Van Mark Mazower verschenen eerder

De balkan

Duister continent

Thessaloniki, stad van geesten

Hitlers wereldrijk

Mark Mazower

Wereldheerschappij

De geschiedenis van een idee

Vertaald door Rogier van Kappel

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Mark Mazower

© 2013 Nederlandse vertaling Rogier van Kappel

Oorspronkelijke titel Governing the World

Oorspronkelijke uitgave Penguin Press

Omslagontwerp Bart van den Tooren

E-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 680

E-ISBN 978 90 450 2383 0

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2013 met ISBN 978 90 254 1246 3

www.atlascontact.nl

Voor Selma, Jed en Marwa

.

Inhoud

Inleiding

I Het tijdperk van het internationalisme

Proloog: Het Europees concert, 1815-1914

1 Onder het teken van het internationale

2 Broederschap

3 Het rijk der wet

4 Verenigd door de wetenschap

5 De Volkenbond

6 De strijd der ideologieën

II Wereldbestuur op zijn Amerikaans

7 ‘De Volkenbond is dood. Lang leve de Verenigde Naties.’

8 De werkelijkheid van de Koude Oorlog, 1945-1949

9 De tweede wereld en de derde

10 Ontwikkelingswerk als wereldmakerij, 1949-1973

11 De Verenigde Staten in de oppositie

12 De echte Nieuwe Internationale Economische Orde

13 De wetten der mensheid

14 Wat blijft: de crisis in Europa en daarna

Noten

.

Inleiding

De door het einde van de Koude Oorlog opgewekte chiliastische heilsverwachtingen kwamen eind 1988 voor het eerst aan de oppervlakte, toen de secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, Michail Gorbatsjov, een rede hield voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Nadat hij een forse unilaterale troepenvermindering langs de grenzen van de Sovjet-Unie had aangekondigd, riep hij op tot een ‘nieuwe wereldorde’ waarbinnen ideologische verschillen zouden wegsmelten.

Terwijl Amerikaanse intellectuelen het einde van de geschiedenis begroetten, kwam de Amerikaanse president George H.W. Bush met zijn eigen versie van ‘the vision thing’. In een rede voor het Amerikaanse Congres kort na de Irakese inval in Koeweit beloofde hij de troepen van Saddam Hoessein te verdrijven en voorspelde hij dat:

Uit deze moeilijke tijden, [...] een nieuwe wereldorde kan voortkomen: een nieuw tijdperk dat krachtiger zal zijn in zijn streven naar rechtvaardigheid, en veiliger in zijn streven naar vrede. Een tijdperk waarin alle landen ter wereld, Oost en West, Noord en Zuid, in staat zullen zijn om in vrede en voorspoed te leven. Honderd generaties hebben dit zo moeilijk vindbare pad naar de vrede gezocht, terwijl duizend oorlogen woedden. Vandaag doet deze nieuwe wereld verwoede pogingen om geboren te worden.1

Zowel voor Gorbatsjov als voor Bush vormden de afnemende spanningen tussen de supermachten voorboden van een tijdperk van internationale samenwerking, waarin de Verenigde Naties nieuw leven zou worden ingeblazen, maar in de ogen van anderen hadden deze ontwikkelingen meer weg van het begin van een universele tirannie. In zijn bestseller The New World Order uit 1991 waarschuwde televisiedominee Pat Robertson de Amerikanen voor de boosaardige machten die in naam van de goede zaak complotten smeedden om de hele wereld in hun greep te krijgen. Een paar jaar later lag er een apocalyptische thriller in de Amerikaanse boekwinkels, waarin de antichrist de vorm heeft aangenomen van een knappe, welbespraakte en charismatische jonge secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Deze antiheld van dominee Tim LaHayes bestseller Left Behind is de genadeloze Roemeen Nicolae Carpathia, een gewelddadige man die zich voordoet als vredesapostel en die de Verenigde Naties wil gebruiken om een wereldwijde totalitaire dictatuur te vestigen.2

Sommige mensen die bijzonder sterk gekant waren tegen grotere macht voor de Verenigde Naties, dachten vol schrik terug aan de voorspellingen van H.G. Wells. In zijn toekomstfantasie The Shape of Things to Come had die de uiteindelijke triomf van een wereldregering voorspeld – die door hem werd omschreven als ‘overduidelijk de enig mogelijke oplossing voor het menselijke probleem’. In zijn boek voorzag Wells een tienjarige oorlog in Europa, gevolgd door een verwoestende epidemie en het vrijwel volledig ineenstorten van de beschaving – een langdurige afdaling in de chaos die pas een halt werd toegeroepen toen een Engelssprekende Dictatorship of the Air alle georganiseerde godsdiensten ter wereld verpletterde en daarmee een tijdperk van wereldwijde stabiliteit inluidde. Een paar jaar later, toen de door hem voorspelde oorlog in Polen begon, riep de Britse romancier zijn lezers op om te strijden voor de betere toekomst die door de ‘nieuwe wereldorde’ zou worden ingeleid.

‘Talloze mensen [...] zullen de nieuwe wereldorde haten [...] en zullen sterven terwijl ze daartegen protesteren,’ schreef Wells in de eerste maanden van de oorlog. ‘We zullen rekening moeten houden met het leed van een generatie van mensen vol wrok en onvrede.’ Tijdens de eerste presidentscampagne van het nieuwe millennium bracht de rechtse kandidaat Pat Buchanan zijn publiek die passage weer in herinnering. ‘Nou, meneer Wells,’ verklaarde hij, ‘wij zijn die mensen vol wrok en onvrede die u bedoelt.’ Zoals wel blijkt uit de minuscule 0,4 procent van de stemmen die hij wist te halen, was Buchanans nationalisme extreem, maar al vóór de overwinning van George W. Bush was het onmiskenbaar dat het enthousiasme voor de Verenigde Naties en andere internationale instellingen onder de Amerikaanse bevolking sterk gedaald was, en dat bleek eveneens uit het vernietigende commentaar dat werd geuit bij elke gelegenheid dat het Congres debatteerde over de Amerikaanse financiële bijdrage aan de een of andere internationale organisatie. Ook de nieuwe president keerde het multilateralisme van zijn vader in het openbaar vrij nadrukkelijk de rug toe. ‘God zij dank voor de dood van de Verenigde Naties,’ schreef een van Bush’ adviseurs, de neoconservatief Richard Perle, in maart 2003 terwijl het bommen regende op Bagdad.3

