Patrick French

De vrijheid of de dood

De onafhankelijkheidsstrijd en opdeling van India

Vertaald door Jan Braks

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 1997 Patrick French

© 2013 Jan Braks

Oorspronkelijke titel Liberty or Death

Oorspronkelijke uitgeverij Penguin

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld boven: Gamma/Hollandse Hoogte

onder: Jason Tanner/Demotix/Corbis

==

isbn 978 90 450 1669 6

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

Dit boek is opgedragen aan wijlen mijn moeder Lavinia French

Inleiding

In maart 1966, een paar maanden voor mijn geboorte, maakte premier Harold Wilson plannen bekend om een reeks officiële documenten uit belangrijke perioden in de buitenlandse betrekkingen van Groot-Brittannië openbaar te maken. Dit leidde tot de publicatie van de twaalf magistrale delen van Constitutional Relations Between Britain and India: The Transfer of Power 1942-7, waarvan het laatste deel verscheen in 1983. Na letterlijk miljoenen stukken papier te hebben doorgeplozen, stelde een groep historici daaruit een zeer gedetailleerde collage van documenten over de laatste zes jaar van de Britse heerschappij in India samen, aan de hand waarvan ze lieten zien hoe het beleid gestalte had gekregen en geformuleerd en ten uitvoer gebracht was. Een Indiase krant omschreef de boekdelen als ‘een soort verklarend evangelie, een reeks soetra’s’, en een lezer maakte de terechte opmerking dat ze blijk gaven van ‘een zo doelmatige samenhang dat de delen waarschijnlijk het meest uitvoerige bewijsmateriaal verschaffen dat ooit ergens ter wereld ten aanzien van het besluitvormingsproces op regeringsniveau gepubliceerd is’.1

Toen ik me tijdens de research voor dit boek door The Transfer of Power werkte, werd duidelijk dat er één categorie documenten ontbrak, die van de inlichtingendiensten. Dit was een belangrijke omissie, want het Britse bestuur van India was gedwongen zich in grote mate te verlaten op medewerkers van inlichtingendiensten en in het geheim verkregen informatie om de macht te behouden. Bij mijn naspeuringen in de archieven van de India Office, ofwel het ministerie voor India (dat de onderkoning zijn orders verstrekte), ontdekte ik dat bepaalde belangrijke categorieën ‘publieke en juridische’ documenten bewust uit de openbaarheid waren gehouden. Ik vroeg de afdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken die ging over het vrijgeven van geheime stukken om de status van deze dossiers te herzien, en na ruim een jaar soebatten ging men er uiteindelijk mee akkoord om ze op een handvol na allemaal vrij te geven.

Ze werden me aangereikt in tweeënnegentig donkergroene gebutste kisten met bronzen vergrendelingen en schilferende roomkleurige plaatjes waarop ‘Notitie van Veiligheidsdienst 1943: Onderzoek Communisten in India’, ‘S.C. Bose’ of ‘Censuur: Z.H. De Paus en Apostolische Gezanten’ stond. Dit waren de archieven van de Indiase Politieke Inlichtingendienst, ofwel de ipi, die kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werd opgericht en in stand bleef tot de onafhankelijkheid in 1947. Een aantal bejaarde leden van de Indiase Civiele Dienst had me, meestal op gedempte toon, verteld over het bestaan ervan, maar ik had niet beseft hoe belangrijk deze instelling was geweest en hoever haar activiteiten gereikt hadden. Hoewel het altijd een vrij kleine organisatie was, bleek uit de stukken dat de ipi een bepalende rol had gespeeld in de pogingen tot handhaving van de Britse heerschappij over het Indische rijk.

Na een paar uur in gezelschap van de tweeënnegentig kisten bedacht ik een eigen verzamelnaam voor ze, The Loss of Control, het correlaat van The Transfer of Power. Er trad vanaf het midden van de jaren dertig een consistent beeld van fragiliteit uit naar voren, alsof de opeenvolgende bestuurders verbaasd waren geweest dat ze het met bluf en bedrog nog een paar jaar hadden weten te redden. The Transfer of Power en The Loss of Control veranderden mijn visie op de aanloop naar de onafhankelijkheid van India aanzienlijk, omdat ik tot het besef kwam dat het Britse besluit om te vertrekken niet voortkwam uit altruïstische motieven of een strategisch plan. Het was niet de logische uitkomst van een beleid van minzaam imperiaal bestuur, als liet een vriendelijke vader een kind zonder hulp fietsen vanaf het moment dat het leerde trappen. Evenmin was het een onvermijdelijk gevolg van onweerstaanbare sociaal-politieke krachten waarbij het volk van India vereend opstond om de indringers de zee in te drijven. Voor veel Indiërs, met name in het zuiden, waren de overeenkomsten die in de jaren veertig door Engelssprekenden in het verre New Delhi werden gesloten, nauwelijks van belang.

Het was veeleer zo dat de Britten India verlieten omdat ze het gezag over cruciale onderdelen van het bestuur kwijtraakten en niet de wil en de financiële en militaire middelen bezaten om dat gezag te herstellen. Uit de documentatie van de laatste jaren van het Indische rijk rees een onverwacht verhaal van verwarring, menselijke zwakheid en veronachtzaming op, waarin de zwierige incompetentie van Churchills India-beleid in de oorlogsjaren plaatsmaakte voor de krachteloze besluiteloosheid van Attlees naoorlogse regering. De voornaamste gebeurtenissen in de jaren veertig waren vaak het resultaat van toeval en zelfs vergissingen, en enkele van de belangrijkste beslissingen in die periode werden welhaast genomen op de bonnefooi. Evenmin was het onvermijdelijk dat het Indische rijk uiteenviel en werd opgedeeld, met als onvoorzien gevolg dat er uit de schouders van het afgeknotte India twee vleugels voortsproten, Oost- en West-Pakistan.

Niettemin zijn er niet veel momenten in de moderne geschiedenis die een duurzamere invloed hebben gehad op zoveel mensen. Het Britse besluit om weg te gaan uit India was, zoals de schrijver en politicus André Malraux heeft opgemerkt, ‘het belangrijkste feit van de eeuw’.2 Koning George vi verloor van de ene op de andere dag driekwart van zijn onderdanen, Groot-Brittannië werd gereduceerd tot een ‘derderangsmacht’, en het liet zien dat de praktijk van het Europese imperialisme niet langer houdbaar was.

Het politieke akkoord uit 1947 had door zijn aard een rampzalige uitwerking op het subcontinent. Het leidde tot wederzijdse genocide en de ontheemding van miljoenen hindoes, moslims en sikhs, drie oorlogen tussen India en Pakistan, de in bloed gedrenkte creatie van Bangladesh en een langdurige beperking van de mondiale invloed van de regio. Hoewel ruim een vijfde deel van de wereldbevolking momenteel woont in het territorium van het voormalige Indische rijk van Groot-Brittannië, bezit Zuid-Azië door voortdurende interne conflicten nog altijd weinig samenhang en heeft het internationaal amper macht. Het budget van de Pakistaanse regering gaat nog altijd voor bijna de helft op aan de koude oorlog met India, die draait om de etterende wond Kasjmir.

Teneinde uiteen te zetten hoe de huidige situatie tot stand is gekomen, heb ik me geconcentreerd op het groeiende conflict tussen het Congres, het bestuur van India en de Moslimliga, dat leidde tot de machtsoverdracht in de nacht van 14 op 15 augustus 1947. Het verhaal beweegt zich, wat onvermijdelijk is in een boek over dit onderwerp, in de richting van het ‘middernachtelijke uur’ van Nehru en staat er uitgebreid bij stil alvorens weer uit te waaieren naar het heden. Ik heb dikwijls gebeurtenissen, ideeën en organisaties (bijvoorbeeld de Jamaat-i-Islami van maulana Maudoodi en de plannen van lord Linlithgow voor een federatie van vorstendommen) die destijds belangrijk leken, maar uiteindelijk irrelevant bleken, buiten beschouwing gelaten. In plaats daarvan heb ik me voornamelijk gericht op het uitlichten van specifieke en symbolische historische aspecten die destijds onbelangrijk schenen, maar van grote betekenis zouden zijn voor het uiteindelijke akkoord. Daarnaast heb ik me geconcentreerd op het karakter en de persoonlijkheid van bepaalde individuen – Mohandas Gandhi, Mohammad Ali Jinnah, Vallabhbhai Patel, Winston Churchill, lord Wavell en lord Mountbatten – die door de samenloop van omstandigheden een cruciale rol zouden spelen en zo Azië een nieuw aanzien gaven en verandering brachten in het leven van miljoenen mensen.

Ik was me er echter van bewust dat ik, door het verleden nader te bestuderen via documenten en hoogwaardigheidsbekleders, het risico liep een bureaucratengeschiedenis in plaats van een levendige, menselijke geschiedenis te schrijven. Zodoende heb ik verslagen ingevoegd van mijn ontmoetingen, reizen en gesprekken met mensen in India, Pakistan en Bangladesh, niet omdat zij de loop der geschiedenis bepaalden, maar omdat het individuen en families zijn die de gevolgen voelen van de keuzes die politici maken. Zij zijn degenen die winnen of verliezen.

==

Jawaharlal Nehru schreef in zijn autobiografie: ‘Een Engelsman denkt, opgevoed als hij van jongs af aan is met het wijdverbreide geloof dat het Oosten een mysterieuze wereld is en dat er in de bazaars en smalle straten aldaar onafgebroken geheime samenzweringen worden beraamd, zelden serieus na over zaken met betrekking tot deze zogenaamd mysterieuze gebieden. Hij doet nooit een poging die redelijk doorzichtige en allerminst mysterieuze persoon, de oosterling, te begrijpen.’3 Als de meest elegante biculturele figuur onder de leiders van India bevond Nehru zich zonder meer in de positie om hiermee bekend te zijn. Hoewel ik in communaal opzicht waarschijnlijk eerder word gezien als een Ier dan als een Engelsman, heb ik nota genomen van dit punt en getracht de betreffende oosterse helden uit de watten te halen waarin ze lange tijd ingezwachteld hebben gezeten. Het was mijn streven deze personen en hun doen en laten zo oprecht en direct mogelijk tegemoet te treden.

Hoewel niet voorbijgegaan mag worden aan de grote vernedering en het culturele trauma die werden ervaren door de gekoloniseerden – iemand zei hierover tegen me: ‘Hoe zou jij reageren als een stel Indiërs jouw land innam en je dwong een dhoti en kurta te dragen en Hindi te spreken en met je handen te eten?’ –, is het inderdaad zo dat er geen moeite is gedaan om ‘serieus na te denken’ over de redenen achter de acties van de voorvechters van de onafhankelijkheid van India. Het subcontinent lijkt voor een buitenstaander op het eerste gezicht misschien een warrige en onbegrijpelijke wereld, maar openbaart zich na verloop van tijd als een complexe en hoogst gestructureerde samenleving. De voornaamste Indiase politici van de jaren veertig wisten precies wat ze deden en legden over het algemeen een grotere competentie aan de dag dan hun opponenten in Londen.

Britse boeken over India vormden jarenlang een klein, opzichzelfstaand genre waarin zinswendingen gebezigd werden als ‘de bedwelmende geur van specerijen en rokend hout’ en beeldende beschrijvingen gegeven werden van wrede maharadja’s, doortrapte heilige mannen, opstandige stammen en de hitte in Dekan, met daartussen hier en daar een tijger, missionaris, memsahib, gymkhana, Kipling en tiffin. Tot dit genre behoorden ook geschiedenissen over het bouwsel dat de laatste tijd wordt betiteld als ‘de Raj’, en hoewel je het koloniale dogma nu nog zelden zo openlijk beleden aantreft, zweeft er, als een trouwe inheemse drager die zich beneden bij de veranda van een van de villa’s van M.M. Kaye bescheiden schuilhoudt, onder de bladzijden van veel boeken nog steeds een nostalgische subtekst.

De subcontinentale reactie op dit India in de Britse verbeelding is op het gebied van fictie overdadig en imposant geweest, maar over het algemeen magertjes wanneer het gaat om historische en biografische geschriften. Te vaak is de geschiedenis van de regio slechts bekeken vanuit een eng, vertroebeld nationalistisch oogpunt, zodat de vader van de natie – hetzij Jinnah, hetzij Gandhi – daarin tevoorschijn treedt in een smetteloos pak, sherwani of dhoti. De werkelijke rol van de Indiase politici in de gebeurtenissen in de jaren dertig en veertig is consequent miskend. Hoewel ik persoonlijk denk dat de Britse heerschappij in India hoofdzakelijk een destructief effect had, betekent dat nog niet dat de verdrijvers van de imperialisten niets te verwijten valt of dat ze geen verantwoordelijkheid dragen voor wat er is gebeurd. Zelfs op het hoogtepunt bedroeg de aanwezigheid van Europeanen op het subcontinent nooit meer dan 0,05 procent van de totale bevolking. De Britse heerschappij in India was altijd een joint venture die zwaar leunde op collaboratie.

Het was, zolang het duurde, een effectieve maar oppervlakkige vorm van bestuur, en dat verklaart wellicht waarom er van het Indische rijk een halve eeuw later niet veel meer resteert dan een handvol fraaie gebouwen, een stagnerende rechtsorde en bureaucratie en een verbasterde taal. Al in 1964 schreef V.S. Naipaul: ‘Ze hebben geen nobele monumenten nagelaten, geen geloof, afgezien van Engels-zijn als wenselijke gedragscode – ridderlijkheid, zou men kunnen zeggen, getemperd door wetsgetrouwheid.’4

Behoudens in een primitieve vorm op provinciaal-bestuurlijk niveau schonken de Britten India, al wordt dat wel vaak beweerd, geen democratie. Het besluit om de bevolking van India (en van tijd tot tijd de bevolking van Bangladesh en Pakistan) algemeen kiesrecht te verlenen werd na de onafhankelijkheid genomen door de desbetreffende elites. De duurzaamste nalatenschap van de Indo-Britse ontmoeting is te vinden op de Britse eilanden in de vorm van twee miljoen burgers van subcontinentale afkomst – ‘de Aziatische gemeenschap’, zoals politici zeggen, hoewel het de vraag is of een Bengaalse moslim en een Gujaraatse hindoe werkelijk tot dezelfde gemeenschap behoren.

Het verhaal van de tocht van India naar onafhankelijkheid en opdeling is nog altijd een controversieel en zeer gevoelig historisch thema. In Groot-Brittannië wordt het gezien als een reden tot schaamte, in Bangladesh als een episode van verraad, in India als een gemengde zegen en in Pakistan als een dermate tere zaak dat er niet in ernst over gepraat kan worden. De ambiguïteit ervan ligt vervat in ‘Geef me de vrijheid of geef me de dood’, de leuze van Patrick Henry uit de Amerikaanse onafhankelijkheidsoorlog die door Indiase vrijheidsstrijders werd overgenomen en bijgeschaafd. ‘De vrijheid of de dood’ bood als slogan talloze mogelijkheden. Ik ontdekte dat hij werd gebruikt om volkomen tegengestelde ideeën te propageren: burgerlijke ongehoorzaamheid tijdens de Quit India-beweging in de Tweede Wereldoorlog; vechten aan de zijde van de Britten tegen de Duitsers; en vechten aan de zijde van de Japanners tegen de Britten.5 De slogan werd later ingepalmd door de Moslimligapoliticus Liaquat Ali Khan, die verkondigde: ‘Pakistan of de dood’.6 In 1947 werd de bevolking van het Indische rijk van Groot-Brittannië achtergelaten met vrijheid en dood in een duurzame en tragische combinatie.

==

Deel 1
Het streven naar vrijheid

‘Ik ben geboren om dit kwaadaardige bestuur te vernietigen’

Mohandas Gandhi, 1930

1
Spionnen en bommengooiers

In mei 1910 overleed de corpulente, aan bronchitis lijdende, rokkenjagende Edward vii aan een longontsteking. Zijn weinig opzienbarende regeerperiode had pas een aanvang genomen toen hij na de dood van koningin Victoria, zijn moeder, op negenenvijftigjarige leeftijd tevoorschijn was gehaald uit de gelederen der werklozen om koning te worden. In de negen jaar dat hij op de troon zat, had hij gefulmineerd tegen de begrotingsvoorstellen van Lloyd George, met hulp van de financier sir Ernest Cassel aanzienlijke sommen geld verdiend en steun en troost gezocht bij zijn maîtresse Alice Keppel. De rondborstige monarch gebruikte haar als een tactvol en effectief verbindingskanaal met zijn ministers, van wie hij sommigen ‘betreurenswaardig gewoon’ vond. Na zijn dood werd hij opgevolgd door zijn puriteinse zoon George, een stijve, saaie, fantasieloze man met een met tabak besmeurde baard en een ingetogen benadering ten aanzien van zijn publieke plichten.

