Toon Horsten

Landlopers

•••

Vagebonden, verschoppelingen en

weldadigheidskolonies

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand in samenwerking met Kempens Landschap VZW, in het kader van LEADER MarkAante Kempen ‘Licht in de duisternis’.

•••

•••

•••

© 2013 Toon Horsten

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld James Noble

Typografie binnenwerk Zeno, Amsterdam

Kaart G-O graphics, Wijk bij Duurstede

•••

ISBN 9789045023816

D/2013/0108/519

NUR 320/696

•••

www.atlascontact.nl

••

Voor mijn ouders,
die besloten mij in Wortel op de wereld te zetten

••

‘Het is een gevoel van opluchting, van voldoening bijna, nu je weet dat je eindelijk echt aan de grond zit. Je hebt zo dikwijls gesproken over naar de haaien gaan, wel, hier zijn dan de haaien. Je hebt ze bereikt en je houdt het uit. Veel van de angst verdwijnt op die manier.’

•••

George Orwell, in Aan de grond in Londen en Parijs (1933)

••

•••

••

Plan van Hoogstraten, Wortel en Merksplas uit de jaren 1820. (Detail)

•••

Aan de rand van het land

•••

Ik heb het vaak gezegd, maar zeg het al jaren niet meer: ‘Mijn wortels liggen in Wortel.’ Het was altijd al een flauw woordgrapje, en in de loop der jaren moet ik het zelf té flauw zijn gaan vinden. Niet dat er iets niet klopte aan de vaststelling. Ik ben inderdaad opgegroeid in een dorp dat Wortel heet. Mijn ouderlijk huis stond aan het Dorp in Wortel. Na de fusie met het nabijgelegen Hoogstraten ging mijn straat zelfs Worteldorp heten.

Een dorp ver van de rest van de wereld was het toen, aan de Belgisch-Nederlandse grens, verscholen tussen akkers en bossen, halfweg tussen Antwerpen en Rotterdam. Af en toe haalde Wortel de krant. Verder dan het streeknieuws van de Gazet van Antwerpen geraakten we evenwel nooit, steeds met artikelen geschreven door de hoofdonderwijzer van het dorpsschooltje. De man die een paar keer per jaar in mijn klas over de oorlog kwam vertellen, en zijn betoog steevast opende met een zin die bijna een staande uitdrukking werd: ‘Je hebt twee soorten mensen: er zijn mensen die de oorlog hebben meegemaakt, en er zijn mensen die de oorlog níét hebben meegemaakt.’

Het Wortel van de jaren zeventig was een dorp van nog geen 1400 inwoners. Toen meester Vanhaute, mijn leraar in de derde klas van de basisschool, een kaart van het dorp achter in het leslokaal ophing, waarop iedereen mocht aanduiden waar hij of zij precies woonde, bleek het om niet meer dan een tiental straten te gaan. Een paar jaar later zouden verkavelingen en nieuwbouwwijken als spinnenwebben de overzichtskaart van meester Vanhaute veel ingewikkelder komen maken. Maar op dat moment regeerde de duidelijkheid nog. Ik dacht nog in straten, later zou ik in wijken gaan denken.

•••

De toegangspoort tot de rijksweldadigheidskolonie van Merksplas in 1934.

•••

Wortel was een dorp van boeren, bouwvakkers en gevangenisbewaarders. De boeren woonden meestal buiten het dorp, hun kinderen schreven hun namen op de rand van de kaart van meester Vanhaute. De bouwvakkers werkten vooral voor het bedrijf dat indertijd gesticht was door mijn overgrootvader en dat drie generaties later – halverwege de jaren tachtig – kopje-onder zou gaan in de zoveelste crisis in de sector. En de bewaarders, die werkten in een van de drie gevangenissen die rond het dorp lagen: Hoogstraten, Wortel en Merksplas.

De gevangenis van Wortel stond ook op de kaart van meester Vanhaute. ‘Kolonie’ schreef hij in grote drukletters op de kaart. De dorpsbewoners spraken het uit met accent op de laatste lettergreep, en wisten precies wat dat wilde zeggen. De kolonie was een gigantische groene long die zich in het noorden tegen het dorp aan schurkte. Honderden hectaren bossen en weilanden, onderhouden door de landlopers die opgesloten zaten in het witte gevangenisgebouw dat in het midden van al dat fraais lag. Vagebonden waren het, door de oudere inwoners van het dorp ‘colons’ genoemd. Armoezaaiers, sukkelaars die anders wellicht op straat zouden leven in een of andere grote stad, leerde ik als kind. Daarom woonden ze bij ons in het dorp, in de kolonie. Hier kregen ze kost en inwoning, in ruil daarvoor hielpen ze bij het onderhoud van de bossen, werkten ze op de weilanden en in de vele ateliers en werkhuizen. Ze werden ook betaald, en als ze een tijd gewerkt hadden en genoeg geld verdiend hadden om hun leven opnieuw zelf in de hand te kunnen nemen, mochten ze vertrekken. Al kwamen de meesten snel terug naar de kolonie.

Sommigen van hen kende ik. Wanneer ik op woensdagnamiddag met vriendjes kampen ging bouwen in de bossen, kwamen we de landlopers tegen. Veel meer dan een gemompelde groet kwam er van hun kant niet, waarbij de meesten hun sigaretje zelfs niet uit de mond haalden. Ik zwaaide vanaf mijn versleten fiets, die al drie generaties meeging. Zij droegen hun blauwe truien met daarop twee witte strepen. Hun uniform. Met altijd wel een bewaarder in de buurt, al leek die niet bepaald bang voor spectaculaire ontsnappingen, want hij stond meestal ontspannen wat met de colons te praten. Wortel-Kolonie was een gevangenis, maar geen gevangenis zoals ik die kende uit de films. Daar was het allemaal wat te gemoedelijk voor. Wanneer ik op een hete zomerdag op het domein ging zwemmen in Bootjesven, een ondiepe plas in het midden van de bossen, gaf ik net als de andere kinderen uit het dorp mijn portefeuille in bewaring bij de landloper die de hele zomer als opzichter het ven in de gaten moest houden. Hij bewaakte die portefeuilles als waren het zijn persoonlijke bezittingen.