Er is echter meer dan alleen het verstrijken van de tijd dat Wells’ The Shape of Things to Come scheidt van Tim LaHaye, Pat Buchanan en George W. Bush. De technocratische zelfverzekerdheid van het Britse imperiale modernisme aan het begin van de twintigste eeuw staat in schril contrast met de libertaire angsten waardoor het Amerikaanse heartland aan het einde van diezelfde eeuw werd geplaagd. De Britten hadden alle vertrouwen gehad in het vermogen van regeringen en instituties om problemen duidelijk te benoemen en er vervolgens oplossingen voor te vinden, terwijl het heartland in Big Government in binnen- en buitenland juist de voortdurend aanwezige dreiging van totalitarisme zag. Natuurlijk waren er in Wells’ tijd meer dan voldoende mensen die zijn ideeën vergezocht vonden – net zoals de meeste Amerikanen al het geklets over zwarte helikopters en een nieuwe wereldorde die geschapen zal worden door een samenzwerende mondiale elite met grote scepsis aanhoren. En natuurlijk is het Amerikaanse buitenlandbeleid sinds het tragische fiasco van Irak weer teruggekeerd naar het multilateralisme – gedurende de tweede ambtstermijn van Bush aanvankelijk schoorvoetend, en later onder Barack Obama met heel wat meer inzet en overtuiging. Toch is de afstand die onze tijd scheidt van die van Wells maar al te reëel. Een tijdperk dat vertrouwen koesterde in de idee van internationale instellingen heeft plaatsgemaakt voor een tijdperk waarin dat vertrouwen verloren is gegaan.

Dat is echter niet het enige wat we zijn kwijtgeraakt, want de wellsiaanse idee van een rationele supranationale wereldregering was niet meer dan een extreme variant binnen een enorm breed scala aan seculiere internationalistische ideologieën die in sommige gevallen al bijna twee eeuwen geleden zijn ontstaan. Anders dan Wells streefden communisten, vrijemarktkapitalisten en anarchisten er allen naar om de staat voorbij te komen, en stelden ze zich daarbij een soort postpolitieke vermenging der volken voor. Ergens halverwege tussen een wereldregering en geen enkele regering bevindt zich een visioen van georganiseerde samenwerking tussen verschillende naties van het soort dat de inspiratie heeft gevormd voor de Verenigde Naties, de Europese Unie en andere multilaterale organisaties van dit type. (In technische termen is hier sprake van intergouvernementalisme dat in plaats komt van, of slechts zwak beïnvloed wordt door, supranationale instituties.) Al deze vormen van georganiseerde samenwerking liggen vervat in een ingewikkelde matrix van hoop en verlangens, angsten en fantasieën, maar wat ze vooral gemeen hebben is de droom van een betere toekomst voor de mensheid, die binnen ons bereik ligt en ons collectief een beter lot in het vooruitzicht stelt.

Het is niet mijn bedoeling om in dit boek mijn eigen alternatief uit te venten. In plaats daarvan wil ik hier de historische evolutie van de vele versies van deze droom verkennen, laten zien hoe sommige daarvan via de instituties waartoe ze de inspiratie hebben geleverd de vorm van de werkelijkheid hebben beïnvloed, en de vraag stellen wat er heden ten dage nog van deze dromen over is.

Voordat ze zich gedurende de twee eeuwen van westerse wereldhegemonie die nu ten einde lopen over de gehele wereld zouden verspreiden, waren deze ideeën en instituties ontstaan in Europa. Dit relaas is daarom in wezen een westers relaas, dat begint in de vroege negentiende eeuw, onder de diplomaten van de Europese restauratie. In 1815 schiepen zij het allereerste model voor een internationale regering – het permanente diplomatieke overleg van de grootmachten dat bekendstond als het Europees concert – om na de nederlaag van Napoleon het bestuur van het continent te regelen. Vanaf 1815 kwamen de Europese staatslieden regelmatig bijeen om te voorkomen dat één enkele natie ooit weer de andere zou gaan overheersen en om revolutionaire agitatie de kop in te drukken voordat die tot oorlog kon leiden. Al snel trad echter de dialectiek van these en antithese in werking. Het Europees concert was een reactie op Napoleon, maar het internationalisme zoals dat in de negentiende eeuw werd opgevat, was vooral een reactie op het concert. Zelfs het woord ‘internationaal’ – dat in deze tijd in zwang kwam – had een radicale lading. Internationalisten omhelsden het nationalisme, de krachtigste transformatieve politieke overtuiging van die tijd, en gingen ervan uit dat nationalisme en internationalisme hand in hand zouden gaan om de wereld tot een beter en eerlijker oord te maken. Omdat ze ervan overtuigd waren dat ze de sleutels tot de toekomst in handen hadden, definieerden ze zichzelf voor een deel aan de hand van hun verzet tegen de conservatieve diplomaten voor wie ze grote weerzin voelden, maar daarnaast speelden ook hun onderlinge wrijvingen een belangrijke rol. Internationalisten als Karl Marx droomden ervan dat de arbeiders zich zouden verenigen; Giuseppe Mazzini, die een enorme hekel aan Marx had, hoopte juist dat republikeinse patriotten een wereld van natiestaten zouden smeden. ‘Evangelische christenen’ mobiliseerden zich om de broederschap van alle mensen wat sneller te kunnen bereiken. Handelaren en journalisten riepen op tot vrijhandel en de verbreiding van de industrie. Wetenschappers droomden van nieuwe universele talen, de verbreiding van technische kennis en grote technische projecten die de mensheid zouden verenigen. Anarchisten geloofden dat de staten zelf het probleem waren en vormden een Anarchistische Internationale, die echter geen lang bestaan beschoren was. Advocaten meenden dat politici het probleem vormden en drongen er bij staten op aan om de oorlog op te geven en hun onderlinge geschillen te laten bijleggen door middel van arbitrage of via een wereldrechtbank. Aan het einde van de negentiende eeuw hielden zelfs de geheime diensten van Europa internationale congressen over terreurbestrijding: het internationale domein had zich ontwikkeld tot de kaart waarop politieke groeperingen en ideologieën van zeer diverse pluimage alles intekenden wat ze hoopten en vreesden.

