Ineke Albers

•••

De god van het lopen

•••

De monnik, de sporter en de weg

naar verlichting

•••

•••

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

© 2013 Ineke Albers

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld Getty Images

Illustraties binnenwerk Ineke Albers

Kaarten G-O graphics, Wijk bij Duurstede

•••

ISBN 978 90 450 2204 8

D/2013/0108/550

NUR 320/720

•••

www.atlascontact.nl

••

ik ontvouwde hem

de papieren kraanvogel

nu een vliegtuigje

••

••

••

1 | Ultraboeddha’s

Over de monniken, de berg en de duisternis

•••

•••

•••

Na een lange reis over de wereld en door de instituties van een groot klooster ben ik eindelijk waar ik wilde zijn: in de duisternis, de verblindende duisternis van half drie ’s nachts op een Japanse berg. Tussen de dicht opeenstaande dennenbomen zie ik het zwakke licht van de grote tempel, verder is alles zwart. In de verte klinkt herhaaldelijk een typisch geluid. Klap, klap … klap, klap … klap, klap. Steeds weer drie keer twee klapjes, met tussenpozen herhaald, de ene keer zwak en heel ver weg, dan weer lijkt het heel dichtbij. Het is geen nachtdier maar het handgeklap van vier monniken en ik sta op ze te wachten.

Dan opeens duikt er uit de donkerte die mij omringt een engelachtige verschijning op, veel dichterbij dan ik had verwacht. Het is een gestalte in het wit die ter hoogte van zijn borst een felle, wild slingerende lamp draagt waarmee hij opgeschrikte lichtgeesten door het bos doet fladderen. Eerst ben ik degene die zich wezenloos schrikt, en enige seconden later, wanneer de engel mij in het oog krijgt, schrikt hij zichtbaar van mij. Hij richt zijn lamp even op mij en is meteen gerustgesteld: o ja, de Nederlandse. Vlug wendt hij zijn blik weer af; hij pakt zijn rozenkrans en beweegt de houten kralen tussen zijn handen langs elkaar. Dat maakt een ratelend geluid en dat geluid zal de honderden mantra’s die de vier kaihōgyō-monniken vannacht zullen reciteren voortdurend begeleiden. Rrrrr-rrrr-rrrr oembadah-oembadah-oembadah rrr-rrr-rrr oembadah-oembadah-oembadah-jáh ... klap, klap … klap, klap … klap, klap. Intussen zijn ook een tweede en een derde monnik aangekomen op de plek waar ik sta en het geratel van hun rozenkransen, het gemurmel van hun stemmen en het geklap van hun handen lijkt nu van alle kanten te komen, alsof ook de bomen aan het bidden zijn geslagen. Hier worden goden vereerd die ik niet ken, op een manier die mij volkomen vreemd is.

De vier jonge mannen met kaalgeschoren hoofden zijn bezig met een opleiding van drie jaar. Ze wonen in een klooster dat behoort tot Enryakuji, een complex van kloosters en tempels dat verspreid ligt in het uitgestrekte en dichtbeboste berggebied ten noordoosten van Kyoto. De berg Hiei, waarop de hoofdtempel Kompon Chudō staat, vormt het geografische en spirituele middelpunt ervan.

Enryakuji is het Japanse equivalent van Vaticaanstad en het hoofdkwartier van het Tendaiboeddhisme, dat ook heel goed kan gelden als het Japans-boeddhistische rooms-katholicisme, in die zin dat alle latere vormen van Japans boeddhisme eruit zijn voortgekomen.

De vier monniken hebben het eerste jaar van hun opleiding doorgebracht in het mausoleum van de stichter van Enryakuji, de monnik Saichō, die leefde van 767 tot 822 (in de christelijke jaartelling, die ik ook verder zal gebruiken). In dat tempeltje midden in het bos besteedden ze hun dagen aan vegen en harken; niet alleen kan het mausoleum natuurlijk nooit proper genoeg zijn, dat vegen en harken is voor de jonge monniken ook een les in concentratie en aandacht. Nu zijn ze met hun tweede jaar bezig, waarin ze honderd nachtelijke tochten langs steeds dezelfde route door het berggebied maken, en in hun derde jaar zullen ze zich geheel aan meditatie wijden. Wanneer dat alles is volbracht, zijn ze klaar om abt van een van de kloosters op de berg te worden, en wanneer ze de smaak van het lopen te pakken hebben gekregen, kunnen ze bij de leiding van Enryakuji een verzoek indienen om te mogen beginnen aan een twaalf jaar durende retraite op Hiei, waarin duizend nachtelijke tochten over de berg moeten worden gemaakt. Bij de duizenddagenkaihōgyō hoort ook een aantal ascetische oefeningen die de monnik aan de rand van de dood brengen. Is dat alles gelukt en overleefd, dan krijgt hij de titel Daigyōman Ajari (Heilige Meester van de Hoogste Beoefening), in de volksmond ‘levende boeddha’. Vanaf dat moment krijgt de monnik ook het predicaat ‘Ajari’ aan zijn naam verbonden.