Alleen vriendjes van een paar dorpen verderop keken wel eens verbaasd. ‘Zijn jullie niet bang?’ vroegen ze. ‘Dat zijn toch gevangenen? Zijn ze dan niet gevaarlijk?’ ‘Nee hoor,’ stelde ik hen gerust. ‘Dat zijn landlopers. Die zijn niet gevaarlijk.’ Hoe ze daar beland waren, wist ik toen nog niet. Ik hoorde soms wel verhalen waaien over hoe ze maandenlang op de kolonie werkten, hun karige zakgeld opspaarden, om dan eens in de zoveel tijd naar de grote stad te trekken. Om te zuipen in de kroegen, werd dan gezegd, hun vrienden te bezoeken en naar ‘de miekes’ te gaan – de vrouwen van het Antwerpse Schipperskwartier. Al kon ik me nog niet meteen voorstellen wat dat laatste precies inhield. Als hun geld op was, strompelden de landlopers vervolgens naar het dichtstbijzijnde politiebureau, sliepen daar hun roes uit, en werden door de politie terug naar Wortel gebracht. Zo eenvoudig was dat. Daar liepen ze dan weer een paar maanden in de pas in wat voluit de rijksweldadigheidskolonie heette.

Wortel was niet alleen. Ook Merksplas had zijn kolonie, amper een paar kilometer verderop. Eveneens een groot domein, met veel bossen, weiden en een gevangenis. Een veel grotere gevangenis dan die van Wortel, waar niet alleen landlopers verbleven, maar ook reguliere gevangenen (veroordeeld voor misdaden die ze hadden gepleegd) en geïnterneerden (die in Nederland tbs’ers heten). Was het toeval, vroeg ik me toen ik ouder werd soms af, dat de Belgische samenleving haar verschoppelingen wegstopte aan de rand van het land? Wellicht niet. Veel meer gedachten wijdde ik er niet aan. De landlopers behoorden tot het landschap van mijn jeugd, ze maakten als vanzelfsprekend deel uit van mijn horizon. Pas toen ze bijna allemaal weg waren, besefte ik dat ze er altijd waren geweest. En dat dat iets bijzonders was.

Eind jaren tachtig hoorde ik voor het eerst spreken over een mogelijke afschaffing van de wet op de landloperij. Onder druk van Europa werd het strafwetboek aangepast: landloperij was voortaan niet meer strafbaar. Voordat iemand de vraag had kunnen stellen of de kolonies niet bewaard konden blijven in een aangepaste vorm, waren ze al afgeschaft. Het ministerie van Justitie zag in Wortel en Merksplas een oplossing voor het nijpende cellentekort in de gevangenissen, temeer omdat er op dat moment ook nog honderden buitenlanders zonder papieren moesten worden opgevangen. De landlopers werd de wacht aangezegd. Als het aan de overheid lag, konden ze niet snel genoeg vertrekken.

Brak de revolutie los? Werd in heel het land geprotesteerd tegen het lot van een groep armen zonder veel weerstand? Nee. De onverschilligheid regeerde. Zelfs in Wortel en Merksplas. Ja, ik heb indertijd ook betoogd. Er kwam een Mars op Wortel-Kolonie, waarbij de in Wortel geboren zanger Guido Belcanto de Wortel-Kolonie Blues kwam zingen. Meer dan 250 mensen stapten er niet mee op, misschien driehonderd. In de eerste plaats mensen uit Wortel en Merksplas. We betoogden bovendien vooral voor het behoud van de twee domeinen rond de kolonies. Voor die groene long van meer dan 1000 hectare. Voor de landlopers deden ook wij niets, maar dat realiseerde ik me pas zoveel jaren later. De twee domeinen werden gered, dat wel.

In de jaren daarna kwam ik sommigen van hen nog wel eens tegen. Ze hadden de kolonie verlaten, het uitdoofscenario daar bood hun geen toekomst. Ze kregen een maandelijkse uitkering, die ze vaak binnen de week hadden opgesoupeerd, want geld beheren vonden ze erg moeilijk, en velen van hen belandden in het sukkelstraatje. ‘Ik heb iets gepikt, jongen,’ vertelde een van hen me beschaamd toen ik hem een jaar of vijf later tegenkwam op de trappen van het Turnhoutse gerechtshof. Ik was toen ‘jongste reporter’ op de redactie van een regionale krant en moest verslag uitbrengen van wat er zich allemaal voor de Turnhoutse correctionele rechtbank afspeelde. ‘Ik had geen geld meer. Een stommiteit.’ Hij bleek toen hij werd aangehouden ook op een gestolen fiets rond te rijden. ‘Hoe kon ik anders thuis geraken?’ Thuis, dat was een kamer met een bed, een stoel en stromend water.

Een deel van de voormalige koloniebewoners herpakte zich en bouwde een min of meer geregeld leven op, sommigen belandden (soms voor even, soms voor langere tijd) in een onthaaltehuis, een ander deel eindigde op straat. Sommigen van hen leven daar nog.

•••

In 1933 debuteerde de jonge Brit Eric Blair met het boek Down and Out in Paris and London (vertaald als Aan de grond in Londen en Parijs), waarin hij verslag deed van zijn jaren als landloper in zowel de Franse als de Britse hoofdstad. Tussen 1927 en 1932 leefde hij maandenlang als dakloze tussen de mannen die als het uitschot van de maatschappij beschouwd werden. Hij werkte als afwasser in Franse restaurants en cafés, verbleef in volkslogementen, op spotgoedkope kamers en in opvangcentra van het Leger des Heils. Hij probeerde als dakloze genoeg geld en vooral eten te vergaren om het hoofd boven water te houden. Blair koos resoluut voor een bestaan aan de zelfkant van de maatschappij, in de achterbuurten en de kelderkamers van de grote steden. Een bestaan waarin het niet om moraal of waardigheid ging, wel om overleven. Hij had vijf jaar deel uitgemaakt van de Britse koloniale politie in Birma en zou zich daar lang schuldig over blijven voelen. ‘Ik was me bewust van het enorme schuldgevoel dat ik kwijt moest zien te raken,’ schreef hij hier later over. ‘Ik veronderstel dat dat overdreven klinkt, maar als je gedurende vijf jaar een job uitoefent waar je een grondige hekel aan hebt, zou je het wellicht ook zo aanvoelen. Ik had alles teruggebracht tot de simpele theorie dat de onderdrukten altijd gelijk hebben en de onderdrukkers altijd ongelijk; een dwaling, maar het natuurlijke resultaat van zelf een van de onderdrukkers te zijn. Ik voelde dat ik niet alleen aan het imperialisme moest ontsnappen, maar ook aan elke andere vorm van heerschappij van de ene mens over de andere. Ik wou onderduiken, verdwijnen tussen de onderdrukten, een van hen zijn en aan hun zijde staan in het gevecht met de tirannie.’