In de eerste hoofdstukken van dit boek beschrijf ik deze ontwikkelingen; in de daaropvolgende hoofdstukken geef ik een beschrijving van wat er is gebeurd nadat de architecten van een nieuwe wereldorde het internationalisme hadden omhelsd en hun ideeën op onvoorspelbare wijze verweven raakten met de machtspolitiek. Grote internationale organisaties als de Volkenbond en de Verenigde Naties zijn niet geleidelijk aan gegroeid. Integendeel zelfs: gesponsord door de grootmachten, werden ze abrupt geboren, met de oorlog als vroedvrouw. Commentatoren uit het interbellum, die ervan overtuigd waren dat politieke instituties organisch dienen te ontstaan, begrepen dat juist deze nieuwheid en kunstmatigheid een uitdaging vormde, en meenden dat als de Volkenbond erin zou slagen om grote delen van de mondiale opinie voor zich te winnen door middel van de idealen waarvan de Bond de concrete manifestatie vormde, hij zich daarmee de tijd zou verwerven om in de harten van de mensen geleidelijk aan net zo’n plaats te gaan innemen als de grote wereldrijken. Een onontkoombare spanning tussen de beperkte nationale belangen die de grootmachten door middel van deze nieuwe internationale organisaties wilden bevorderen en de universele retoriek en idealen van deze organisaties lag daarom vanaf hun ontstaan al in hun structuur vervat.

De meeste grootmachten in de geschiedenis hebben natuurlijk helemaal geen behoefte gehad aan zoiets als de Volkenbond, de Comintern of de Verenigde Naties. Zo wezen de nazi’s het idee van internationale organisatie überhaupt van de hand. Wat werkelijk een verklaring vereist, is waarom de Britten op het hoogtepunt van hun wereldmacht, en na hen de Amerikanen, het eigenlijk de moeite waard hebben gevonden om tijd en politiek kapitaal te investeren in het opbouwen van internationale instituties. Geschiedkundigen die in hun geschriften het internationalisme bezingen als de geleidelijke triomf van een deugdzaam besef van wereldwijde broederschap, achten het over het algemeen niet de moeite waard om een dergelijke vraag te stellen; en datzelfde geldt voor geleerden die dergelijke instituties onmiddellijk afdoen als niet meer dan maskers voor de wensen van de grootmachten. Politicologen hebben zich wel degelijk beziggehouden met de vraag naar de voordelen van het multilateralisme, maar voornamelijk als onderdeel van een Amerikaanse conversatie tussen geleerden en beleidsmakers over het karakter van het Amerikaanse buitenlandbeleid en het nut van de Verenigde Naties voor de Amerikaanse nationale belangen. In het quasiwetenschappelijke jargon dat in deze kringen zo hoog gewaardeerd wordt, wordt veel gesproken van rationaliteit, lastendeling, speltheorie en risicologica. Maar omdat de belangrijkste functie van deze literatuur bestaat in het adviseren van de machthebbers in Washington, heeft ze tamelijk weinig te zeggen over de ideologische doelstellingen van het liberale internationalisme in zijn verschillende incarnaties.4

In werkelijkheid hadden zowel Groot-Brittannië als de Verenigde Staten goede redenen om de compromissen te aanvaarden die inherent zijn aan een internationalistisch beleid. In 1918 steunden de Britten de Volkenbond omdat die door hen gezien werd als een middel om in Europa een nieuw territoriaal bestel te ratificeren en zo hun wereldrijk te redden; na de Tweede Wereldoorlog hebben de Amerikanen zich ingezet voor de opvolger van de Volkenbond om de onderlinge afspraken tussen de grootmachten beter in stand te kunnen houden en een kader te scheppen voor diplomatieke activiteiten die het wereldleiderschap aanvaardbaar zouden maken voor het Amerikaanse publiek – dat zich altijd al argwanend had getoond tegenover langdurige Amerikaanse verplichtingen overzee. Het hielp daarbij dat Washingtons participatie in de aangelegenheden van de rest van de wereld niet meer dan minimale risico’s op inperking van de eigen handelingsvrijheid met zich meebracht, omdat de Verenigde Staten in staat bleken om universalisme en exceptionalisme met elkaar te combineren op een manier die zijn weerga in de geschiedenis niet kent; over het algemeen slaagden de Verenigde Staten erin om de regels op zo’n manier te formuleren dat die doorgaans hun kernbelangen dienden, en om een uitzonderingspositie voor zichzelf te creëren ten aanzien van regels die de Amerikaanse wetgevers niet bevielen. Omdat alle andere landen de Verenigde Staten zo graag bij de VN betrokken wilden houden dat ze bereid waren bijna alles te slikken, werd dit met twee maten meten getolereerd.

De macht over internationale organisaties en zeggenschap over de selectie van hun personeel waren en zijn daarom van vitaal belang voor de nauw bij deze organisaties betrokken mogendheden. Dat was zo in het verleden, toen aan het einde van de Eerste Wereldoorlog een Brit tot secretaris-generaal van de Volkenbond werd benoemd, en tegenwoordig is het niet anders, zoals blijkt uit een verslag waarin wordt beschreven hoe de Japanse kandidaat voor de functie van directeur-generaal van het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA) in 2009 vertrouwelijk opmerkte tegen een Amerikaanse diplomaat dat hij zich ‘ten aanzien van alle belangrijke strategische beslissingen stevig in het kamp van de Verenigde Staten bevond.’5 Toch is dit geen verhaal dat zich op bevredigende wijze laat vertellen als niet meer dan een geschiedenis van manipulatie achter de schermen; de beleidsmakers in Washington dienen niet gezien te worden als hypocrieten, die het universalisme predikten terwijl ze in hun hart nationalisten waren gebleven. Oprechtheid vormde een essentieel smeermiddel voor het gehele mechanisme, dat niet had kunnen functioneren zonder het onder vele van de nauwst betrokkenen wijdverbreide geloof dat de waarden van het Amerikaanse liberalisme identiek waren aan die van de wereld als geheel.

