Angela Crott

JONGENS ZIJN ’T

Van Pietje Bell tot probleemgeval

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Voor alle jongens en hen die jongen zijn geweest

‘Ze denken dat ik alles expres doe, maar ik ben juist helemaal niet ondeugend.’

PIETJE BELL, CHRIS VAN ABKOUDE

VOORWOORD

Dit boek is de publieksversie van mijn proefschrift Van hoop des vaderlands naar ADHD’er. Het beeld van de jongen in opvoedingsliteratuur (1882-2005), waar ik in 2011 op gepromoveerd ben aan de Radboud Universiteit te Nijmegen.

Ik schreef dit proefschrift omdat ik me zorgen maakte over het beeld dat van jongens werd geschetst, vooral in het publieke domein. Hun gedrag verschilt weinig van jongensgedrag uit de vorige eeuw, maar toch wordt het nu totaal anders beoordeeld. Wat tot in de jaren zestig normaal jongensgedrag heette – zoals in de dakgoot lopen – wordt nu als abnormaal gezien. De conclusie die ik na het schrijven van mijn proefschrift trok, was dat de maatschappij is veranderd en niet de jongen en dat maatschappelijke ontwikkelingen, zoals de vrouwenemancipatie, bijgedragen hebben aan de afwaardering van jongensgedrag.

Op die conclusie kreeg ik veel respons. Kranten, tijdschriften en de radio, ze stonden allemaal paraat. Behalve in Opzij en het Tijdschrift voor Genderstudies waren de meeste reacties positief. Veel particulieren namen bovendien de moeite mij te mailen. Een van de eersten was een gepensioneerde leraar geschiedenis die net als ik lesgegeven had in het lager onderwijs en geschiedenis had gestudeerd. Hij herkende veel van mijn beweringen en vond het een verademing dat dit pedagogische of genderonderwerp niet door een pedagoog maar door een historica werd belicht. Van alle mails die ik binnenkreeg waren de meeste van mensen uit het onderwijs, maar ook artsen, psychiaters en (gedrags)wetenschappers reageerden.

Een van de (vrouwelijke) docenten mailde dat ze altijd al geroepen had dat er meer ‘jongensjuffen’ nodig waren. Daarmee bedoelde ze juffen die jongens niet ‘lastig, ADHD’ers, ongeïnteresseerd’ noemen, maar juffen ‘die anders kijken’.

Een psychiater schreef: ‘Ik heb als vader van vier zoons en van huis uit alleen broers, een wat ander referentiekader dan de dames orthopedagogen. Ik heb eens een jongetje moeten onderzoeken, dat werd aangemeld als brandstichter. Hij had nog niet de helft gedaan van wat ik als kind gedaan had.’

Een wetenschapper van de TU Delft mailde in een lange brief dat in alle gevallen de te behandelen doelgroep – jongens die het etiket autist, ADHD’er of tbs’er krijgen – kwetsbaar en zo goed als monddood is, terwijl degene die het voor ze opneemt zelf met modder besmeurd dreigt te worden. ‘Ik voel veel voor het motto,’ eindigt hij zijn brief, ‘“Niet zeiken”, maar het roemen van het mannelijk rolmodel lijkt me ook wel goed.’

Dan waren er nog de mailtjes van onder anderen een ingenieur, een accountmanager, een scenarioschrijver, een bibliothecaresse en van moeders. Deze laatsten waren blij te horen dat hun drukke jongens gewoon echte jongens waren, wat ze trouwens altijd al gedacht hadden. Het was duidelijk dat mijn onderwerp leefde, kortom een onderwerp was dat iedereen aanging. Dit bleek helemaal toen Atlas Contact mij vroeg om een publieksversie van mijn proefschrift te schrijven.

Deze versie ligt nu voor u en het is een ware publieksversie geworden. Dat wil zeggen dat ik naar aanleiding van alle reacties en opmerkingen die ik van mailers, journalisten, redacteuren en anderen gekregen heb, mijn proefschrift heb herschreven. Dit in de hoop dat mijn pleidooi voor een jongensvriendelijker opvoeding nog meer mensen zal bereiken. Ik bedank iedereen voor haar of zijn bijdrage. Ik bedank ook mijn redacteur Inger Boxsem, die ervoor gezorgd heeft dat de huidige tijd eveneens aan bod komt in dit boek. Daarmee komt het ‘jongensprobleem’ in een nog ruimer historisch en maatschappelijk perspectief te staan.

Mijn geloof in een grote biologische oorsprong van gedrag wordt niet door iedereen gedeeld. Een belangrijke toevoeging is daarom hoofdstuk 1, waarin ik mijn visie geef op het nature-nurturedebat. Bij dit debat, waarin het geloof in nurture vanaf eind jaren zestig de bovenhand kreeg en sinds de jaren negentig nature aan zet is, schaar ik me aan de kant van de nature-aanhangers. Met de aantekening dat de jongen beslist niet zonder nurture kan, gebaat als het jongensbrein is bij aandacht, structuur en leiding. Juist jongens zijn gebaat bij opvoeding.

Ook benoem ik in dit hoofdstuk die vier jongenseigenschappen die ik steeds opnieuw aantrof in mijn bronnen en die volgens mij universele jongenseigenschappen zijn: baldadigheid of kattenkwaad, hoogmoed of grootspraak, ledigheid of luiheid en verlegenheid of zwijgzaamheid. De overige hoofdstukken behandelen de vijf opvoedingsmilieus waarin de jongen zich bevindt: de jongen thuis, de jongen op school, de jongen onder vrienden, de jongen en het meisje en de jongen als lid van de maatschappij.

In deze publieksversie van mijn proefschrift heb ik mijn onderzoek aangevuld met persoonlijke ervaringen, waarvan sommige uit Is mijn zoon een macho? (2004) komen. Om de jongensgeschiedenis door te laten lopen tot de huidige tijd heb ik boeken en publicaties – in kranten, tijdschriften en op internet – van ná 2005 gebruikt. Deze aanpassingen ten opzichte van het proefschrift doen niets af aan de conclusie van mijn onderzoek. Jongens blijven jongens.

Al ben ik dan nooit een echte feministe geweest, ik ben er wel door ‘aangeraakt’, zoals Jannetje Koelewijn zo mooi in een interview met mij in de NRC van 2011 schreef. En dat betekent dat voor mij evenals voor de meeste vrouwen, en zeker voor de feministes die hun stempel hebben gedrukt op de vrouwenemancipatie van de jaren zeventig, het persoonlijke politiek is. Alleen ‘strijd’ ik nu niet voor de emancipatie van het meisje, maar voor die van de jongen. Mijn strijdlustigheid concentreert zich op de acceptatie van vooral die jongenseigenschappen die juist met strijd in verband staan: baldadigheid en hoogmoed. Anders dan de radicale feministes in de jaren zeventig beweerden, zijn mannen wel mensen. We kunnen ze alleen niet maken naar ons evenbeeld. Ik geloof dat dit nu wel door de bio- en neurowetenschappen is aangetoond.

Angela Crott, 2013

1

JONGENS ZIJN ’T

‘Die van mij is groter!’

‘Nee, die van mij is groter!’

Deze ‘discussie’ vond plaats in de kinderhoek van een bibliotheek en werd gevoerd tussen mijn kleinzoon van drie en een jongetje van ongeveer vier. Ze zaten allebei op een plastic speelgoedbeest. De een op een groen, de ander op een geel. Op zijn gele beestje schuifelde het jongetje nog wat dichter naar mijn kleinzoon toe. Ondertussen bleven ze elkaar aankijken. Niet bijzonder vriendelijk, eerder bozig en afwachtend. Ik verstoorde hun mannelijk onderonsje door te verklaren dat de beesten toch echt even groot waren. Daarop zette het jongetje zijn beestje in zijn achteruit.

Ik moest onmiddellijk denken aan mijn eigen zonen en de strijd die ze regelmatig voerden om elkaar te overtreffen. Zo ligt de strijd om het grootste koekje nog vers in mijn geheugen. Daarbij ging het om een koekje uit een rol. Ze legden de koekjes op elkaar om zich ervan te vergewissen of het koekje van de een niet groter was dan het koekje van de ander. Dergelijk competitief gedrag vertoonden ze vaker. Was het niet om het grootste voorwerp, dan was het wel om wie de sterkste was. Ik was dan ook helemaal niet verbaasd, maar zelfs bijzonder geamuseerd, toen ik een vergelijkbare koekjesscène voorbij zag komen in de Deense film Adam’s Apples (2005) van Anders Thomas Jensen. In deze film probeert een geestelijke enkele misdadigers op het rechte pad te brengen. Het is een gitzwarte komedie waarin competitie het moet afleggen tegen emotie. Tijdens een gesprek met een vrouw die de geestelijke komt raadplegen over een abortus, serveert een van de misdadigers koekjes. De geestelijke krijgt er drie, de vrouw twee. In plaats van de vrouw bij te staan in haar ontreddering, is de geestelijke met de koekjes bezig. Hij doet alsof hij het erg vindt dat de vrouw er maar twee gekregen heeft. Daarop zegt de misdadiger dat de twee van de vrouw even groot zijn als de drie van hem. ‘Heb je ze gemeten dan?’ is het antwoord van de geestelijke.