Blair had het voltooide manuscript eerst naar de twee belangrijkste Britse literaire uitgevers van het moment gestuurd. Allebei wezen ze het af. De dichter T.S. Eliot, die als redacteur voor uitgeverij Faber & Faber werkte, liet weten het boek erg interessant te vinden. Hij zou het evenwel niet publiceren. Het leek hem een hachelijke onderneming voor een uitgeverij. Het onderwerp lag commercieel nogal moeilijk, dacht hij. Uiteindelijk werd het boek door een jonge Londense uitgeverij op de markt gebracht. Op het laatste nippertje besliste Blair het boek onder pseudoniem te laten verschijnen. Kwestie van zijn reputatie niet op het spel te zetten. Als het boek toch een onverhoopt succes zou worden, kon hij het pseudoniem altijd blijven gebruiken. Dat gebeurde, en ook zijn meesterwerken 1984 en Animal Farm (Boerderij der dieren) verschenen later onder het pseudoniem George Orwell, de naam waarmee Blair de geschiedenis in zou gaan.

Orwell was niet de eerste die over de zelfkant schreef. Er was Charles Dickens geweest, het grote icoon van de Britse literatuur in de negentiende eeuw, die zijn grote romans in de regel in achterbuurten en aan de onderkant van de samenleving situeerde. (En die ook allerhande hulpprogramma’s, onder andere voor jonge vrouwen, financierde.) In de jaren twintig was er in Duitsland zelfs sprake van een kleine vagebondenrage. Dat had dan relatief weinig te maken met de reportages die schrijver-journalisten als Egon Erwin Kisch en Joseph Roth schreven over de allerarmsten en hun levensomstandigheden, maar wel met de inspanningen van schrijvers als Gregor Gog en Rudolf Geist, die de Liga der Heimatlosen stichtten, en in 1929 zowaar een groot Vagabunden-Kongress bijeenriepen, waar boodschappen van schrijvers als Maksim Gorki en Knut Hamsun werden voorgelezen, en waar Geist zelf een vlammende toespraak tot de verzamelde landlopers en sympathisanten richtte. ‘Wij, vagebonden, wereldwandelaars, hebben het gewaagd vrij te zijn, en we zullen het ons hele verdere leven blijven wagen! Wij erkennen het keurslijf niet dat ons naar de oorlog wil drijven, dat onze levenskracht wil uitbuiten en ruïneren, dat onze wereld wil begrenzen.’ En er was natuurlijk ook Charles Chaplin, wiens bekendste filmpersonage The Tramp voortkwam uit wat Chaplin in zijn kinderjaren in de onderbuik van Londen had gezien.

•••

Zicht op de grote hoeve van Merksplas-Kolonie.

•••

George Orwell haalde zijn inspiratie dan weer in de eerste plaats bij Jack London, de Amerikaanse schrijver van avonturenromans, die in 1902 bij de armen van Londen kwam leven en er een jaar later de lange reportage The People of the Abyss (De mensen uit de afgrond) over schreef. London wilde de andere kant van het glorieuze Britse rijk laten zien. Zijn opzet stond haaks op een courante praktijk in het Londen van die dagen, een fenomeen dat de geschiedenis zou in gaan als slumming. Mensen uit de bovenste lagen van de samenleving trokken daarbij op toeristische expeditie naar wijken als Whitechapel en Shoreditch om de armen te bekijken. Niet iedereen had slechte bedoelingen, maar vaak leek het op aapjes kijken in de achterbuurten. Jack London wilde laten zien wat er écht gebeurde bij de mensen die niets hadden en die elke dag moesten vechten voor hun bestaan.

Dertig jaar later wilde Orwell verder gaan waar London was gestopt. Hij leefde echt in armoede, had geen geld achter de hand en deelde dag en nacht het lot van de Franse en Britse vagebonden. Zijn boek werd uiteindelijk ook veel beter dan dat van London. Het is een lucide, bij momenten ontroerend verslag van een verblijf aan de onderkant van de samenleving, dat voortgestuwd wordt door het sociale engagement van de schrijver.

Wat het bijzonder interessant maakt, is dat Orwell ook een oplossing voorstelt voor het probleem van de landloperij. Hij vertrekt daarbij van de situatie die hij in met name Engeland aantreft. Zwervers en vagebonden zijn niet gevaarlijk, zoals vaak wordt gedacht, zegt Orwell. ‘Als ze het wel waren, zouden ze dienovereenkomstig behandeld worden. Een asiel voor daklozen herbergt dikwijls wel zo’n honderd zwervers per nacht en dezen staan onder toezicht van ten hoogste drie portiers.’ Daarnaast gaat hij in op de voortdurende zoektocht naar eten, op de eenzaamheid van de zwerver, op de drankzucht en op de moeilijkheden die vagebonden hebben om met vrouwen in contact te komen. ‘Zwervers hebben in de eerste plaats geen contact met vrouwen omdat er zeer weinig vrouwen bestaan die op hun maatschappelijk niveau leven.’

Tot slot wijst hij op het naar zijn gevoel grootste probleem: het gedwongen nietsdoen. ‘Onze wetten op de landloperij zitten zo in elkaar dat wanneer hij niet langs de weg loopt, hij in een cel zit, of tussentijds op de grond ligt te wachten tot het nachtasiel opengaat. Het is duidelijk dat dit een trieste, demoraliserende manier van leven is.’ Orwell besluit: ‘Zijn leven is ongelofelijk onaangenaam en totaal doelloos. […] Een waardelozer bestaan is niet denkbaar.’

De centrale vraag is hoe je die mensen opnieuw zelfrespect geeft, vindt hij. Wat een zwerver nodig heeft, is ‘werk waarvan hij de vruchten kan plukken’. En hij stelt de armenhuizen voor om met boerderijen of moestuinen te beginnen. ‘Waarom geeft men ze niet behoorlijk te eten en waarom wordt er niet gezorgd dat ze tenminste een deel van hun eigen voedsel kunnen verbouwen?’ Hij formuleert een vermetel plan, waar – zegt hij er meteen bij – bezwaren aan verbonden zijn. ‘Wanneer de zwerver voor het armenhuis arbeid betekende en het armenhuis betekende voor hem behoorlijk voedsel, dan zou de zaak anders komen te liggen. De armenhuizen zouden zich ontwikkelen tot instellingen die zich gedeeltelijk zelf konden bedruipen en de zwervers zouden zich, al naar de behoefte, op deze of gene plaats voor langere tijd kunnen vestigen en niet langer zwervers zijn. Ze zouden iets doen dat een zeker nut heeft, behoorlijk te eten krijgen, en een gesetteld leven leiden. En mocht dit plan goed functioneren, dan zouden de zwervers misschien langzamerhand het stigma van paupers kwijtraken en kunnen trouwen en als fatsoenlijke mensen in de maatschappij opgenomen worden.’

•••

De drukkerij van Merksplas-Kolonie in de jaren 1930.