De resultaten waren indrukwekkend, vooral na 1945. Zoals wel blijkt uit hun geschiedenis vallen multilaterale instituties door geen enkele lidstaat gemakkelijk te beheersen. Eigenlijk is hun gebrek aan gehoorzaamheid altijd een van de meest overtuigende unilateralistische bezwaren tegen dergelijke instituties geweest, en vormt die ongehoorzaamheid ook de belangrijkste reden waarom de Amerikanen in de jaren zeventig afstand hebben genomen van de Verenigde Naties om zich vervolgens op de Wereldbank, de GATT en het IMF te richten – die zich heel wat gemakkelijker lieten sturen. Deze complicaties, spanningen en vervreemding tussen vroegere vrienden doen echter niet af aan het feit dat de razendsnelle opkomst van de Amerikaanse wereldmacht na 1945 onvoorstelbaar is zonder de hulp en de dekmantel van het hele arsenaal aan internationale instituties en de grootse en nobele ambities waarvan die de concrete manifestatie vormden: het stabiliseren van munteenheden, het uitroeien van alle besmettelijke ziekten, de verbreiding van democratie en groei, en dat alles op wereldschaal.

Heden ten dage wordt er meer wereldomvattend beleid gemaakt, in meer verschillende vormen, dan ooit tevoren, en degene die argeloos begint aan een onderzoek daarnaar, merkt al snel dat hij of zij rondstrompelt door een landschap van obscure acroniemen die zich eindeloos ver uitstrekken totdat ze oplossen in een bureaucratische mist. Er zijn militaire bondgenootschappen, zoals de NAVO en de WEU; intergouvernementele organisaties naar klassiek model, van de VN tot gespecialiseerde instellingen als de ILO, ICAO, ICC, WHO en de GATT; regionale organisaties, zoals de Raad van Europa, de Europese Commissie en de Organisaties van Amerikaanse en Afrikaanse Staten; postimperiale clubs, als het Britse Gemenebest en de Organisation Internationale de la Francophonie; quasistaten als de Europese Unie; en reguliere topconferenties als de G20. Het enorme aantal ngo’s van allerlei slag, waarvan vele nu een min of meer geformaliseerde rol spelen in de wereldpolitiek, dient al evenmin over het hoofd gezien te worden.

Het is nooit eenvoudig geweest om je een weg te zoeken door dit drukbevolkte en voortdurend van vorm veranderende terrein, en het gaat op korte termijn nog moeilijker worden. Want hoewel het internationalisme is ontsproten aan westerse politieke filosofieën en de behoeften van de grootmachten, is het nu duidelijk aan het doorgroeien tot iets veel meerpoligers, dat zich gestaag verder uitbreidt. De drempel die we oversteken nu het westerse deel van het wereld-bbp voor het eerst in minstens twee eeuwen onder de 50 procent is gedaald, is van zo’n groot belang dat het nauwelijks mogelijk is om op dit punt te overdrijven. Terwijl nieuwe staten als Brazilië, India, Indonesië en China zich steeds meer macht en invloed verwerven, zal het internationale systeem (een geruststellende uitdrukking die eerder verduisterend dan verhelderend werkt) ingrijpend veranderen, en als gevolg van deze veranderingen zal er ongetwijfeld veel meer geschreven worden vanuit het gezichtspunt van wat ooit de derde wereld werd genoemd, om zo de geschiedenis die hier verteld wordt in een ander kader te plaatsen. Dit boek richt zich vooral op de Europese en Amerikaanse actoren die primair verantwoordelijk zijn geweest voor het institutionele en conceptuele apparaat waaruit de huidige wereldorde is voortgekomen. In een tijd van immense verwarring over doel en duurzaamheid van onze internationale instellingen kan een beter begrip van de ontstaansgeschiedenis daarvan ons van nut zijn. Tegenwoordig is zelfs de woordenschat waarmee we begrijpen wat onze plaats in de wereld is, gegijzeld door verward denken en slecht verwoorde uitgangspunten. Wat is governance? Wie spreekt namens de burgersamenleving (civil society)? Bestaan er eigenlijk wel ngo’s? Het regeren van de wereld is een idee die voortdurend evolueert, en een geschiedschrijving daarvan zal misschien geen definitieve antwoorden op dergelijke vragen opleveren, maar wel enkele wegwijzers bieden.

Dit boek is in vele opzichten een voortbrengsel van de universiteit van Columbia. Misschien is er geen enkele universiteit die beter geschikt is voor reflectie op de relatie tussen internationale instituties en nationale macht, en ik heb veel gehad aan een groep collega’s en studenten die beschikken over een kennis over dit onderwerp die haar weerga niet kent. Mijn dank gaat in de eerste plaats uit naar de volgende mensen, die grote delen van het manuscript hebben doorgelezen, en in sommige gevallen zelfs het manuscript in zijn geheel. Voor hun immens genereuze hulp: Michele Alacevich, Matthew Connelly, Marwa Elshakry, Nicholas Guilhot, Daniel Immerwahr, Martti Koskenniemi, Thomas Meaney, Samuel Moyn, Anders Stephanson en Stephen Wertheim. Ik heb ook enorm veel geleerd van Alan Brinkley, Deborah Coen, Vicky de Grazia, Nick Dirks, Carol Gluck, Jean-Marie Guehenno, Ira Katznelson, Greg Mann, Andy Nathan, Susan Pedersen, Rhiannon Stephens en Fritz Stern. Studenten bij wie ik in de schuld sta vanwege hun eigen werk op dit terrein en voor de stimulerende gesprekken die ik met hen heb gevoerd, zijn onder meer Dov Friedman, Aimee Genell, Mira Siegelberg en Natasha Wheatley. Speciale dank ben ik verschuldigd aan Stephen Wertheim, niet alleen voor zijn strenge kritiek maar ook voor gesprekken die begonnen op de dag dat hij onze faculteit bezocht om te zien of die hem beviel – gesprekken die naar ik hoop nog lang zullen doorgaan nadat zijn eigen dissertatie is voltooid. Voor hun hulp bij diverse aspecten van dit steeds verder uitdijende project, ook mijn dank aan Nikos Alivizatos, Margaret Anstee, Elia Armstrong, Duncan Bell, Eyal Benveniste, Manu Bhagavan, Fergus Bremner, Christina Burnett, Bruce Burnside, Benjamin Coates, Saul Dubow, Michael Doyle, Jan Eckel, Edhem Eldem, François Furstenberg, Maurice Fraser, Paul Goodman, Michael Gordin, Greg Grandin, Cecilia Guevara, William Hagen, David Kennedy, Thomas Kelley, John Kelly, Daniel Laqua, Peter Mandler, Petros Mavroidis, Jeanne Morefield, José Moya, Timothy Nunan, Dan Plesch, Silvio Pons, Gwen Robinson, Carne Ross, Steve Shapin, Brendan Simms, Bradley Simpson, Fritz Stern, Gillian Tett, Nicholas Theocarakis, John Thompson, Yanis Varoufakis, Joseph Weiler, Carl Wennerlind en John Witt. Voor de gelegenheid om argumenten uit dit boek los te laten op verschillende groepen toehoorders, dank ik Helmut Berghoff, Halil Berktay, Jim Chandler, John Coatsworth, Jonathan Hall, Stefan-Ludwig Hoffmann, Claudia Koonz, Thomas Laqueur, Jim Lehning, John McGowan, Gyan Prakash en Brigitta van Rheinberg, David Priestland, Susan Sutton en Adam Tooze. Met hernieuwde waardering voor de briljante wijze waarop ze kritiek wisten te vermengen met geduld en aanmoediging, bedank ik mijn redacteuren Scott Moyers en Simon Winde. Verder dank voor zijn steun aan de allerbeste literair agent die er maar is, Andrew Wylie. Ik begon net met het schrijven van dit boek toen mijn vader overleed, en daarna heeft het zich ontwikkeld tot een manier om na te denken over de prestaties en het wereldbeeld van zijn generatie: ik wil daarom hier mijn waardering uiten voor de invloed die hij op mij heeft gehad, en voor de aanmoedigingen van mijn moeder. Het meeste, onmetelijk veel zelfs, ben ik echter verschuldigd aan Marwa Elshakry: met veel liefde draag ik dit boek op aan haar en aan onze twee kinderen, Selma en Jed.