Heel lang wist ik niets van jongens. Ik ben geboren in 1955, groeide op in een meisjesgezin, bezocht een meisjeskleuterschool en een meisjeslagereschool. Van daaruit ging ik naar de mms, de middelbare meisjesschool. In het begin van de jaren zeventig begon ik met mijn opleiding aan de pedagogische academie en werd ik voor het eerst geconfronteerd met jongens: namelijk de helft van mijn klas. Het viel me op dat ze relaxter met de studie omgingen dan ik. Een van hen hield zich bezig met buitenlandse politiek en organiseerde een debat met een dissident uit Chili en een ander kwam gewoon zes weken niet opdagen om daarna weer onverstoorbaar aan te schuiven in de collegebanken.

Tijdens mijn jaren als onderwijzeres – van 1975 tot 1980 – maakte ik kennis met jongens tussen de zes en negen jaar. Voor mij was het verschil tussen hun gedrag en dat van de meisjes groot en sommige jongenseigenschappen waren niet te negeren: lawaaierigheid en ongehoorzaamheid. Een van de jongens, de latere wielrenner Michel Zanoli (1968-2003), bezat die eigenschappen in ruime mate. Ik ben hem dan ook nooit vergeten. Hij schreeuwde altijd overal doorheen – al bedoelde hij het niet slecht. Toen hij op een dag naar de tandarts moest, verheugde ik me op een rustige ochtend in de klas. Halverwege de ochtend ging de deur open en kwam Michel vrolijk binnen, met de opmerking: ‘Hier ben ik weer!’ Zijn gedrag zou nu zeer waarschijnlijk als ADHD bestempeld worden. Ik heb zijn gedrag echter nooit echt afwijkend gevonden. Als hij niet druk was, was een andere jongen dat wel. Bovendien had ik een zwak voor hem, want hij had me op een dag ‘gered’ tijdens een gymles. Hij bevrijdde me uit een turntoestel, waarin ik vast was komen te zitten toen ik een gymnastiekoefening voordeed. Alle kinderen keken zwijgend toe, maar hij kwam kordaat op me aflopen om me uit mijn benarde positie te bevrijden.

Jaren later kwam ik hem weer op het spoor door de ongehoorzaamheid van mijn eigen kleuterzoon. Op een dag zette deze direct na school, tegen de huisregels in, de televisie aan. Gebogen over het stuur van zijn fiets kwam Michel Zanoli onze huiskamer binnenfietsen. Ik herkende hem meteen aan zijn bolle wangen, zijn stompe neus en zijn helblonde haar. Enkele jaren ouder, dat wel, maar hij was het helemaal. Samen met een peloton renners bedwong hij een berg. Zijn gezicht stond strak van de concentratie. Zijn gespierde benen waren vol in actie. Hij was in de buitenlucht, in beweging en duidelijk in zijn element. School had hij achter zich gelaten. Hij had iets gevonden waar hij geschikter voor was, waar zijn energie een uitlaatklep vond: de wielersport.

Totdat ik zelf zonen kreeg, realiseerde ik me niet echt hoezeer de aard van jongens verschilt van die van meisjes. Ik zag het wel, ik registreerde het, maar het beklijfde niet. Om jongensgedrag te begrijpen is het zelf hebben van zonen, en dan liefst twee of meer, de beste leerschool. Wie jongens van jongs af aan meemaakt, zeker in hun omgang met elkaar, zal niet zo snel verkondigen dat jongensgedrag is aangeleerd en ook kan worden afgeleerd. Die stelling, dat jongensgedrag kan worden afgeleerd, werd vanaf eind jaren zestig in opvoedboeken onder invloed van de sociologie en de psychologie steeds vaker verkondigd. Deze nurture-theorie werd breed aangehangen totdat in de jaren negentig de nature-theorie opkwam. Diametraal tegengesteld aan de nurture-theorie beweerden biologen en hersenonderzoekers dat jongensgedrag voor het grootste gedeelte in de hersenen vastlag. Hiermee begon het nature-nurturedebat dat tot op de dag van vandaag voortduurt.

Als kind van mijn tijd hing ik in de jaren tachtig ook de nurture-theorie aan: kinderen moesten niet opgevoed maar begeleid worden en deze begeleiding moest sekseneutraal zijn. Ik moet bekennen dat ik dit opvoedingsideaal in de praktijk niet lang heb volgehouden. Mijn zonen werkten niet bijzonder mee. Niet alleen waren ze nauwelijks geïnteresseerd in de poppen die ik aanleverde, aan mijn begeleiding lieten ze zich ook weinig gelegen liggen. Hun ongehoorzaamheid maakte dat ik overschakelde op de ouderwetse en dus de opvoedende variant, waarbij moeders wil regelmatig wet is. Daarbij werd ik gesteund door hun vader, wiens woord bijna altíjd wet was.

Het onderwerp jongens, en vooral de natuurlijke component van hun gedrag, liet mij niet meer los. In 2004 schreef ik het boek Is mijn zoon een macho?, waarin ik me verdiepte in specifiek jongensgedrag en wat dat betekent voor de opvoeding. In de jaren erna verschenen er steeds meer berichten over problemen met jongens in de media. Ik besloot jongensgedrag en opvoeding door middel van opvoedboeken voor jongens (zie verantwoording) wetenschappelijker uit te diepen.

Wie het moderne jongensprobleem van slechte leerprestaties tot moeilijk te hanteren gedrag gaat bestuderen, loopt al gauw tegen het nature-nurturedebat aan. Is jongensgedrag nu door de opvoeding of door de biologie bepaald?

Biologie of opvoeding?

In 1962 wordt in het blad van de hervormde jeugdraad, Blauwdruk, nog gesteld dat de jongen vanwege zijn aard een onuitblusbare exploratiedrang heeft. Dit in tegenstelling tot het meisje dat vanwege de hare ‘verwijlt bij de dingen’. Zeven jaar later trekt leraar Kenneth C. Barnes deze vanzelfsprekende opvatting in twijfel. Hij vraagt zich af of het anders denken en voelen van meisjes is aangebóren of aangeléérd. Steeds meer psychologen kiezen volgens hem voor het laatste.

Niet alleen psychologen én sociologen omarmden eind jaren zestig de nurture-theorie. Ook de vrouwenbeweging was haar zeer toegenegen. Deze theorie hielp immers bevestigen dat mannen en vrouwen gelijk zijn, op een miniem lichamelijk verschil na. En dus riepen feministes in koor dat de man op moest houden de baas te spelen en dat de vrouw haar hulpeloosheid van zich af moest schudden. In de jaren zeventig was het individu niet langer meer mannelijk of vrouwelijk, maar maakbaar, evenals de samenleving. Het antwoord op de vraag hoe het komt dat jongens stoer doen en de baas spelen en meisjes aardig zijn en toegeven, was in de jaren tachtig: nurture. Het is de omgeving die een jongen tot een jongen en een meisje tot een meisje maakt. Iedereen helpt daar dapper aan mee, ook oma die roept dat haar kleinkind een echte vent of meid is.

Voor de oma die ik op een dag bij de bushalte trof, hoefde haar kleinzoon zich niet nog jongensachtiger te gedragen. Deze kleinzoon van een jaar of acht had een door modder besmeurde broek aan, hij had net ergens een sliding gemaakt, en voerde gedurende het wachten op de bus allerlei denkbeeldige gevechtshandelingen uit. Elke keer dat hij daarbij de stoeprand naderde, en dat was heel vaak, riep oma hem tot de orde. Terwijl hij het niet leek te horen, hoorde ik het maar al te goed. Ik moest me inhouden om oma niet te vragen op te houden met het non-stop roepen van ‘Kijk uit!’ en ‘Doe niet zo gevaarlijk!’

In 1982 schrijft sociaal wetenschapper Willem de Regt dat het seksverschil ‘met de paplepel’ wordt ingegoten. Jongens worden tot andere burgers opgevoed dan meisjes. Jongens worden al vanaf hun geboorte toleranter tegemoet getreden. Ze mogen meer dan meisjes en ze worden meer aangezet tot het nemen van eigen initiatieven. Ze mogen zelfs lastig zijn, als ze daarna maar zelfstandig zijn en voor zichzelf opkomen. Meisjes daarentegen worden in hun mogelijkheden beperkt. Ze worden niet alleen in een keurslijf van gedragsbeperkingen gedwongen, ze laten zich ook dwingen, vooral omdat ze, zoals de jongens, graag bij hun eigen groep willen horen.