De kroning van George v in 1911 was een propagandistisch spektakelstuk dat maar liefst zeven uur duurde en waarbij ontelbare Indiase vorsten en premiers uit het rijk de vloer van de Westminster Abbey vulden. Zijn rol als heerser over het Britse rijk werd later dat jaar nog eens benadrukt toen hij met koningin Mary de Arabische Zee overvoer en als eerste regerende Britse monarch India bezocht. Het waren de hoogtijdagen van het imperialisme, waarin bruut geweld tot op zekere hoogte plaatsgemaakt had voor pracht en praal als middel ter handhaving van gezag. Deze aanpak had in beperkte mate succes, al waren de Britten er misschien meer van onder de indruk dan hun onderdanen.

Voor het koninklijk bezoek werden enorme feesten en parades op touw gezet. In Delhi vond – vrucht van een indrukwekkend staaltje organisatiekunst – een gigantische durbar (zie verklarende woordenlijst) plaats, waarvoor functionarissen en vorsten uit heel India bijeen werden geroepen, talloze tentenkampen werden ingericht en zelfs een smalspoorweg met zestien stations werd aangelegd. De beveiliging was streng, en Philip Vickery, een eenentwintigjarige Ierse protestant die kort tevoren in dienst was getreden van de Indiase politie, kreeg de ontzagwekkende taak ’s nachts de roomkleurige ‘slaaptent’ van de koning-keizer te bewaken.

Nieuwe precedentielijsten werden gedrukt, cinemafotografen aangesteld, kaarten van de diverse kleine tentsteden gemaakt, een polospeelveld opgeknapt, grote aantallen mensen per trein aangevoerd uit de Punjab om te juichen en een foto van de nieuwe heerser gedistribueerd in elk dorp in India. Er hadden lang uitgesponnen defilés plaats, waarbij de vijfjarige nawab van Bahawalpur langsreed op een kameel en de monarch groette met een kort zwaard. Een problematische situatie ontstond toen maharadja Gaekwar van Baroda in volledig hoftenue en behangen met juwelen van onschatbare waarde bij een voorstelling arriveerde en zich vervolgens ontkleedde totdat hij slechts nog ‘het gewone witlinnen alledaagse tenue van een maharadja’ droeg, en daarop een, zo werd opgemerkt, ‘allerminst betamelijke reverence’ voor de koning maakte.

Zijne Majesteit besteeg een wit paard en reed, gevolgd door de onderkoning, lord Hardinge, uit om de mensen te ontmoeten. George v had geweigerd plaats te nemen op een olifant en ervoor gekozen een onopvallende ‘Curzon’-tropenhelm met een grijze band te dragen in plaats van een kroon, zodat maar weinig mensen beseften wie hij was. Hij maakte ‘salaams’ naar de menigte, en dat had enige baat. ‘Z.M. vertelde me,’ schreef Hardinge, ‘dat hij teleurgesteld was dat de mensen hem niet herkenden.’1 Hardinge, die bevriend was geweest met de flamboyante Edward vii en vond dat mevrouw Keppel een ‘uitstekende invloed’ op hem had, lijkt, afgaand op zijn memoires, niet onder de indruk te zijn geweest van zijn nieuwe soeverein.

De volgende dag verliep het allemaal wat beter toen de koning en de koningin naar het Rode Fort gingen, het prominentste bouwwerk in Delhi. Ze dosten er zich uit met hun juwelen, waaronder een nieuwe kroon, die speciaal voor de gelegenheid naar India was overgebracht, en ‘stemden er vriendelijk in toe om zich’, vermoedelijk in navolging van sjah Jahan, ‘te laten zien aan de duizenden inlanders’.2 De strak in regimentsuniform gestoken adjudanten van koning George zullen er waarschijnlijk niet zo opwindend hebben uitgezien als de halfnaakte eunuchen die drie eeuwen tevoren de mogolheerser vergezelden bij zijn publieke optredens op diezelfde plek. George v deed echter een aankondiging die dermate opmerkelijk was dat de vergelijking genegeerd kan worden. De mededeling was zo belangrijk dat zelfs koningin Mary er van tevoren niet van in kennis gesteld was: de bestuurszetel van India zou van Calcutta verhuizen naar Delhi, waar een schitterende nieuwe stad gebouwd zou worden.

==

‘Bestaat India?’ vroeg Salman Rushdie zich in 1987 af. ‘Zo niet, wat houdt Pakistan en Bangladesh dan gescheiden?’3

India, of althans Bharat of Mahabharat (de Sanskritische aanduiding voor India of Groot-India), heeft als begrip altijd onlosmakelijk behoord tot de culturele identiteit en orale overleveringen van de bewoners. Gedurende vier millennia zijn de grenzen ervan gewijzigd en verschoven. Zowel van binnen als op afstand lijkt India onmetelijk, alomvattend, meervoudig, een eindeloos gevarieerd land: waarom, vragen de inwoners, zou de bevolking van de grensgebieden zich bij iemand anders willen aansluiten? Van buiten lijkt India kolossaal, monolithisch en overassertief: hoe is het mogelijk, vragen de mensen daarbuiten, dat de wreedheden en tegenstellingen in het land zo bereidwillig door de eigen bevolking worden genegeerd? Net als China en de Verenigde Staten lijkt India het middelpunt van de wereld wanneer je daar bent, en een monoliet wanneer je elders bent.

De vorm van het Indische rijk van Groot-Brittannië kan losjes verbonden worden met oude tijden. De notie India strekt zich uit van de Harappa-beschaving met de rivier de Indus in de Punjab als centrum, die ruim tweeduizend jaar voor Christus floreerde, en loopt door het Maurya-rijk onder koning Ashoka in de derde eeuw voor Christus, dat op de zuidpunt na het gehele subcontinent besloeg. Vanaf 997 na Christus werd de Indiase samenleving – of de hindoesamenleving zoals sommigen die achteraf zouden beschouwen – 950 jaar lang ernstig geremd door opeenvolgende invasies en bezettingen. Het gebied dat academici nu ‘Zuid-Azië’ noemen, kreeg van Arabische en Perzische buitenstaanders een nieuwe naam: Hind of Hindoestan, het land voorbij de rivier de Indus.

In 997 viel Mahmud van Ghazni vanuit Afghanistan Bharat binnen en was daarmee de eerste van de islamitische indringers die nu de hindoedemonologie bevolken. Mahmud van Ghazni was echter, zoals Jawaharlal Nehru zijn meer communaal denkende collega’s voorhield, op de eerste plaats een soldaat en op de tweede plaats een moslim. De sultans van Delhi kregen vaste voet aan de grond, onderwierpen de inheemse Rajputs en handhaafden tot de ineenstorting van het mogolrijk in 1856 min of meer onafgebroken hun macht in het noorden en in delen van het zuiden van India. Timur Lenk trok aan het eind van de veertiende eeuw Delhi binnen, en zijn nazaat Babur stichtte met behulp van lontgeweren en zijn vermaarde, huiveringwekkende ruiters uit Centraal-Azië de mogoldynastie. De geliefdheid van de grootmogols bij hun onderdanen varieerde. Akbar werd eind zestiende eeuw geëerd omdat hij een verbod uitvaardigde op het slachten van koeien en de jizya afschafte – een hoofdelijke belasting voor niet-moslims; Aurangzeb, die in 1658 de troon besteeg, breidde zijn rijk meedogenloos uit.

In de zestiende eeuw vestigden Portugese, Franse en Nederlandse handelaren steunpunten op de Indiase kust. De Britten waren er minder snel bij dan hun rivalen, maar toen ze eenmaal een begin hadden gemaakt, was hun succes indrukwekkend. Een van de eersten die naar India gingen, Ralph Fitch, stuurde rond 1585 een brief naar huis waarin hij dingen schreef die in de eeuwen daarna ook door veel andere jonge Engelse reizigers opgemerkt zouden worden. ‘Ze houden er heel vreemde gewoonten op na,’ vertelde hij, ‘ze aanbidden een koe en hun eerbied voor koeienstront is zo groot dat ze er de muren van hun huizen mee bestrijken... Ze eten geen vlees, maar leven van wortels en rijst en melk.’4

Deze avonturiers kregen in 1600 een koninklijke concessie van koningin Elizabeth i en begonnen zo goed en zo kwaad als het ging handel te drijven, waarbij hun enige probleem was dat ze weinig goederen hadden die de inwoners van het mogolrijk wilden hebben. In de daaropvolgende twee eeuwen bouwden ze langs de Indiase kust en in Bengalen hun handelsactiviteiten uit, en toen het mogolrijk afbrokkelde, versterkten ze hun positie en verdreven ze hun Franse concurrenten. Onder aanvoering van Robert Clive begonnen de vrijbuiters van de East India Company te expanderen onder de dekmantel van inheemse plaatselijke heersers, aan wie ze ‘bescherming’ boden in ruil voor revenuen. Dit particuliere imperialisme in de ‘Company Raj’-periode mondde uit in een roofzucht die groter was dan in enige andere periode van de Europese inmenging in India. In 1770 viel Bengalen, dat was uitgezogen door handelaren en hun agenten, ten prooi aan een rampzalige hongersnood.

Drie jaar later legde de Britse regering van lord North de compagnie aan banden door Bengalen, Madras en Bombay, de belangrijkste presidencies (gouvernementen), onder gezag van Bengalen te stellen, waarvan de gouverneur vanaf dat moment fungeerde als gouverneur-generaal. Twintig jaar later werd het zamindari-stelsel ingevoerd, waarbij belastinginners in Bengalen het eigendomsrecht op door hen beheerde grond kregen, wat voorgoed de Indiase opvatting van grondbezit veranderde. Het had tot gevolg dat het eigenaarschap van grond bij het ontstaan van schulden overging naar afwezige landheren en stadse bankiers. In plaats van een soepel, fluctuerend systeem dat was gestoeld op de macht en bescherming van een bepaalde heerser overlaadden de Britten India met nieuwe instellingen die steunden op nauw omschreven grenzen, wetten en regelingen. De Britse macht ging zich bedienen van lokale tussenpersonen als schakel tussen de eigen autoritaire bureaucratie en de Indiase bevolking en werd onpersoonlijk.

Aldus ontstond een nieuwe klasse van Engelssprekende Indiërs met op zijn minst een pragmatische mate van trouw jegens de heersende macht. Hun superieuren noemden hen spottend babus, klerken, maar velen van hen zouden hun kennis van het Britse systeem aanwenden om het gezag ervan te ondermijnen. In de eerste helft van de negentiende eeuw breidden de Britten hun territoriale bezit door militaire veroveringen uit met de Punjab en Sind. Daarnaast werd gebied ingepalmd krachtens de nieuwe ‘natuurlijke erfgenaam’-wet, waardoor het koninkrijk van een lokale vorst alleen geërfd kon worden door een zoon van verifieerbaar koninklijken bloede.

In de jaren 1850 werden telegraaflijnen en spoorwegen aangelegd, wat flinke verbetering bracht in de verbindingen en de mogelijkheden tot machtsuitoefening van kust tot kust aanmerkelijk versterkte. In 1857 brak een wijdverbreide opstand tegen de Britse overheersing uit die meestal wordt aangeduid als een ‘muiterij’, maar veroorzaakt werd door tal van andere factoren dan louter de kwestie van het insmeren van de patronen voor de geweren van hindoeïstische sepoys met rundervet. De onwettige annexatie een jaar eerder van het gebied van de nawab van Oudh – dat het belangrijkste deel van de Verenigde Provincies zou gaan vormen – was uitermate schadelijk, met name ten aanzien van het moslimbeeld van de Britten. Ook de invoering van de Dienstwet, op grond waarvan Indiase soldaten overal naartoe gestuurd konden worden, zelfs naar het buitenland (wat, als het hindoes betrof, funest was voor hun kastenstatus), was aanleiding voor het uitbreken van de revolte. De opstand leidde tot geweld en plunderingen van alle zijden, en de harde vergeldingsmaatregelen daarna vernietigden het kleine beetje wederzijdse vertrouwen dat voorheen had bestaan.

In 1858 voerde de Britse regering ingrijpende hervormingen door, waarbij de rechten van de East India Company werden overgedragen aan de hoofdtooi van koningin Victoria, de kroon. Het takenpakket van de gouverneur-generaal werd uitgebreid, hoewel zijn bevoegdheden werden beperkt door de aanstelling van een onderminister voor India in Londen, die de uiteindelijke zeggenschap had. De van het Lagerhuis naar een Indiaas dorp lopende bevelsketen was complex en vertoonde naargelang tijdstip en omstandigheden grote verschillen. De onderkoning vertegenwoordigde niet alleen de monarch, maar was als gouverneur-generaal tevens hoofd van het bestuur van India, dat eigen verlangens en opvattingen had. De rassenscheiding nam toe; de Europeanen leefden in de beslotenheid van hun clubs en kantonnementen, en het leger werd versterkt met Britse troepen. Er werden maatregelen genomen om ervoor te zorgen dat Indiase soldaten niet dienden in het deel van het land waar ze vandaan kwamen – een traditie die tot op de dag van vandaag voortbestaat. De theorie van de ‘krijgsrassen’ werd ontwikkeld, die uitging van het beginsel dat bepaalde groepen in India van nature loyale soldaten waren en andere groepen niet.5

In een aantal andere delen van India werd een wijziging in het zamindarisysteem doorgevoerd, zodat de taluqdars, de bestuurders, van Oudh erfelijke heersers konden worden van de gebieden waar ze belastingen inden. De Indiase Civiele Dienst ofwel ics werd uitgebreid. De werving van personeel was in 1854 in Londen begonnen middels een openbare sollicitatieprocedure, maar het zou nog vijftien jaar duren voordat de eerste Indiase sollicitant die met succes zou doorlopen, en kort daarna werd hij alsnog ongeschikt verklaard vanwege een technisch detail. Er waren in de ics echter geen wettelijke barrières op grond van kleur; de vooroordelen tegen Indiërs binnen het systeem waren eenvoudigweg zo groot dat er voor hen geen plaats was.

Het karakter van het Britse bestuur in India werd geformaliseerd en de annexatie van gebied beëindigd. Kleine maar belangrijke enclaves langs de kust bleven onder Portugese en Franse koloniale zeggenschap. Bestaande autochtone vorsten, wier koninkrijken ongeveer een derde van de landmassa van het Indische subcontinent besloegen, werden nu aangezocht als bastions tegen toekomstige opstanden, en hun loyaliteit werd verkregen door hun verdragen met de East India Company te bevestigen of daarover opnieuw te onderhandelen.

Een paar Indiase erfvorsten waren baas over duizenden vierkante kilometers land, andere heersten slechts over enkele honderden hectares. Hun gebieden werden onder de noemer ‘inheemse staten’ opgenomen in het Brits-Indische rijk, en het stond de heersers vrij daarin naar eigen goeddunken hun gezag te laten gelden, zolang ze maar trouw bleven aan koningin Victoria, de bron waaruit in het rijk in theorie alle macht voortvloeide. Het resterende twee derde deel van het subcontinent, dat bekend kwam te staan als ‘Brits-Indië’, werd verdeeld in bestuurlijke gewesten. Hoewel de Britse regering nu zeggenschap had over een Indiaas rijk, was haar vermogen om aldaar rechtstreeks de gang van zaken te bepalen beperkt.

==

Lord Hardinge was ondanks zijn stijve voorkomen een vrij liberale onderkoning. Zijn herroeping van de onpopulaire bestuurlijke opdeling van Bengalen door lord Curzon, die net als de verhuizing van de hoofdstad van India werd bekendgemaakt tijdens de durbar van koning George v in Delhi, viel niet in goede aarde bij Britse zakenlieden. Hardinge wekte daarnaast hun misnoegen door zich achter Mohandas Gandhi te scharen in diens protest tegen de behandeling van Indiërs in Zuid-Afrika, en door sir Michael O’Dwyer, de keiharde gouverneur van de Punjab, op de vingers te tikken door een doodvonnis tegen vierentwintig mannen nietig te verklaren die zonder harde bewijzen waren veroordeeld wegens roverij. Dit wilde niet zeggen dat Charlie Hardinge in alle opzichten progressief was. Zijn mening over de maharadja van Idar luidde als volgt: ‘Hij blonk uit als de beste zwijnenjager van India, maar hij had zich erin geoefend om te voet en slechts gewapend met een mes in zijn hand te vechten tegen wilde zwijnen, en wanneer zo’n zwijn aanviel, sprong hij opzij, pakte het als het voorbijschoot vast bij een achterpoot en doodde het met een messteek... Hij was echt “een blanke” onder de Indiërs.’