•••

Kompon Chudō, de hoofdtempel van Enryakuji

•••

Marathonmonniken werden ze door John Stevens genoemd in het enige boek in het Engels dat over hen is verschenen. Dat is enerzijds misleidend, want bij het woord marathon stellen wij ons rennende atleten voor, die met een gemiddelde snelheid van ergens tussen de 10 en de 20 kilometer per uur een parcours van 42 kilometer over een min of meer vlak terrein afleggen, hoogstens drie of vier keer per jaar en in wedstrijdverband. De kaihōgyōmonniken rennen niet, maar houden een straf wandeltempo aan en dat kan ook niet anders, want het terrein waarop ze lopen bestaat uit berghellingen die voor een deel te steil zijn om te rennen. De afstand die ze afleggen, is ongeveer 35 kilometer, niet enkele keren per jaar, maar honderd nachten achtereen. Van competitie is geen sprake, hier wordt gelopen voor verlichting van de geest. Onderweg moeten ze bovendien op ruim 250 plaatsen voorgeschreven rituelen verrichten. Anderzijds is de betiteling marathonmonniken volstrekt op haar plaats, al zou ultramarathonmonniken misschien nog beter zijn: de lichamelijke inspanning die hier wordt geleverd, is er een van de zeer lange duur, waarbij het weliswaar niet gaat om snelheid, maar om uithoudingsvermogen. En wat uithoudingsvermogen betreft, zijn de kaihōgyōmonniken waarschijnlijk tegen alle andere duursporters opgewassen.

De kaihōgyō (de oefening van de rondgang over de berg) is een pelgrimage langs een gedeelte van de vele honderden heilige plaatsen op een berg die als geheel als heilige ruimte geldt. Het is een esoterisch en geheim ritueel, dus eigenlijk is het niet de bedoeling dat er toeschouwers bij zijn; ik heb dan ook behoorlijk moeten aandringen om hier midden in de nacht te mogen staan. De monniken worden verondersteld op hun nachtelijke tochten alleen te zijn en contact te leggen met het goddelijke door het reciteren van mantra’s, begeleid door mystieke handgebaren die mudra’s heten. Die mantra’s en mudra’s liggen al eeuwenlang vast en hetzelfde geldt voor de plaatsen waar ze respectievelijk gezegd en verricht moet worden. De drieledige verbinding van mantra, mudra en plaats is een esoterisch geheim dat niet aan buitenstaanders prijsgegeven mag worden. Maar aan mij kan niets prijsgegeven worden, want zoals de duisternis me blind heeft gemaakt, zo heeft mijn gebrek aan kennis van de Japanse taal me doof gemaakt.

Wanneer de monniken weer in de nacht zijn verdwenen, loop ik terug naar mijn kamer in het gastenverblijf van Enryakuji; verder mag ik ze niet volgen bij hun tocht over de berg.

Mijn tijdelijke onderkomen is, anders dan ik me bij het gastenverblijf van een tempel had voorgesteld, een luxueus en duur pelgrimshotel. Het staat tussen de hoofdtempel Kompon Chudō aan de ene kant en het administratieve hoofdkwartier van Enryakuji aan de andere kant, en overdag zeilen er deftige priesters in vol ornaat door de lobby, dus ik slaap echt in het hart van het Japanse Vaticaan.

Op het balkon van mijn kamer kan ik het handgeklap nog lang horen, weerkaatsend tussen de hellingen in de kosmische stilte. Nu klappen ze voor andere goden, die ik ook niet ken, op plaatsen waar ik niet mag komen, in ieder geval niet ’s nachts wanneer de berg vibreert van de goddelijke activiteit en er geheimen worden uitgewisseld die zelfs mij in mijn barbaarse doofheid niet ter ore mogen komen.

De volgende ochtend om zeven uur vertrek ik weer uit mijn hotel om in een half uurtje naar de thuisbasis van de kaihōgyōmonniken, het klooster Mudō-ji, te lopen. Mudō-ji ligt aan de zuidkant van de berg, en daar zie ik ze bezweet en vermoeid naar boven komen door het bamboebos op de steile oostelijke helling van Hiei. Bij zonsopkomst hebben de engelen hun lichtgestalte afgeworpen en nu verschijnen ze in de gedaante van Japanse jongens. De afstand tussen de vier monniken is gedurende de nacht groter geworden: ze druppelen in de loop van ruim een uur binnen. Eenmaal weer op het terrein van Mudō-ji bestaan de laatste loodjes onder meer uit een aantal griezelig steile en griezelig hoge trappen en nog een aantal rituelen. Na een heilig bamboebosje komt de voorlaatste statie van die nacht: een levensgroot beeld van een kaihōgyōmonnik, het symbool van al hun voorgangers, dat de monniken welkom thuis heet en dat eerbiedig wordt gegroet. En dan zijn ze eindelijk terug bij hun vertrekpunt: Myōō-dō, de tempel van Fudō Myō-ō, de belangrijkste godheid van de kaihōgyō. Daar moet nog een lange mantra worden gezegd, begeleid door ingewikkelde mudra’s, en dan zit het erop voor die nacht.

•••

Shintoheiligdommetje en beeld van kaihōgyōmonnik naast Myōō-dō

•••

Na een praatje met de koster lopen de monniken naar hun onderkomens op het terrein van Mudō-ji. Daar nemen ze een bad en eten ze een ontbijt, om dan te beginnen aan hun dagtaak, want het is niet zo dat wie ’s nachts 35 kilometer over de berg heeft gelopen, overdag zou mogen slapen. Pas tegen een uur of zes ’s avonds eindigt de dag en kunnen de monniken van een paar uur rust genieten, om rond middernacht weer op te staan, want dan begint de nieuwe dag met een liturgie voor Fudō Myō-ō in de tempel. Meteen daarna gaan de vier lichtende engelen een voor een weer op weg om hun handgeklap te laten klinken tussen de berghellingen en hun rozenkransen te laten ratelen in de nacht. En dat ruim drie maanden lang – van eind maart tot begin juli – nacht na nacht en op een heel sober en strikt vegetarisch dieet.