New York, mei 2012

DEEL I

Het tijdperk van het internationalisme

.

Proloog: Het Europees concert, 1815-1914

Een verschijnsel dat zijn weerga in de wereldgeschiedenis niet kent.

– Friedrich von Gentz, 18181

In 1953, het jaar van Stalins dood, had de jonge Henry Kissinger zijn militaire dienstplicht al voltooid, en na een snelle studie aan de universiteit van Harvard legde hij nu de laatste hand aan zijn proefschrift. Zijn onderwerp – iets wat schijnbaar alleen van belang was voor historici – was hoe de grootmachten er na de nederlaag van Napoleon, bijna anderhalve eeuw geleden, in geslaagd waren om vrede te stichten in Europa. De belangrijkste personages waren de vier grote overwinnaars – Oostenrijk, Rusland, Groot-Brittannië en Pruisen – en hun diplomaten. Lang nadat Napoleon in ballingschap was gezonden, waren ze nog regelmatig bijeengekomen, en na het herstel van de Franse monarchie hadden ze toegelaten dat ook Frankrijk zich bij hen aansloot. Daarna waren ze telkens weer bijeengekomen als een crisis de stabiliteit van het continent bedreigde. Het relaas van hun bijeenkomsten bevatte plaatsen als Aix-la-Chapelle, Laibach en Troppau, plaatsen die alleen al door hun namen de sfeer van een bedompt verleden opriepen, maar Kissinger meende er een les in te ontwaren die voor zijn nieuwe vaderland van blijvende waarde kon zijn. Van lang geleden gestorven Europese aristocraten als Metternich en Castlereagh konden de Verenigde Staten leren hoe je een revolutionaire supermacht – want voor ‘Frankrijk’ kon je ook ‘Sovjet-Unie’ lezen – in toom kon houden en hem kon laten gehoorzamen aan de regels van het internationale spel.

Dat Henry Kissinger zijn aandacht richtte op het Europees concert (‘concert européen’), zoals deze coalitie wel genoemd werd, was ook om andere redenen begrijpelijk. Ook destijds al waren de architecten van deze coalitie zich ervan bewust geweest dat ze een vernieuwing in de internationale betrekkingen teweegbrachten. Friedrich von Gentz, de rechterhand van de Oostenrijkse kanselier Metternich, had het concert omschreven als ‘een verschijnsel dat zijn weerga in de wereldgeschiedenis niet kent’. Vóór de Franse revolutie was er een eindeloze reeks allianties van staten en heersers geweest, allianties die voortdurend wisselden om de heersende machtsbalans te bewaren of juist te verstoren. De oorlog tegen Frankrijk was op deze wijze begonnen, als een traditioneel conflict, maar hij was geëindigd, schreef Gentz in 1818, als iets nieuws – ‘een principe van algemene eenheid, waarin alle staten collectief verenigd waren binnen een federatieve band, onder begeleiding van de vijf belangrijkste mogendheden’.2

Hoewel Napoleon de katalysator van dit proces was geweest, was zijn eigen beeld van de wijze waarop Europa geregeerd diende te worden heel anders geweest. Toen hij tijdens de terugtocht uit Moskou, nog maar enkele jaren geleden, in zijn pelsmantel gehuld in zijn koets zat, had hij een poging gedaan om de markies de Caulaincourt, zijn minister van Buitenlandse Zaken en iemand die geen blad voor de mond nam, ervan te overtuigen dat hij had gestreden ‘in het belang van het oude Europa en de beschaving’. Caulaincourt wond er echter geen doekjes om. ‘Ze vrezen Uwe Majesteit,’ zei hij tegen de keizer. ‘Regeringen zijn bang voor een universele monarchie.’ Het Franse bewind, dat ernaar streefde het hele continent te overheersen, had onder de Europese volken veel verzet opgeroepen en ‘haat jegens u tot een nationale kracht gemaakt’. Waar de Fransen eenheid zochten, hechtte het concert juist veel waarde aan verscheidenheid. Napoleon had ernaar gestreefd om in een groot deel van Europa een reeks nieuwe, uniforme wetboeken in te voeren, maar zijn tegenstanders stonden erop om de constitutionele, wettelijke en maatschappelijke verschillen in stand te houden waarmee de verschillende naties zich van elkaar onderscheidden. Napoleon had vorsten van hun troon gestoten en zijn eigen familieleden en collega’s gekroond; de mogendheden die samen het concert vormden, wilden legitieme vorsten beschermen en waar nodig in hun macht herstellen. Maar natuurlijk streefde Napoleon er vooral naar om Frankrijk meer macht te verschaffen dan alle andere landen, terwijl de andere naties van mening waren dat geen enkele natie ooit alle andere moest kunnen overheersen.3