Drie jaar later keuren de emancipatiewerksters Ria Jaarsma en Hannie Likkel dit groepsgedrag van meisjes af. Het vrouwelijk collectief moet juist ingewisseld worden voor vrouwelijke zelfstandigheid. Bovendien heeft ieder mens volgens hen een combinatie van ‘zogenaamde’ mannelijke en vrouwelijke eigenschappen. Elke verdeling in stereotiepe rollen als mannelijk of vrouwelijk is immers ‘wezensvreemd’. Het gaat erom dat zowel mannen als vrouwen veranderen. Jongens en meisjes moeten niet uitgaan van ‘vooroordelen over hun sekse-typische kwaliteiten en traditionele rolgebonden mogelijkheden’, maar keuzes maken op basis van hun eigen mogelijkheden en voorkeuren.

Nature, het idee dat jongens en meisjes in aanleg verschillen, komt er in de jaren tachtig nauwelijks aan te pas. Het heersende idee is dat kinderen jongens- of meisjesgedrag vertonen onder invloed van opvoeding. Kinderen worden niet als jongen of als meisje geboren, maar als zodanig gesocialiseerd. Deze socialisatie begint vanwege verwachtingspatronen zelfs al vóór de geboorte. Dat vindt docent Lauk Woltring in 1988 ook. Naar zijn vaste overtuiging worden ‘echte mannen’ niet geboren maar gemaakt. De jongens zelf doen daar actief aan mee door zich met andere jongens te meten. Ze zijn niet alleen voortdurend in competitie met elkaar om hun eigen positie te bepalen, maar ook op zoek naar voorbeelden die hun mannelijkheid kunnen staven.

In het begin van de jaren negentig klinken er andere geluiden. Dan is voor het eerst te lezen dat menselijke hersenen moeten worden gezien als ‘een geslachtelijk bepaald orgaan’ (Zlotnik 1993). Nurture-aanhangers laten zich niet van de wijs brengen. Zij blijven erbij dat de biologische verschillen tussen jongens en meisjes buitengewoon klein zijn, ‘uitgezonderd kracht in het bovenlichaam en de mogelijke uitzondering van agressie’ (Silverstein 1994). Het socialiseren van een kind tot een jongen is een proces dat al meteen na de geboorte begint. Het zijn de tegenstanders van emancipatie, de biologen en hun aanhangers, die ‘ons een of andere onderworpen vrouwelijke en een of andere heerszuchtige mannelijke primaat’ (Benard & Schlaffer 1996) voor ogen houden. Nee, het zijn de omstandigheden, de opvoeding en de cultuur, waardoor het gedrag van jongens wordt verhard en gedeformeerd.

Klinisch psycholoog William Pollack vindt het in 1999 overduidelijk dat omgevingsfactoren de doorslag geven bij jongensgedrag, ook al stelt hij dat dit gedrag bepaald wordt door omgeving én biologie. ‘Er zijn wel biologische neigingen waardoor jongens zich anders gedragen dan meisjes, maar dat is geen absolute dwang.’ De kinderpsychologen Kindlon en Thompson denken eveneens dat socialisatie een grotere rol speelt dan de biologie. Toch geven zij toe dat zelfs de actievere meisjes hun energie niet lijken uit te dragen ‘op de ongeremde wijze die zo kenmerkend is voor jongens’. Ze blijven er echter van overtuigd dat de belangrijkste verschillen tussen jongens en meisjes door sociale interactie ontstaan. Zodra een jongen een jongensgroep binnenstapt wordt zijn gedrag anders, dan wordt hij gestimuleerd door ‘de uitdaging die van andere jongens uitgaat’. Ook geloven ze dat er een onlosmakelijke koppeling is tussen biologie en ervaring en dat de hersenstructuur door omgevingsfactoren kan worden beïnvloed.

Sociologen en andere aanhangers van de nurture-theorie bleven erbij dat sekserollen voor het grootste gedeelte cultuurgebonden zijn. Dat jongens op het (basis)schoolplein regelmatig vechtend over de grond rolden, was niet het resultaat van natuurlijk jongensgedrag, maar moest gezien worden als een maatschappelijke inprenting van dit gedrag. Ouders, leraren, de peergroup en de media wezen jongens en meisjes hun genderrollen toe, met als resultaat dat jongens en meisjes zich op het schoolplein zo verschillend gedroegen.

De Deense psychiater Zlotnik gooit een knuppel in het hoenderhok met zijn boek Ferme jongens, stoere knapen? Opvoeding speelt helemaal niet zo’n grote rol, vindt hij. Zijn boek is ‘in zekere zin […] een afrekening met de socialiseringstheorieën, een argument tegen de anti-biologie en een pleidooi voor de jongens’. Zlotnik raakte geïnteresseerd in dit onderwerp door zijn patiënten. Vanaf 1966, het jaar dat hij in Denemarken als kinderpsychiater begon, kreeg hij veel meer jongens op zijn spreekuur dan meisjes. Hij vroeg zich af hoe dat kwam en hij bleef zich dat afvragen. In 1984 verscheen zijn boek in Denemarken, in 1993 werd het in het Nederlands vertaald. Het is legitiemer geworden, schrijft Zlotnik in de inleiding van zijn boek, om de verschillen tussen jongens en meisjes te benoemen.

Op de eerste plaats rijpen de hersenen van meisjes eerder dan die van jongens. Rijpen de twee hersenhelften van meisjes snel en symmetrisch, die van jongens rijpen langzaam (vooral de linkerhersenhelft) en asymmetrisch. Zijn bij meisjes de functies van de linkerhelft – zoals taal – actiever, bij jongens zijn dat de functies van de rechterhelft, zoals ruimtelijk inzicht. Het is het mannelijk geslachtshormoon testosteron dat deze functionele sekseverschillen veroorzaakt en dat begint al in de baarmoeder, zodra er een jongetje in de maak is. Het ‘basale embryonale ontwikkelingsplan’ is namelijk vrouwelijk. Wil de foetus mannelijk worden, dan moet er een (mannelijk) geslachtshormoon aan worden toegevoegd: testosteron. En dit hormoon is verantwoordelijk voor een groot aantal sekseverschillen in de hersenen, niet alleen intellectuele, maar ook gedragsmatige. Los van het feit dat ieder kind – jongen of meisje – een eigen temperament heeft, zijn jongens al vanaf hun tweede jaar vaker agressief dan meisjes. Ook op het gebied van de erotiek is hun temperament anders. Het ‘masturbatiepatroon’ van jongens en hun erotische fantasieën verschillen bijvoorbeeld duidelijk van die van meisjes.

De mannelijke natuur zadelt de jongens bovendien met meer moeilijkheden op dan de vrouwelijke natuur de meisjes. Jongens lijden niet alleen vaker dan meisjes aan psychische ziekten (zoals beginnende schizofrenie), ook allerlei lichamelijke ziekten (zoals astma, hooikoorts en huideczeem) komen bij hen veel vaker voor. Daarbovenop krijgen zij meer ongelukken dan meisjes, vooral in de puberteit, en scoren zij vaker dan meisjes zeer laag – maar ook vaker zeer hoog – op de intelligentieschaal. Zlotnik is van mening dat voor de aanhangers van socialisatietheorieën de dagen zijn geteld als ze niet ook ‘biologische feiten bij hun overwegingen gaan betrekken’. De biopsychologie of sociobiologie heeft wel een plaats ingeruimd voor de rol van het socialisatieproces.

In Echte jongens (1999) van William Pollack kwam ik het volgende gesprek tegen. ‘Wat maakt een kind populair?’, was de vraag aan een jongen en een meisje van zes jaar. Het antwoord van het meisje was: ‘Aardig zijn, veel goede ideeën hebben, slim zijn’, en van de jongen: ‘Raketten afvuren.’ Voor nurture-aanhangers als Pollack is dit een bewijs voor de seksestereotiepe opvoeding van de kinderen. De Australische gezinstherapeut Steve Biddulph is overtuigd van het tegenovergestelde. Biddulph, vooral bekend geworden door zijn boek Jongens. Hoe voed je ze op?, zou over deze kinderen zeggen dat ze natuurlijk jongens- en meisjesgedrag vertonen. Volgens hem hebben ouders en docenten altijd al intuïtief aangevoeld dat jongens anders zijn dan meisjes. Dit in tegenstelling tot wetenschappers die dertig jaar lang volhielden ‘dat jongens en meisjes in wezen hetzelfde zijn’.

Biddulph beweert dat al rond het vierde jaar de hoeveelheid testosteron in het bloed van jongens verdubbelt, waardoor ze meer belangstelling krijgen ‘voor actie, avontuur en wilde spelletjes’. Vanaf het vijfde jaar neemt dit gehalte weer voor de helft af, zonder dat de jongen zijn interesse in avontuurlijke actie verliest. Docent Freerk Ykema schrijft dat testosteron een ‘action stimulator’ is. Van dit belangrijkste mannelijke geslachtshormoon, dat aanzet tot beweging, stijgt het niveau tussen het elfde en veertiende jongensjaar met 800 procent. Dit niveau kan door stress of conflicten nog toenemen. Ykema benadrukt dat een hoog testosterongehalte eerder het gevolg is van agressie, dan de oorzaak ervan. Zoals de Hulk pas groen wordt als hij zich kwaad maakt, komt er meer testosteron in het bloed van de jongen naarmate hij bozer wordt. Dit hoeft niet alleen maar destructief uit te pakken. Testosteron kan ook goed de daadkracht stimuleren. Bij gevaar heeft de man, door de hoeveelheid testosteron in zijn bloed, meer de neiging om tot handelen over te gaan dan de vrouw.