•••

Myōō-dō

•••

Het doel van de nachtelijke pelgrimages is de mystieke eenwording met Fudō Myō-ō, een nogal oorlogszuchtig ogende godheid met een dreigende gezichtsuitdrukking en grote hoektanden, die verschijnt in een mandorla van vlammen met in zijn ene hand een zwaard en in zijn andere een touw. Met het zwaard doorsnijdt hij onwetendheid, met het touw bindt hij demonen en met het derde oog in zijn voorhoofd (het boeddhistische teken voor alziendheid) doorvorst hij het menselijk hart. Fudō Myō-ō is de aanvoerder van een groep goden, de ‘Mantrakoningen’, ook wel ‘Koningen van het Licht’ genoemd, die de kracht, de wijsheid en de kennis van het boeddhisme representeren en optreden als beschermers van de boeddhistische leer. Geen watje dus, die Fudō, maar de kaihōgyō is ook niet voor watjes.

•••

Volgens de traditie was de monnik Sōō (831-918) de grondlegger van de kaihōgyō. Hij was als jonge monnik van de nieuwe boeddhistische Tendaisekte toegetreden tot het klooster Enryakuji op de berg Hiei. Na zijn wijding besloot hij in afzondering te gaan leven en daartoe bouwde hij voor zichzelf een hutje op de zuidelijke helling van de berg, het begin van het klooster Mudō-ji. Door zijn ascetische levenswijze vergaarde hij magische krachten en daarom werd hij herhaaldelijk door leden van het keizerlijk hof in Kyoto gevraagd om genezingsrituelen voor hen te komen verrichten. Sōō verlangde echter naar eenzaamheid en trok zich nog verder terug in het onherbergzame berggebied. Na lang vasten en meditatie zag hij in een waterval de god Fudō Myō-ō verschijnen, waarna hij besloot op die plaats duizend dagen in strenge ascese te gaan leven. Na zijn terugkeer in Mudō-ji liet Sōō een beeld van Fudō Myō-ō maken en bouwde hij de tempel Myōō-dō om dat beeld in onder te brengen. Uit de tochten van Sōō over de berg zouden zijn navolgers de kaihōgyō hebben ontwikkeld, die in zijn meest uitgebreide vorm ook een ascetische oefening van duizend dagen is.

Historisch is er weinig bekend over het beginstadium van de kaihōgyō; in 1571 is tijdens een burgeroorlog het hele kloostercomplex van Enryakuji met de grond gelijkgemaakt en daarbij zijn alle archieven verloren gegaan (en uiteraard ook de tempel van Sōō en het eerste beeld van Fudō Myō-ō). Wat er bekend is over het vroegste stadium van de kaihōgyō is ontleend aan min of meer toevallige opmerkingen in andere bronnen. Waarschijnlijk ligt de oorsprong bij monniken die simpelweg het berggebied introkken om zich te wijden aan ascetische oefeningen, ieder zoals het hem goeddocht. Daarvoor was het gebied rond de waterval van Katsuragawa, waar Sōō volgens de overlevering zijn visioen van Fudō Myō-ō had, bijzonder geliefd. Daarna zijn er op de berg waarschijnlijk een aantal pelgrimsroutes voor leken ontstaan. Halverwege de dertiende eeuw was Enryakuji uitgegroeid tot een enorm complex van kloosters en tempels dat over de hele berg verspreid lag, en wanneer er een nieuwe zasu – de hoofdabt van Enryakuji die tegelijkertijd ook het hoofd van de Tendaisekte is – werd aangesteld, hield die als onderdeel van zijn inwijdingsceremonie een pelgrimstocht langs alle tempels en heiligdommen op de berg. Tezelfdertijd namen ook leden van de keizerlijke familie de gewoonte op om dergelijke pelgrimages te maken.

Het Tendaiboeddhisme was vanuit China naar Japan gekomen en een van de geschriften van een groot Chinees Tendaigeleerde onderscheidt twee manieren van meditatie, die van langdurig zitten en die van langdurig lopen. Deze laatste vorm van meditatie, waarbij de beoefenaar gedurende negentig dagen vrijwel onafgebroken rond een beeld van de boeddha Amida cirkelt, werd op Hiei ook al vroeg beoefend. Overigens waren er in die tijd in China ook al monniken die in eindeloze pelgrimages rondtrokken langs heiligdommen. In hoeverre die Sōō tot voorbeeld hebben gediend is niet bekend.

In de veertiende eeuw werden al die rituelen op Hiei gesystematiseerd tot een ascetische oefening voor monniken. De volgorde van de te bezoeken heiligdommen, de te volgen routes – oorspronkelijk was er keuze uit drie -, het aantal rondes dat gemaakt moest worden en de te verrichten rituelen werden vastgelegd. Een retraite bij de waterval van Katsuragawa, waarbij honderdduizend keer de mantra van Fudō Myō-ō wordt gereciteerd, werd een vast onderdeel van de pelgrimage. Die voorschriften uit de veertiende eeuw worden ook door de huidige kaihōgyōmonniken in grote lijnen nog steeds nagevolgd, inclusief de kledingvoorschriften. De katoenen kleding – dierlijke vezels zijn taboe voor de monniken – is wit, de kleur van de dood, en bestaat uit een wijde, onder de knieën dichtgebonden broek, losse beenwindsels, een kenmerkend stukje stof dat de bovenkant van de hand en de pols bedekt, en een bovenkleed met wijde mouwen. De monnik is tijdens zijn pelgrimage in het wit gekleed, omdat hij voor de wereld al dood is en zich er ook op heeft voorbereid om daadwerkelijk te sterven; de tocht over de berg in het donker is namelijk niet ongevaarlijk. Aan zijn blote voeten draagt de monnik strosandalen die uit niet meer bestaan dan een zool en wat touwtjes. Daarvan worden er alleen al tijdens de honderddagenkaihōgyō tientallen paren versleten; de kapotte sandalen worden niet meteen weggegooid maar zolang de monnik bezig is met zijn pelgrimage opgehangen aan de buitenmuur van zijn verblijf. Hoeveel dat er aan het einde precies zijn, is afhankelijk van de weersomstandigheden; wanneer er nog sneeuw ligt of de grond erg nat is, vallen de sandalen binnen een paar uur uit elkaar en daarom dragen de monniken op hun tocht een paar reservesandalen om hun middel geknoopt mee. Wie de stenige paden ziet waarover ze in het donker op vrijwel blote voeten hun weg moeten zoeken, begrijpt dat er ook een flinke voorraad pleisters doorheen gaat, want ondanks alle ascetische strengheid mogen er zo te zien wel gewoon pleisters op gewonde voeten worden geplakt