In 1912 stapte Hardinge twee dagen voor de kerst, een jaar na het koninklijk bezoek aan India, uit een trein op het station in Delhi en klauterde op een enorme olifant. Gezeten op een prachtig bewerkte zilveren howdah bewoog hij zich langzaam voort over Chandni Chowk, een straat van grote symbolische betekenis. Het was ooit de mooiste boulevard en markt van het mogolrijk geweest, maar na de opstand van 1857 veranderd in een knekelveld, toen de zegevierende Britten er talloze nawabs, rebellen en radja’s hadden opgehangen. Nu was de straat uitverkoren als processieroute voor de onderkoning, die het nieuwe Delhi dat was gebouwd door Edwin Lutyens en Herbert Baker kwam inwijden.

Zijne Excellentie was nog maar net onderweg toen zijn helm de lucht in vloog. De klap was tien kilometer verderop nog te horen, en de dienaar die de staatsieparaplu vasthield werd in stukken gereten. Hardinge herinnerde zich later dat hij een beetje geel poeder op zijn olifant zag en het gevoel had ‘alsof iemand me heel hard op mijn rug had geslagen en kokend water over me heen had gegoten’.6 Een onbekende Indiër had een bom naar het levende symbool van de Britse macht gegooid. Een van de trommelvliezen van de onderkoning scheurde, en het zou vele jaren duren voordat alle spijkers, schroeven en grammofoonnaalden zich uit zijn lichaam hadden gewurmd. Een adjudant klom vlug op een paar houten kisten, haalde hem uit de howdah en droeg hem als een baby naar de begane grond. Buiten bewustzijn werd hij naar Viceregal Lodge gebracht. De pleger van de mislukte aanslag werd niet gepakt, maar naderhand vertelde een maharadja aan lord Hardinge dat het hem verbaasde dat de begeleidende troepen hadden nagelaten, zoals de mogols in hun tijd gedaan zouden hebben, een slachting aan te richten onder het publiek in Chandni Chowk.7

Aan het begin van de twintigste eeuw was sprake van een toename in de toepassing van strategisch gerichte moorden als politiek wapen. In 1901 werd de president van de Verenigde Staten vermoord door een anarchist, in 1911 kwam de Russische premier om het leven door een aanslag, en in 1914 werd aartshertog Franz Ferdinand doodgeschoten in Sarajevo. De aanslag op onderkoning lord Hardinge vormde het hoogtepunt van het revolutionaire terrorisme van de Indiase nationalisten. In politieke kringen bestonden grote meningsverschillen over de voor- en nadelen van het gebruik van geweld. Sommigen waren van mening dat het zekerste pad naar vrijheid liep via destabilisering van de Britse structuren, anderen dat bommen gooien een bot middel was dat de Britten een goed excuus verschafte om repressieve maatregelen te nemen. Uiteindelijk zou geweld door de meeste nationalisten verworpen worden ten faveure van gandhiaans passief verzet.

Het gros van de door Indiase revolutionairen in India en daarbuiten gesmede complotten werd gekenmerkt door onbenulligheid en slechte planning. Er zijn tal van verhalen over bommen die te vroeg of te laat afgingen, en over terroristen die werden opgepakt omdat ze hadden staan opscheppen over hun misdaden nog voor ze die hadden gepleegd. Allengs bleek bommen gooien aanmerkelijk minder effectief dan geweldloosheid in het tenietdoen van de Britse heerschappij over India en zijn de meeste daders zodoende in de vergetelheid geraakt. Richard Popplewell, de historicus die studie heeft gemaakt van de inlichtingendiensten ten tijde van het Britse koloniale imperium, wijst er echter op dat de Britse autoriteiten slechts in staat waren hen uit te schakelen ‘door een complex inlichtingennetwerk op mondiale schaal op te zetten... het is misleidend de Indiase revolutionaire beweging, louter omdat die uiteindelijk niets wist te bereiken, als machteloos te beschouwen’.8

De gedachte dat gewelddadige acties het beste middel waren om een eind te maken aan de Britse overheersing had sinds 1857 sporadisch opgang gemaakt en verwierf rond de eeuwwisseling aanzienlijke steun. In 1897 werd na festiviteiten ter ere van de geboorte van Shivaji, een Maratha-krijgsheer uit de zeventiende eeuw, in Poona een Britse functionaris gedood. In 1905 streek een groep Indiase studenten neer in Highgate in Londen en begon met het uitgeven van The Indian Sociologist, een blad dat een geromantiseerde versie van de geschiedenis van India predikte en alle patriotten opriep in verzet te komen tegen hun onderdrukkers. Een van de oprichters was een broer van de dichteres en Congresactiviste Sarojini Naidu. De lijn van de Sociologist was dat loyaliteit aan Groot-Brittannië gelijkstond aan verraad van India. Het blad werd subiet verboden, maar via Franse en Portugese territoria zoals Pondicherry en Goa kwamen toch exemplaren in India terecht. Langs deze route arriveerden ook explosieven en revolvers die waren opgestuurd vanuit Parijs, en een paar van de studenten in Highgate legden zich toe op militaire training.

India House, zoals het pand in Highgate werd genoemd, werd algauw een centrum van subversieve activiteit, en er werden banden gesmeed met Ierse en Egyptische activisten. Voor Indiërs werden reisbeurzen ingesteld zodat ze naar Londen konden komen om er te ‘studeren’. De leider van het geheel was Vinayak Savarkar, een felle vijfentwintigjarige man uit Maharashtra die later bekend zou komen te staan als ‘Veer’, ofwel ‘krijger’. In India had hij Sanskriet gestudeerd en campagnes opgezet tegen de Britten. Hij vertrok vervolgens naar Londen om advocaat te worden, werd verliefd op Margaret Lawrence, een Engelse vrouw, en stelde een vurig, hindoecentrisch relaas van de gebeurtenissen in 1857 te boek met de titel The Indian War of Independence. Het kwam al snel terecht op de onderkoninklijke tegenhanger van de Index Librorum Prohibitorum van het Vaticaan en zou tot 1947 verboden blijven. Toen Mohandas Gandhi tijdens een bezoek aan Engeland twee nachten in India House logeerde en als eregast een benefietdiner van Indiase militanten bijwoonde, was Savarkar de andere spreker. In verslagen van de gebeurtenis wordt opgemerkt dat de revolutionair meer belangstelling en enthousiasme wekte dan de bemiddelaar.

Toen zich in India verscheidene gewelddadige misdrijven voordeden, concludeerden de Britse autoriteiten, waarschijnlijk onterecht, dat vele ervan waren te herleiden tot India House. Daarop hoorde Savarkar dat de politie naar hem op zoek was en verkaste hij naar Parijs, maar hij werd teruggelokt naar spoorstation Victoria, waar hij terstond werd gearresteerd en beschuldigd van het curieuze vergrijp dat hij had ‘samengezworen om Zijne Majesteit de koning te beroven van de soevereiniteit van Brits-Indië’. Hij ontkwam aan executie, maar werd wel veroordeeld tot een verblijf van vijftig jaar op de Andaman Eilanden ten zuidoosten van de Golf van Bengalen, het Indiase equivalent van Alcatraz. Savarkar sprong in Marseille van boord en rende blootsvoets in een gestreepte pyjama rond in de haven om een schuilplaats te vinden alvorens gepakt te worden door zijn politie-escorte en overgebracht te worden naar zijn verbanningsoord. Hij werd een nationale held in India en stichtte na zijn vervroegde vrijlating de radicale hindoeïstische organisatie Mahasabha, die in 1948 betrokken zou zijn bij de moord op Gandhi. Tegenwoordig is hij een icoon van de hindoenationalisten in India.

In 1907 werd in reactie op plannen om Bengalen op te delen en ter herdenking van de opstand van 1857 vijftig jaar eerder een poging gedaan sir Andrew Fraser, de gouverneur van de provincie, op te blazen. De aanslag mislukte, maar de explosie sloeg een enorme krater in het spoor achter zijn trein. De onopvallende onderkoning lord Minto kondigde voor heel India repressieve maatregelen af en stelde in de Punjab de Politiewet in werking. Twee jaar later werd een explosief in zijn rijtuig gegooid, maar hij en zijn vrouw brachten het er levend van af. In datzelfde jaar vonden twee geweldsincidenten plaats in Londen, nabij het hart van de Britse macht, die daardoor psychisch van grote invloed waren op de Britse regering.

Eerst bedong een tweetal jonge Bengaalse radicalen een gesprek met een hoge functionaris op het ministerie voor India, die door hen evenwel met enige zwier vol in het gezicht werd geslagen. Daarna werd sir William Curzon Wyllie, de politieke adjudant van lord Morley, de onderminister voor India, doodgeschoten op de trappen van het Imperial Institute. Tijdens het daaropvolgende proces verdedigde de uit de Punjab afkomstige man die hem had vermoord zich met een politiek pleidooi, waarbij hij als reden voor zijn daad aanvoerde dat hij een patriot was en dat de Britten zijn land hadden bezet. Hij werd opgehangen in de gevangenis van Pentonville.

De bestuurders van India reageerden scherp op de moord op de naaste adviseur van de onderminister. Morley zelf liet de onderkoning weten: ‘de gewone ouderwetse Engelse politieagent zou, zelfs in de rechercheafdeling, te onbeholpen zijn om die listige Aziaten van u op te kunnen sporen’.9 Hoofdinspecteur John Wallinger, die bekendstond als een van de effectiefste rechercheurs van de Indiase politie, werd overgeplaatst naar het ministerie voor India in Londen en kreeg de taak de veiligheid van topfunctionarissen te waarborgen. ‘W’, zoals hij werd genoemd, werd ‘opgedragen samen te werken met de binnenlandse veiligheidsorganisaties hier voor het detecteren van subversieve activiteiten onder Indiërs’ in het Verenigd Koninkrijk.10

Voor 1904 hadden de Britse autoriteiten geen degelijk politioneel inlichtingensysteem in India. Dit was tot op zekere hoogte te wijten aan zelfgenoegzaamheid over de stabiliteit van hun heerschappij, maar kwam tevens voort uit het ontbreken van vergelijkbare organisaties in Londen. De omvang van de geheime veiligheids- en inlichtingendiensten in Groot-Brittannië vandaag de dag zou honderd jaar terug ondenkbaar zijn geweest omdat de Britten in de negentiende eeuw een nukkige afkeer hadden getoond van het professioneel verzamelen van inlichtingen. Zo was de gouverneur van de Verenigde Provincies bang dat de poging van onderkoning lord Curzon om een bescheiden politionele inlichtingendienst voor heel India op te richten zou ‘uitmonden in een gecentraliseerd geheim politiebureau zoals bestaat in het Russische rijk’.11 Pas in de Eerste Wereldoorlog zou met sluikse middelen verzamelde informatie een integraal onderdeel worden in de formulering van het Britse regeringsbeleid.

Curzon was verantwoordelijk voor het doorvoeren van forse hervormingen binnen de Indiase politie. In 1904 creëerde hij een Departement voor Crimineel Onderzoek, ofwel cid, in alle provincies van Brits-Indië, en een centraal Departement voor Criminele Inlichtingen. De laatstgenoemde organisatie was gevestigd in Simla, de zomerhoofdstad van Brits-Indië. De staf, waaronder een vingerafdrukafdeling, een fotosectie en een grafoloog, was aanvankelijk klein en mocht geen gedegen geheime dienst opzetten en slechts op ongeregelde basis gebruikmaken van informanten. Het Departement voor Criminele Inlichtingen werd indien nodig bijgestaan door de Special Branch en de Militaire Inlichtingendienst, en het merendeel van het personeel was Brits of Anglo-Indisch, hoewel in 1906 een moslim, de rechercheur Munshi Aziz-ud-Din, werd benoemd tot assistent-onderdirecteur.

In 1911 trachtte de directeur van het Departement voor Criminele Inlichtingen, sir Charles Cleveland, het prestige van zijn organisatie op te vijzelen door te voorspellen dat er binnen afzienbare tijd een ‘verborgen vuur’ van gewelddadig nationalisme zou losbranden in India. Een jaar later kreeg hij gelijk toen lord Hardinge op zijn olifant werd getorpedeerd met een bom. Merkwaardig genoeg kreeg Cleveland zelf de schuld van de aanslag, en zijn reputatie binnen het Indiase ambtenarenapparaat ging daarmee voorgoed teloor. De taak van het onderzoeken van de aanslag werd overgedragen aan een andere vooraanstaande politieman, David Petrie, die later hoofd van mi5 zou worden.

John Wallinger werd door het Departement voor Criminele Inlichtingen naar Londen gestuurd om een kersverse inlichtingenafdeling op te zetten binnen het ministerie voor India, maar het gros van het praktische recherchewerk werd gedaan door Britse politieagenten. Aanvankelijk maakte Scotland Yard bezwaren tegen de aanwezigheid van ‘W’ in hun domein, en het duurde even voordat hij zich een stevige positie wist te verwerven. In de jaren voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog evolueerde en groeide zijn organisatie en kreeg ze de naam ‘de Indiase Politieke Inlichtingendienst’, ofwel ipi. Wallinger, die Marathi, Gujaraats en Hindoestaans sprak, was zo doeltreffend in het infiltreren van Indiase groepen in Groot-Brittannië en Parijs dat zijn critici er al snel het zwijgen toe deden.

In 1915 kreeg hij assistentie van een tweede ambitieuze agent van de Indiase politie, die Frans en Duits sprak en opdracht kreeg het netwerk uit te breiden en te ontwikkelen. Het was Philip Vickery, de jonge Ier die de tent van de koning-keizer had bewaakt bij de durbar in Delhi. Ze kregen beiden een aanstelling in het Britse leger – Vickery als luitenant en Wallinger als kolonel – zodat ze officieel te boek stonden als medewerkers van de Militaire Inlichtingendienst. Ze breidden hun operaties uit tot in Italië en Zwitserland, en Wallinger slaagde er zelfs in de schrijver Somerset Maugham aan te werven als spion, die zijn baas vervolgens als de ineffectieve ‘R’ opvoerde in diverse korte verhalen. Een andere beroemde agent van Wallinger was dr. Condom, die zich met een motorboot uit de voeten moest maken over het Meer van Genève toen de Duitsers zijn ware identiteit bekendmaakten. Volgens Popplewell was de geheime strijd om India ‘het enige terrein in de geschiedenis van de inlichtingendiensten ten tijde van de Eerste Wereldoorlog waarin menselijk inlichtingenwerk een beslissende, exclusieve rol speelde’.12

Eerder dat jaar was in Whitehall een speciale commissie opgericht om het probleem van het Indiase subversieve radicalisme aan te pakken, met vertegenwoordigers van het ministerie voor India, de Admiraliteit, mi5 (dat toen nog bekendstond als Afdeling mo5g van het ministerie van Oorlog), het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Koloniën. De commissie maakte zich met name zorgen over de geheime Duitse steun aan Indiase revolutionairen en het gevaar van muiterij onder de vele Indiase soldaten die vochten in Frankrijk. Er werd een speciale veiligheids- en contraspionage-eenheid, mi5(g) geheten, in het leven geroepen die zich zou gaan bezighouden met India, en in februari 1917 waren er zevenentwintig agenten werkzaam, onder wie acht Indiase politiemensen. Dit was een aanzienlijke uitbreiding gezien het feit dat de totale staf van mi5 bij het uitbreken van de oorlog negentien mensen telde, en geeft aan hoeveel belang werd gehecht aan het handhaven van de veiligheid in het Indische rijk als onderdeel van de algehele oorlogsinspanningen.

Het aan India gerelateerde werk van de Britse veiligheidsdienst was een toevallige oorzaak van de snelle groei ervan, en een groot deel van het personeel van mi5 en de Special Branch zou in de decennia na de oorlog gerekruteerd worden uit de Indiase politie en andere koloniale politiekorpsen. Tot ergernis van het bestuur van India zou Londen, en niet Calcutta, Simla of Delhi, tot de onafhankelijkheid het coördinatiecentrum van het inlichtingenwerk met betrekking tot India blijven. Dit kon tot ernstige complicaties leiden omdat de Indiase autoriteiten soms niet op de hoogte waren van de verborgen motieven van de geografen, journalisten en plantenjagers die zich ophielden in de noordelijke grensgebieden van India.