Een mooi voorbeeld hiervan heb ik jaren geleden meegemaakt. Op een regenachtige dag was ik getuige van een verkeersongeval waarbij een fietser door een auto werd aangereden. Terwijl ik nog stond te bedenken wat te doen, stopte er een auto waar een jonge man uit sprong. Hij beval het slachtoffer, dat niet meer overeind kwam, te blijven zitten, gaf mij de opdracht mijn paraplu boven haar hoofd te houden en haalde zijn telefoon uit zijn zak om de ambulance te bellen. Deze constructieve kant van testosteron als aanjager van daadkracht kan niet iedereen waarderen, omdat die vaak als bazig wordt gezien. Maar wie op 25 december 2009 met Jasper Schuringa in het vliegtuig naar Amerika zat, denkt daar vast anders over. Hij zal blij zijn geweest dat Schuringa met een dergelijke oerreactie een zelfmoordterrorist overmeesterde.

Recent onderzoek naar de invloed van hormonen op het denken en de emoties heeft volgens Ykema niet alleen aangetoond dat door toediening van testosteron het ruimtelijk inzicht wordt verbeterd, maar ook dat agressie en seksuele gevoelens vergroot worden. Bovendien laat dit onderzoek zien dat ‘de intensiteit van de emoties’ afneemt naarmate er meer testosteron toegediend wordt. Wat dit laatste betekent wordt in september 2012 verwoord door NRC-columnist Maxim Februari. Februari, die van een vrouw in een man aan het veranderen is, gebruikt mannelijke hormonen. Daarmee ondergaat hij de werking van testosteron aan den lijve. De volgende uitspraak van Februari heeft mij een hele tijd beziggehouden: ‘Het is ook uitermate plezierig dat je van die mannelijke hormonen emotioneel veel rustiger wordt. Als vrouw dacht ik vaak: heb ik daar wel goed aan gedaan? Of: zou ik dat niet anders moeten doen? Maar zodra je flink wat testosteron toevoegt, heb je daar helemaal geen last meer van. Dan twijfel je een stuk minder.’

Deze onzichtbare werking van testosteron activeert het durfvermogen van jongens en zet hen aan tot actie en exploratie. Wij moeten, spreekt Ykema zijn volwassen lezers toe, jongens dan ook niet dwingen te lang stil te zitten, want dan onderdrukken wij hun bewegingsimpulsen en vormt zich een energiebom in hun lichaam. En als deze bom ontploft doen jongens irrationele dingen. Dan vegen ze bijvoorbeeld midden onder de les, zoals mijn jongste zoon op de middelbare school vaak deed, uit louter verveling de spullen van een ander van tafel.

Niet alleen jongensopvoedboeken, ook andere boeken die aan het begin van de eenentwintigste eeuw over het onderwerp nature versus nurture verschijnen, spreken elkaar voortdurend tegen. The Essential Difference: The Truth about the Male and Female Brain (2003) van de Britse psycholoog Simon Baron-Cohen en De sekseparadox (2008) van de Canadese klinisch psychologe en journaliste Susan Pinker gaan ervan uit dat de hersenen van mannen en vrouwen wezenlijk van elkaar verschillen. Hun tegenhangers, de Amerikaanse neurowetenschapster Lise Eliot met Pink Brain, Blue Brain (2010) en de Australische psychologe Cordelia Fine met Delusions of Gender (2010), beweren dat alle verschillen tussen de seksen door de omgeving worden veroorzaakt, en dat daarbij de hersenen in de vrouwelijke of de mannelijke versie veranderen.

Van alle schrijvers van opvoedboeken is er maar een die in de jaren negentig voor de gulden middenweg gaat, namelijk Lauk Woltring. Schreef hij in 1988 nog dat echte mannen worden gemaakt, in 1995 is hij, in tegenstelling tot de feministes onder de schrijvers, niet (meer) zo zeker van zijn zaak. Met enig voorbehoud begeeft hij zich op ‘het gladde ijs’ van de natuurlijke sekseverschillen. Hij gaat ervan uit dat het biologische verschil wordt bepaald door een gen op het Y-chromosoom. Dit gen, dat alleen bij mannen in een van de 23 chromosomenparen voorkomt, is verantwoordelijk voor de biologische mannelijkheid. Woltring: ‘Biologische verschillen en erfelijke aanleg werken niet direct door in gedrag, maar krijgen nader vorm, invulling en betekenis in de ontwikkeling van het individu in wisselwerking met zijn omgeving. […] In onze biologische aanleg zit niet alleen een aantal neigingen maar óók het vermogen om met die talloze vaak onderlinge tegenstrijdige aanleg-elementen om te gaan. De stellingen “alle gedrag ligt erfelijk vast” of “alle gedrag is sociaal bepaald” zijn dus beide in hun absoluutheid grote onzin.’

Nieuw onderzoek naar de invloed van geslachtshormonen op de hersenstructuur, hormonen die zowel mannelijk als vrouwelijk gedrag/aanleg lijken te sturen, bracht Woltring terecht aan het twijfelen. Want stel dat het inderdaad waar is dat jongens minder talig zijn dan meisjes, dan moet er in het onderwijs afgestapt worden van sekseneutrale normen en zal men zich juist meer moeten richten op een jongensspecifieke pedagogiek en didactiek. En dan is het volgens hem niet zo verwonderlijk als het vrouwzijn van de meeste leraren op de basisschool zorgt voor een ‘mogelijk eerder geïrriteerd’ zijn ‘door het actieve, sterk experimentele en ruimtelijke handelen van minder gehoorzame jongens’. Jongens worden door vrouwen dan eerder als lastpakken gezien dan als individuen die hun eigen ontwikkelingsweg volgen. Het is maar de vraag of vrouwen, als ze jongens op deze manier bekijken, de talige kant van jongens kunnen bevorderen. ‘Mens, zeik niet, je ziet toch dat ik bezig ben!’, is voor Woltring een aardige illustratie van dit wederzijdse onbegrip. Ontwikkelingspsychologie en pedagogische wetenschappen zijn volgens hem nog nauwelijks op de hoogte van de resultaten uit hersenonderzoek en onderzoek naar de interactie tussen biologische aanleg en sociaal gedrag.

Omdat niemand in het nature-nurturedebat bereid is veel van de ander aan te nemen, kun je je afvragen of hier nog wel sprake is van een debat. Wetenschappers spreken elkaar veel meer tegen dan vroeger. Er zijn er dan ook veel meer. Sinds de Tweede Wereldoorlog en vooral sinds de democratisering van het onderwijs in de jaren zeventig zijn er heel wat bijgekomen, vooral in de menswetenschappen. Wie moet je nu geloven? En hoe zit het eigenlijk met de gulden middenweg? Kindlon en Thompson halen in hun boek een ‘apocriefe anekdote’ over een beroemde hoogleraar in de psychologie aan. Deze had alle literatuur met betrekking tot het vraagstuk nature-nurture zorgvuldig doorgenomen en was tot de conclusie gekomen dat nature 53 procent van het menselijk gedrag bepaalt en nurture 47 procent. Deze verhouding nature-nurture komt volgens mij vooral vaak voor bij rustige en gehoorzame kinderen.

Wie als ouder een rustig kind heeft (heel vaak een meisje), neemt al snel aan dat het kind dit gedrag door zijn opvoedkundige kwaliteiten vertoont en dus het gevolg is van nurture. Die overtuiging heb ik niet lang kunnen volhouden. Van mijn twee zonen was de eerste zo nu en dan en de tweede meestal ongehoorzaam. Dacht ik bij de eerste nog dat ik een redelijk goede opvoedster was, bij de tweede dacht ik dit niet meer. Als iemand mij toen had gevraagd het aandeel nature-nurture met betrekking tot zijn gedrag te bepalen, was ik op 75 procent nature en 25 procent nurture uitgekomen. Met nurture, en ik deed echt mijn best, slaagde ik er niet in zijn drukke en ongehoorzame jongensgedrag aan banden te leggen.

Leren gehoorzamen is onderdeel van nurture. Net als het meisje wordt de jongen geacht zich aan te passen aan zijn omgeving. Bij de meeste meisjes is dit goed mogelijk door hun natuurlijke aanleg. Bij veel jongens stuit dit juist door hun natuurlijke aanleg vaak op verzet. Willen we een aardige middenweg bewandelen tussen nature en nurture dan zouden we de opvoeding ván en het onderwijs áán jongens meer moeten aanpassen aan hun natuurlijke gedrag. Hoe zouden we dat kunnen doen? In ieder geval door rekening te houden met de eigenschappen van jongens.