Het meest bijzondere onderdeel van de kaihōgyō-uitrusting is de enorme hoed; die is gemaakt van dunne stroken van het hout van de Japanse cipres en heeft de vorm van een opgerold lotusblad. De herkomst ervan is onbekend. De hoed wordt beschouwd als Fudō Myō-ō zelf en wordt door de monniken die de honderddagenkaihōgyō doen uit respect voor de godheid niet op het hoofd gedragen (behalve wanneer het regent) maar aan de linkerarm. Verder hoort bij de uitrusting nog een speciale houten rozenkrans die in de linkerhand wordt gedragen en een tas van witte katoen met daarin een boekje met de route en de teksten van de mantra’s. Alleen de eerste nacht worden de jonge monniken begeleid door een ervaren ordegenoot, daarna moeten ze zelf in het donker hun weg over de berg zien te vinden. Eten of drinken tijdens de tocht is niet toegestaan, rusten ook niet. Eén ding is niet meer zoals in de veertiende eeuw: de rijstpapieren lampion met een kaars die vroeger werd meegedragen, is vervangen door een paar krachtige ledlampen die aan de kleding worden vastgemaakt. Door het gebruik van deze krachtige en meer betrouwbare lichtbron is de tocht over de berg waarschijnlijk wel wat minder gevaarlijk geworden, hoewel ook de ledlampen maar kleine poeltjes van licht in de afgrondelijke duisternis van de nachtelijke berg werpen.

•••

Versleten strosandalen aan een muur van Myōō-dō

•••

De houding waarin de monnik dient te lopen is eveneens voorgeschreven: de rug recht, het hoofd rechtop, de schouders waterpas, de ogen gefocust op een punt ongeveer dertig meter vooruit en neus en navel in één lijn; het loopritme dient constant te worden gehouden, of het pad nu bergop of bergaf gaat. Loopritme en ademhaling moeten worden gericht naar de cadans van de mantra van Fudō Myō-ō – namaku samanda bazaranan sendan makaroshana sowataya untarata kanman – die continu (geluidloos) wordt gereciteerd. Volgens de abt van Mudō-ji is een van de moeilijkste aspecten van de kaihōgyō ‘to maintain the attitude’, altijd de juiste houding handhaven. Hoe moe je ook bent, hoeveel pijn je voeten ook doen, je mag het nooit tonen. Het heet zeventig dagen te duren voordat de monnik dit alles onder de knie heeft. De monniken die ik zag waren ongeveer veertig dagen bezig en hadden op dit gebied nog wat te leren; aan de manier waarop ze ’s morgens vroeg de berg op kwamen, was de vermoeidheid duidelijk af te lezen.

•••

Het Japanse boeddhisme heeft elementen uit andere religieuze tradities opgenomen en de kaihōgyō bestaat uit een mix van bouwstenen van uiteenlopende herkomst. De centrale rol van Fudō Myō-ō, de mudra’s en mantra’s en de sfeer van geheimzinnigheid die rond de nachtelijke tochten wordt gecreëerd, duiden op de inbedding in het esoterische boeddhisme. De heilige plaatsen die de monniken op hun tocht over de berg aandoen, zijn echter lang niet allemaal terug te voeren op een boeddhistische oorsprong. Ook bomen, watervallen, bronnen, bamboebosjes en rotsen horen tot de staties waar rituelen worden verricht, en dat zijn elementen uit de autochtone religie van Japan, het shintoïsme. De tendens het lichamelijke uithoudingsvermogen tot het uiterste te beproeven, die zich al in de honderddagenkaihōgyō manifesteert en de monnik tijdens de duizenddagenkaihōgyō daadwerkelijk in levensgevaar brengt, komt uit de shugendō-traditie (een mix van boeddhisme en shintoïsme die een ascetische levenswijze in de bergen voorschrijft).

De kaihōgyō is vandaag de dag het paradepaardje van het Tendaiboeddhisme in Japan. Het feit dat de honderddagenkaihōgyō onderdeel vormt van de opleiding van de elite onder de Tendaiclerus, duidt op het belang dat nog steeds wordt gehecht aan deze bijzondere vorm van leren met het lichaam. Ook in de eenentwintigste eeuw zitten de monniken niet (alleen) in de schoolbanken, maar leren ze spirituele waarden door lichamelijke activiteit en daarin zijn ze nauw verbonden met de Japanse bevolking als geheel; spirituele verlichting heeft altijd een relatie met het lichaam in het religieuze universum van Japan. Bij het grote publiek zijn vooral de veel minder talrijke beoefenaren van de duizenddagenkaihōgyō populair. Zij zijn de supersterren van het Japanse boeddhisme en genieten bij de afronding van hun pelgrimage een grote mediabelangstelling.