Ten tijde van de oorlog ontstonden niet alleen in Europa serieuze problemen voor het Britse bestuur in India. Curzons mislukte poging tot opdeling van Bengalen had geleid tot een toename van nationalistische protesten, en de provincie was in het middelpunt van de belangstelling van zowel de constitutionele als de revolutionaire gezichtsbepalers van de vrijheidsbeweging komen te staan. ‘Wat is er mis met Bengalen?’ vroeg koning George v op een keer verbijsterd aan een nieuwe gouverneur van de provincie.13 De onrust werd zo groot dat sir Charles Cleveland eind 1915 het gevoel had ‘week na week terrein te verliezen’. Op een gegeven moment had het er zelfs alle schijn van dat de provincie onbestuurbaar zou worden. In 1915 werd daarom de Wet inzake de verdediging van India aangenomen, die repressie makkelijker maakte omdat wettelijke middelen daarmee werden opgeschort en de autoriteiten het recht kregen om verdachten zonder proces of opgaaf van reden op te pakken, vast te zetten en te verbannen. Toen er werd ingegrepen, gebeurde dat snel en met harde hand. De acties werden gecoördineerd door Charles Tegart, die de inlichtingenafdeling van de Bengaalse politie leidde. Zoals veel hoge politiefunctionarissen in India was Tegart een Ierse protestant met ferme opvattingen over hoe het inheemse oproer aangepakt moest worden.

Volgens het boek van sir Percival Griffiths over de Britse Indiase politie, dat de merkwaardige titel To Guard My People draagt, werd Tegart door de plaatselijke Britse bewoners bewonderd als een onverschrokken genie. Hij had verscheidene moordaanslagen overleefd, vermomde zich volgens geruchten als een oude Bengaalse vrouw of een sikhtaxichauffeur wanneer hij gevaarlijke plekken bezocht en had naar verluidt in heel Calcutta informanten en spionnen zitten.

In Indiase geschriften over de Bengaalse revolutionaire beweging staat vermeld dat hij meedogenloos te werk ging en berucht was om de martelpraktijken – ijs, naalden en slaan – waarmee hij informatie probeerde los te weken. Een Bengaalse politicus herinnert zich dat Tegart ‘ijverig foltermethoden uitprobeerde op de revolutionairen. Hij was heel efficiënt, en er werd verteld dat hij was getraind door Scotland Yard en speciaal was aangesteld om de revolutionaire beweging de kop in te drukken’.14 In zijn werkaantekeningen voor zijn boek over de Indiase politie heeft Griffiths een van bewondering getuigende herinnering van een collega van de politiechef genoteerd die niet is terug te vinden in de gepubliceerde uitgave. Er staat in te lezen dat het Tegarts favoriete verhoormethode was om met een revolver een paar keer over een verdachte heen te schieten en het wapen daarna op het hoofd van de man te zetten en de vraag te stellen waar het allemaal om draaide. In het aan hem gewijde lemma in de Dictionary of National Biography wordt fraai verbloemd hoe hij te werk ging: ‘Een paar mensen die hadden geprobeerd hem om het leven te brengen werden, na door zijn handen te zijn gegaan, zelfs bondgenoten en helpers van hem.’15

Het geweld nam nog toe door de Paasopstand in Dublin in 1916, toen gewapende Ierse Republikeinen in opstand kwamen tegen de Britten en revolutionairen in Bengalen de leus ‘Engelands probleem is Ierlands kans’ overnamen en die toepasten op hun eigen situatie. Toen een Bengaalse politieke gevangene overleed als gevolg van een hongerstaking, arriveerde een telegram van een weduwe van een Sinn Fein-‘martelaar’ waarin stond dat Ierland meeleefde met het verdriet van India, met als toevoegsel: ‘De vrijheid zal komen’. Jawaharlal Nehru merkt in zijn autobiografie op dat er zelfs onder gematigde leden van het Congres ‘ondanks luide betuigingen van trouw weinig medelijden met de Britten’ bestond. ‘... Genegenheid voor Duitsland was er natuurlijk niet, alleen de wens om onze overheersers vernederd te zien worden. Het was het idee van de zwakke en hulpeloze mens van indirecte wraak.’16

Tegelijkertijd diende zich een serieuze dreiging aan in Canada en Noord-Amerika. Veer Savarkars rol als staatsvijand nummer een was overgenomen door Lala Har Dayal, een anarchosyndicalist die had gestudeerd in Oxford en opereerde vanuit Californië. Aanvankelijk had hij weinig belangstelling voor de Indiase politiek en zag hij meer brood in het ontketenen van een wereldwijde revolutie, maar na de aanslag op de olifant van lord Hardinge raakte hij bezeten van nationalistische geestdrift. Hij legde contact met Indiërs in Portland, Oregon, en verwierf de steun van geïmmigreerde Punjaabse arbeiders aan de westkust van de Verenigde Staten. De groep bedacht patriottische liedjes met teksten als ‘Mensen zeggen dat de Singhs niet deugen/ Zeg hardop, laten we de blanken doden’, en begon de gratis krant Ghadr, ofwel ‘Opstand’, waarin ze hun landgenoten aanspoorden hun ‘mannelijkheid’ weer tot leven te wekken. Het was hun stellige overtuiging dat honderdduizend Britse soldaten in een mum van tijd in zee gedreven konden worden als de driehonderd miljoen inwoners van India tegen hen in opstand kwamen.

De populaire beweging dijde snel uit, en Har Dayal werd gearresteerd, maar verbeurde zijn borgtocht en ontsnapte. De Indiase nationalistische dreiging in Noord-Amerika werd aanvankelijk aangepakt door William Hopkinson, een immigratiebeambte uit Vancouver, maar aan zijn carrière als spionnenleider kwam een eind toen hij op straat werd doodgeschoten door een sikhrevolutionair. De politie in India meende dat Har Dayal elders in de wereld duizenden revolutionairen had geronseld die nu bij het uitbreken van de oorlog met Duitsland klaarstonden om terug te keren naar huis en de Britse heerschappij omver te werpen. In de loop van 1914 werd een groot aantal Punjabi’s die terugkeerden uit Europa en de Verenigde Staten in de gaten gehouden of preventief opgepakt.

Desondanks lukte het sommigen een bondgenootschap te sluiten met Bengaalse revolutionairen en maakten ze plannen voor een opstand, maar ze werden verraden door een politie-informant en nog voor de datum van de geplande aanval gearresteerd. Achttien van de in beschuldiging gestelde samenzweerders werden opgehangen en ruim honderd van hen voor de rest van hun leven verbannen. Dit optreden wekte grote verbolgenheid in de Punjab, die in de jaren daarna een broeinest van wraakgevoelens was. Daarnaast kochten agenten van de Duitse inlichtingendienst die actief waren in de Verenigde Staten een grote partij wapens en munitie, waaronder enkele duizenden geweren. De wapens werden in een schoener geladen, de Annie Larsen, die vertrok voor een rendez-vous met een grotere boot die de vracht op tijd voor de kerst van 1915 zou afleveren in Calcutta. Maar er werden diverse vergissingen begaan en de wapens kwamen niet aan op de plaats van bestemming.17

Na de moord op Hopkinson werd in Noord-Amerika een uitgebreidere Britse spionnenoperatie, mi1c geheten, op poten gezet. Deze tak opereerde buiten medeweten van de federale regering, maar werkte wel samen met de Amerikaanse veiligheidsdiensten. Na de oorlog werd hij door de Amerikaanse regering opgeheven. Dit was een zware klap voor het Britse inlichtingenapparaat, maar de ipi was een stap verder en had in de Verenigde Staten in het geheim al een eigen permanente ‘contactpersoon’ gerekruteerd. In 1919 kreeg de contactpersoon gezelschap van de man die hem aanstuurde, Philip Vickery, die drie jaar in Canada en de Verenigde Staten bleef om leiding te geven aan een geheime operatie.18

Aldus werd het Britse bestuur van het Indische rijk in de periode tussen 1907 en 1918 op drie fronten – Europa, Noord-Amerika en India zelf – zwaar op de proef gesteld. Er was geen sprake van een massale binnenlandse opstand of een rampzalige tendens naar destabilisatie, maar de problemen waren zo groot dat de gezagshandhaving voor de lange termijn er ernstiger door in het gedrang kwam dan op enig ander moment sinds 1857. Het einde van de Eerste Wereldoorlog opende zowel voor de Britten als voor de Indiërs nieuwe wegen, en veel mensen, onder wie Gandhi, geloofden dat politieke liberalisering en overleg nu goede vooruitzichten boden. Maar dit zou ijdele hoop blijken: 1919 werd het jaar van het bloedbad in Amritsar.

2
Twee mannen uit Gujarat

Mohandas Gandhi (meestal ‘Mahatma’ genoemd, een eretitel met de betekenis ‘grote ziel’, die de plaats van zijn voornaam heeft ingenomen) was de beroemdste Indiër sinds de Boeddha en de invloedrijkste politieke campagnevoerder van de twintigste eeuw. Zijn boodschap van waarheid, verdraagzaamheid en vreedzaam verzet tegen onrecht is door uiteenlopende mensen, variërend van Albert Einstein tot de Dalai Lama, bestempeld als een grote bron van inspiratie. Wellicht het bekendste beeld van Gandhi is de tengere figuur die, symbolisch slechts gekleed in een khadi-dhoti met sjaal, een receptie van George v in Buckingham Palace bijwoonde. Toen journalisten hem de vraag stelden of hij wel fatsoenlijk gekleed was, antwoordde hij dat Zijne Majesteit genoeg kleren aanhad voor hen beiden.1

Als Gandhi je held is, kan het ontluisterend zijn om te lezen wat hij op belangrijke momenten in de politieke geschiedenis van India deed en zei. De geautoriseerde versie van de Mahatma is een heel andere dan de echte. Gandhi was allesbehalve een wijze, evenwichtige heilige, maar een emotioneel gekwelde maatschappelijke activist en een genadeloos harde politieke onderhandelaar. Zo merkte dr. John Matthai, de Indiase minister van Transport, in 1947 op dat het uiteindelijke mislukken van de besprekingen met de Moslimliga om tot een bevredigend akkoord te komen deels te wijten was aan de ‘Gujaraatse mentaliteit’ van de leiders van het Congres – ‘i.e. die van een handelaar die keihard onderhandelt’.2

De in gips gevatte Mahatma in de film Gandhi van Richard Attenborough uit 1982 geeft ronduit een onjuist beeld. ‘Om Gandhi aantrekkelijk te maken voor de westerse markt, moest hij,’ aldus Salman Rushdie, ‘gezuiverd worden en veranderd in Jezus Christus – een vreemd lot voor een gewiekste advocaat uit Gujarat – en moest de geschiedenis van een van de grootste revoluties van de eeuw verminkt worden.’ De film laat ons de boodschap na ‘dat de beste manier om je vrijheid te bewerkstelligen is ongewapend naast elkaar gaan staan en in de richting van je onderdrukkers lopen en je door hen tegen de grond laten knuppelen; als je dit maar lang genoeg doet, zul je hen zo in verlegenheid brengen dat ze vertrekken’.3 Er waren voor de Britten ontelbare redenen om weg te gaan uit India, maar dat kwam niet doordat ze zich in verlegenheid gebracht voelden. Deze versie van de gebeurtenissen is niet alleen aantrekkelijk voor de westerse markt, maar spreekt ook aan in India, waar de machtsgreep van de Congrespartij in de decennia na de onafhankelijkheid tot gevolg had dat het politiek nuttig was de man te portretteren als een onberispelijke, zalige vader van de natie.

Gandhi is en blijft de meest verbijsterende en inconsequente figuur in de Indiase bevrijdingsbeweging, een man die toegewijd was aan de waarheid maar vaak moeite had die te bepalen, die vleierij schuwde maar desondanks de indruk wekte er alles aan te doen om die aan te moedigen. Hoewel hij misschien de meest gedocumenteerde persoon in de geschiedenis van de mensheid is, is soms moeilijk vast te stellen wat zijn motieven waren, hoe hij dacht en zelfs welke opvattingen hij had. Zijn lancering van de Quit India-beweging in 1942, die te beschouwen is als de allerbelangrijkste actie van zijn leven, is bijvoorbeeld nog altijd in zo dichte nevelen gehuld dat zelfs de scherpzinnigste van zijn vele biografen, Judith Brown, schrijft dat het ‘haast onmogelijk [is] om op deze afstand in de tijd te begrijpen wat er omging in Gandhi’s hoofd’.4

Nauwkeurige bestudering van zijn verklaringen over een bepaald onderwerp resulteert doorgaans niet in verheldering, maar in verwarring. Hij veranderde vaak van gedachte, en veel van zijn uitspraken komen neer op een poging tot geestelijke schoonmaak in plaats van een uiteenzetting van een ideologisch standpunt. Tijdens zijn leven werd dit door zijn tegenstanders bestempeld als hypocrisie, maar de facto lijkt hij in zijn doen en laten altijd oprecht te zijn geweest. In de ogen van Britse functionarissen was hij ‘een bedrieger’ en hanteerde hij slinkse methoden; een gouverneur van een provincie noemde hem ‘geslepen als een troep apen’. Maar de verwarring over zijn doelen en beweegredenen beperkte zich niet tot Whitehall en New Delhi, ook hijzelf tastte wat dat betreft in het duister. Als hij twijfelde over wat hij het beste kon doen, ging Gandhi te rade bij zijn vaak grillige ‘innerlijke stem’ en verwachtte hij van anderen dat ze luisterden naar wat die mee te delen had.

Hoewel hij nooit een volwaardig boek schreef, tellen de gepubliceerde uitspraken, speeches, artikelen en brieven van Mohandas Gandhi alles bij elkaar ongeveer dertig miljoen woorden, wat gelijkstaat aan het papierwerk van een compleet departement van het bestuur van India. Op dit moment zijn er ongeveer vijfduizend publicaties over wat de schrijver Ved Mehta ‘Gandhiana’ heeft genoemd, waaronder bijna duizend alleen al in Groot-Brittannië uitgebrachte boeken. Ze variëren van de omvangrijke Collected Works tot wonderen als Inter-War Scandinavian Responses to the Mahatma. De meeste hiervan volgen de gebruikelijke beginselen van ‘de gandhiaanse hagiologie’, die in de woorden van Mehta ‘wordt gekenmerkt door bloemrijke overdaad, versteend victoriaans Indiaas-Engels, hoogdravende beweringen en eerbiedige overleveringen’.5

Gandhi’s beroemde autobiografie, die aanvankelijk in de jaren twintig verscheen in de vorm van een reeks artikelen, is illustratief voor de zonderlinge persoon die hij was. Waar het in het boek over gaat, is op te maken uit hoofdstuktitels als ‘De kanker van onwaarheid’, ‘Een offer voor het vegetarisme’ en ‘Verdere experimenten in diëtetiek’. Het is een ondoorgrondelijk boek, en lezers die op zoek zijn naar een exposé over de Indiase vrijheidsbeweging zullen bedrogen uitkomen. De autobiografie staat vol victoriaanse zedenpreken en daaraan gekoppelde beschrijvingen van de worstelingen van de auteur met zijn geweten. De ondertitel – Het verhaal van mijn experimenten met de waarheid – is op zich al een voorbeeld van zijn benadering. De waarheid was voor Gandhi nooit een statische realiteit, maar altijd een plooibaar begrip dat veranderde naargelang zijn persoonlijke opwellingen. Dit bracht hem als politiek onderhandelaar in grote problemen, omdat zijn eigen herinneringen aan gesprekken zelden overeenkwamen met die van zijn gespreksgenoten.