In alle opvoedingsliteratuur die ik bestudeerd heb, worden vier jongenseigenschappen genoemd die gedurende de hele eeuw voor opvoeding in aanmerking komen: baldadigheid of kattenkwaad, hoogmoed of grootspraak, ledigheid of luiheid en zwijgzaamheid of verlegenheid. Dat wil niet zeggen dat deze eigenschappen slecht zijn, maar dat ze de opvoeder en de maatschappij slecht uitkomen. De jongen moest zich onthouden van kattenkwaad en grootspraak, ijverig zijn en vertellen wat hem dwarszat. Op het eind van de eeuw verwachten ze dat zeker van hem. Maar zo’n jongen lijkt meer op een meisje.

We moeten het doen met de jongens die we hebben. De jongens die de hele twintigste eeuw ‘hun lawaaiige, bonkige, ravottende, slonzige, impulsieve, opschepperige en hartveroverende zelf’ bleven, aldus Aleid Truijens in Opvoeden! Een nieuwe blik op een eeuwenoud beroep (2012).

Jongenseigenschappen

Jongens willen lawaai maken, actie ondernemen en ontdekken. Dat zijn de belangrijkste voorwaarden voor het uithalen van kattenkwaad. Kattenkwaad is van alle tijden, maar met het voortschrijden der tijd schijnt het er steeds harder aan toe te gaan. In 2012 berichtte de Volkskrant dat het voetbalvandalisme zowel in omvang als in grimmigheid was toegenomen. De politie had 40 procent meer voetbalhooligans gearresteerd dan het jaar daarvoor.

Vóór de Tweede Wereldoorlog werd baldadigheid of kattenkwaad door de meeste opvoeders tot de gewone zielseigenschappen van jongens gerekend. ‘Zo zijn jongens nu eenmaal.’ Jongens hadden nu eenmaal de neiging om in groepen moedwillig wilde, uitgelaten en ongeoorloofde streken uit te halen. En dit in het openbaar, en gericht tegen personen en publieke eigendommen. Nog tot in het begin van de jaren zestig konden volwassenen heel goed leven met dit ‘gewoon jongensvergrijp’. Niet alleen was er in deze tijd nog letterlijk genoeg ruimte voor de actie- en exploratiedrang van jongens, men was ook algemeen van mening dat de jongen zijn dadendrang en zijn neiging voor het avontuurlijke moest kunnen uitleven. Want werd hij in deze neiging tegengewerkt dan kon deze in criminele vorm naar buiten komen. Niet te veel bordjes met ‘Verboden Toegang’ was dan ook het advies van de opvoeders. Dat zette jongens juist aan tot overtredingen. Dit liet onverlet dat volwassenen jongens wel in de gaten moesten houden en hun energie in goede banen moesten leiden. Dit kon nog steeds als de jongen net over de schreef was gegaan, door een diefstal te plegen of een ruit in te gooien. Na zo’n daad moest de jongen ter verantwoording worden geroepen. Hij moest zich er rekenschap van geven dat hij de gemeenschap overlast had bezorgd.

Ruitjes intikken, schieten met de katapult, over daken lopen, met stokken groen vernielen, vechten met of zonder stenen, tegen een lantaarnpaal trappen tot het licht uitgaat: tot in het begin van de jaren zestig waren dit gewone jongensstreken. Tegelijkertijd begonnen wetenschappers de grens tussen kattenkwaad en jeugdcriminaliteit te verkennen. Zoals J.C.C. Rupp in zijn artikel ‘Storend gedrag’ in het blad Blauwdruk van 1965. In dit artikel vertelt Rupp het verhaal van jongens die krijgertje speelden op een perron. Terwijl ze achter elkaar aan zaten, belaagden ze andere reizigers van achteren door hen plotseling een hand voor het gezicht te houden. Een spoorwegbeambte ging zich ermee bemoeien en slaagde erin van twee van de jongens het perronkaartje af te pakken. Dat lieten de jongens niet op zich zitten. Een paar minuten later kwamen ze gewoon terug met nieuwe kaartjes. Tijd voor nieuwe actie. De jongens sprongen in een al rijdende trein, sprongen er weer af en gooiden met een bezem. Een man van de spoorwegrecherche sommeerde de jongens het perron te verlaten. Die protesteerden. De rechercheur greep een van de jongens in zijn kraag en nam hem mee. Twee van zijn kameraden probeerden hem uit de greep van de rechercheur te bevrijden. Vanaf een hek spuugden en trapten de anderen naar de man totdat deze hulp kreeg. Een van de jongens werd opgepakt en de rest ging ervandoor. Het is niet bekend of de opgepakte jongen vanwege mishandeling in aanraking is gekomen met justitie.

Bijna veertig jaar later, in 2003, speelde zich een vrijwel identieke scène af. Nu gingen de jongens zo doelgericht te werk dat de treinen vanwege hun acties een hele zondag niet reden en dat de vakbonden zelfs van de NS eisten dat die het traject als agressielijn erkenden. Hoever gingen deze jongens? Twee journalistes van de Volkskrant maakten een afspraak met hen en gingen op een vrijdagavond met hen mee. De jongens hadden gestolen sleutels waardoor ze in de trein bij alle knopjes konden. Eerst deden ze het licht aan en uit. Daarna verschafte er een zich toegang tot de machinistencabine aan de achterkant van de trein om daar op de claxon te drukken. Door de intercom riep hij dat hij zwartreed. Een ander drukte het ruitje van de conducteurskamer in en begon door de microfoon te brallen. Vervolgens werd het plafond van de coupé ingetrapt. Nergens was een conducteur te zien. Op de vraag van de journalistes wat de lol hiervan was, gaven de jongens als antwoord dat er verder geen ruk te doen was. Vlak bij een station drukte er een op het verkeerde knopje waardoor alle deuren werden geblokkeerd. De jongens kropen door de ramen naar buiten en vroegen aan de conducteur of er iets mis was met de trein. Toen kwamen, eindelijk, mannen in actie. Op het station herkende een man van de particuliere beveiligingsdienst een van de jongens, die een stationsverbod had. De beveiliger schreeuwde dat de jongen aangehouden was en liet zijn hond op hem los. Samen met zijn vriend die hem te hulp kwam, werd de jongen in de boeien geslagen. De twee werden opgehaald door negen politiebusjes. Plotseling waren er zo veel beveiligers en agenten te zien dat een voorbijganger vroeg of er een moord was gepleegd.

De laatste scène is grimmiger dan de eerste, maar beide hebben iets hilarisch. Als we ervan uitgaan dat jongens hetzelfde zijn gebleven, hoe komt het dan dat ze in 2003 zoveel erger te keer gaan dan in 1965? Zijn ze crimineler dan in het eerste voorbeeld? Nee, van de drie jongens in het tweede voorbeeld gaan er twee naar school en is er een werkloos, die van het stationsverbod. Hoe komen ze dan zo opgefokt? In de eerste plaats door het gebruik van drank en in de tweede plaats door het ontbreken van volwassenen die grenzen trekken én misschien ook wel door de aanwezigheid van twee journalistes. Stoer doen onder elkaar als er vrouwen bij zijn is ook een jongenseigenschap. Vooral als deze vrouwen al hun handelingen ijverig noteren.

In het hele verhaal over de jongens van de perronscène uit 1965 komt geen genotmiddel voor, of het moet koffie zijn, en is er meteen een spoorwegrechercheur om de jongens in de kraag te vatten. In de tweede scène uit 2003 hebben de jongens veel drank op en duurt het zo lang voordat er grenzen worden gesteld aan hun gedrag, dat ze zich steeds erger gaan misdragen.

Waar het toezicht in de eenentwintigste eeuw lijkt verdwenen, is er aan de andere kant een toename in repressie. ‘Scholen doen tegenwoordig aangifte van elke vechtpartij,’ aldus jeugdrechtadvocaat Reinier Feiner in 2011 in de Volkskrant. Dan is het niet verwonderlijk als baldadigheid in de eenentwintigste eeuw lijkt toe te nemen. De opvoeders zeiden het al in het begin van de twintigste eeuw: te veel bordjes met verboden toegang zet jongens juist aan tot overtredingen.

‘Damn, I’m good!’

Vraag je aan mannen rond de dertig wie deze uitspraak deed, dan is er alle kans dat ze zullen zeggen: Duke Nukem. Hij was dé computerheld van mijn zonen in de jaren negentig. Als Duke Nukem konden mijn zonen hun geldingsdrang botvieren op horden aliens en konden ze tussendoor (humor!) bijkomen in een stripteasebar.

In de jaren negentig kon je als jongen master of the universe zijn, maar dan alleen achter de computer. Je als een mannetjesaap op de borst kloppen, kon in de jaren zeventig al niet meer.