De monniken die de honderddagenkaihōgyō doen, moeten rond de zeventigste dag – boven op hun nachtelijke pelgrimage over de berg – een route van 54 kilometer lopen die door de straten van Kyoto voert. Oorspronkelijk vormde dit traject een omcirkeling van Kyoto, met het doel de stad en zijn inwoners te laten delen in de spirituele krachten die de monniken met hun pelgrimage over de berg hadden verzameld. Nu lopen de monniken door de drukke winkelstraten, waar overal mensen neerknielen om zich door hen te laten zegenen. Ook nu nog is er een sterk geloof in het vermogen van de kaihōgyōmonniken om hun spirituele krachten aan te wenden voor het welzijn van anderen. Tijdens hun tocht door Kyoto mogen de monniken wel zitten, eten en drinken en sommige inwoners van de stad beschouwen het als een bijzonder voorrecht bij die gelegenheid voor een kaihōgyōmonnik te mogen zorgen.

Het opmerkelijke aan de kaihōgyō is dat het ritueel ondanks zijn hoge ouderdom een plaats heeft in de moderne Japanse samenleving en in een grote wereldreligie; hij is niet verdwenen onder de druk van de moderniteit en hij is ook niet tot folklore getransformeerd. De kaihōgyō is een religieus ritueel dat ook in de eenentwintigste eeuw als zodanig wordt erkend en zelfs hogelijk gerespecteerd.

•••

Jaren geleden deed ik mijn promotieonderzoek over de rol van het lopen in religieuze rituelen. Als protestant-van-huis-uit had ik tijdens mijn studie theologie belangstelling opgevat voor rooms-katholieke pelgrimages, waarmee ik tijdens een wandelvakantie in Zuid-Duitsland toevallig in aanraking was gekomen. Ik ontdekte dat de pelgrimage niet alleen bij traditionele rooms-katholieken aan populariteit won, maar ook bij buitenkerkelijken en dat vooral de laatsten bij voorkeur op middeleeuwse wijze pelgrimeerden: te voet. Uit de verslagen die zij schreven over hun pelgrimstochten maakte ik op dat het lopen een belangrijke rol speelde in hun (spirituele) ervaringen. Toen ik vervolgens ging lezen wat niet-pelgrimerende wandelaars en hardlopers over hun loopervaringen vertelden, bleken ook velen van hen zich daarover uit te laten in religieuze termen.

Lopen, hetzij wandelen, hetzij rennen, is niet zomaar een beweging om van de ene plaats naar de andere te geraken. Lopen lijkt voor de mens intrinsieke kwaliteiten te bezitten die veel dieper gaan dan de mogelijkheid zich te verplaatsen. Volgens de verslagen werkt het als een geneesmiddel, als een drug, als meditatie, als verwerkelijking van het ‘goede leven’, als antidepressivum, als verhalenmachine en als een retraite. Of ze zichzelf nu beschouwen als een pelgrim op weg met een spirituele queeste, als een langeafstandswandelaar die onderweg tot filosofische bespiegelingen komt, of als een hardloper die werkt aan zijn fysieke en psychische gezondheid, allen bezingen ze de spirituele effecten van het lopen in religieuze metaforen en in teksten die af en toe die van de psalmdichters naar de kroon steken.

In wetenschappelijke publicaties uit de levenswetenschappen bleek een schat aan informatie te vinden over de fysiologische processen die de basis vormen van de bijzondere ervaringen die het lopen teweegbrengt. En ik ontdekte ook dat in tal van premoderne samenlevingen, zoals die van de indianenvolken in Noord- en Zuid-Amerika – Hopi, Apaches, Navaho, Inca’s, Azteken, Maya’s – het lopen daadwerkelijk een spirituele betekenis had en onderdeel was van de religieuze rituelen. Tot aan het begin van de twintigste eeuw hebben antropologen deze rituelen waargenomen, maar nu lijken ze te zijn verdwenen.

Zo stuitte ik in de loop van mijn promotieonderzoek ook op de literatuur over de kaihōgyōmonniken: jongemannen, behorend tot een wereldreligie en opgegroeid in een moderne samenleving, die lange nachtelijke voetpelgrimages over een berg houden. Dat fenomeen intrigeerde me enorm en ik vroeg me af in welke categorie het ingedeeld moest worden: de premoderne indiaanse of de (post)moderne westerse looptraditie? Is de kaihōgyō een premodern relict dat alleen nog bestaat dankzij het conservatisme van een groepje boeddhistische monniken op een Japanse berg? Of zijn de monniken moderne duursporters in een religieus jasje? Of – en dat is de vraag waarop ik eigenlijk een antwoord zoek – voltrekken de postmoderne lopers in feite een religieus ritueel in een seculier jasje?

Het is toch merkwaardig dat, terwijl het lopen in West-Europa – in ieder geval in de ongeveer vijftien eeuwen dat het christendom de dominante religie was – geen religieuze betekenis heeft gehad, er parallel aan de ontkerkelijking in de tweede helft van de twintigste eeuw niet alleen een explosieve groei in de beoefening van de loopsport in al zijn facetten plaatsvindt (massale deelname aan marathons en wandelevenementen, pelgrimspaden die weer zo druk belopen worden als in de Middeleeuwen), maar dat velen van die postmoderne en buitenkerkelijke lopers ook nog eens in religieuze termen over hun loopervaringen gaan spreken? Dat, en het feit dat het lopen in premoderne religies wel degelijk een religieuze betekenis had, roept op zijn minst de vraag op of het lopen misschien een intrinsiek religieus aspect heeft. En bij wie zou je dan beter te rade kunnen gaan dan bij de enigen die nog een werkelijk religieus en filosofisch onderbouwde looptraditie onderhouden, de kaihōgyōmonniken? De indianen kunnen me geen antwoord meer geven, want hun looptradities zijn vrijwel volledig verloren gegaan, maar ik hoop dat de kaihōgyōmonniken me iets wijzer zullen maken. Of de monniken me wel wijzer wíllen maken, heb ik me niet afgevraagd.