Een van de gevolgen van Gandhi’s experimenteerdrift met de waarheid was dat hij geneigd was snel te wisselen tussen verschillende aspecten van het menselijke leven en te proberen die te verenigen in een harmonieuze theorie. Hij vervlocht religie, politiek en filosofie met persoonlijke gezondheid, seksuele relaties en buitenissige voedingsvoorschriften. Zoals zijn kinderen tot hun verdriet ondervonden, was het niet mogelijk een persoonlijke relatie met Gandhi te hebben. Om niet bedrieglijk over te komen probeerde hij open te zijn over zijn doen en laten. Daarom deelde hij, toen bekend werd dat hij sliep met zijn achternicht Manu, op een gebedsbijeenkomst mee dat ‘hij niet wilde dat zijn meest onschuldige daden verkeerd begrepen en voorgesteld werden. Hij had zijn kleindochter [sic] bij zich. Ze sliep bij hem in bed. De Profeet had eunuchen die door een operatie zo waren geworden ontheven van blaam... Het was in de geest van een eunuch van God dat hij zich had gekweten van wat hij als zijn plicht beschouwde.’6

De dagelijkse dagboekaantekeningen van Gandhi’s langjarige secretaris Mahadev Desai (‘M.D.’) zijn instructief in hun warrigheid, omdat daaruit is op te maken dat Gandhi’s gedachten en aandacht om de haverklap naar weer iets anders uitgingen. Volgens de flaptekst van de uitgever hadden de twee mannen ‘zo’n sterke band met elkaar dat ze als twee lichamen met één ziel waren’, en is het enige vergelijkbare literaire werk ‘dat van Bosswel [sic], de erudiete Engelse schrijver die in zijn dagboek de gebeurtenissen in het leven van dr. Johnson heeft opgetekend’.7

Op de ene pagina instrueert Gandhi een volgelinge kurkuma toe te voegen aan haar voeding; op de volgende stelt hij dat koeien beschermd dienen te worden, dat men uiterst stipt moet zijn en het Hindi moet gebruiken; daarna vaart hij uit tegen ‘het kwaad van drinken’ en het roken van sigaretten; vervolgens veroordeelt hij interkastelijke verbintenissen en het hertrouwen van weduwes, om een paar pagina’s later van gedachte te veranderen en er een krachtig pleidooi voor te houden. De logica van sommige van zijn uitspraken is moeilijk te volgen. Na het bloedbad in Jallianwala Bagh in Amritsar in 1919 klaagde hij dat de doden ‘beslist geen heldhaftige martelaren waren. Als ze helden waren, zouden ze het zwaard getrokken hebben of ten minste hun stokken gebruikt hebben of zouden ze tegenover Dyer hun borst ontbloot hebben en dapper gestorven zijn toen hij daar totaal onbeschaamd kwam opdagen. Ze zouden niet hun hielen hebben laten zien.’8

Er waren tal van tegenstrijdigheden in Gandhi’s manier van leven. Hij verafgoodde armoede en veroordeelde de moderne industrialisatie, maar rekende op royale donaties van de families Birla, Sarabhai en Bajaj, die hun fortuin juist daaraan te danken hadden. Hij liet zich op zijn reizen vergezellen door een groot gevolg van leerlingen, van wie velen bekendstonden om hun kille hooghartige houding jegens buitenstaanders, maar beweerde geen speciale behandeling te wensen. Hij wilde leven zoals de boeren op het platteland van India, maar overal waar hij ging, werden kruiden, groenten en reine geiten verzameld, gebouwen schoon geschrobd, gewit en op passende wijze verfraaid, en werd voor hem modder, een van zijn vele ‘natuurlijke geneesmiddelen’, gekoeld zodat hij die op zijn buik kon smeren. Zijn opponent Mohammad Ali Jinnah wees erop dat hij, hoewel hij eersteklas reisde, minder uitgaf aan treinkaartjes dan Gandhi omdat hij maar één kaartje hoefde te kopen.

Gandhi stak een aanzienlijk deel van zijn tijd en energie niet in de strijd tegen de Britse overheersing, maar in het propageren van sociale veranderingen. Hij was er heilig van overtuigd dat menselijke uitwerpselen, die hij bestempelde als ‘zwart goud’, heilzame eigenschappen bezaten. Hij had uitgebreide theorieën over hoe ermee om te gaan en die te benutten bij het verbouwen van gewassen, een passie die waarschijnlijk werd gestimuleerd doordat hij geen reukzin had. Zijn biografen hebben de neiging voorbij te gaan aan zijn lichamelijke preoccupaties, maar ze beslaan een fors deel van zijn Collected Works, en het is daarom moeilijk ze niet als essentieel te beschouwen voor het begrijpen van zijn persoonlijkheid. Hij had een obsessieve belangstelling voor de voeding en inwendige gezondheid van andere mensen, en zijn geneesmiddel voor bijna elke kwaal was een zoutklysma, dat hij zijn naasten graag zelf toediende. Zijn brieven aan zijn volgelingen staan vol instructies over zaken als het gebruik van zitbaden als remedie tegen vaginale afscheiding, en elke dag was zijn eerste vraag aan zijn vrouwelijke discipelen: ‘Hebben jullie vanmorgen een goede stoelgang gehad, zusters?’9

In het recente verleden hebben Gandhi’s eigenaardigheden meer aandacht gekregen in India en is zijn gewoonte om te slapen met naakte meisjes op de hak genomen door de Shiv Sena-leider Bal Thackeray. Dit was aanleiding voor furieuze reacties, waaronder betogingen, van aanhangers van de Congrespartij. De meeste controversiële spottende opmerkingen kwamen van Ashok Row Kavi, een journalist met uitgesproken opvattingen en voorvechter van rechten voor homoseksuelen. Zijn vijftien minuten roem beleefde hij in april 1995 op Star tv van Rupert Murdoch toen hij te gast was in de talkshow Nikki Tonight. Kavi vertelde zijn met vlasblond haar getooide interviewer dat Gandhi een ‘bastaard-bania’ was, waarmee hij tegelijkertijd zijn kaste en afkomst benoemde. Zijn woorden leidden tot een debat in het Indiase parlement, de Lok Sabha, de opheffing van Nikki Tonight, nederige excuses van de leiding van Star tv en een door Gandhi’s kleinzoon Tushar Gandhi aangespannen proces tegen Kavi dat nog loopt in de rechtbank in Bombay.

Ashok Row Kavi provoceert bewust; zijn doel is verontwaardiging te wekken en zo een serieuze zaak aan de orde te stellen. Hij heeft geen spijt en stelt dat ‘de zogenaamde Mahatma uit de baniakaste kwam en werd geboren voordat zijn vader trouwde met zijn moeder, dus ik kan moeilijk zeggen dat hij geen bastaardbania was’. Hij blijft erbij dat hij een serieus punt onder de aandacht wil brengen betreffende Gandhi, die hij bestempelt als een ‘hindoe-extremist’ en een ‘poepfetisjist’. ‘Hoe kunnen we hem in hemelsnaam serieus nemen?’ vroeg hij zich af. ‘Mensen willen hem op een voetstuk plaatsen en noemen hem een heilige, terwijl hij eigenlijk gewoon een gestoorde fanaticus was. M.K. Gandhi hoofd van de onafhankelijkheidsbeweging van India maken was, vind ik, hetzelfde als Jezus Christus benoemen tot minister van Buitenlandse Zaken van Israël – een grote fout.’10

Na in 1906 zijn gelofte van brahmacharya, ofwel seksuele onthouding, afgelegd te hebben, lijkt Gandhi zijn toevlucht genomen te hebben tot massage en purgering als substituut voor ander intiem contact. Ved Mehta maakt in zijn boek Gandhi and His Apostles, waarin een aantal van de meer onthutsende aspecten van de leerstellingen van de Mahatma onder de loep worden genomen, de interessante opmerking dat Gandhi zich, hoewel hij een ijverig lezer van boeken over ethische en maatschappelijke onderwerpen van eigentijdse schrijvers was, niet bewust was van de emotionele en psychische implicaties van zijn ‘experimenten’. Er zijn talloze verslagen waarin te lezen staat dat leden van zijn gevolg het hoogst onprettig vonden wanneer ze van hem gescheiden werden, en dat zijn bedgenoten ‘hysterisch’ reageerden zodra hij ook maar het geringste teken vertoonde dat hij hen beu was.

Toen Nirmal Kumar Bose, de Bengaalse tolk van Gandhi, hem vertelde dat zijn seksuele experimenten onverstandig waren, en dat mensen volgens Sigmund Freud ‘door onbewuste verlangens vaak in andere richtingen gedreven en meegesleurd worden dan die ze bewust onderschrijven’, antwoordde Gandhi dat hij Freuds naam slechts één keer had horen noemen en niets wist van zijn geschriften.11 Ik wil vanwege deze lacune in Gandhi’s kennis niet suggereren dat een freudiaanse of psychisch-biografische analyse het enige goede instrument is om nader inzicht in hem te verwerven, maar het is wel wonderlijk dat de man die velen beschouwen als de belichaming van menselijke wijsheid zo naïef was ten aanzien van zijn eigen drijfveren.

==

Mohandas Karamchand Gandhi was het zesde en laatste kind van een al wat oudere vader, Kaba, en een vrome moeder, Putlibai. Hij werd in oktober 1869 geboren in de vissersplaats Porbandar in Gujarat, dat deel uitmaakte van het gouvernement Bombay. Het verhaal gaat dat Mohan als klein jongetje op een dag een huisgod van zijn sokkel pakte en er korte tijd zelf op ging zitten, zodat hij, zo lijkt het, alvast wat kon wennen aan zijn latere positie. Het gezin was vegetarisch en hing een stroming binnen het hindoeïsme aan waarin men zich aan verscheidene beginselen van de strikt niet-gewelddadige Jain-religie hield. Ze behoorden tot de modh bania- ofwel handelarenkaste; de benaming ‘bania’ wordt in India vaak in pejoratieve zin gebruikt om een geslepen, inhalige pingelaar mee aan te duiden, een eigenschap die Gandhi gedurende zijn hele leven behield.

Kaba Gandhi was eerste minister van het plaatselijke vorstendom en handelde namens de heerser ofwel de thakur saheb. Dit betekent dat hij een behoorlijk hoge status bezat, maar feitelijk was zijn functie te vergelijken met die van een rentmeester of beheerder van een groot landgoed. Toen Mohan dertien was, regelde zijn vader voor hem een huwelijk met Kasturba, een dochter van een lokale koopman. De jonge bruidegom behandelde zijn vrouw streng en hun relatie was immer gespannen; op jonge leeftijd hadden ze vaak ruzie, en toen ze oud waren, spraken ze zelden met elkaar. Mohan ging op zijn zeventiende voor het eerst met de trein naar de grootste stad in de omgeving, Ahmedabad, en deed een academisch examen waarvoor hij ternauwernood slaagde. Op aanraden van een familievriend reisde hij per schip naar Groot-Brittannië om verder te studeren, hoewel leiders van de lokale gemeenschap hadden verklaard dat hij zijn kastenstatus zou kwijtraken als hij wegging uit India.

Gandhi schrijft in zijn autobiografie dat hij een verlegen, introverte, nerveuze jongen was die drie jaar lang in zijn eentje chocola dronk in zijn zit-slaapkamer in Londen. In werkelijkheid legde hij vele contacten toen hij in de stad was; hij ontmoette er onder meer kardinaal Manning, de theosofisten Madame Blavatsky en Annie Besant, de parsische politicus Dadabhoy Naoroji en de cricket spelende prins Ranjitsinhji. Hij werd lid van de Inner Temple en verhuisde naar Bayswater, nam lessen in voordrachtskunst, vioolspelen en ballroomdansen, ging een hoge zijden hoed, een stijve halsboord, lakschoenen en slobkousen dragen en liep rond met een wandelstok met een zilveren bovenstuk. In plaats van zich te concentreren op zijn studie zoals de meeste andere Indiase studenten in Londen trok hij op met een groot aantal excentriekelingen, moralisten, vezeldieetfanaten, darwinisten en utopistische communisten. Korte tijd later ging hij de huizen langs om mensen over te halen tot een vegetarische en pacifistische levenswijze en begon hij artikelen te schrijven voor het blad The Vegetarian Messenger. Zijn obsessie met voeding trad al op de voorgrond toen hij van brood, havermout en chocola overstapte naar melk, kaas en eieren en daarna alleen nog maar fruit, om zich vervolgens te bekeren tot groenten en noten.

Gandhi slaagde voor zijn rechtenstudie en keerde op zijn eenentwintigste terug naar Gujarat. Zijn moeder, aan wie hij zeer gehecht was, was gestorven tijdens zijn verblijf in Engeland. Hij ging naar Bombay, maar was niet in staat zijn zenuwen zodanig in bedwang te houden dat hij met goed gevolg kon optreden in een rechtbank, en deed twee jaar lang administratief werk. Toen hij een baan bij een advocatenkantoor in Zuid-Afrika met banden met Porbandar aangeboden kreeg, nam hij die uit wanhoop aan. In 1893 liet hij zijn vrouw en drie zoontjes alleen achter in India en vertrok met een schip naar Natal.

Gandhi’s tijd in Afrika is de belangrijkste periode van zijn leven, aangezien hij aldaar de morele principes formuleerde waarom hij later beroemd zou worden. Hij arriveerde op zijn vierentwintigste in Natal en keerde uiteindelijk terug toen hij vijfenveertig was. Hij werkte er als advocaat, maar was er niet goed in en kwam tot het besef dat zijn werkelijke talent was gelegen op het gebied van politieke organisatie. Toen hij erachter kwam dat de autoriteiten in Natal van plan waren Indiërs hun stemrecht te ontnemen, zette hij een volkscampagne op touw. Zijn politieke activiteiten sloten aan bij zijn rol als morele kruisvaarder, omdat hij leefde in een wereld van goudmijnen en woekerhandel, met een onevenwichtig samengestelde bevolking vol roofzuchtige mannen en veel Europese en Indische vrouwen die werkten als prostituee. Toen hij in 1896 terugkeerde naar India om zijn vrouw en kinderen op te halen, was hij het mikpunt van vijandelijke acties van de kant van blanke Zuid-Afrikanen die hem afschilderden als een propagandist voor immigratie van Indiërs.

Gandhi streed voor de rechten van Indiërs, die hij beschouwde als een aparte, opzichzelfstaande gemeenschap, waarbij moslims, hindoes en parsen vrij eenvoudig samen te smeden waren omdat ze zich buiten hun eigen land bevonden. Hij had er bezwaar tegen om over één kam geschoren te worden met de Afrikaanse zwarte meerderheid, die hij de paar keer dat ze in zijn geschriften ter sprake komen aanduidt als ‘kaffirs’. Zijn bekendste campagne betrof de Asiatic Registration Bill van de regering van Transvaal. Zijn weigering in 1906 om zich overeenkomstig de nieuwe paspoortwet te laten registreren kan beschouwd worden als het begin van satyagraha, dat letterlijk ‘ware kracht’ of ‘zielenkracht’ betekent, maar meestal wordt vertaald als ‘geweldloos verzet’. Twee jaar later riep hij op tot de publieke verbranding van registratiebewijzen en kreeg hij een gevangenisstraf met dwangarbeid opgelegd. Zijn marsen, protestuitingen en het daaropvolgende via onderhandelingen bereikte akkoord met minister van Binnenlandse Zaken J.C. Smuts zijn voorlopers van zijn werkwijze in India in de jaren twintig en dertig.

In deze tijd kwamen ook Gandhi’s spirituele en sociale ideeën tot ontwikkeling en zette hij idealistische gemeenschappen op, de zogeheten Phoenix Farm en Tolstoy Farm. Hij werd sterk beïnvloed door gezaghebbende werken uit de negentiende eeuw, waaronder Het koninkrijk Gods is in u van Tolstoj en Unto This Last van Ruskin, dat hij las tijdens een treinreis naar Durban en, zei hij, ‘maar niet terzijde kon leggen’, wat gezien de ondoorgrondelijke inhoud van dit boek een hoogst merkwaardige uitspraak is. Gandhi beweerde later dat Unto This Last een ‘ogenblikkelijke’ verandering in zijn leven had veroorzaakt. Hij begon zijn nieuwe moraal te prediken tegenover mensen in zijn omgeving; toen hij vond dat een vriend te zeer gehecht was aan een dure verrekijker, gooide hij die in zee. Zijn streven was zo gezond en eenvoudig mogelijk te leven, ongeacht de wensen van zijn vrouw en kinderen.