De leden van het concert geloofden echter niet dat alle staten gelijk waren... dat zou iets heel anders zijn geweest. Ze waren zich ervan bewust dat het lot van Europa in hun handen lag, en beschouwden zichzelf als de belangrijkste garantie voor Europese stabiliteit. In maart 1814 spraken de vier mogendheden af dat hun alliantie minstens twintig jaar zou duren, en na Waterloo stelden ze plannen op voor regelmatig overleg over hun ‘gemeenschappelijke belangen’. Onder koning Louis XVIII uit het geslacht Bourbon werd Frankrijk weer in de familie toegelaten. De kleinere Europese vorstenhuizen werden echter nadrukkelijk in de marge gedrongen, iets wat ze alleen maar verdroegen omwille van de vrede en omdat het hun aan alternatieven ontbrak. In de woorden van Gentz: ‘Staten van het tweede, derde en vierde garnituur schikken zich stilzwijgend naar wat door de vier belangrijkste grootmachten wordt besloten, ook al is er in dit opzicht nooit iets uitdrukkelijk overeengekomen.’

De rechtvaardiging voor deze hiërarchie – in ieder geval in het denken van de grootmachten – was dat ze daarmee de collectieve belangen van het continent verwoordden. ‘En dus lijkt Europa nu werkelijk een grote politieke familie te vormen,’ schreef Gentz, ‘een familie die verenigd is onder auspiciën van een hoog tribunaal dat het zelf geschapen heeft, waarvan de leden zichzelf en alle betrokkenen het vredige genot van hun respectieve rechten garanderen.’ De zegevierende coalitie tegen Napoleon ontwikkelde zich zo tot een politiek instrument dat net zoveel van rechten en wetten in naam van Europa sprak als Napoleon dat had gedaan. Maar in naam van Europa waren natuurlijk vele verschillende programma’s mogelijk, en de kleine staten stonden niet alleen in hun bezwaren tegen de aanspraak op de heerschappij van deze vijf samenwerkende grootmachten.

Want het concert zelf had een uiterst conservatieve opvatting van zijn missie. Het was gebaseerd op respect voor vorsten en hiërarchie, en verkoos orde boven gelijkheid en stabiliteit boven rechtvaardigheid. Wat voor Gentz en zijn superieuren zo ongebruikelijk en verontrustend was geweest aan de napoleontische oorlogen was niet dat die door Frankrijk waren gevoerd, maar dat de Fransen hadden geprobeerd hun revolutie te exporteren. Hoewel Gentz bij de filosoof Immanuel Kant had gestudeerd, had hij zich naderhand bekeerd tot de zienswijze van Edmund Burke, die inhield dat de triomf van de Franse Revolutie tot niets minder dan de dood van Europa zou leiden. Volgens de Engels-Ierse parlementariër Burke plaatste het jakobijnse streven om alle erfelijke instituties omver te werpen de revolutionairen buiten de beschaving, en om die reden kon een oorlog tegen hen geen beperkt conflict blijven, zoals de conflicten die in het verleden waren uitgevochten, maar zou die oorlog tot de totale verdelging van hun ideeën en hun macht moeten leiden. Gentz was het daarmee eens, maar anders dan Burke meende hij dat er te veel veranderd was om een restauratie van de oude orde nog mogelijk te maken.

Om van de oude wereld te redden wat er nog te redden viel, dienden er volkomen nieuwe arrangementen gemaakt te worden tussen de Europese staten. ‘De dingen moeten veranderen om hetzelfde te kunnen blijven.’ Deze wijsheid, die naderhand verwoord zou worden in De tijgerkat, Giuseppe di Lampedusa’s grote roman over negentiende-eeuwse politieke veranderingen, werd door niemand beter begrepen dan door Gentz en Metternich.

Het kwam dan ook niet als een verrassing dat het Europees concert aanspraak maakte op het recht om overal op het continent in te grijpen in de binnenlandse aangelegenheden van andere staten. Gentz prees het concert omdat het de internationale betrekkingen snel had weten te stabiliseren, maar overal zag hij mogelijke revoluties. ‘Het binnenland van alle Europese landen,’ schreef hij in 1818, ‘wordt zonder uitzondering geteisterd door een brandende koorts, die de begeleider of voorbode vormt van het meest gewelddadige oproer dat de beschaafde wereld heeft gezien sinds de val van het Romeinse rijk. Het is een worsteling, het is een strijd op leven en dood tussen oude en nieuwe zeden, tussen de oude maatschappelijke orde en de nieuwe.’4 Overal, ook in Groot-Brittannië, deden de managers van de nieuwe vrede hun best om de nog nasmeulende ‘gloeiende kooltjes van de revolutie’ te doven. In de Duitse landen, waar nieuwe beperkingen op de vrijheid van denken waren ingevoerd om ‘revolutionaire complotten en demagogische verenigingen’ tegen te gaan, werden de pers en de post onder strakke censuur geplaatst; universiteiten werden goed in de gaten gehouden en geheime politiemensen legden hun oor te luisteren bij subversieve bijeenkomsten in herbergen en cafés. ‘Er is maar één serieuze kwestie in Europa,’ merkte Metternich op, ‘en dat is revolutie.’

Uit de Peterloo Massacre, waarbij vijftien mensen de dood vonden toen de cavalerie een charge uitvoerde op een grote menigte die parlementaire hervormingen eiste, bleek dat de Britse elites al evenmin tot compromissen geneigd waren: er werd wetgeving aangenomen die iedereen die een hervormingsgezinde bijeenkomst organiseerde, dreigde met arrestatie wegens ‘het openlijk bedrijven van een verraderlijke samenzwering’.