2 | De monnik, de tolk en de Nederlandse die haar tenen kwijt was

Over het eerste bezoek

•••

•••

•••

De eerste keer dat ik Mitsunaga Ajari ontmoette was in oktober 2009 bij de ingang van het gebouw waarin zijn ontvangstruimte is gevestigd. Dat gebouw ligt op een steile helling en het plateautje voor de ingang wordt links en rechts begrensd door hoge stenen trappen. Ik had een afspraak gemaakt, maar we waren te vroeg en ik stond samen met mijn tolk te wachten toen een jonge monnik van beneden de trap op kwam stuiven. ‘Daar is hij!’ fluisterde de tolk. Gezien zijn staat van dienst moest Mitsunaga toch ten minste halverwege de dertig zijn, maar in mijn ogen zag hij er geen dag ouder uit dan zeventien. Hij wierp ons een koele blik toe en beantwoordde mijn groet niet. Mijn fout, je begroet zo’n belangrijke monnik niet met een vrolijk good morning! buiten voor de deur, zeker niet wanneer je nog niet volgens de regels der wellevendheid aan hem bent voorgesteld. Hij liep zonder iets te zeggen aan ons voorbij, schoof de shōji (een Japanse schuifdeur van papier op een houten raamwerk) open en tot mijn verbijstering ook meteen weer achter zich dicht.

Ik was gewaarschuwd dat het niet gemakkelijk zou zijn om de monniken van Mudō-ji te benaderen. Hoewel Enryakuji een populair pelgrimsoord is en bij Japanse toeristen een geliefd daguitstapje vanuit Kyoto vanwege de prachtige natuur, hoort Mudō-ji niet tot de plaatsen op Hiei die de gemiddelde pelgrim of toerist aandoet. Van oudsher is Enryakuji onderverdeeld in drie clusters, Tōdō, Saitō en Yokawa, die op enige afstand van elkaar in de bossen liggen. En hoewel Mudō-ji officieel bij Tōdō hoort, ligt het als een apart clustertje een heel eind daarvandaan. De tijd dat Enryakuji bestond uit een aaneengesloten complex van duizenden kloosters, tempels en andere gebouwen, en het aantal tot tempelzuilen getransformeerde bomen (de tempels worden volledig uit hout opgetrokken) het aantal levende exemplaren op Hiei overtrof, is al lang voorbij. Het bos heeft zijn oude rechten opgeëist en pronkt met imposante zuilen voor tempels die waarschijnlijk nooit gebouwd zullen worden.

Pelgrims en toeristen kunnen per shuttlebus een tour langs Tōdō, Saitō en Yokawa maken, maar Mudō-ji is niet per gemotoriseerd vervoer bereikbaar. Vanaf de dichtstbijzijnde parkeerplaats is het nog zo’n twintig minuten lopen over bospaden die vrij steil omlaaggaan langs de zuidelijke helling; de terugtocht duurt dus aanmerkelijk langer. De kaihōgyōmonniken leven in afzondering, de drukte van pelgrims en toeristen dringt niet door tot hun klooster en dat willen ze graag zo houden.

Ik was begonnen met vanuit Nederland contact op te nemen met Robert Rhodes, de auteur van het tot nu toe enige wetenschappelijke artikel in het Engels over de kaihōgyō (uit 1987!) en hoogleraar in Kyoto. Hij toonde zich gelukkig bereid me te introduceren bij de abt van Mudō-ji, en hij had me ook zijn naam gemaild: Mitsunaga Endo. Ik had die naam al eens gegoogeld, maar op het internet leek de abt niet te bestaan, wat mijn nergens op gebaseerde beeld van Mitsunaga als een oudere, wat van de wereld afgekeerde monnik versterkte. Toen ik Robert Rhodes in 2009 opzocht in zijn werkkamer in het gebouw van de Otani Universiteit, trok hij een bedenkelijk gezicht en waarschuwde hij me dat het ondanks zijn introductie toch niet gemakkelijk zou zijn toegang te krijgen tot de monniken. Maar ik was naïef en had het idee dat wanneer de heer abt me wilde ontvangen, ik al een heel eind was; er stonden tenslotte al een heleboel foto’s en filmpjes van de monniken op het internet, dus zo ontoegankelijk konden ze nu ook weer niet zijn. De professor had weinig tijd, dus we maakten er ook niet veel woorden aan vuil. Er was echter nog een obstakel dat overwonnen moest worden: de abt sprak geen Engels, ik had een tolk nodig. Het leek mij het verstandigst daarvoor maar de hulp in te roepen van een van de dames achter de balie van het grote zakenhotel in Kyoto, waar ik al een week verbleef. Natuurlijk kon zij voor mij contact leggen met een agentschap voor tolken: ‘Geen enkel probleem, mevrouw, maar misschien kunt u me eerst wat meer informatie geven, want tolken zijn vaak gespecialiseerd in een bepaald vakgebied. Is het een zakelijke bespreking? Of moet de tolk u misschien begeleiden bij een excursie?’

‘Nou nee, ik heb een afspraak met de abt van het klooster Mudō-ji, Mitsunaga Endo.’

Voor zover Japanse ogen groot kunnen worden, werden de ogen van de receptioniste groot van verbazing.

‘U gaat naar Mudō-ji om met Mitsunaga Ajari te praten?’

‘Ja.’