•••

Toen ik het boek van Orwell voor het eerst las, bestond de rijksweldadigheidskolonie in mijn geboortedorp allang niet meer. Er staat nu al jaren een flink uit de kluiten gewassen gevangenis, pas nog uitgebreid met een nieuwe vleugel, waar honderden ‘gewone’ gedetineerden hun dagen slijten. De gebouwen van de landloperskolonie – de binnenplaats en de gebouwen eromheen zijn ondertussen beschermd – liggen binnen de omheining van de gevangenis, maar lijken niet echt veilig genoeg voor een penitentiaire instelling. Alleen daardoor zijn ze wellicht al onbruikbaar. De vleugel van de gevangenis van Merksplas waar indertijd de landlopers resideerden, is omgevormd tot het roemruchte Centrum voor Illegalen van Merksplas, waar illegalen en uitgeprocedeerde asielzoekers op hun uitzetting wachten, en dat veel vaker het nieuws haalt dan de landloperskolonie ooit heeft gedaan. In Merksplas verblijft op dit moment nog één landloper, in Wortel zijn het er nog vijf. Een uitstervende soort. Zes mensen die de zekerheid van de kolonies nooit hebben willen opgeven, de laatste uitlopers van een uitdoofscenario.

Toch vroeg ik me af of wat Orwell in Down and Out in Paris and London voorstelde, niet heel dicht lag bij wat er indertijd in de kolonies van Merksplas en Wortel gebeurde. Er was eten voor de vagebonden en beschutting tegen weer en wind, ze werkten er in ateliers, op de boerderij van de kolonie en zelfs in de administratie van de instelling. Samen vormden ze een kleine wereld die op zichzelf draaide, een besloten, kleinschalige maatschappij waarbinnen ze allemaal, naar godsvrucht en vermogen, hun eigen taken opnamen en een eigen plaats hadden. Sommigen bleven er decennialang terugkomen, anderen kwamen één keer. Iedereen was welkom. Wie langer wilde blijven, ook nadat hij genoeg geld verdiend had om zijn vrijlating aan te kunnen vragen, kon dat.

Ja, de twee instellingen vielen onder het ministerie van Justitie. Het was wellicht geen goede zaak dat de landlopers eerst de politie en de rechter moesten passeren vooraleer ze in Wortel of Merksplas terechtkonden. Toen de landloperij – geheel terecht overigens – uit het strafwetboek werd gehaald, verloren ook de kolonies hun bestaansrecht. Waarom werden de kolonies niet gewoon van het ministerie van Justitie naar dat van Sociale Zaken overgeheveld, vraag ik me sindsdien af. Of is mijn voorstelling van het leven in de kolonies te mooi, te rooskleurig? Te romantisch misschien.

Ik besluit terug te keren naar het landschap van mijn jeugd.

•••

Deel 1

Naar het platteland (1810-1945)

•••

•••

•••

‘O dat was mij de heerlijke tijd waarin de feodale heren niet eens hun naam konden schrijven, maar in hun versterkte kastelen en kloosters valputten en folterkelders hadden, en een nar, en minnezangers die in verzen de daden hunner heren verheerlijkten… o dat was mij eveneens de tijd waarin ge geen 5 stappen kondt doen of ge liept tegen een abdij binnen wier muren men vrat en dronk om bij te barsten, en waar men om de tijd dood te krijgen in dikke boeken het leven van de heilige bimbombarus beschreef en met veelkleurige prenten versierde… en waarin de vette paap ofte meneer de paster u verplichten kon van op bedevaart te trekken naar dingen-in-spanje – gelijk men u nu op bedevaart kan sturen naar de concentratiekampen, naar cayënne of naar siberië of naar merxplas.’

•••

Louis Paul Boon, Wapenbroeders (1950)

•••

Miserielijders, verstotelingen en opstandige naturen

•••

Eind augustus 1876 stappen twee jonge Schotten door Antwerpen. Duidelijk niet met de bedoeling er lang te blijven. Ze hebben twee kano’s bij zich, die ze de Cigarette en de Arethusa hebben gedoopt, en waarmee ze een lange reis over de Belgische en Franse binnenwateren willen ondernemen. Wanneer ze met de twee bootjes aan de dokken van de Antwerpse haven komen aanzetten, hebben ze veel bekijks. Kinderen volgen hen tot aan de Schelde, en zelfs de dokwerkers lijken gecharmeerd door de kleine, wendbare bootjes die de twee Britten bij zich hebben. Walter Simpson en zijn vriend Robert Louis Stevenson hebben geen tijd te verliezen. Ze laden het beetje bagage dat ze hebben in hun bootjes en vertrekken. De eerste dag al, die 25ste augustus, hopen ze tot in Boom te geraken.

Langs de Schelde en de Rupel naderen ze erg snel hun bestemming en ze zien de steenbakkerijen van Boom op de rechteroever van de rivier dichterbij komen. ‘De linkeroever was nog groen en landelijk,’ noteert Stevenson, ‘met dreven langs de dijk, en hier en daar een trap voor de veerboot, waar misschien een vrouw zat met haar ellebogen op de knieën, of een oude heer met een wandelstok en een zilveren bril. Maar de rook en de armoede van Boom en zijn steenbakkerijen kwamen elke minuut dichterbij, tot een grote kerk met een klok en een houten brug over de rivier het centrum van de stad aangaven.’

Die stad valt een beetje tegen, schrijft Stevenson. ‘Boom is geen mooie plek, en is slechts om één reden opmerkelijk: dat de meeste inwoners de vaste overtuiging zijn toegedaan dat ze Engels kunnen spreken, wat door de feiten niet gestaafd wordt. Het leidt tot een zekere mistigheid in de gesprekken.’ Voor het geserveerde eten kan hij ook al weinig begrip opbrengen. ‘Het voedsel had, zoals gewoonlijk in België, iets ondefinieerbaars en toevalligs; het is mij inderdaad nooit gelukt om bij dat charmante volk iets te ontdekken wat op een maal lijkt; zij schijnen de hele dag door te knabbelen en lichtzinnig met levensmiddelen om te springen, op amateuristische wijze: ze zouden wel willen dat het Frans was, het is waarlijk Duits, en het hangt vaagweg tussen de twee in.’

Simpson en Stevenson willen de volgende weken een tocht van meer dan driehonderd kilometer ondernemen. Bij wijze van amusement en verstrooiing vooral, al heeft Stevenson ook andere bedoelingen. Hij wil een reisverslag schrijven en dat bij uitgevers aanbieden. De 25-jarige ingenieurszoon wil een literaire carrière uitbouwen en schrijft op 9 september, als ze al een week door de regen roeien, aan zijn moeder: ‘Ik weet niet of ik het zou hebben volgehouden zoals ik het tot nog toe gedaan heb als het niet om professionele doeleinden was; want een gemakkelijk boek kan hierover geschreven worden, makkelijk te verkopen ook, zonder dat er al te veel denkwerk aan te pas komt.’