Kasturba was een kleine, traditioneel ingestelde vrouw met een sterke wil. Ze bleef rechtzinnig in haar geloof, wilde de Gita alleen horen uit de mond van een brahmaan en maakte er aanvankelijk bezwaar tegen handgeweven kleding te dragen. Ze rebelleerde zonder ophef te maken tegen haar man door, hoewel dat tegen zijn voorschriften was, vast te houden aan het bezit van een eigen slaapvertrek en geld voor eigen gebruik. In de meeste publicaties over Gandhi’s leven komt ze naar voren als een onbeduidende figuur. In zijn autobiografie schreef hij: ‘Kasturba weet misschien zelf niet of ze onafhankelijk van mij idealen had... We praten er nooit over. Ik zie er het nut niet van in om erover te praten.’12

Kasturba deelde de politieke en sociale idealen van haar man niet. Een van de weinige van haar bekende uitspraken luidde: ‘Mannen zijn niet gezegend met het soort gezonde verstand dat vrouwen hebben, want wij begrijpen de taal van leed beter dan zij.’ Ze waren het oneens over de opvoeding van hun vier zoons, die vanwege de theorieën van hun vader geen formeel onderwijs kregen. Later in hun leven maakten ze zich voortdurend zorgen over hun zoon Harilal, die dronk en gokte en zich korte tijd bekeerde tot de islam. Gandhi meende dat dit kwam doordat hij een ‘zinnelijk en luxueus leven’ had geleid toen de jongen een kind was, maar Kasturba vermoedde dat er een prozaïschere verklaring voor was.

In 1906 vertelde Gandhi zijn vrouw dat hij op het punt stond een gelofte van brahmacharya af te leggen omdat hij geloofde dat dit hem zou helpen zijn ‘levenssappen’ in goede staat te houden en hem op een hoger spiritueel plan zou brengen. Zijn besluit zou naar verluidt voortgekomen zijn uit het feit dat hij seks had gehad met Kasturba toen zijn vader op sterven lag. In zijn autobiografie omschrijft hij dit als ‘een smet die ik nooit heb kunnen uitwissen of vergeten’.13 Of dit nu wel of niet de beslissende factor was, Gandhi’s houding met betrekking tot seks bleef zijn hele leven lang problematisch. Hij zag seks niet als een creatief uitvloeisel van menselijke verlangens en emoties, maar als een weerzinwekkende lichamelijke functie waardoor mannen ‘slap en laf’ werden en vrouwen bezoedeld raakten. Behalve om redenen van voortplanting wilde hij menselijke relaties geheel vrijwaren van geslachtsgemeenschap. Hoewel er in dit alles elementen uit de hindoemythologie zaten, zat er ook een flink stuk preutsheid van een victoriaanse schoolmeester bij.

In januari 1915 keerde Gandhi met zijn gezin terug naar Bombay en werd hem de prestigieuze gouden Kaiser-i-Hind-medaille, een koninklijke onderscheiding, toegekend. Door wat hij bereikt had voor de Indiërs in Zuid-Afrika, had hij een aanzienlijke reputatie verworven, maar op aanraden van zijn politieke mentor, de gerespecteerde traditionalist G.K. Gokhale van het Congres, onthield hij zich van openlijke bemoeienis met politieke zaken. In plaats daarvan reisde hij door India en was hij onthutst en bezorgd vanwege de gebrekkige en smerige omstandigheden waarin veel Indiërs zo op het oog een tevreden bestaan leidden, en vanwege de minachting waarmee ze werden behandeld door beambten. Hij begon zijn ervaringen om te zetten in daden, en de dood van Gokhale later dat jaar hielp hem een nieuwe ideologie te ontwikkelen, los van de liberale, parlementaire lijn van de oudere generatie.

Gandhi was van mening dat India toe was aan een volledige morele en spirituele wedergeboorte. Zijn theorie met betrekking tot zelfbestuur voor India (Hind swaraj) was dat zijn volk slachtoffer was geworden van de westerse ideologie en diende terug te keren naar het eenvoudige dorpsleven. Zijn interesse in spinnewielen, religie en hygiëne werd door de meeste gevestigde Indiase politici als belachelijk beschouwd, en hij werd daarom in het begin aangezien voor een rare snoeshaan. Met financiële middelen van enkele fabriekseigenaren uit Gujarat stichtte hij een gemeenschap ofwel ashram op de oevers van de rivier de Sabarmati in de buurt van Ahmedabad, waarna hij naam begon te maken als een rishi of heilige man en pelgrims toestroomden die om darshan vroegen, ofwel hem wilden ‘zien’, omdat ze geloofden dat hun dat in spirituele zin profijt zou opleveren.

In de ashram aan de Sabarmati probeerde Gandhi zich te concentreren op het vestigen van een volmaakte gemeenschap, maar werd hij voortdurend afgeleid door dingen van buiten. Er kwamen dagelijks tientallen bezoekers langs, hij moest artikelen schrijven voor diverse bladen en dag in dag uit openbare voordrachten houden over de Gita. Op een keer maakte hij de opmerking dat leiding geven aan de ashram afmattender was dan onderkoning zijn van India. Als Bapu of vader van de gemeenschap werd hij voortdurend in beslag genomen door ruzies tussen bewoners over het spinnen van wol, diefstal, verleidingspogingen, eten en zorgen toen beoefenaren van brahmacharya begonnen te experimenteren met seks. En toen volwassenen zich in de school van de ashram te buiten gingen aan handtastelijkheden, was dat voor de toch al magere Gandhi aanleiding een week lang te vasten, een traditionele vorm van protest in India.

Op dat moment was hij nog van mening dat de Britse heerschappij goed van aard was. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog had hij in Groot-Brittannië een met Indiërs bemand ambulancekorps opgericht. Toen de theosofiste Annie Besant de ‘Bond voor Zelfbestuur’ oprichtte, weigerde hij steun te geven aan opruiende acties, omdat hij dacht dat het Britse rijk het beste raamwerk voor India was en dat zijn land zonder meer zelfbestuur binnen het rijk verleend zou worden zodra de oorlog voorbij was. ‘Mevrouw Besant,’ zei hij, ‘u wantrouwt de Britten; ik niet, en ik zal zolang het oorlog is niet meedoen aan opruiende acties tegen hen.’14

In 1917 reisde hij naar Bihar om te onderzoeken wat er waar was van klachten dat Britse grondeigenaren hun pachtboeren oplichtten bij de teelt van indigoplanten, die waardeloos waren geworden vanwege de uitvinding van een nieuwe synthetische blauwe verfstof. Hij tekende uitvoerige getuigenverklaringen van boeren op en dwong de autoriteiten daarmee gedeeltelijk hun ongelijk te bekennen. Dit bezorgde hem de reputatie een man te zijn die praktische overwinningen boekte in plaats van er alleen maar over te praten.

Op een belangrijke oorlogsconferentie in Delhi in 1918 schaarde Gandhi zich achter een door onderkoning lord Chelmsford voorgestelde resolutie waarmee Indiërs werden aangespoord dienst te nemen in het leger – een stellingname waar hij zich later in zijn autobiografie onderuit probeerde te draaien. Kort daarna vroeg hij de Congrespoliticus Mohammad Ali Jinnah mee te doen aan de rekruteringscampagne, waarvoor hij de bizarre reden aanvoerde dat dit de nationalistische gevoelens onder Indiërs zou bevorderen. Zijn brief aan Jinnah was, zelfs afgemeten aan de eigenaardige logica van Gandhi, hoogst vreemd: ‘Ga als eerste naar het rekruteringsbureau en alles zal u toevallen.’15 Gelukkig kwam er niet lang daarna een eind aan de oorlog en was de hulprekruteerder af van zijn probleem – hoewel hij zo geschokt was door wat hij had gedaan dat hij een emotionele inzinking had.

==

Mohammad Ali Jinnah, de man die de geschiedenis van India wijzigde door de randen van de diamant te breken en de destijds op vier na grootste soevereine staat ter wereld te creëren, is de vergeten speler in het verhaal van de onafhankelijkheid en opdeling van India. Geen van beide zijden lijkt hem te willen zien als een echt mens; de Pakistanen beperken zich ertoe hem in een zedig islamitisch kostuum een plaatsje toe te kennen op hun bankbiljetten. Meestal duikt hij laat in het verhaal op als een schimmige boef wiens drang om een eigen land voor moslims te scheppen eerder voortkwam uit kwaadwilligheid, wrok en ijdelheid dan uit nobele staatkundige overwegingen of de wens de rechten van een religieuze minderheid te beschermen. Volgens een uitspraak van lord Mountbatten, die in 1947 waarschijnlijk door het merendeel van de leiders van het Congres zou zijn onderschreven, was Jinnah ‘absoluut, totaal onuitstaanbaar’.16 Zelfs de verzoeningsgezinde nationale held Mohandas Gandhi bestempelde hem als een ‘maniak’ en ‘kwade genius’.17 In Gandhi van Richard Attenborough (de film werd in Pakistan verboden, wat het allemaal alleen maar nog intrigerender maakt) wordt Jinnah voorgesteld als een krankzinnige bedrieger die de ene na de andere domme fout begaat en niet in bronnen terug te vinden dingen zegt als: ‘Ik zal India verdelen of India vernietigen.’

De waarheid aangaande Jinnah is dat zijn politieke ideologie gedurende een periode van vijftig jaar op geleidelijke en complexe wijze tot ontwikkeling en rijping kwam, en dat de stichter van het thuisland voor Indiase moslims tot het eind min of meer een seculier denker bleef. In Pakistan is hij aldoor een vader van de natie geweest met wie men niet goed raad weet, en pas in 1993 werd het eerste deel van zijn geschriften uitgegeven. (De verzamelde werken van Gandhi daarentegen tellen maar liefst negentig met liefde geredigeerde delen.) Maar wat hij wist te bereiken was fenomenaal, hoe groot de daaraan klevende gebreken ook zijn. ‘Er zijn maar weinig individuen,’ aldus zijn biograaf Stanley Wolpert, ‘die de loop van de geschiedenis significant hebben gewijzigd. Er zijn er nog minder die de wereldkaart hebben veranderd. Er is nauwelijks iemand die het heeft gepresteerd een natiestaat te scheppen. Mohammad Ali Jinnah deed alle drie... Feitelijk maakte Jinnah van dat land een soevereine staat door middel van zijn ontembare wilskracht.’18

Jinnah werd rond 1876 geboren en kwam uit een moslimgezin met zeven kinderen uit Gujarat dat woonde in Karachi. Later in zijn leven zou hij beweren dat hij net als Jezus Christus was geboren op 25 december, maar daar zijn geen bewijzen voor. Hoewel Indiase moslims overwegend soennitisch zijn, behoorde de familie Jinnah tot de sjiitische etnische groep van de Khoja’s, waardoor ze een minderheid binnen een minderheid waren. Hij duikt voor het eerst op onder de naam Mahomedali Jinnahbhai – ‘bhai’, dat broeder betekent, is een toevoegsel aan het eind van veel Gujaraatse namen. Zoals veel andere moslims in de kustgebieden verdiende de familie de kost met handeldrijven. Heen en weer trekken tussen de onderling verbonden economieën van Bombay, Surat, Jamnagar en Karachi was voor hen heel gewoon. Ze hadden tegenover de plaatselijke hindoeïstische bania’s, met wie ze veel gemeen hadden, als voordeel dat het in hun cultuur en godsdienst niet verboden was de zee over te steken.

De vader van Jinnahbhai handelde in katoen, graan, zaaigoed, suiker en fabrieksproducten en was later een succesvol bankier en geldschieter. Jinnahbhai, die zijn leven lang een zeer gehaaide zakenman zou blijven, werd in januari 1893 op jonge leeftijd door zijn vader naar Engeland gestuurd om bij Douglas Graham and Co., een vooraanstaand administratiekantoor, het vak van boekhouder te leren. Dit was een ongewone en ambitieuze stap voor een familie in hun positie, en ze namen de voorzorgsmaatregel de jongen een paar weken voor hij scheep ging in de echt te verbinden met Emibhai, een moslimmeisje.

Jinnahbhai verruilde het boekhouden al snel voor een studie aan Lincoln’s Inn, ook al was zijn vader erop tegen dat hij advocaat wilde worden. Hij had er plezier in door Londen te wandelen en het British Museum te bezoeken, begon zich te interesseren voor politiek en ging naar het Lagerhuis om te luisteren naar de maidenspeech van Dadabhoy Naoroji, het eerste Aziatische parlementslid in Groot-Brittannië. Hij was als Liberaal gekozen voor Central Finsbury, ondanks dat hij tijdens de verkiezingscampagne door de vertrekkende Torypremier lord Salisbury was belasterd als een ‘zwarte man’.

In tegenstelling tot Gandhi, die een opmerkelijk gelijksoortige reis door het Londense leven ondernam, lijkt hij zich daarna niet het hoofd te hebben gepijnigd over het afschudden van de uiterlijke attributen van zijn culturele erfgoed. Het duurde niet lang of hij veranderde zijn naam in M.A. Jinnah, waaraan hij de rest van zijn leven zou vasthouden, en ontdeed zich van zijn Sindhische kostuum en tulband om voortaan, naar verluidt in navolging van Joseph Chamberlain, chique handgemaakte pakken, gesteven boorden, tweekleurige schoenen, slobkousen en een monocle te dragen. Later in zijn leven bezat hij driehonderd dure pakken en droeg hij in de rechtszaal naar zeggen nooit twee keer dezelfde stropdas.

In de zomer van 1895 vertrok hij, ongebonden, begerenswaardig, arrogant, gereserveerd en uitermate wilskrachtig, uit Londen. Het had niet veel gescheeld of hij was in Londen gebleven en had zich op een toneelcarrière gestort, maar daar kwam het niet van door sterke druk van de kant van zijn vader. Hij zou zijn hele leven min of meer een toneelspeler blijven, waarbij modieuze pakken en bijpassende schoenen hem tot rekwisiet dienden als doelbewust tegenwicht tegen de garderobe van die andere vooraanstaande man uit Gujarat, die zich bij voorkeur uitdoste in een fotogenieke khadi-dhoti met sjaal. Jinnah lijkt niet erg gehecht te zijn geweest aan zijn familie. De enige uitzondering was zijn jongere zus Fatima, met wie hij in latere jaren zijn leven deelde. Hij ging kort bij hen langs in Karachi – zijn moeder en zijn jonge vrouw waren beiden overleden toen hij in Londen zat – en vertrok toen naar Bombay om naam te maken als advocaat.

Het succes kwam snel. Een collega herinnerde zich dat hij ‘almachtig’ leek zodra hij een rechtszaal binnenstapte, wat deels kwam doordat mensen zich lieten afschrikken door zijn onberispelijke, imposante, afstandelijke houding. Hij kamde zijn gitzwarte haren, droeg een dun snorretje en waste naar verluidt in de loop van de dag meermaals nauwgezet zijn handen. In 1904 woonde Jinnah in Bombay een bijeenkomst van de politieke campagneorganisatie het Indiase Nationale Congres bij. Hij werd er onmiddellijk gezien als een veelbelovende nieuwkomer. Twee jaar later reisde hij naar een vergadering van het Congres in Calcutta, waar hij fungeerde als secretaris van de bejaarde en gerespecteerde Dadabhoy Naoroji. In korte tijd kreeg hij de reputatie een compromisloze, maar strikt niet-gemeenschapsgebonden politicus te zijn. Hij moet hebben beseft dat het, als hij net als Naoroji en G.K. Gokhale (die zowel zijn als Gandhi’s mentor was) een hoge positie in het Congres wilde bereiken, beter was zijn moslimwortels onvermeld te laten en zich te manifesteren als een seculiere persoon.

Tijdens de hervormingen die in 1909-1910 in gang werden gezet door de Liberale minister voor India lord Morley, werd ‘de eerwaardige heer M.A. Jinnah, moslimlid uit Bombay’ een van de eerste moslimleden van de Centrale Wetgevende Raad. De eerste keer dat hij opstond om het woord te nemen, kwam Jinnah in aanvaring met de verbijsterde onderkoning lord Minto door de ‘wrede behandeling’ van Indiase contractarbeiders in Zuid-Afrika aan de kaak te stellen. Toen de onderkoning hiertegen protesteerde, antwoordde Jinnah: ‘Mijnheer! Ik heb de sterke neiging om nog veel krachtigere taal te gebruiken.’19 Een dergelijk onomwonden weerwoord van een Indiaas lid was de Lat Sahib niet gewend en hij reageerde er niet op. Net als Gandhi wenste Jinnah geen promotie te maken door eerbied te tonen jegens zijn overheersers.

In 1913 besloot hij zich aan te sluiten bij een andere politieke organisatie, de Moslimliga, en beklemtoonde dat deze stap niet ‘eens een zweem van ontrouw aan de grote nationale zaak impliceert’. Hij werd op dit punt verdedigd door de Congresactivist Motilal Nehru, die zijn vrienden vertelde dat ‘[Jinnah], in tegenstelling tot de meeste moslims, net zo’n vurige nationalist [is] als wij. Hij toont de gemeenschap de weg naar eenheid tussen hindoes en moslims.’20 Jinnah werd in de jaren voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog alom bekend als voorvechter van religieuze eenheid, in welke hoedanigheid hij erop aandrong dat hindoes en moslims zij aan zij strijd moesten leveren om een eind te maken aan de koloniale overheersing.