‘Maar natuurlijk, mevrouw, ik neem meteen contact op met het agentschap en wanneer u morgenvroeg gaat ontbijten, heb ik een offerte voor u klaarliggen.’

Aldus geschiedde. De offerte lag klaar: er zou een tolk komen die was gespecialiseerd in het boeddhisme. Ik ging akkoord en daarna mijns weegs: tempels bekijken en tempels bekijken en nog meer tempels bekijken. Toen ik ’s avonds het hotel weer binnenstapte, schoot dezelfde receptioniste die me de avond tevoren en ’s morgens vroeg ook te woord had gestaan (Japanners maken ongelooflijk lange dagen) achter haar balie vandaan en begon geheel verzenuwd haar excuses te maken: ze had de volgende dag vrij en kon er dus niet op toezien dat alles naar behoren verliep, of ik het heel erg vond dat haar collega het overnam?

‘Maar alles is toch geregeld?’

‘Jawel, jawel, maar toch.’

Toen ik naar de lift liep, bleek een van de andere baliemedewerkers die al voor me vast te houden en op mijn kamer vond ik een fles wijn met de complimenten van de directie: ‘Hartelijk dank dat u voor ons hotel hebt gekozen, we wensen u een heel prettig verblijf toe en zijn u natuurlijk graag van dienst.’ De vraagtekens begonnen aan alle kanten uit mijn hoofd te groeien. Ik was kennelijk van een gewone gast in een vip veranderd, maar waarom in vredesnaam?

De volgende morgen kwam de tolk de lobby van het hotel binnen, stelde zich voor als Kikuko en vertrouwde me meteen toe dat ze very nervous was. ‘Mitsunaga Ajari is een heel beroemde man op dit moment. Ik had nooit gedacht dat ik nog eens bij hem op bezoek zou gaan. Very exciting!’ Ze ontvouwde een groot krantenartikel met een foto van een kaihōgyōmonnik in actie: ‘Dat is hij!’ En eindelijk begon het mij te dagen. Mitsunaga Endo had kennelijk een paar weken tevoren zijn duizenddagenkaihōgyō voltooid en dat was groot nieuws geweest in alle Japanse media. Hij was net tot Daigyōman Ajari oftewel levende boeddha bevorderd. Had ik Japans kunnen lezen of had ik vlak voor mijn vertrek nog eens op het internet naar hem gezocht, dan zou ik die informatie zeker zijn tegengekomen, maar beide was niet het geval, dus ik wist van niets. Toen werd ik ook very nervous.

•••

Wanneer een monnik aan de duizenddagenkaihōgyō wil beginnen, moet hij vrij zijn van andere verplichtingen en bereid zijn om zich twaalf jaar in het klooster terug te trekken. In die periode mag hij de berg niet verlaten anders dan in het kader van de kaihōgyō. De screening vooraf door de leiding van Enryakuji is bijzonder streng, want voor wie eenmaal is begonnen, is er geen weg terug. Stoppen is geen optie, en opschorting wegens ziekte of een ernstige blessure ook niet; de duizenddagenkaihōgyō is heel letterlijk een zaak van leven en dood. Niet alleen omdat de route zo gevaarlijk is of omdat de monnik door de fysieke en psychische stress tot op de rand van de absolute uitputting terechtkomt (of erover: in de loop van de eeuwen zijn er vele kaihōgyōmonniken van uitputting gestorven) maar vooral omdat hij zich vooraf heeft verplicht om zelfmoord te plegen wanneer hij aan de pelgrimage is begonnen en die niet kan volbrengen. Een gebroken been is een doodvonnis. Sinds het begin van de twintigste eeuw zijn er echter naar verluidt geen sterfgevallen meer voorgevallen door ongelukken, uitputting of zelfmoord. De officiële verklaring daarvoor is dat de monniken die toestemming krijgen om aan de duizenddagenkaihōgyō te beginnen zo vastbesloten zijn om hun taak te volbrengen, dat het altijd lukt. Dat lijkt me sterk, dus er zal wel ergens een mouw aan gepast worden wanneer dat nodig is. Hoe dan ook, de duizenddagenpelgrims dragen in hun katoenen tas een mes mee om, wanneer dat nodig mocht zijn, seppuku te kunnen plegen. Seppuku is zelfdoding door het opensnijden van de buik, in Japan van oudsher dé manier om gezichtsverlies goed te maken. Daarnaast dragen de monniken ook een touw mee; wie daaraan de voorkeur geeft, kan zich ophangen, maar dan is de schande van het falen niet goedgemaakt en zal je familie zich tot in lengte van dagen voor je moeten schamen. Ondanks die gruwelijke voorwaarden zijn er toch nog steeds monniken die de uitdaging op zich nemen: Mitsunaga Endo was de dertiende monnik van na de Tweede Wereldoorlog die de duizenddagenkaihōgyō volbracht.

De nederlaag die Japan leed in de Tweede Wereldoorlog vormde een keerpunt in de geschiedenis van het land. De Amerikaanse bezetter dwong de Japanse regering tot verregaande moderniserings- en democratiseringsmaatregelen en het zou heel goed kunnen dat in dat proces ook de barbaarse zelfmoordverplichtingen van de kaihōgyō officieus zijn afgeschaft, maar ik heb Mitsunaga Ajari er niet toe kunnen verleiden daar iets anders over los te laten dan het officiële standpunt: alle pelgrimages worden succesvol afgerond, omdat de leiding van Enryakuji zo goed kan screenen dat mislukkingen niet vóórkomen.