Dat boek zal hij twee jaar later schrijven, An Inland Voyage, meteen het begin van een literaire carrière die in de volgende tien jaar nog klassiekers als Treasure Island (Schateiland) en The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde (De zonderlinge geschiedenis van Dr. Jekyll en Mr. Hyde) zal opleveren. In An Inland Voyage doet Stevenson het onderhoudende relaas van hun tocht langs Willebroek en Brussel en van een verbroedering met Belgische kanovaarders. ‘Ik vraag me af of de Franse hugenoten nadat zij het Kanaal waren overgestoken om hun rampspoed te ontvluchten, even hartelijk door Engelse protestanten werden begroet. Maar tenslotte, welke godsdienst bindt de mensen zo sterk als een gemeenschappelijke sport?’

•••

De Molendreef verbindt Wortel-Kolonie met het dorpscentrum van Wortel.

•••

In Brussel besluiten Simpson en Stevenson om de trein naar het Franse Maubeuge te nemen, want de 55 sluizen tussen Brussel en Charleroi schrikken hen af. Vanaf Maubeuge gaan de kano’s opnieuw te water, schrijft Stevenson, terwijl aanhoudend regenweer hun parten speelt. In Pontoise, diep in Frankrijk, loopt hun tocht ten einde. Het is welletjes (en vooral heel nat) geweest.

Tien jaar na de eerste publicatie van het boek voegt Stevenson er nog een epiloog aan toe. Daarin wandelen Simpson en Stevenson verder het zuiden in. Een tocht die een definitief einde kent in Châtillon-sur-Loire. Op het moment dat Stevenson het dorp binnenwandelt, wordt hij aangesproken door een agent. ‘Monsieur est voyageur?’ wil die weten. Is meneer op reis? ‘Daar lijkt het wel op,’ antwoordt Stevenson. ‘Zijn uw papieren in orde?’ vraagt de agent daarop. Stevenson geeft toe die niet bij zich te hebben, en wordt fluks meegenomen naar het commissariaat. De commissaris voor wie de jonge Schot zijn opwachting moet maken, wil niet geloven dat hij een Engelsman is en vreest aanvankelijk met een Duitse spion van doen te hebben (de Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871 ligt nog vers in het geheugen). Wanneer bij het doorzoeken van zijn bagage blijkt dat Stevenson een bundel rondelen van de middeleeuwse dichter Charles d’Orléans bij zich heeft, begint het de commissaris te dagen. ‘Eh bien, je vais vous dire ce que vous êtes. Vous êtes Allemand et vous venez chanter à la foire.’ Ik zal u zeggen wat u bent. U bent een Duitser en u komt hier op de kermis zingen. Stevenson levert nog wat weerwerk (genre ‘Ik kan niet zingen’, of ook: ‘De rondelen van Charles d’Orléans vallen niet te zingen’). De commissaris is onverbiddelijk. ‘Enfin, il faut en finir.’ Robert Louis Stevenson, een van de grootste Britse schrijvers van de negentiende eeuw, vliegt achter de tralies. Als vagebond.

Snel zal Stevenson de cel verlaten wanneer het iedereen begint te dagen dat het om een misverstand gaat. Maar dat hij wordt opgepakt, is een goed voorbeeld van de wet op de landloperij zoals die in de negentiende eeuw ongeveer overal in Europa vorm krijgt. Wie geen papieren heeft (of geen geld), is strafbaar, en wordt zo snel mogelijk van de straat geplukt. Zo iemand is niet alleen arm, hij is ook (en vooral) gevaarlijk. Zelfs als hij niet voor Duitsland spioneert. Dat is in Frankrijk zo, zoals Stevenson mocht ondervinden, maar ook in de rest van het oude continent.

Dat heeft alles te maken met de veranderende visie op armoede en armoedebestrijding in de achttiende en negentiende eeuw. ‘Armoedebestrijding en de zorg voor behoeftigen is iets dat niet van de ene dag op de andere verandert,’ zegt Karel Govaerts van het Gevangenismuseum, dat gevestigd is in de kelder van de voormalige kapel van de kolonie van Merksplas. Govaerts hield zich de voorbije jaren uitvoerig bezig met de geschiedenis van de landloperij en de armoedebestrijding en bereidt een boek voor over de geschiedenis van de gevangenis van Merksplas. ‘Het volgt de veranderingen in de rest van de maatschappij. De manier waarop een maatschappij naar armen en behoeftigen kijkt, verandert slechts geleidelijk. Aanvankelijk ging het enkel om liefdadigheid en was het vooral een kerkelijke aangelegenheid, die vanuit de basis georganiseerd werd. Dat wil zeggen: de zorg en de hulpverlening gebeurden door mensen die in dezelfde gemeenschap leefden, binnen dezelfde parochie, in hetzelfde dorp. Dat verschoof in de loop der eeuwen, de staat nam die rol steeds meer over en ging de armenzorg van bovenaf organiseren en zelfs opleggen. Omdat er zoveel armen waren, volstond het niet meer om dat binnen de eigen gemeenschap te organiseren. De eerste benadering zou je bottom-up kunnen noemen, de tweede top-down.’

In de Middeleeuwen wordt nog het onderscheid gemaakt tussen een bedelaar en een landloper. Een bedelaar is op dat moment iemand uit het eigen dorp die wat tegenslag heeft gehad en zo goed mogelijk door zijn eigen gemeenschap wordt opgevangen. Een landloper is een vreemdeling, iemand die men niet kent. Hij komt uit een ander dorp en trekt steeds verder rond om zijn kostje bij elkaar te scharrelen. In de loop der jaren worden de termen steeds meer door elkaar gebruikt. Een ander, soortgelijk onderscheid komt daarvoor in de plaats: dat tussen ‘armen die niet willen werken en lui zijn’ en ‘armen die niet kunnen werken, omdat ze veel tegenslag hebben gehad’. Het zal eeuwen later nog steeds gehanteerd worden wanneer het om de opvang van landlopers gaat.

Karel Govaerts: ‘In eerste instantie probeerde men het probleem op te lossen door de landlopers weg te jagen, te verstoten en te verbannen. Aan het einde van de Middeleeuwen begon men te beseffen dat dit het probleem niet oploste. Het probleem werd alleen verplaatst. Tijdens de Verlichting begon men zich af te vragen waarom iemand in de landloperij sukkelde. Men kwam toen tot het besluit dat landlopers vooral te lui waren om te werken. Dat was de perceptie. De kracht van de Verlichting was dat ze voor elk probleem oplossingen probeerde te vinden. Ook in dit geval. Als die mensen echt te lui waren om te werken, dan moesten we hun leren werken. Dat betekende: dwangarbeid, waarvoor tuchthuizen werden gesticht. Eerst deden steden dat. Met als gevolg dat de landlopers vervolgens vooral naar de steden trokken waar géén tuchthuizen waren, zodat het uiteindelijk op nationaal niveau werd geregeld. Zo werden in 1772 het Rasphuis in Gent en in 1776 het tuchthuis van Vilvoorde gebouwd.’