Het concert werd daardoor al snel in verband gebracht met de idee van een conservatieve restauratie over het gehele continent, een restauratie die radicalen in de gaten zou laten houden en met geweld zou ingrijpen als dat nodig was om revolutionaire roerselen de kop in te drukken zodra die het principe van de monarchie bedreigden. Een van de dominante figuren binnen de overwinnende coalitie, de Russische tsaar Alexander I, wilde veel méér: hij hoopte het concert te kunnen omvormen tot een heilige alliantie van christelijke mogendheden. Doordat hij een tijdlang onder invloed verkeerde van de tot mystiek geneigde Baltisch-Duitse weduwe barones von Krüdener, was de tsaar ervan overtuigd dat Napoleon de antichrist en het ‘Beest’ vertegenwoordigde; voor de redding van Europa was het daarom noodzakelijk om een nieuw gevoel van supraconfessionele christelijke solidariteit te vestigen, bij voorkeur onder zijn eigen leiding. Terwijl Russische troepen triomfantelijk door de straten van Parijs marcheerden, maakte de tsaar samen met de barones de ruwe schetsen voor een alliantie die de Europese leiders zou samenbrengen ‘in de naam van een grote christelijke natie [...] ter bescherming van vrede, veiligheid en rechtvaardigheid’.

Dit nadrukkelijke vertoon van vroomheid en mystiek was niet naar ieders smaak, maar met name Metternich voelde zich sterk aangesproken door het idee van een onderlinge verplichting in vredestijd om subversieve en radicale elementen op te sporen en onschadelijk te maken, en na wat creatief herschrijfwerk werd er als subgroep van de conservatieve mogendheden binnen het concert een Heilige Alliantie gesloten. Tijdens een bijeenkomst in Troppau in Oostenrijks Silezië verklaarden de Russische, Oostenrijkse en Pruisische vorsten nadrukkelijk dat ze staten wier regeringen aan de macht waren gekomen als gevolg van een revolutie, als een bedreiging voor de ‘wettelijke orde en stabiliteit’ zouden beschouwen totdat deze regeringen hun vreedzame karakter hadden bewezen. De drie vorsten zegden toe de ‘schuldige staat terug te brengen in de boezem van de Grote Alliantie’ als andere staten zich bedreigd zouden voelen, en wel ‘met vreedzame middelen, maar indien noodzakelijk, met de wapenen’.

Wat de Britten betrof, was de alliantie die Napoleon had verslagen echter nooit bedoeld als een ‘unie voor het regeren van de wereld of voor het toezicht op de interne aangelegenheden van andere staten’. George Canning, Castlereaghs opvolger als minister van Buitenlandse Zaken, keerde zich tegen ‘de doctrine van een Europese politie’, en betoogde dat interventie alleen gerechtvaardigd was als het nationale belang werd beïnvloed door ontwikkelingen in een ander land. Al aan het allereerste begin van de geschiedenis van de internationale instituties zien we dus dat staten en politici ruziën over de grenzen van ‘het regeren van de wereld’. Wat tijdens dit geschil tussen de Britten en de Midden-Europese vorstendommen in algemene termen op het spel stond, was in hoeverre het treffen van arrangementen tussen staten zou kunnen fungeren als legitimatie voor militaire inmenging in de aangelegenheden van andere volken. Als dit onderwerp tegenwoordig weerklank vindt, dan komt dat omdat we ons vanwege de huidige VN-doctrine van de ‘Responsibility to Protect’ (R2P) en de grootschalige Amerikaanse militaire betrokkenheid bij lokale oorlogen overal ter wereld, opnieuw in een hiërarchische wereld bevinden, een wereld waarin sommige staten soevereiner zijn dan andere, zodat ze ingrijpende inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van andere staten kunnen rechtvaardigen met het argument dat ze collectief het principe van ‘wettelijke orde’ garanderen.5

Dit interventionisme, en de vraag waar de grenzen lagen die daaraan werden gesteld, leidde tot diplomatieke onenigheid tussen Europa en Amerika. In 1823 voltooide Frankrijk zijn snelle rehabilitatie als conservatieve macht toen het met steun van Oostenrijk en Rusland Spanje binnenviel en een revolutionaire regering uit Madrid verdreef. De terugkeer van de absolute monarchie in Spanje, met alle implicaties daarvan voor de Spaanse bezittingen in Midden- en Zuid-Amerika, had fundamentele langetermijngevolgen voor de wereldgeschiedenis. Geconfronteerd met de mogelijkheid dat de Heilige Alliantie de contrarevolutie zou exporteren over de Atlantische Oceaan, waarschuwde de Amerikaanse president James Monroe de Europeanen tegen ingrijpen op het westelijk halfrond. Vanwege de omvang van de Amerikaanse marine was dat destijds een tamelijk loos dreigement, dat echter snel aan kracht won toen het werd gesteund door de Britse minister van Buitenlandse Zaken, George Canning, die de Heilige Alliantie zelf ook bepaald niet gunstig gezind was, en die een beroemd geworden oproep deed ‘aan een nieuwe wereld om het evenwicht in de oude te herstellen’. Niet alleen legden de twee mannen hiermee de mogelijkheid open van een duidelijk Amerikaanse conceptie van het liberale internationalisme, dat zich op de eigen hemisfeer richtte en zich daar zou inzetten voor de vooruitgang in plaats van voor de reactie, maar ook liep Canning hiermee vooruit op de fundamentele ontwikkeling van de twintigste eeuw: de opkomst van de Anglo-Amerikaanse hegemonie, die zou leiden tot de schepping van duidelijk nieuwe internationale organisaties, gebaseerd op een weerlegging van de vorm van diplomatie die kenmerkend was geweest voor het Europees concert.

