij de zee’):

Mais dans leur nuit toute lourde de marbres,

Un peuple vague aux racines des arbres

A pris déjà ton parti lentement.

(Maar bij de wortels van die bomen daar heeft reeds een schimmig volk, in nachten zwaar van marmer, traag gekozen voor jouw kant.)

De dichter keert in zijn fantasie terug naar de begraafplaats van Sète, zijn geboorteplaats aan de Middellandse Zee. Hij zit tussen de middag op een grafsteen en kijkt uit over de kalme zee, terwijl hij nadenkt over leven en dood. De dingen zijn echter zelden zoals we denken dat ze zijn. Het Franse stel verwachtte vast op een stukje onvervalste Chinese landschappelijke schoonheid te worden getrakteerd, maar wat ze in 1998 te zien kregen was in grote lijnen hetzelfde als wat ik op diezelfde plek tien jaar later aantrof. Geen begraafplaats, geen tuin, slechts een leeg (maar rotsig!) veld, omgeploegd om te worden beplant. Wu vertelde me dat de dorpelingen zich om de Franse bezoekers heen hadden verzameld om te vertellen wat er met de graven gebeurd was. Een van hen zei dat de Rode Gardisten de begraafplaats tijdens de Culturele Revolutie vaak als doelwit gebruikten in hun strijd tegen buitenlandse imperialisten en er met rode vlaggen zwaaiden, strijdkreten riepen en revolutionaire liederen zongen. Ze beroofden de begraafplaats telkens opnieuw, en beweerden dat ze alle graven van voorouders van de imperialisten zouden wegvagen. Een andere dorpeling herinnerde zich dat de Rode Gardisten de grafstenen met springstof vernietigden. Weer iemand anders vertelde dat de verwoesting al in de jaren vijftig was begonnen, want de begraafplaats vormde met elke nieuwe politieke campagne een doelwit van haat ten opzichte van de buitenlandse imperialisten. In hun herinneringen was geen ruimte voor de plunderingen door de plaatselijke bevolking, die grafstenen en gedenkplaten hergebruikten als varkenstroggen, omheiningen van tuinen en fundament voor hun huizen. De helft van de graven was al voor het begin van de Culturele Revolutie afgevlakt. De begraafplaats van de missionarissen was een van de vele ontheiligingen, uit naam van het communisme, van een deel van China’s historische erfgoed.

Het Franse stel heeft het graf van Fanny Clarke nooit gevonden, maar het zal ze goed hebben gedaan dat ze voortleefde in de verhalen die de dorpelingen van generatie op generatie aan elkaar doorgaven. Ik voel me genoodzaakt Paul Valéry nogmaals te citeren:

Le vent se lève!... il faut tenter de vivre!

L’air immense ouvre et referme mon livre,

La vague en poudre ose jaillir des rocs!

Envolez-vous, pages tout éblouies!

(De wind steekt op!... Het leven daagt mij uit! De mateloze lucht opent en sluit mijn boek. Die golf die stof uit rotsen sloeg! Gij duizelwitte bladzijden, vlieg heen!)

Wu schreef dat de Fransen bloemen plukten, daar een krans van vlochten en die in het midden van het maïsveld legden. Ze hadden een kleine accordeon bij zich en de vrouw zette een lied in waarvan ze zei dat het de favoriete muziek van Fanny Clarke was. Wu vertelde me welk lied het was, en ik herkende het onmiddellijk. Het was een gedicht van Thomas Moore uit 1805, dat altijd erg in trek is geweest bij zangers, componisten, en zelfs in Hollywood:

’Tis the last rose of summer

Left blooming alone;

All her lovely companions

Are faded and gone;

No flower of het kindred,

No rosebud is nigh.

To reflect back her blushes,

Or give sigh for sigh.

(De laatste roos van de zomer bloeit in eenzaamheid, al haar prachtige metgezellen zijn verwelkt en verdwenen; er is geen bloem van haar soort meer, geen knop in de buurt, om haar kleur te beantwoorden, of aan haar zijde te zuchten.)