Landlopers worden naar zulke tuchthuizen gestuurd om diverse redenen, soms na een veroordeling door een rechter, maar lang niet altijd. Soms gewoon omdat ze zijn opgepakt voor overlast of openbare dronkenschap, waarna een burgemeester hen doorstuurt. Soms gaat het ook om moeilijk opvoedbare kinderen die door hun ouders worden achtergelaten. Burggraaf Jean Vilain XIIII, de man op wiens inzichten de werking van de tuchthuizen gebaseerd werd, schrijft: ‘De geest van de wetten die over de publieke orde waken, is de schuldigen heropvoeden en door dat voorbeeld te stellen de anderen op het goede pad houden.’

•••

De hoofdingang van de kolonie van Wortel, met personeelsleden.

•••

Een definitieve regeling komt er bij het begin van de negentiende eeuw, wanneer ook in het op dat moment nog door Frankrijk geannexeerde België een keizerlijk decreet van juli 1808 en later ook de Napoleontische Code Pénal (wetboek van strafrecht) van 1810 worden ingevoerd – wetgeving die nog erg lang zal doorwerken. Landlopers mogen voortaan van de straat worden geplukt, zoals ook Stevenson aan den lijve ondervindt. Het blijft ook niet alleen bij nieuwe regelgeving. Er moesten ook praktische regelingen worden getroffen. In elk Frans departement wordt een tuchthuis geopend, een maison de correction. Daar worden bedelaars naartoe gestuurd voor hun heropvoeding. Het Gentse Rasphuis en het tuchthuis van Vilvoorde voldoen perfect en worden in het nieuwe systeem ingeschoven. Ook elders kiezen de Fransen ervoor om bestaande gebouwen te verbouwen. Voor het departement van de Twee Neten (de huidige provincie Antwerpen) komt er zo’n dépôt de mendicité in het voormalige Dominicanenklooster van Mechelen. Ook in Bergen, Seraing, Brugge, Namen, Rekem en Ter Kameren openen soortgelijke bedelaarsgestichten de deuren.

In de decennia daarvoor zijn landlopers soms vervolgd, dan weer met onverschilligheid bejegend. Het keizerlijk decreet van 5 juli 1808 maakt aan die wat wisselvallige periode een einde. Voortaan is landloperij altijd en overal een misdrijf: wie zonder middelen van bestaan is en bedelt, moet zich – zo leren massaal verspreide aanplakbrieven – binnen twintig dagen melden bij zijn gemeentebestuur om opgenomen te worden in een bedelaarsgesticht. De jacht op wie dat niet doet, wordt open verklaard. Agenten met een speciale bevoegdheid worden op pad gestuurd om bedelaars in de kraag te grijpen. Ze krijgen een fooi voor elke bedelaar of landloper die ze bij de lurven vatten. Er wordt niet meer mee gelachen, zoveel is wel duidelijk. Wie een eerste keer betrapt wordt op bedelen, kan voortaan drie tot zes maanden gevangenis verwachten. Wie een tweede keer tegen de lamp loopt, wordt ter beschikking van de regering gesteld, die de man of vrouw in kwestie voor onbepaalde tijd mag opsluiten.

Het depôt de mendicité van Mechelen blijkt al snel niet te voldoen. Het wordt in nog geen twee jaar gesloten en op 6 juli 1810 verhuist de instelling officieel naar het noorden. In Hoogstraten staat een kasteel leeg dat ooit bewoond werd door de families De Lalaing en Salm-Salm en waar Willem Van Oranje vergaderde met zijn medestanders in de strijd tegen Spanje. Het bedelaarsgesticht der Beide Nethen vindt er voortaan onderdak. ‘De naam Hoogstraten werd in de Antwerpse volksmond zoiets als een verdoken schandmerk gebrand op het lijf van miserielijders, verstotelingen en opstandige naturen; op het lijf der buiten de wet gestelden,’ schrijft de Antwerpse volksschrijver Amand de Lattin in 1944. ‘Hoogstraten was en bleef vele jaren het oord waar de kolonie gevestigd was die opnam, opsloot en secuur achter haar zwaar gegrendelde poorten opborg, al de Antwerpenaars die zich overleverden aan bedelarij en aan landloperij; twee vergrijpen streng door de wet verboden en gestraft.’

•••

De Antwerpse volksschrijver Amand de Lattin
schreef uitvoerig over de populatie van de
instelling in Hoogstraten.

De droesem der samenleving

•••

In de decennia na de publicatie van Pallieter (1916) van Felix Timmermans en De Witte (1920) van Ernest Claes ontstaat er in Vlaanderen een kleine golf aan boeken waarin een belhamel of een vrijbuiter de hoofdrol vertolkt. Boeken die telkens gesitueerd zijn in of rond een bepaalde streek of gemeente: Lier in de boeken van Timmermans, Zichem bij De Witte, en Tongerlo in De kermis van Rosse Lei, een heimatroman uit 1932 van Jaak Langens, die vandaag zo goed als vergeten is. In de jaren dertig was het razend populair. Het boek werd uitgegeven en onder zijn leden verspreid door het Davidsfonds en bereikte langs die weg de grote massa.

Dat de hoofdfiguur van het boek, Rosse Lei, op De Witte lijkt, is het minste wat je kan zeggen. Qua sfeer leunt de roman ook zwaar op dat van Claes. Zoals al uit de titel blijkt, staat de kermis centraal. En als het kermis is, dan is het kermis voor iedereen, ook voor de landlopers en de bedelaars. Harieke Seventig is landloper, en hij komt in enigszins beschonken toestand het boek binnengewaggeld. Harieke is ‘een oud bedelaarke, in heel de streek gekend en gaarne gezien. In de boerderijen ging hij de stoelen vermaken; daartoe had hij altijd zijn gerief, een pak biezen, op de rug. ’s Nachts sliep hij bij ’n boer in de schuur, soms ook wel onder een stromijt of ’n dikke haag. Zo leefde hij stilaan door, en liet hij eenieder met vree.’

Wanneer hij het dorp binnenkomt, wordt Harieke omstuwd door kinderen, die hem vragen ‘’t liedje van “De Vagebond”’ te zingen. En hij begint:

•••

Als vagebond ben ik geboren.

Mijn ouders heb ik nooit gekend.

Ik heb niks gehad dus niks verloren,

Honger en dorst ben ik gewend.