•••

De duizend pelgrimages worden verdeeld over een periode van zeven jaar. In de eerste drie jaar wordt ieder voorjaar weer het programma van de honderddagenkaihōgyō gevolgd (de honderd pelgrimages die de monnik in zijn leerlingentijd heeft gedaan, tellen hierbij niet mee). Deze drie jaar worden beschouwd als de trainingsperiode, want in het vierde en vijfde jaar begint de grote uitdaging en moeten er telkens tweehonderd pelgrimages achtereen worden gemaakt, zodat de monnik ook gedurende de hele natte en warme zomer zijn nachtelijke tochten over de berg moet maken. Dan mogen er echter wel sokken worden gedragen in de strosandalen, waardoor er veel minder verwondingen aan de voeten optreden. Ook moet de grote hoed dan op het hoofd worden gedragen en niet langer aan de linkerarm, om aan te geven dat de monnik nu echt aan zijn zware opgave is begonnen. Vanaf de vijfhonderdste pelgrimage wordt er ook een houten staf meegenomen; ook dat is een symbool voor de status van de monnik en het maakt bovendien het klimmen en dalen wat gemakkelijker. Na vijf jaar zijn er zo zevenhonderd pelgrimages over de berg gemaakt.

Zoals de zeventigste pelgrimage een keerpunt vormt in de honderddagenkaihōgyō, zo is de zevenhonderdste dat in de duizenddagenkaihōgyō. De monnik staat dan voor wat waarschijnlijk de zwaarste opgave van zijn leven wordt: de dō-iri, een periode van negen dagen en nachten waarin niet mag worden gegeten, gedronken of geslapen. Na een formeel afscheid van zijn medebroeders sluit de monnik zich op in de tempel Myōō-dō, waar hij vele uren per dag besteedt aan het reciteren van de Lotus Soetra, het geschrift dat in het Japanse boeddhisme de betekenis bezit die het Nieuwe Testament in het christendom heeft. Om twee uur ’s nachts haalt hij water uit een nabijgelegen bron om aan Fudō Myō-ō te offeren. De rest van de tijd moet hij geluidloos de mantra van Fudō Myō-ō reciteren. De monnik wordt bijgestaan door telkens twee medemonniken die opletten dat hij niet in slaap valt en rechtop blijft zitten. Vanaf de vijfde dag mag af en toe de mond worden gespoeld om onherstelbare schade aan de slijmvliezen te voorkomen. Wanneer de monnik in de negende nacht zijn tocht naar de bron maakt (hij is dan nog maar een schim van zichzelf en kan nauwelijks nog lopen), wordt hij zoals alle voorgaande nachten begeleid door de andere monniken van Mudō-ji, maar nu staat er ook een menigte lekengelovigen – die speciaal voor deze bijzondere gelegenheid midden in de nacht naar Hiei zijn gekomen – langs de kant van het pad. Bij terugkeer in de tempel wordt een officieel document voorgelezen waarin het einde van de dō-iri wordt afgekondigd en de monnik de titel Tōgyōman Ajari wordt toegekend, Heilige Meester van de Strenge Beoefening. Wanneer de monnik de dō-iri overleeft, is dat voor hem een teken dat hij door Fudō Myō-ō is geaccepteerd en zijn toestemming heeft om de pelgrimstochten voort te zetten en een levende boeddha te worden. Het is duidelijk dat dit ritueel een boeddhistische enscenering van dood en opstanding is. De monnik sterft aan zijn oude ik, waarmee hij de eerste zevenhonderd dagen van zijn pelgrimage verlichting voor zichzelf zocht, en herrijst uit de dood als iemand die de rest van de pelgrimage zal volbrengen voor het heil van anderen.

In het zesde jaar wordt er weer honderd dagen gepelgrimeerd, maar nu 60 kilometer per dag, gedeeltelijk over een zeer steil parcours, en met 260 staties. Dat betekent dat er veertien tot vijftien uur per etmaal gelopen moet worden, steeds weer vanaf kort na middernacht. In het zevende en laatste jaar (de resterende vijf jaar van de twaalfjarige retraite worden op een andere manier ingevuld, bijvoorbeeld als abt van Mūdo-ji) staan er twee pelgrimages van honderd nachten op het programma, en ook deze nachten duren tot ver in hun dagen. Tijdens de eerste pelgrimage, de Kyoto ōmawari (het grote circuit van Kyoto) geheten, wordt honderd keer bijna 80 kilometer gelopen. Deze route voert door de stad en naast zijn stops bij de meer dan driehonderd staties moet de monnik tijdens zijn tocht ook voortdurend stilhouden voor mensen die door hem gezegend willen worden. Die zegening bestaat uit een flinke tik met de houten rozenkrans op het hoofd en soms ook op de beide schouders van de gelovige. Op deze zwaarste van alle routes krijgt de monnik de hulp van duwers, mensen die achter hem lopen en hem met een gewatteerd plankje op een stok voortduwen. Dat is voor de buitenstaander een komisch tafereel, maar een geoefende duwer kan een grote hulp zijn voor de kaihōgyōmonnik. Ook anderen zetten zich in om het hem zo gemakkelijk mogelijk te maken; wanneer hij bijvoorbeeld moet wachten voor een stoplicht zet er iemand een klapstoeltje neer zodat hij even kan zitten. Er bestaat een speciale lekenbroederschap van deze helpers, waarvan het lidmaatschap erfelijk is.

De tweede serie van honderd dagen voert weer over het reguliere circuit van 35 kilometer en vormt de afsluiting van de duizend dagen, waarmee de pelgrimage is voltooid. Alleen worden er van die laatste honderd dagen maar vijfenzeventig gelopen, omdat ‘het niet goed is volmaaktheid na te streven’. De monnik is door zijn heroïsche onderneming weliswaar een levende boeddha geworden, maar toch net niet helemaal; het is hem vergund ook een onvolmaakt mens te blijven.

•••