Hij bleef een trouw aanhanger van het Congres en voer in 1913 met Gokhale naar Liverpool voor een officiële ontmoeting met lord Islington, de onderminister voor India. Bij terugkeer trad hij naar buiten met het zinnige voorstel dat het ministerie voor India gefinancierd diende te worden door de Britse fiscus en niet vanuit India. Verder maakte hij er een hard punt van dat Indiërs het recht kregen om officier te worden in het Indiase leger – per slot van rekening waren ze ‘goed genoeg om te vechten als sepoys en soldaten’. Revolutionair terrorisme of een massale volksopstand was iets waar hij van gruwde.

Tijdens een winterzitting van de Wetgevende Raad in 1916 haalde Jinnah achttien andere gekozen leden over om een memorandum voor constitutionele veranderingen te ondertekenen. Het was een redelijk en zorgvuldig opgesteld document waarin de autochtone vorstelijke heersers ongemoeid werden gelaten, maar werd voorgesteld dat in de elf provincies van Brits-Indië een ‘volledige mate’ van zelfbestuur werd ingevoerd, en dat het land als geheel dezelfde status zou krijgen als de andere dominions binnen het Britse rijk. Het was een billijk, zij het behoudend voorstel om stappen te zetten die zouden leiden naar grotere autonomie, en stond niet ver van de oplossing die uiteindelijk in 1935 wettelijk aanvaard werd krachtens de Wet inzake het bestuur van India. Het Britse oorlogskabinet was er echter volstrekt op tegen.

Hoewel de families van Jinnah en Gandhi in Gujarat ooit maar zo’n vijftig kilometer van elkaar hadden gewoond, hadden de twee mannen ondanks hun overeenkomsten qua afkomst weinig met elkaar gemeen. De noodlottig vijandige toon van hun onderlinge verhouding werd al gezet bij de allereerste keer dat ze elkaar tegenkwamen. De ontmoeting vond plaats op een tuinfeest in januari 1915 dat de Gurjar Sabha (Gujaraats Genootschap) van Bombay had georganiseerd om Gandhi’s terugkeer uit Zuid-Afrika te vieren. Jinnah was voorzitter van het genootschap, en in reactie op zijn welkomstwoord zei Gandhi ‘blij te zijn een mohammedaan te treffen die niet alleen lid is van de Sabha in zijn streek, maar er ook voorzitter van is’.

Dit had veel weg van een Britse politicus die, in een situatie waarin zoiets er totaal niet toe deed, publiekelijk een opmerking maakte over de allochtone afkomst van een collega. ‘Had hij de bedoeling kwaadwillig te zijn in plaats van de argeloze eenvoud zelve zoals hij normaal was,’ zo schrijft Wolpert, ‘dan had Gandhi geen lepere neerbuigende opmerking kunnen bedenken, want welbeschouwd beledigde hij Jinnah hiermee niet; hij wees de aanwezigen er slechts op dat Jinnah tot een religieuze minderheid behoorde. Wat een raar gegeven om eruit te pikken om iets te zeggen over deze veelzijdige man, wiens kleding, gedragingen, taalgebruik en optreden totaal in tegenspraak waren met zijn religieuze achtergrond!’21

3
De kracht van de waarheid

De afslachting van naar schatting 379 burgers door soldaten onder bevel van generaal Reginald Dyer in Jallianwala Bagh in Amritsar op 13 april 1919 vormt een van de beklijvendste en pijnlijkste beelden van de Britse heerschappij in India in de twintigste eeuw.

De gruwelijkheid van het bloedbad versluiert dat het een uitzondering was; het was niet typerend voor de officiële reactie van de Britten op ordeverstoringen, maar een misstap die weinig heel liet van de bewering van de bestuurders van India dat ze handelden volgens de wet. Hiermee is niet gezegd dat het Britse bewind in India van nature goedaardig was, maar dat het simpelweg afhankelijk was van de ultieme democratische sanctie van het Lagerhuis, waarvan veel leden de toepassing van buitensporig geweld ter handhaving van orde en gezag niet goedkeurden. Een romanpersonage heeft het als volgt geformuleerd: ‘er is altijd iets pervers precies geweest aan de Britse onderdrukking; de wettelijke constructie van de Raj was gebouwd op de premisse dat iets wat voortvloeide uit het in viervoud invullen van een formulier onmogelijk als onrecht bestempeld kon worden’.1

Aan het eind van de Eerste Wereldoorlog ging het Indische rijk gebukt onder scherpe inflatie en een griepepidemie. Het bestuur moest een moeilijk pad bewandelen tussen controle en het bewaren van de rust en sloeg als gevolg van zijn relatief onzekere positie de weg van repressie in. Dit geschiedde in de vorm van de beruchte Rowlatt Act of ‘Black Act’, die de oorlogssancties van de Wet inzake de verdediging van India uitbreidde, waardoor het mogelijk werd om subversieve elementen zonder vorm van proces op te pakken en te deporteren. Sir Sidney Rowlatt is een van de vergeten antihelden van de vrijheidsstrijd van India. Hij was een relatief onbeduidende rechter met een voorliefde voor wettelijke aangelegenheden, en in de Dictionary of National Biography staat te lezen dat hij ‘als erudiet classicus, hoewel beperkt door zijn in wezen bescheiden karakter, in staat was bij gelegenheid voor de vuist weg elegante Latijnse gedichten te maken’.

Hij werd bij toeval benoemd tot hoofd van een commissie die zich moest buigen over de activiteiten van revolutionairen in India, en het naar hem genoemde rapport zou een van de belangrijkste prikkels blijken voor het ontstaan van massaal verzet tegen de koloniale overheersing. De commissie kwam met uitermate repressieve maatregelen, krachtens welke nationalistische campagnevoerders bijvoorbeeld twee jaar zonder vorm van proces vastgezet konden worden voor misdrijven zoals het in bezit hebben van een opruiende krant. De Rowlatt Act was een noodlottige vergissing, want besturen door middel van je politiemacht was, zoals de Liberale minister voor India Edwin Montagu schreef, een ‘voor de hand liggende, maar zeer gevaarlijke’ tactiek.

De maatregelen werden door onderkoning lord Chelmsford, ondanks verzet van alle tweeëntwintig gekozen Indiase leden, door de Centrale Wetgevende Raad van India gesleept, omdat er ook nog vierendertig benoemde leden waren die ervoor konden zorgen dat gebeurde wat Londen wilde. Tijdens het debat merkte Jinnah op dat er ‘geen precedent of parallel in de wetsgeschiedenis van een beschaafd land voor de bekrachtiging van zulke regels’ bestond, en toen het voorstel in maart 1919 wet werd, stapte hij uit de raad met als reden dat ‘de constitutionele rechten van het volk geschonden zijn’, en dat de wetgeving ‘genadeloos de beginselen met voeten trad waarvoor Groot-Brittannië zich naar eigen zeggen in de oorlog had gemengd’.2

Volgens recent onderzoek kwamen de repressieve bepalingen van de Rowlatt Act uit de koker van hooggeplaatste personen binnen de Indiase politie, ‘die voor het eerst de mogelijkheid hadden invloed uit te oefenen op een politiek besluit van verstrekkende importantie’. Het Departement voor Criminele Inlichtingen speelde een ‘zeer grote’ rol in het formuleren van het wetsvoorstel, en Rowlatt zelf was van mening dat de krachten die voor orde en gezag moesten zorgen in de toenmalige situatie ‘verslagen’ waren. De wet was daarom ‘niet zozeer een arrogante maatregel van een triomfantelijke koloniale macht als wel een erkenning van de Indiase politie van haar eigen zwakheid’.3 De ironie is dat het juist de invoering van de Rowlatt Act was die tot onrust op ongekende schaal leidde.

Nationalisten zoals Gandhi beschouwden de nieuwe wet als een smadelijk verraad van de steun die ze de Britten hadden gegeven tijdens de oorlog – een oorlog waarin ruim een miljoen Indiërs hadden meegevochten en tweeënzestigduizend Indiase soldaten waren gesneuveld. Vooral in de Punjab, het kernland van de sikhs, waren er grote onlusten en stakingen, en toen op 10 april in Amritsar een paar nationalistische leiders werden gearresteerd, volgden demonstraties en werden affiches met ‘Engelse apen’ opgehangen. In de daaropvolgende rellen werden drie Europeanen gedood. Sir Michael O’Dwyer, de gouverneur van de provincie, reageerde met wat feitelijk een staat van beleg was en gaf daarmee het gezag over de stad in handen van generaal Dyer. Toen zich in Jallianwala Bagh, een grote ommuurde tuin in het hart van de stad, ondanks een samenscholingsverbod duizenden mensen verzamelden voor een openbare bijeenkomst, kregen de soldaten de vrije teugel.

Dyer gaf zijn manschappen bevel honderden kogels af te vuren op de menigte. De schutters waren niet ‘vijftig blanke soldaten’, zoals Salman Rushdie in Middernachtskinderen doet voorkomen (hoewel ze in latere edities van de roman zijn veranderd in ‘vijftig eersteklas soldaten’), maar, zoals meestal in zulke gevallen, Gurkha’s en Indiase huurlingen. Naderhand werden Indiërs gedwongen op hun buik door een straat te kruipen waarin een Engelse vrouw was aangevallen en te salueren als ze een Europeaan zagen. Dyer zei later dat het schieten niet slechts bedoeld was geweest om de menigte uiteen te drijven, maar om ‘een noodzakelijk moreel en wijdverspreid effect’ te bewerkstelligen.

==

De oude mevrouw Bhandari kwam uit een parsische zakenfamilie die ooit alle ijshuizen in de Punjab had bezeten. Haar vader was een liefhebber van art deco geweest en had in Amritsar, geïnspireerd door foto’s in Country Life, een huis gebouwd dat hij had gevuld met sierlijke, hoekige meubels, Kishco-messen en Meakin-porselein. Inmiddels was het overgroeid met klimplanten en bougainville. Ik zat met mevrouw Bhandari in de van jasmijn wemelende tuin terwijl ze herinneringen ophaalde aan de tijd waarin je in een voormiddag van Amritsar naar Lahore kon rijden. De vorige dag was ik naar de Pakistaanse grens geweest en had ik de grenswachten van de rivaal in Wagah, het subcontinentale equivalent van Checkpoint Charlie, stampend zien rondparaderen.

‘Ik was dertien toen we die narigheid in de Jallianwala-tuin hadden,’ zei ze, waarbij ze gebiedend naar een van haar sikhbedienden wees die een buffel uit een bloemperk probeerde te trekken. ‘Mijn vader was van mening dat de betogers daar hadden moeten wegblijven. Ze hadden te horen gekregen er niet heen te gaan, maar trokken zich er niets van aan en zodoende werden ze doodgeschoten. Dat is wat er is gebeurd. Ze zijn altijd koppig geweest, die sikhs.’

Mevrouw Bhandari klapte in haar handen en gaf de chowkidar opdracht een tonga te regelen om me naar Jallianwala Bagh te brengen. We trippelden door de straten van Amritsar langs een reeks fietsende mannen met een keurige oranje tulband op het hoofd en een geverfd affiche met reclame voor een aerobicscursus. Ik bereikte de plaats van het bloedbad door een smal weggetje van twee meter breed af te lopen, dat de enige toe- en uitgang van de tuin was en is. Het was er heel stil en rustig, vol vogels en bloemen, en een paar mensen die langzaam rondliepen langs de muur. De kogelgaten zaten er nog in, omringd met metalen platen, en ook de grote open put, waar doodsbange mensen in waren gesprongen om te ontsnappen aan de kogels, was er nog. Op het gazon speelden sikhjongens met een strakke, in doek gewikkelde haarwrong.

Op een opvallend bord stond in geverfde letters dat het terrein ‘geheiligd [was] door het vermengde bloed van ongeveer 2000 onschuldige hindoes, sikhs en muzelmannen die werden gedood door Britse kogels’, en daaronder dat krachtens lid 2b van de National Memorial Act van 1951 ‘sigaren, paan, tabak, verdovende middelen en alle eetwaren en dranken in het herdenkingscomplex verboden zijn... Het is niet toegestaan kleding te wassen of te bleken of uit te spreiden om die te laten drogen.’

Na het bloedbad verdedigde sir Michael O’Dwyer de actie van Dyer, maar de minister voor India stond erop dat hij werd ontheven van zijn bevel en betitelde zijn optreden als ‘rassenvernedering’. Montagu’s weigering om dit teruggrijpen naar de barbaarse methoden van de negentiende eeuw te gedogen werd door veel militairen, wier idee van fair play geconditioneerd was door vijf jaar vechten in de afschuwelijkste oorlog in de moderne geschiedenis, gezien als verraad. Dyer keerde terug naar Engeland, waar hem een beloning van 26 000 pond van lezers van The Morning Post, een met juwelen ingelegd zwaard met de inscriptie ‘Redder van de Punjab’ en een stemming voor steunverlening in het Lagerhuis wachtten.

Deze reactie op Jallianwala Bagh had tot gevolg dat veel voorheen gematigde Indiërs hun vertrouwen in de Britten verloren. Het Lagerhuis mocht het bloedbad dan aanvaardbaar hebben gevonden, in India werd het beschouwd als een weerzinwekkende massamoord. De pragmatische, conservatieve krachten moesten het veld ruimen en in de Indiase nationalistische politiek deed een nieuw radicalisme zijn intrede.

Sir Michael O’Dwyer, die toch al de reputatie had meedogenloos te zijn, werd onder de Punjabi’s een gehaat man. Hun wraak kwam in 1940, toen hij in Londen doodgeschoten werd door Udham Singh, een voormalige sikhactivist van de Ghadr-beweging uit Patiala die de kost verdiende als figurant in films en een aantal jaren in de gaten was gehouden door de ipi. Hij was eerder onder de schuilnaam Frank Brazil gepakt voor het binnensmokkelen van revolvers in India, handel in onzedelijke ansichtkaarten en ‘samenleven met een blanke vrouw’ – hoewel dit op zich niet voldoende was om hem preventief vast te zetten. Tijdens zijn proces reageerde hij alleen op de naam ‘Mohamed Singh Azad’ – een moslimnaam, een sikhnaam en ‘azad’, dat ‘vrij’ betekent – om te symboliseren dat hij handelde namens alle gemeenschappen in India. Udham Singh werd ter dood veroordeeld en groeide daarna uit tot een van de heldhaftige martelaren van India.4 Zijn as werd in de jaren zeventig gerepatrieerd in opdracht van premier Indira Gandhi, die een paar jaar later zelf door twee sikhlijfwachten werd vermoord uit wraak voor haar optreden in Amritsar.

==

In 1917 had de achtendertigjarige Edwin Montagu (door zijn Torytegenstanders ook wel spottend ‘Monty Jew’ genoemd) de eerste wezenlijke poging gedaan om tegemoet te komen aan de wensen van de Indiase nationalisten. Hij vertelde het Lagerhuis op 20 augustus – bijna op de dag af dertig jaar voordat de Britten ten slotte uit India vertrokken – dat de regering het voornemen had ‘in toenemende mate Indiërs op te nemen in alle bestuursorganen en geleidelijk aan autonome instellingen te creëren met het oog op de voortschrijdende realisering van zelfstandig bestuur in India als integraal onderdeel van het Britse rijk’.5 Het was een kleine voorzichtige stap, maar het was een begin. Helaas zouden veel van zijn initiatieven worden ondermijnd door het machtige oorlogskabinet.

De constitutionele veranderingen van Montagu dienden ontwikkeld te worden in samenwerking met de onderkoning, die in zijn opvattingen beduidend minder vooruitstrevend was dan zijn zogenaamde superieur in Londen. De ‘Montagu-Chelmsford’-hervormingen werden een halfjaar na het bloedbad van Jallianwala Bagh van kracht, en George v kondigde een amnestieregeling af voor politieke gevangenen. De wetgeving van 1919 droeg een deel van de uitvoerende macht over aan de provincies van Brits-Indië. Het werd gepresenteerd als een ‘tweehoofdige heerschappij’ ofwel ‘dyarchie’ (hoewel er niet veel Indiërs waren die net zoveel kennis van de klassieke talen bezaten als sir Sidney Rowlatt), maar in de praktijk lag de verdeling dichter bij negen tienden tegen een tiende, omdat de werkelijke macht in Britse handen bleef.