•••

‘Met theatrale gebaren en gezwaai van zijn stok, begeleidde hij zijn vervaarlijke keelgeluid,’ beschrijft Langens de zingende vagebond. ‘De doffe, gebroken stem kwam als uit een andere wereld. Op het einde van ieder vers klonk het laatste woord staalhard en veel te hoog.’ Vervolgens zet hij heel laag het tweede vers in:

•••

Altijd alleen, langs bos en straten

Zo zwerf ik rond gelijk een hond,

Totdat ik kom al in Hoogstraten;

Op ’t rendez-vous van de vagebond.

•••

In het boek wordt Harieke hier onderbroken; hij krijgt een steen tegen het hoofd en maakt het lied niet af. De meeste lezers van het boek zullen het lied gekend hebben en wisten hoe het verder ging met de vagebond die hier wordt opgevoerd. Het is geen lied dat schrijver Jaak Langens zelf had verzonnen. Honderd jaar geleden was het een vast onderdeel van het repertoire van elke zichzelf respecterende Vlaamse volks- of kermiszanger, zozeer zelfs dat toen jonge muzikanten in de jaren zestig en zeventig op zoek gingen naar partituren en teksten van de Vlaamse volksmuziek uit de tijd dat er nog geen plaatopnames waren, ze bijna allemaal bij het nummer uitkwamen. Zowel Wannes Van de Velde als De Kadullen namen het op. Zelf leerde ik het kennen via de Hoogstraatse folkgroep De Spilzakken, die het in de jaren zeventig speelde waar het lied thuishoorde: op straat tijdens de Hoogstraatse kermis. Meteen nadat de jaarlijkse processie was uitgegaan. Hun straatoptredens brachten een kleine volksverhuizing teweeg.

Toch zullen de meeste mensen die het nummer daar te horen kregen, niet geweten hebben waar de vagebond die in het lied een monoloog afstak, het over had. Ook verderop in het nummer verwijst hij nog eens naar Hoogstraten als het ‘vagebondenparadijs’. Om te besluiten met:

•••

Voor wie zou ik toch moeten werken?

Ik heb geen kinderen en geen vrouw.

En voor mijn eigen te versterken

Vind ik genoeg op straat, voor mij.

•••

En komt mijn ziel mij te verlaten,

’t Blijft mij gelijk waar ze henen gaat.

Is ’t naar de hemel of naar Hoogstraten,

’t Blijft me gelijk, ik sterf toch op straat.

•••

‘De Vagebond’ toont hoe de rest van de wereld in de negentiende eeuw Hoogstraten ziet: bijna als een synoniem met landloperij en de opvang van bedelaars. Ook na 1815, wanneer de gewesten die later België zullen vormen bij Nederland worden ingelijfd, en na de Belgische onafhankelijkheid in 1830 blijft het kasteel van Hoogstraten immers zijn rol vervullen. Wie zich in Antwerpen door een van de weinige politieagenten die de stad telt laat betrappen tijdens het bedelen, wordt naar Hoogstraten gestuurd om er te worden opgesloten en verplicht tewerk te worden gesteld. De populatie van het bedelaarsgesticht omvat daardoor veel meer dan alleen vrijgevochten landlopers die zich door het land bewegen. Amand de Lattin schetst er geen vrolijk beeld van: ‘Verlaten vrouwen, echtgenoten van dronkenlappen die de meubels van hun huisgezin voor drank verkopen, moeders van vier of vijf kinderen, waarvan het laatste soms zo juist in het gasthuis geboren is, vrouwen van zeelieden die op een schone dag uit Antwerpen vertrokken en nooit meer terugkeerden, dompelaars die heel hun leven naarstig gewerkt hebben en waarvan nu niemand meer wil, mensen die betere dagen gekend hebben en aan lager wal zijn geraakt.’

Ook ‘ongelukkigen’ waar niemand raad mee weet, belanden vaak in Hoogstraten. ‘Niemand in Antwerpen nam speciaal nota van dergelijke ongelukkigen, tenzij dan om ze uit te jouwen en te mishandelen,’ schrijft De Lattin. ‘Hun miserie wekte slechts de spotlust. Berucht was de idioot uit de Vliersteeg die alle dagen van ’s morgens tot ’s avonds in de stad ronddoolde en in zijn tochten ook wel op de buiten terechtkwam. Hij had de manie alle vuilnis die hij liggen zag op te rapen en precieus onder zijn klederen te stoppen. Hij was om van te walgen. Ten slotte werd hij toch van de straat gehaald en in Hoogstraten opgesloten, waar de dokters oordeelden dat hij krankzinnig was en in een gekkenhuis diende opgenomen. Men zond hem dan ook naar het gekende gesticht der Rochusstraat. Maar daar oordeelden de dokters dat de man niet gek was, maar het wel zou worden moest hij langer in het gesticht opgesloten blijven. Als een postcolli wordt daarop de gek terug naar Hoogstraten gezonden, waar hij aanvallen van razernij krijgt. Het Antwerpse gemeentebestuur, de gouverneur, worden ingelicht. Een eindeloos getwist begint: is de man gek of niet? Om de knoop door te hakken, schenkt men hem eenvoudig terug de vrijheid.’

Het Hoogstraatse Gelmelslot is op dat moment nog maar een schim van wat het ooit geweest is. Van de vroegere pracht en praal van het kasteel is bij de start van het bedelaarsgesticht nog weinig over. In 1735 was het slot afgebrand en vervolgens vaak verbouwd en vertimmerd. Zo goed en zo kwaad als het gaat, wordt het geschikt gemaakt voor zijn nieuwe taak – vooral door de bouw van bijkomende vleugels en paviljoenen. De populatie is erg divers. Mannen en vrouwen, ouderen en kinderen – het loopt er allemaal door elkaar. Bijna een kwart van de bedelaars heeft zichzelf aangemeld, de rest is ernaartoe gestuurd. Voor veel landlopers wordt het kasteel al snel een toevluchtsoord, waar ze dikwijls naar terugkeren. Omstreeks 1840 is er een geval van een landloper die al twintig keer is opgepakt en naar Hoogstraten gestuurd. In dezelfde periode verblijft er ook een oude bedelaar die er al in de Franse tijd is aangekomen. De man heeft er zijn thuis gevonden.

•••

Het Hoogstraatse bedelaarsgesticht vindt vanaf juli 1810 onderdak in het Gelmelslot, het voormalige kasteel van de graven van Hoogstraten.