In de eerste helft van de twintigste eeuw werd de eigenschap hoogmoed, net als de eigenschap baldadigheid, gerekend tot de gewone zielseigenschappen van de jongen. In 1939 raadt ambachtsschoolleraar C. de Galan vaders aan zich door hun vijftienjarige zoon niet te laten uitdagen tot een twistgesprek. Want hoewel de jongen wel te vinden is voor een discussie, zal hij niet van standpunt veranderen: ‘En elke keer als zo’n huiselijk debat ontstaat, over alles en nog wat, zijn daar de vader, die begint met “verstandig” te redeneren, en de zoon, die van geen wijken weet, die ook geen logica-scrupules heeft, heel gemakkelijk naar andere bewijsvoering overstapt of reeds weerlegde gronden opnieuw aanvoert.’

Over deze manier van discussiëren laten meerdere schrijvers zich uit. Zoals de orthodox-protestantse pedagoog P.W.J. Steinz in 1941. ‘Wij verbeelden ons dan zoo gauw met al die critiek,’ spreekt Steinz de jongen toe, ‘dat we beter, flinker, eerlijker zijn dan onze ouders. Wij zouden in zoo’n geval anders optreden, wij zouden dit of dat niet doen.’ Dat deze kritiek vaak erg eenzijdig en bijzonder hoogmoedig is, daar gaat de jongen aan voorbij.

Toen pedagogiek, psychologie en psychiatrie na de oorlog volwaardige studies aan de universiteit werden, nam het aantal deskundigen dat zijn licht liet schijnen over jongensgedrag toe. Ook zij namen de eigenschap hoogmoed of grootspraak onder handen. Tot ver in de jaren vijftig deden zij dat samen met dominees en priesters. De priester Jean Viollet is in 1957 de laatste priester-schrijver van jongensopvoedboeken. In zijn boek vermaant hij de jongen anderen niet als ‘niet-goed-snik’ of idioot weg te zetten, niet zo overtuigd te zijn van zijn gelijk en vooral de mensheid niet in te delen in helden en nietsnutten.

Nog tot in de jaren zestig brachten de opvoeders zowel hoogmoedig als baldadig jongensgedrag onder de aandacht van de lezer. Na die tijd verplaatste de opvoedkundige aandacht zich naar baldadig gedrag. In de jaren zeventig werd hoogmoed een taboe. De democratisering zette door, de vrouwenemancipatie nam een hoge vlucht en de man was niet langer meer ‘hoofd der echtvereniging’. Vrouwen waren net zo veel waard als mannen. Iedereen was gelijk en de jongen mocht zich niets meer verbeelden. Al helemaal niet dat hij meer was dan een meisje. Baldadig en hoogmoedig jongensgedrag werden nu onder één noemer gebracht: agressief gedrag. Dit gedrag, dat baldadige en verwaande trekken had en waarbij het conflict werd gezocht, moest worden afgeleerd.

Recente affaires met mediagenieke mannen laten zien dat mannelijke hoogmoed, ook al wordt deze vaak niet meer als zodanig benoemd, zich niet laat uitroeien. Wetenschapsfraudeur Diederik Stapel is hier volgens mij een extreem voorbeeld van. Als professor in de sociale psychologie leek hij zijn eigen mannelijke psychologie uit het oog te zijn verloren en was hij vooral vergeten dat hoogmoed vaak voor de val komt. Ook bij Bram Moszkowicz kwam hoogmoed voor de val. Nederlands beroemdste strafpleiter heeft zoveel regels stelselmatig overtreden dat het er op dit moment op lijkt dat hij nooit meer advocaat mag zijn.

‘Helden vallen omdat ze van ons moeten scoren,’ schreven emeritus hoogleraar sociologie Anton Zijderveld en filosoof Mark van Ostaijen in de Volkskrant van 5 november 2012. In hun artikel noemen ze ook Stapel en Moszkowicz. Volgens Zijderveld en Van Ostaijen zijn deze helden vanwege de door ons aangewakkerde scoringsdrift het zicht kwijtgeraakt op de morele consequenties van hun gedrag. In onze moderne maatschappij, waar het eigenbelang voor het gemeenschapsbelang gaat, zal dit volgens mij nog wel vaker voorkomen.

Hoogmoed kan heel goed worden ingezet voor het gemeenschapsbelang, maar dan moet dat er wel zijn.

De termen ledigheid en luiheid worden tot de jaren zestig gereserveerd voor schoolgaande én werkende jongens. In alle opvoedboeken zijn de auteurs bang dat jongens hun vrije tijd verkeerd gebruiken. Ze zouden bijvoorbeeld kunnen gaan lanterfanten, een bij jongens zeer geliefde bezigheid. Daarbij ging het de opvoeders niet zozeer om het lanterfanten zelf, maar om de minder deugdzame daden die daaruit konden voortkomen. Zoals kattenkwaad. Dat mochten dan gewone jongensstreken zijn, dat wilde nog niet zeggen dat deze moesten worden aangemoedigd. In een poging jongens van de straat te houden sprak de pater redemptorist H. Helmer hun in 1955 toe dat ze hun tijd niet moesten verdoen en dus niet moesten lummelen.

In de eerste helft van de eeuw was de tijd om te lummelen voor jongens trouwens schaars. Vergeleken met de huidige zeeën van vrije tijd was dit toen niet meer dan een waterplas. Zeker voor de dertien-, veertienjarige jongens die de leerplicht achter zich hadden gelaten en zes dagen per week gingen werken. Door de arbeidswet van 1919 werd hun vrije tijd verruimd: de werkweek werd verkort tot 48 uur en ze kregen de zaterdagmiddag vrij. Hoewel de meeste jongens er trots op waren te werken, vooral omdat ze zo konden bijdragen aan het gezinsinkomen, zullen ze deze uitbreiding van hun vrije tijd hebben toegejuicht. Dit in tegenstelling tot hun opvoeders die onmiddellijk klaarstonden met hun pleidooi voor opvang van de werkende jeugd.

In 1922 werd in Rotterdam om die reden clubhuis De Arend opgericht. In De Arend zou de rijpere Rotterdamse arbeidersjongen, of ‘meerderheidsjongen’ zoals clubhuisleider W.E. van Wijk hem noemde, ontwikkeling en beschaving worden bijgebracht. Het was de bedoeling het clubhuiswerk samen met de jongens vorm te geven. Er ontstond een stormloop op De Arend, maar de jongens kwamen niet omdat ze zelf iets mochten bijdragen. Nee, volgens Van Wijk kwamen ze naar de club om ‘hun landerige verveling’ te brengen en moesten ze gewoon beziggehouden worden. Dit gebeurde ook op katholieke jongensverenigingen, de patronaten. Zij hielden toezicht op de vrijetijdsbesteding van de jongensjeugd, vooral met het doel hen van de straat te houden. Wie op een zondagavond in 1926 al dan niet om geld een kaartje legde, had geen tijd om te lanterfanten.

In de jaren zestig was het afgelopen met het aan de hand nemen van jongens. Met de toenemende democratisering stapten opvoeders over op het verlenen van ‘service’ aan de jeugd. Dit betekende dat ze jongens mogelijkheden aanreikten om hun vrije tijd op te vullen, maar dat de jongens zelf uitmaakten waar ze gebruik van maakten én of ze er gebruik van maakten. In de jaren zeventig is de werkweek teruggebracht tot 40 uur en is de vrije zaterdag (ook in het onderwijs) ingevoerd. Vanaf dat moment wordt ledigheid als innerlijke leegheid of geestelijke luiheid aangeduid. Om deze leegheid te verdrijven raden de schrijvers de jongen talrijke hobby’s aan, waarbij ze vooral sport in gedachten hebben. Want wie bezig is met zijn lichaam zet ook zijn geest aan het werk.

In de jaren tachtig en negentig werd de invulling van het almaar uitdijende aantal uren vrije tijd aan de jongen zelf overgelaten. Als hij die opvulde met lanterfantgedrag, en dus in ledigheid, was dit volgens de opvoeders omdat hij niet wist wat hij met zijn innerlijke leegheid (nu: emotionele leegte) aan moest. Vanaf de jaren negentig pleitten opvoeders ervoor opvoedkundige aandacht te besteden aan de emotionele ontwikkeling van jongens. Jongens wisten niet waar ze met hun gevoelens naartoe moesten en daarom vulden ze hun emotionele leegheid op met alcohol en drugs (Kindlon & Thompson 2000).

Emotionele opvoeding van jongens stond voor de opvoeders in de eerste helft van de twintigste eeuw nog niet op het programma. In 1933 constateert jongensleider A. Janse dat jongens regelmatig met zichzelf verlegen zijn. Ook andere schrijvers merken op dat de jongen – ondanks zijn grootspraak – diep in zijn hart niet zo zeker is van zichzelf, mede door zijn plotseling zo lang geworden armen en benen. Dat van deze verlegenheid vaak niets te merken is, geven ze ook toe. Of, zoals pedagoog Steinz in 1941 schrijft: ‘Je zet je als het ware met geweld eroverheen en doet onverschillig en onbeleefd. Je neemt een overmoedige houding aan, druk en lawaaierig […].’ Ruim veertig jaar later, in 1988, geeft docent Lauk Woltring zijn boek de titel Jongens tussen branie en verlegenheid mee. Jongens blijven innerlijke onzekerheid camoufleren met uiterlijke stoerheid.