Er kwamen kleine, maar belangrijke praktische veranderingen. De werving van personeel voor de Indiase Civiele Dienst vond nu plaats in zowel Delhi als Londen; het ministerie voor India werd, zoals Jinnah had voorgesteld, gefinancierd uit de schatkist in Londen (wat een grote financiële besparing voor India betekende); de Wetgevende Raad werd vergroot en gedemocratiseerd, en de nieuwe Indiase ministers kregen ‘veilige’ portefeuilles als onderwijs, gezondheidszorg en landbouw; het belangrijkst was dat werd overeengekomen dat een tien jaar lopend statutair onderzoek gehouden zou worden om te kijken ‘of en in hoeverre het wenselijk is om het beginsel van zelfstandig bestuur te introduceren’ in India. Waren deze hervormingen een jaar of twee eerder doorgevoerd, dan zou er wellicht enthousiast op zijn gereageerd door Indiase politici, maar nu was de ontvangst lauw.

De wetgeving van 1919 had nog andere verstrekkende gevolgen. De nieuwe provinciale autoriteiten moesten nu, wilden ze kunnen functioneren, geldelijke middelen ter hand gesteld worden, wat een extra last op de centrale begroting legde. Veertig procent van de uitgaven van het bestuur van India ging naar het leger, zodat werd besloten dat de Indiase strijdkrachten voortaan, behalve in geval van nood, niet meer ingezet zouden worden in het buitenland. Dit plan werd met tegenzin goedgekeurd door Londen, en er werd afgesproken dat als een deel van het Britse rijk Indiase soldaten nodig had, dat deel zelf de kosten moest dragen. Ofwel in de woorden van de historicus John Gallagher: ‘Het Indiase leger was vanaf dat moment een brandweerkorps dat werkte op contractbasis, alleen in noodgevallen opdraafde en op de eerste plaats gebonden was aan zijn eigen belastingbetalers.’6 Hiermee werd een interne markt in het rijk geschapen, en dat zou in de Tweede Wereldoorlog cruciale materiële repercussies hebben.

==

Het Indiase Nationale Congres was in december 1885 opgericht onder auspiciën van Allan Octavian Hume, een gepensioneerde ics-beambte die geloofde dat hij werd geleid door astraal contact met ‘mahatma’s’ en ‘goeroes’.7 De oprichtingsvergadering werd bijgewoond door drieënzeventig mensen, onder wie twee moslims. De prominente figuren binnen het Congres waren in de begintijd voornamelijk advocaten, zakenmensen, handelaren en artsen uit de bovenlaag van de hindoeïstische en parsische middenklasse, die zich stoorden aan het feit dat ze, hoewel ze het onder de Britse heerschappij financieel goed gedaan hadden, verstoken waren van politieke vertegenwoordiging. Gedurende drie decennia ontwikkelde het Congres zich onder aanvoering van mensen als G.K. Gokhale, Dadabhoy Naoroji en Pherozeshah Mehta tot een respectabele organisatie die het bewind van India lastigviel met gedetailleerde kritiek op het economische, sociale en fiscale beleid, maar geen officiële rol speelde in het bestuur.

In 1907 dreigde het Congres een radicale richting in te slaan toen er een tweedeling ontstond tussen de ‘Nieuwe Partij’ van Bal Gangadhur en Bipin Chandra Pal, die rechtstreeks de confrontatie wilde aangaan met de Britten en een boycot van rijksinstellingen voorstond, en behoudende constitutionalisten zoals Gokhale, die het raadzamer vonden om samen te werken met progressieve elementen in het Britse bestuur. De traditionalisten wonnen, en het zou nog tot het eind van de Eerste Wereldoorlog duren, toen Mohandas Gandhi op het toneel verscheen, aleer het Congres uitgroeide tot een echte populistische beweging.

Gandhi bracht het Congres ertoe zich af te keren van zijn basis van brahmanen en mensen uit de betere kringen en geen gebruik meer te maken van het Engels, een taal die slechts door een kleine minderheid van de bevolking werd verstaan. Terwijl dit gaande was, stapten traditionalistische Congresleden op om de Nationale Liberale Partij op te richten. De politieke basis van Gandhi was de ashram aan de Sabarmati, en hij kreeg steun van figuren als Motilal Nehru en zijn zoon Jawaharlal, Vallabhbhai Patel, een advocaat uit Ahmedabad, en Chakravarti Rajagopalachari, een advocaat uit Madras die soms ook wel ‘het geweten’ van Gandhi wordt genoemd.

Gandhi’s vernuft was erin gelegen dat hij de Britten het hoofd bood op hun eigen terrein, een vaardigheid die hij had ontwikkeld in zijn confrontaties met het Britse rijk in Zuid-Afrika. De mobilisering van duizenden mensen was een vervelend probleem voor bestuurders. Gandhi was duidelijk geen revolutionaire terrorist, en aangezien de Britten er prat op gingen dat hun heerschappij gestoeld was op een wettelijke basis, konden ze hem niet als zodanig behandelen. Ze regeerden middels een legaal autoritair systeem, niet een arbitrair totalitair systeem, en dus konden ze niet veel anders doen dan hem en zijn volgelingen tijdelijk gevangenzetten. Stalin zou de leiders van het Congres hebben laten oppakken en in stilte hebben laten executeren, de opeenvolgende onderkoningen stuurden hen drie decennia lang met een regelmaat die grensde aan het ongelooflijke naar de gevangenis om hen daarna weer vrij te laten.

1919 was allesbehalve het jaar waarin de vrijheidsbeweging van India werd beteugeld door de voorzichtige concessies van het Britse parlement, maar vormde het begin van ernstige onrust. De onverbloemde tactiek van Gandhi trok een geheel nieuw publiek aan, en het Congres, dat tot dan toe een club van de beschaafde elite van India was geweest, veranderde in een populistische politieke organisatie. Het verwierf financiële steun van baniahandelaren en industriëlen uit Marwar en Gujarat, en Gandhi zette een efficiënte centrale bestuurlijke organisatie op poten. 1919 was het jaar van de boycot van in Groot-Brittannië gemaakte goederen en Britse instellingen, 1920 markeerde het moment waarop een stille revolutie aanving. In december van dat jaar zette Gandhi in Nagpur zijn landelijke campagne van satyagraha in gang – de gedachte dat vrijheid verkregen kon worden door ‘de kracht van de waarheid’, ofwel geweldloos verzet. Winkels, scholen en universiteiten werden geboycot en van uit het buitenland geïmporteerde geweven stoffen werden vuren gestookt. In het gevang belanden werd een symbool van trots in plaats van schaamte.

Zijn stellingname was compromisloos en dapper. Uit zijn mond kwamen geen voorstellen voor onderhandelingen en conferenties met de Britten. Binnen een jaar swaraj (zelfbestuur), dat was wat hij wilde. Het was een buitengewoon ambitieus plan, en de radicale insteek leverde het Congres tienduizenden nieuwe aanhangers op. De stemmen die pleitten voor een geleidelijk overgangsproces werden genegeerd. Gandhi werd zo, nadat hij een massale aanhang onder het volk verworven had en meer traditioneel ingestelde politici als Motilal Nehru en de invloedrijke Bengaal Chittaranjan Das buitenspel had gezet, in opmerkelijk korte tijd de onbetwiste leider van het Congres.

Gandhi’s concept van de vrijheidsbeweging bood veel Indiase politici die voorheen constitutioneel gezind waren een nieuwe weg na het bloedbad van Jallianwala Bagh. Zijn aanpak was niet agressief of destructief en behelsde simpelweg dat je weigerde te opereren binnen de grenzen van de Britse structuren. Hij was geen gewelddadige maniak die bommen gooide naar rijksfunctionarissen, noch een neo-Britse onderdaan met een stijve boord die Westminster beschouwde als de bron van alle gezag. De kreet ‘swaraj binnen een jaar’ bracht veel Indiërs tot de overtuiging dat het daadwerkelijk mogelijk was een eind te maken aan de Britse overheersing. Wat Gandhi propageerde, was een visie op India als een vrije natie, en een terugkeer naar het mythische gouden tijdperk van ‘Ram Rajya’, toen het koninkrijk Gods in de gedaante van de godheid Heer Ram op aarde heerste.

Hoewel hij het idee van satyagraha oorspronkelijk had opgedaan uit de Bergrede, presenteerde Gandhi een grotendeels hindoeïstische agenda, en die sprak enorm aan in een land waar religieus geloof onlosmakelijk verweven was met het dagelijks leven en vertrouwen in heiligheid en offers verankerd was in het denken van het volk. Hoewel de verdeling van de Indiase samenleving in verschillende groepen afgeschilderd kan worden als een middel om de koloniale macht te handhaven en er voor het eind van de negentiende eeuw niet veel zogeheten hindoes waren die zich ook als zodanig beschouwden, boorde Gandhi een machtig reservoir van gemeenschappelijke identiteitsgevoelens aan dat bijna driekwart van de bevolking van het Indische rijk verenigde.

Door het hindoeïsme aan te wenden als politiek instrument opende Gandhi zonder het te beseffen een doos van Pandora die nog altijd niet dicht is. Hij mobiliseerde een geheel nieuw niet-Engelssprekend segment van de Indiase samenleving dat zich voorheen niet had beziggehouden met politiek. Het probleem was dat Gandhi met zijn droom van ‘Ram Rajya’ veel moslims van zich vervreemdde en zo uiteindelijk mede de opkomst van de Moslimliga in de hand werkte. Hij had de hoop dat hij kon vasthouden aan een sterke religieuze boodschap zonder daarmee de moslims voor het hoofd te stoten. ‘Als het om mijzelf gaat,’ zei hij ooit, ‘is mijn hart trouw verschuldigd aan slechts één religie – de hindoeïstische dharma. Ik ben er trots op een hindoe te zijn, maar ik ben absoluut geen hindoeïstische farizeeër.’8

In de praktijk bleek dit echter niet te werken en was het voor moslims moeilijk, zo erkende Gandhi ook zelf, om mee te gaan met zijn ideeën. In 1918 zei hij onder vier ogen tegen zijn vertrouweling Mahadev Desai: ‘Ook al beweren we dat hindoes en moslims broeders zijn, ik zie niet dat ze nu op dit moment broeders zijn... Ook in de toekomst zullen niet alle religieuze verschillen tenietgedaan worden, maar het hindoeïsme zal de moslims bekoren door de kracht van zijn mededogen.’9

De gedachte te worden bekoord door hindoeïstisch mededogen sprak de moslims in India, die hun religieuze geloof als een wezenlijk onderdeel van hun identiteit beschouwden, niet of nauwelijks aan. Evenmin lieten ze zich verleiden door Gandhi’s favoriete ashramlied: ‘Raghupati Raghava Raja Ram,/ Patita pavana Sita Ram,/ Ishwara Allah tere nam,/ Sabko Sanmati de Bhagavan’ (‘Ram de koning van de Raghu-clan, gij en [uw gade] Sita zijn de reinigers van zondaars, Ishawar en Allah zijn uw namen, geef ons wijsheid, Heer’). Hymnen als ‘Jai Krishna, Hare Krishna’ en ‘Samb Sadishav, Samb Shiva’ hadden op hen louter een afschrikwekkende uitwerking, net als Gandhi’s verknochtheid aan ‘Bande Mataram’, een voor niet-hindoes kwetsend lied. Al in 1908 had de Moslimligaleider Syed Ali Imam met betrekking tot de leiders van het Congres gezegd: ‘Ik vraag de architecten van het Indiase nationalisme, zowel in Calcutta als in Poona: verwachten zij dat de muzelmannen van India... de sektarische kreet “Bande Mataram”... en het Sivaji-feest zullen accepteren?’10

Hoewel Gandhi erop lette in zijn gebedsbijeenkomsten lezingen uit de Koran op te nemen, duidde dit niet op een werkelijk verdraagzame houding tegenover een andere manier van denken en zijn zoals belichaamd in de islam. Toen zijn zoon Manilal wilde trouwen met een moslimvrouw, was Gandhi er fel op tegen omdat zo’n huwelijk inging tegen de dharma. Het was voor Indiase moslims bijna ondoenlijk om zich niet te storen aan uitspraken van Gandhi zoals in zijn speech toen hij in december 1920 een goshala (heilige koestal) in Bihar bezocht: ‘Ik beschouw iemand die niet bereid is zijn leven te geven om een koe te redden niet als een hindoe. Koeien beschermen is mij dierbaarder dan het leven zelf. Was het de plicht van een moslim om een koe te doden, zoals het zijn plicht is zijn namaz te doen, dan zou ik hem zeggen: “Ik moet ook met jou vechten.” Maar koeien doden is niet zijn religieuze plicht. Het is ons vijandige gedrag jegens de moslim dat hem ertoe heeft gebracht koeien te slachten.’11

Gandhi’s moslimcritici begonnen hem af te schilderen als gewoon een pleitbezorger van een hindoeïstische revival, maar zijn hoop de islam te bekoren met mededogen lijkt oprecht te zijn geweest. Hij was een Gujaraatse hindoe in hart en nieren en liet zich leiden door hoogdravende idealen waarmee hij andere groepen in de Indiase samenleving tegen zich in het harnas joeg. Het was geen cynische keuze van hem, maar hij nam, als wilde hij met een aangestoken lucifer een vuurwerkbom inspecteren, grote risico’s.

Aanvankelijk trachtte hij de hindoes en de moslims politiek te verenigen door zich achter de leiders van de Khilafat-beweging te scharen, wat van cruciaal belang was om moslimsteun te kunnen genereren. De Khilafat-beweging bestond uit mensen die aan de kant van de sultan van Turkije (de Ottomaanse kalief) stonden, wiens imperium verdeeld dreigde te worden door de winnaars van de Eerste Wereldoorlog. Het was een eeuwenoud rijk, en met de ontmanteling ervan leek een aanval gedaan te worden op het hart van de islamitische traditie in de wereld. In India beschouwden veel soennitische moslims de kalief als de rots van hun geloof. Ze wilden dat hij genoeg politieke macht behield om de islam te kunnen verdedigen en hoeder van de heilige plaatsen te blijven.

De leidende figuren achter de Khilafat-beweging, die Gandhi omschreef als zijn beste vrienden, waren twee stevig gebouwde broers, Shaukat Ali en Mahomed Ali. Ze waren rond 1875 geboren, kwamen uit een familie van grootgrondbezitters in Rampur, hadden onderwijs genoten in Aligarh en behoorden tot de stichters van de Moslimliga alvorens te radicaliseren en de Centrale Khilafat Commissie en de zogeheten ‘Young Party’ op te richten. Ze vormden een opvallend en strijdvaardig duo en hadden in de oorlogsjaren gevangengezeten vanwege hun sympathie voor de Turken. De jongste, Mahomed, die aan suikerziekte leed en in Oxford een universitaire graad had behaald, was het invloedrijkst van de twee. Toen in 1919 de Derde Engels-Afghaanse Oorlog uitbrak, riep hij op tot een jihad ter ondersteuning van de amir van Afghanistan, wat hem opnieuw in het gevang deed belanden en tot opschudding onder een deel van zijn aanhang leidde. Door zich te associëren met de gebroeders Ali, wekte Gandhi de indruk een extreme variant van de islam aan te moedigen en leek het voor velen alsof hij de zaak van de Ottomaanse heerser om opportunistische redenen aan zijn strijdwagen haakte, niet vanuit een oprecht streven naar eenheid tussen de hindoes en de moslims.

Toen de Khilafat-beweging halverwege de jaren twintig wegkwijnde, zei Mahomed Ali over zijn bondgenootschap met Gandhi dat het een verstandshuwelijk was geweest, en deed hij de bedenkelijke uitspraak dat politieke constituties ‘net als mooie vrouwen bedoeld zijn om geschonden te worden’. Veel hindoes vonden dat hij een fanaticus was en zetten grote vraagtekens bij Gandhi’s steunbetuigingen aan zijn zaak. In de herinnering van de strijdbare Bengaalse schrijver Nirad Chaudhuri waren de Khilafat-vrijwilligers smerige extremisten: ‘Ze werden geronseld uit het ordinairste moslimschorem in Calcutta en zagen er in hun versleten uniformen van een militair type nog weerzinwekkender uit dan ze al waren. Ze waren erg agressief en zwaaiden met hun zwepen dreigend naar mensen.’12