•••

Toch is het bedelaarsgesticht, waar plaats is voor vijfhonderd armen maar waar er vaak meer zullen verblijven (in 1883 telt een bezoeker er 1700), allesbehalve een vakantiekamp. Een bataljon soldaten zorgt voor de veiligheid, iedereen moet een uniform aan, na verloop van tijd worden mannen en vrouwen strikt gescheiden (jonge kinderen verblijven bij hun moeder) en er moet vooral hard gewerkt worden. In de eerste helft van de negentiende eeuw is er een nijpend tekort aan arbeidskrachten, en alle beschikbare personen moeten worden ingezet, of het nu om gevangenen, werklozen of landlopers gaat. Hoogstraten legt zich vooral toe op industriële activiteiten en beschikt onder meer over een schoenmakerij, naaiateliers, een graanmolen, een smidse, een boekbinderij, een schrijnwerkerij, een weverij… Daarnaast is er ook een boerderij met 70 hectare landbouwgrond. In de lente, zomer en het grootste deel van de herfst staat men om halfvijf ’s morgens op, in de winter om zes uur. Amand de Lattin: ‘De werkuren waren zodanig geregeld dat contact tussen de beide geslachten onmogelijk was. Dit contact vormde een eeuwige bekommernis en, wat men ook gedaan heeft, totaal heeft men het nooit kunnen verhinderen. Vrouwen en mannen vonden honderden listen om elkaar te genaken en het lag waarachtig niet aan hen dat gans de kolonie niet tot een reusachtig bordeel werd.’ Vooral tijdens het werk op de akkers van de boerderij proberen mensen soms te ontsnappen. Meestal worden ze vrij snel opgepakt. Voor wie een herkenbaar uniform draagt, is een ontsnapping geen sinecure.

Contact met de buitenwereld is moeilijk en komt slechts moeizaam tot stand. De post is de enige mogelijkheid, wat maakt dat de écrivains, mensen die kunnen lezen en schrijven, een centrale en belangrijke positie innemen in het dagelijks leven op de kolonie. Indien nodig schrijven ze brieven in opdracht van deze of gene, gericht aan overheid, familieleden en vrienden of iemand die een goed woordje zou kunnen doen. Soms ook met daadwerkelijk resultaat. De in die tijd beroemde Antwerpse schilder Nicaise De Keyser, naar wie de De Keyserlei in Antwerpen vernoemd is, slaagt er in 1841 in een jongen vrij te krijgen, om hem vervolgens tewerk te stellen in zijn atelier. Vanaf 1851 worden de (minderjarige) jongens en de meisjes naar verbeteringsscholen in respectievelijk Ruiselede en Beernem overgebracht. De gemiddelde leeftijd in Hoogstraten ligt dan meteen een pak hoger.

•••

In het bedelaarsgesticht worden al vrij snel industriële activiteiten ontplooid in nieuwe gebouwen.

•••

Er heerst een ijzeren discipline, stelt Max Rooses, schrijver en directeur van het Antwerpse Plantin Moretusmuseum, vast wanneer hij de instelling in 1883 bezoekt. ‘Een tucht, die meer doet denken aan militaire stiptheid dan aan de gestrengheid der gevangenissen, heerst hier tallenkant,’ schrijft hij op 16 september van dat jaar in de Nieuwe Rotterdamsche Courant, ‘en het was wezenlijk een treffend schouwspel, op al die verslenste wezenstrekken het ontzag voor de bevelhebber te lezen, en uit hun taal meer nog de eerbied dan de vrees te horen spreken.’

Elke dag komen er gemiddeld dertig bedelaars in Hoogstraten aan, nieuwelingen die twee weken tot drie maanden en soms zelfs langer zullen blijven. Rooses: ‘Terwijl wij de binnenplaats overtrokken, kwam de bezending nieuwe kostgangers van die dag aan. Er waren een dertigtal mannen. Hierheen komen veroordeelden door de rechtbanken, straatlopers, bedelaars, mensen zonder middelen van bestaan, heel de droesem der samenleving, niet haar gevaarlijkste bestanddelen, maar haar afgedwaalde schapen, die ook dikwijls schurfte schapen zijn.’

Een verblijf in Hoogstraten wordt als een schandmerk gezien, een smet op een leven. Wanneer August Vermeulen, een hoogbejaarde veldarbeider uit Koningshooikt, in 1938 dood op een akker wordt aangetroffen, schrijft een zekere Jan Martens een afscheidsgedicht voor de man, waarin ook een zwarte bladzijde uit diens leven wordt aangeroerd:

•••

Eens in zijn leven werd hem onrecht gedaan

Hij de wroeter moest naar Hoogstraten gaan

Dat heeft hij nooit niet kunnen vergeven,

Zo een vlek op zijn arbeidersleven.

•••

Vanaf 1890 wordt Hoogstraten verbonden met het buurtspoorwegennet rond Antwerpen. Van dan af worden de bedelaars met de tram naar Hoogstraten gebracht, met speciaal voor de kolonie ontworpen celwagons. ‘Zij hebben allen dezelfde klederen aan: een broek, een ondervest en korte kiel van grof wit lijnwaad,’ schrijft een anonieme bezoeker in 1878. ‘Die kledij, moesten zij wegvluchten, zou hen alras doen herkennen en in de handen der politie leveren. Weinigen hebben de blos der gezondheid op het gelaat; ik heb er gezien die zo bleek en geel waren dat zij ons afkeer inboezemden. Gewis komt die kleur voort uit schandige buitensporigheden of lage slemperijen. Doch, rechtuit gesproken, ik heb er sommigen bemerkt die door hun edele houding en deftige manieren verraadden dat zij van een eerlijke en misschien begoede familie afstamden.’

Het verblijf van landlopers en bedelaars in Hoogstraten wordt betaald door de gemeente waaruit ze afkomstig zijn. Bij hun aankomst wordt de burgemeester van die gemeente op de hoogte gesteld, en hij moet dan beslissen of de betrokkene mag blijven dan wel naar het dorp van herkomst moet worden teruggestuurd. In dat laatste geval moet hij beloven voor werk te zorgen, of zelf steunmaatregelen voor de betrokkene te treffen. Omstreeks 1850 vraagt het Antwerpse stadsbestuur de vrijlating van een groot deel van de bedelaars uit de stad die in Hoogstraten verblijven, om hen in te kunnen zetten bij de bouw van de Antwerpse fortengordel.

In die periode opent zich langzaam maar zeker nog een nieuw, veel spectaculairder ontsnappingskanaal: de Nieuwe Wereld. Het bericht dat er in Californië goud is gevonden, verspreidt zich in een mum van tijd over heel de wereld, en ook vanuit Antwerpen trekken steeds meer mensen naar Amerika – vooral armen en behoeftigen, die op het oude continent weinig of niets te verliezen hebben. De eerste jaren vertrekt er af en toe een schip naar Amerika vanuit Antwerpen. In 1850 wagen 29 opgesloten bedelaars uit Hoogstraten de oversteek, het jaar daarop 27. Vanaf 1854, met de oprichting van de White Cross Line (de voorloper van de beroemde Red Star Line), wordt de emigratie op grotere schaal georganiseerd, met regelmatige scheepvaartverbindingen tot gevolg. Sommige emigranten trekken naar Brazilië, de grote meerderheid naar de Verenigde Staten, het nieuwe land van belofte.