Voor die tijd, tot de jaren zeventig, kreeg de jongen andere manieren aangereikt om zijn verlegenheid te maskeren: praktische tips voor mannelijke wellevendheid. Ging de jongen met een meisje ergens naar binnen, dan moest hij haar altijd laten voorgaan en liep hij met haar op straat dan moest hij haar altijd aan de kant van de huizen laten lopen.

De wellevendheid verdween uit de opvoedboeken vanaf eind jaren zestig, de periode dat vrouwen emancipeerden. Van jongens wordt dan steeds vaker verwacht dat ze zich minder mannelijk opstellen. Dit betekent vooral dat ze hun gevoelens moeten uiten en zich in de gevoelens van anderen moeten inleven. Als ze dit niet kunnen, moeten ze dat maar leren. Want meisjes vragen daarom, zeker tijdens een verkering. In 2004 spreekt schrijfster Caja Cazemier de jongen toe: ‘Als je verkering hebt, wil je vriendin steeds met jou praten. Voor haar een manier om te snappen hoe het werkt met jongens en verkering. Terwijl jouw idee is: je hebt een meisje en dat is het. Daarover hoef je toch verder niet te praten? Daar denkt zij dus anders over.’

Praten over intimiteiten is voor veel jongens een zware opgave. Ze zwijgen liever. Evenals verlegenheid is (de ermee verbonden) zwijgzaamheid een steeds terugkerend onderwerp. In 1939 constateert leraar C. van den Broek dat de jongen in de eerste klas nog een vrijmoedig baasje is, maar dat hij vanaf de tweede klas ‘een gesloten vat’ wordt. Twee jaar later wijst pedagoog Jan Waterink op het – in vergelijking met meisjes – geringe talent van jongens hun gevoelens onder woorden te brengen. Volgens hem heeft het meisje in de puberteit veel meer woorden tot haar beschikking om haar gevoelens te demonstreren dan de jongen. Terwijl het meisje ‘knusse, intieme, prettige, leuke, aardige, schattige, snoezige woordjes’ gebruikt, heeft de jongen er slechts twee in voorraad, namelijk ‘reuze’ en ‘beroerd’.

Deze bevindingen van Waterink over het taalgebruik van meisjes en jongens krijgen in 2012 steun van taalwetenschapster Karen Keune. Uit haar promotieonderzoek, waarvoor zij een grote verzameling gesproken en geschreven teksten bestudeerde, blijkt dat de spreekstijl van mannen verschilt van die van vrouwen. Keune noemt de spreekstijl van vrouwen ‘betrokken’ en die van mannen ‘informatief’. Niet alleen de spreekstijl, ook de gebruikte woorden verschillen per geslacht. Vrouwen gebruiken vaker werkwoorden en standaardwoorden dan mannen, mannen gebruiken vaker zelfstandige naamwoorden en bijzondere woorden dan vrouwen.

In de jaren negentig, als emotionele mondigheid een belangrijk doel wordt in de opvoeding, wordt opgemerkt dat jongens niet alleen het verwoorden van emoties moeilijk vinden, maar ook het tonen ervan. Op het eind van de twintigste eeuw lijkt het erop dat het belang van lichamelijke kracht of fysieke weerbaarheid ingewisseld is voor emotionele weerbaarheid. Dit is waarschijnlijk het gevolg van een samenleving die steeds meer op zorg- en dienstverlening is ingericht. De communicatieve vaardigheid van jongens ligt echter dichter bij ‘discussietechniek’ (William Pollack 1999) en ‘redenaarskunst’ (Freerk Ykema 2002) dan bij het verwoorden van emoties. In 1950 had schrijver Johan van Keulen al gewezen op dit mannelijke werken ‘met logica, met theorieën, principes en dogma’s’. Volgens Van Keulen was dit nog aangeboren; met de opkomst van de nurture-theorie eind jaren zestig werd dit gedrag als aangeleerd beschouwd. In de jaren daarna moest het dan ook worden afgeleerd.

Afgezien van deze eigenschappen, die moesten worden bijgeschaafd, worden in de boeken ook andere jongenseigenschappen genoemd. Humor is daar een van. In Wenken voor leiders van padvinders (ca. 1928) schrijft Robert Baden-Powell hierover: ‘Men moet eraan denken, dat een jongen van nature vol humor zit; die humor kan dan wat aan den oppervlakkigen of vulgairen kant zijn, doch hij zal steeds een mop waardeeren en de grappige zijde der dingen zien. Dit geeft aan het werk onder jongens direct iets prettigs en vroolijks; de leider kan de opgewekte metgezel in plaats van de opzichter worden, als hij aan de vroolijkheid kan deelnemen.’

(Jongens)humor is onontbeerlijk bij de opvoeding. Daar zijn alle schrijvers het over eens. Vooral de mannen onder hen wijzen daar steeds opnieuw op. En wie om de grappen van jongens kan lachen, zit al een heel stuk in de richting van begrip voor hun gedrag.

‘Die vrouw had echt een open gezicht,’ zei ik tegen mijn zoon.

‘Zag je de hersens dan?’ was de tegenvraag.

In dergelijke flauwe grappen was de Britse komediegroep Monthy Python volgens mijn zonen superieur. Vooral toen ze in hun adolescentie zaten, werd deze groep door hen enorm gewaardeerd. Een van de grappen, waar ik ook om moest lachen, was een re-enactment van het gevecht bij Pearl Harbour door een vereniging van dorpsvrouwen. Op een moerassig weiland gingen de ‘dames’ elkaar onder het slaken van kreten met handtasjes te lijf totdat ze helemaal onder de modder zaten.

Tot en met de jaren vijftig werden als goede jongenseigenschappen ook het rechtvaardigheidsgevoel, de waarheidsliefde, edelmoedigheid, idealisme en een hekel aan geschipper genoemd. Vanaf eind jaren tachtig veranderden deze eigenschappen in abstractievermogen, durf, het vermogen tot concurreren en het nemen van initiatieven, experimenteerdrang en het niet inhouden van de agressie. Wat dit laatste betreft: agressie hoeft niet per se destructief uit te pakken. Het kan ook een drijvende kracht zijn. De kracht die nodig is om iets op te bouwen, om een constructief doel te bereiken: om als eerste te finishen in een wielerwedstrijd of om een eigen bedrijf op te zetten.

‘Goede’ en ‘slechte’ jongenseigenschappen, jongens hebben ze nu eenmaal. Met al deze eigenschappen wil de jongen maar één ding: het respect van de samenleving. De samenleving zou er goed aan doen meer begrip voor jongens op te brengen.

Jongensopvoedboeken uit de twintigste eeuw bespreken de opvoeding van de jongen op vijf plekken ofwel vijf opvoedingsmilieus: dat van thuis, van school, van vrienden onder elkaar, van de jongen in zijn verhouding tot het meisje en dat van de maatschappij.

Ik begin deze opvoedingsexcursie door de twintigste eeuw (en een stukje eenentwintigste) in het eerste opvoedingsmilieu: dat van de jongen en zijn ouders. Hoe werden ouders geacht de jongen op te voeden en wat zeiden deskundigen over hun specifieke moeder- dan wel vaderrol? In alle milieus zal ik regelmatig uitstapjes maken naar de huidige tijd. Omdat jongens nog steeds jongens zijn.

2

DE JONGEN EN ZIJN OUDERS

De roep om ouderlijke aandacht

In de jaren tachtig van de vorige eeuw, toen mijn zonen op de basisschool zaten, werd onze buurt opgeschrikt door een BOM, een bewust ongehuwde moeder. Deze vrouw wilde een kind, maar geen man. De man was immers, onder invloed van de tweede feministische golf (ca. 1967- ca. 2000), voor veel vrouwen een onderdrukker geworden. Ik weet niet wat er van deze vrouw geworden is. Inmiddels heet een BOM een BAM, een bewust alleenstaande moeder, en niemand schrikt er meer van. Anders dan de BOM ziet de BAM de man niet meer als onderdrukker. In plaats van de man te negeren, zoals de BOM dat deed, is de BAM als vanouds op zoek naar de prins op het witte paard. Alleen als het te lang duurt voordat deze voorbijkomt en haar kinderwens opspeelt, brengt zij een bezoek aan een vruchtbaarheidskliniek.

De feministes van de eerste golf (ca. 1860-ca. 1940) zouden de vrouw nooit aangeraden hebben alleen een kind te krijgen. Hoewel ze de man ook niet bijzonder gunstig gezind waren – in hun ogen was de vrouw moreel superieur – moest de vrouw als moeder toch een man hebben. Al was het alleen maar om geld binnen te brengen. Zo kon de moeder als enige echte opvoedster en morele spil van het gezin de kinderen opvoeden én tegelijkertijd het huishouden bestieren. Anders dan voor de nieuwe, was voor de oude feministes het moederschap dé natuurlijke bestemming van de vrouw. Als moeder en huisvrouw stond ze midden in de maatschappij. Daarbij werd ze ondersteund door de man die als kostwinner en vader hoofd van het gezin was.

Het huisvrouwen- en kostwinnersmodel kwam op in het begin van de twintigste eeuw door de bloei van de industrie, die veel banen schiep. Met het stijgen van de lonen werd het inkomen van de man toereikend voor een gezin. Evenals de echtgenotes van administrateurs en overheidsbeambten, die zich vanaf het eind van de negentiende eeuw tot het huisvrouwenmodel hadden bekeerd, kozen nu ook gehuwde vrouwen uit de (geschoolde) arbeidersklasse ervoor niet meer uit werken te gaan. De eerste twintig jaar na de Tweede Wereldoorlog stond het huisvrouwen- en kostwinnersmodel in Nederland als een huis. Deze periode kunnen we volgens historisch demograaf Theo Engelen in Van 2 naar 16 miljoen mensen (2009) beschouwen ‘als de hoogtijdagen van het klassieke burgerlijke gezin’. In de jaren zestig nam volgens Engelen niet alleen het ‘bijna universeel trouwen’ en het kindertal per gezin af, maar ook het aantal huisvrouwen.

In het begin van de twintigste eeuw stopten veel vrouwen met werken door de economische groei, in de jaren zestig was dit juist de reden dat ze weer aan de slag gingen. Het huisvrouwschap had veel van zijn aantrekkelijkheid verloren, ondanks of misschien wel dankzij de stofzuiger en de volautomatische wasmachine die het huishouden makkelijker maakten. Dat gold zeker voor jonge vrouwen die een opleiding genoten hadden. Zij gingen dan ook in op de roep van werkgevers door te werken tot er kinderen kwamen, of opnieuw te gaan werken als de kinderen naar school gingen.

Voor jonge vrouwen werd het huisvrouwenbestaan nog minder aantrekkelijk na het verschijnen van het artikel ‘Het onbehagen bij de vrouw’ van taalwetenschapster Joke Kool-Smit in De Gids van 1967. Het moederschap was, zeker in de eerste helft van de eeuw, nog een taak van maatschappelijk belang geweest. Volgens Kool-Smit leidde deze taak tot maatschappelijke vervreemding. Alleen buiten het gezin kon de vrouw zich ontplooien, zelfstandig zijn en macht krijgen. Dit was het begin van de tweede feministische golf, waarbij de vrouw als huisvrouw en moeder al snel aan status verloor aangezien deze bezigheden de arbeidsparticipatie van vrouwen belemmerden.

Daarbij kwam het kind in de kou te staan. Dit laatste lijkt een boude bewering, omdat met de emancipatie van de vrouw ook de emancipatie van het kind werd ingezet. Ook kinderen kregen steeds meer rechten. Maar anders dan de volwassenen kon het kind er niet voor opkomen. Het moest naar de kinderopvang en naar school en had niets in te brengen als zijn ouders gingen scheiden.

Met het vooropstaan van de eigen ontplooiing was bovendien elke vorm van autoritair of niet-democratisch gezag verdacht geworden. De man was zoals gezegd ‘hoofd der echtvereniging’ af. Met de oliecrisis van 1973 en de daarmee gepaard gaande werkloosheid werd ook zijn positie als kostwinner aangetast. Deze positie werd nog verder ondergraven doordat steeds meer gehuwde vrouwen bleven werken tot de geboorte van hun eerste kind, waarmee het fenomeen tweeverdieners zonder kinderen opgang maakte. De eerste emancipatienota van de overheid, Emancipatie, proces van veranderingen en groei (1977), was zowel voor mannen als voor vrouwen bedoeld: vrouwen moesten emanciperen in de maatschappelijke levenssfeer en mannen in de persoonlijke. Anders dan de meeste mannen gaven veel vrouwen aan deze emancipatieopdracht gehoor. Latere nota’s richtten zich steeds sterker op de arbeidsdeelname van vrouwen. Vrouwen moesten, als goede burger, betaalde arbeid buitenshuis verrichten.

Vanaf de jaren tachtig werd de status van de vrouw als moeder en huisvrouw nog meer ondergraven. Het in 1990 verschenen rapport Een werkend perspectief van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid wees op het economische én culturele nut van participatie op de arbeidsmarkt. Economisch gezien was het nuttig het menselijk kapitaal op de arbeidsmarkt uit te breiden, de verzorgingsstaat drukte zwaar op de overheidsuitgaven. Het culturele nut zat hem in het uitbouwen van de sociale cohesie, die met het inboeten van het belang van kerk en gezin verminderd was. Betaalde arbeid werd nu beschouwd als ‘een belangrijke dimensie van participerend burgerschap’. Wie niet maatschappelijk wilde vervreemden – feministe Joke Kool-Smit raadde het moeders al in het begin van de tweede feministische golf aan – moest de arbeidsmarkt op. En dat deden de moeders. Naast het tweeverdienersmodel zonder kinderen kwam het anderhalfverdienersmodel met kinderen en zelfs het ‘dubbel kostwinnerschap’ op. Dat dit laatste voor kinderen niet zo ideaal was, zou de tijd leren.

Moeder kan het beste moederen

‘Du allein hast die Verantwortung!’ sprak de grootvader van mijn man, die speciaal uit Duitsland was gekomen om zijn achterkleinzoon te bekijken, mij in 1980 bemoedigend toe. Als vrouw van mijn tijd stelde ik deze opmerking niet op prijs. Ik vond dat de emancipatie van de vrouw volledig aan hem voorbijgegaan was. In mijn ogen leefde hij nog in de negentiende eeuw.

In die eeuw was de moeder nog het morele kompas waar het gezin op voer. Zij was het die van haar kinderen eerbare burgers maakte. Dit deed ze door rust en huiselijkheid uit te stralen, ze zelf de borst te geven en ze verplichtingen op te leggen. Als hart van het gezin was zij de persoon die door zowel echtgenoot als kinderen geëerd moest worden. Goede moeders zijn onbetaalbaar, sprak schrijfster Johanna van Woude de jongen in 1894 toe. Hij mocht zich dan ook niet over zijn moeder schamen of geringschattend over haar praten. Want zoals Napoleon al zei: ‘De toekomst van het kind is altijd het werk zijner moeder.’

In de eerste helft van de twintigste eeuw was de toekomst van het kind nog steeds het werk van zijn moeder. Haar rol was zo vanzelfsprekend dat er in de opvoedboeken weinig woorden aan vuil worden gemaakt. De sporadische verwijzingen naar de moeder vóór 1941 onderstrepen haar begrip voor de jongen. In 1927 schrijft de Vlaamse jezuïetenpater Jac. de Vreese dat de moeder degene is die vooral weet heeft van het vele goeds dat in de jongen schuilt, en in 1939 zet frater Edw. Petersen haar neer als de vrouw ‘aan wier begrijpende blikken zelden iets ontgaat’. In 1941 wordt de moeder door de orthodox-protestantse pedagoog P.W.J. Steinz als de jongen dienende, hem beschermende en voor hem biddende vrouw opgevoerd. Haar dienende taak zag er volgens hem zo uit: ‘’s Morgens is zij vaak het eerste op. Ze zet thee in de keuken, ze dekt de ontbijttafel, snijdt brood en kookt pap. Als Vader vroeg naar zijn werk moet helpt ze wat ze kan, opdat hij op tijd de deur uit is en ze doet heel zachtjes omdat de kinderen nog slapen. Later wekt zij ze, helpt de kleintjes bij aankleeden en wasschen. Na het ontbijt moet ze stoffen, wasschen, poetsen, schuren en nog duizend dingen meer. Moeder zorgt voor voeding, kleeding. En dat gaat zoo maar door tot den laten avond toe. Soms is zij zelf wel eens erg moe, of heeft hoofdpijn, maar ze kan daar niet aan toegeven. Ze blijft sloven en slaven en vergeet zichzelf.’

Onder invloed van ontwikkelingspsychologische en psychoanalytische inzichten neemt in de jaren vijftig het geloof in de moeder als opvoedster af. Van wetend en begripvol wordt zij onwetend, overbezorgd en emotioneel. De laatste twee eigenschappen kunnen er volgens deskundigen de oorzaak van zijn dat haar zoon neuroses, psychische aandoeningen, ontwikkelt. Wat de moeder ook deed in de jaren vijftig en zestig, zij kon het nooit goed doen in de ogen van deskundigen. Moeders van autistische kinderen werden er zelfs van beschuldigd ‘ijskastmoeders’ te zijn. In Wij zijn ons brein (2010) schrijft Dick Swaab dat dit de schuld van Leo Kanner was, die in 1960 beweerde dat een autistisch kind zo weinig interesse had in sociaal contact omdat het zijn moeder aan emotionele warmte ontbrak.