Verzet tegen de Heilige Alliantie zou ook de redding blijken van het republicanisme. Door de postimperiale republieken van Noord- en Zuid-Amerika in wezen tot verboden terrein te verklaren voor conservatieve monarchen van Europa, hielden Monroe en Canning het principe van democratisch nationalisme in leven in een tijd waarin dat in Europa zelf werd onderdrukt. Dit zou van doorslaggevend belang blijken voor de daaropvolgende geschiedenis van het internationale denken: zo hebben de ideeën van Jeremy Bentham, om maar een voorbeeld te noemen, in Zuid-Amerika veel meer invloed gehad dan ten noorden van de Golf van Mexico ooit het geval is geweest. Zuid-Amerikanen zoals de Chilenen Carlos Calvo en Alejandro Álvarez waren belangrijke pioniers van het nieuwe internationale recht, en het panamerikanisme kwam op als alternatief voor de versteende hiërarchieën en rivaliserende allianties van Europa. De Zuid-Amerikaanse bijdrage aan de Volkenbond, de Verenigde Naties en de naoorlogse mondiale debatten over ontwikkelingshulp en neoliberalisme, vindt zijn oorsprong hier, in een negentiende-eeuws, hemisfeerbreed diplomatiek verzet tegen de Europese diplomatieke hegemonie, waarin Noord- en Zuid-Amerika samen optrokken, verenigd in een ongemakkelijk bondgenootschap.6

Op de korte termijn wist het Europees concert zich te handhaven omdat er te veel op het spel stond om het ten onder te laten gaan. In de woorden van de Britse premier Castlereagh: ‘De grootmachten hebben het gevoel dat ze niet alleen een gemeenschappelijk belang hebben, maar ook een gemeenschappelijke plicht.’ Agressieve impulsen werden in bedwang gehouden door middel van onderling overleg, en zelfs de Russen en Britten aarzelden voordat dat ze zich unilateraal in Europese aangelegenheden mengden. Tot in de jaren vijftig van de negentiende eeuw hadden de grootmachten eigenlijk veel meer gemeenschappelijke dan tegengestelde belangen: de herinneringen aan de Franse Revolutie lagen nog steeds gevoelig, en daarom hechtten alle grote mogendheden niet alleen veel belang aan de onschendbaarheid van verdragen, maar keken ze ook vol argwaan naar de groeiende agitatie voor parlementaire vertegenwoordiging en arbeidersrechten, om nog maar te zwijgen van kwesties als hervorming van in- en uitvoerrechten en nationale bevrijding. Zelfs de Britten, die het sterkst geneigd waren om liberale campagnes te steunen, wilden de akkoorden van 1815 niet in gevaar brengen. Continentale emigranten vluchtten naar het veilige Dover en demonstreerden in de straten van Londen voor de Poolse, Hongaarse of Italiaanse zaak, maar over het algemeen slaagden ze er niet in om het buitenlandbeleid van Whitehall in hun voordeel te beïnvloeden. In 1848 gaf de Britse premier Russell geen gehoor aan oproepen tot steun aan de onderdrukte volken die over het gehele continent in opstand waren gekomen tegen hun despotische heersers. Hij rechtvaardigde zijn afstandelijke houding door te betogen dat die in het belang was van ‘de politieke onafhankelijkheid en vrijheden van Europa’. Kortom, de Engelse belangen werden gezien als identiek aan het handhaven van de tijdens het Congres van Wenen gevestigde Europese orde, en Europa werd gezien in termen van de vrijheden van zijn vorsten, en niet in die van hun onderdanen of de rechten van naties. ‘Elke natie heeft haar eigen rechten,’ verklaarden diplomaten tijdens het congres dat in 1831 leidde tot de stichting van België, ‘maar ook Europa heeft zijn rechten, die het geschonken zijn door de gemeenschap’. De term ‘gemeenschap’ stond wat deze diplomaten betrof nog steeds voor de gemeenschap van staten, en niet voor het nieuwe en veel gevaarlijker terrein van klassenstrijd en botsende economische en culturele belangen dat hen thuis opwachtte.

Die maatschappelijke krachten stonden echter op het punt om het Europa van het concert weg te vagen. De politieke orde die door het Congres van Wenen werd verdedigd, en daar de bestaansreden van vormde, zag er heel anders uit dan de huidige. Als we de natiestaat definiëren als een staat die wordt geregeerd in naam van een etnische meerderheid, dan waren er geen natiestaten, met uitzondering van Frankrijk, en was er niets wat een representatieve democratie zoals wij dit begrip tegenwoordig kennen, zelfs maar benaderde. Duitsland en Italië bestonden nog niet als zelfstandige staten. In plaats daarvan waren er enkele zeer grote, absolutistische keizerrijken, een paar constitutionele monarchieën, en daartussenin een groot aantal dwergstaatjes, elk met zijn eigen bestuurders, wetten en munteenheden. Polen was opgedeeld tussen de grootmachten, iets wat in de logica van het concert volkomen zinnig was, maar wat naarmate democratische sentimenten zich verder verbreidden een steeds immorelere indruk maakte. Deze caleidoscoop werd weggevaagd tijdens de Eerste Wereldoorlog, en door middel van de Volkenbond ontstond er een ‘nieuw Europa’, dat in wezen een spectaculair en ambitieus contramodel vormde van de oude en inmiddels in diskrediet geraakte akkoorden die een eeuw geleden in Wenen waren gesloten.

Tegen die tijd was het systeem van het Europees concert al enige tijd in verval. De revoluties van 1848 mochten dan schijnbaar mislukt zijn – Alexis de Tocqueville had in 1852 ‘een reactie tegen de democratie en zelfs tegen de vrijheid’ waargenomen – maar achteraf gezien vormden die het begin van het einde.7 Metternich zelf was gedwongen in ballingschap te gaan en had de eerste winter na zijn val doorgebracht in de modieuze nieuwe Engelse badplaats Hove. Met de eerste Franse president in de geschiedenis, Lodewijk Napoleon, ging het juist bergopwaarts. Het zou niet lang duren voordat hij zich net als zijn oom tot keizer uitriep. De Krimoorlog van 1853-1856, waarin de leden van het concert op het slagveld tegenover elkaar stonden, kan gezien worden als het begin van de overgangsfase, maar de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871, was de echte waterscheiding – en vormde het begin van een nieuwe, veel fellere rivaliteit tussen de grootmachten, opgezweept door het nationalisme en de Duitse ambities, en nog dreigender gemaakt door de opkomst van elkaar vijandig gezinde bondgenootschappen, grote legers dienstplichtigen en de dodelijke nieuwe technologieën van de machinale oorlogvoering. Tegen de tijd van de Balkanoorlogen van 1912-1913 was de oude orde werkelijk bezweken, en de afgezanten van de grootmachten die bijeenkwamen in Londen werden door de nieuwe Europese mogendheden op de Balkan openlijk genegeerd. Toch bleven er zelfs na de Eerste Wereldoorlog restanten bestaan van de oude diplomatieke zeden uit de tijd van het Europees concert. Naast de nieuwe Volkenbond, die verondersteld werd een einde aan dergelijke archaïsche praktijken gemaakt te hebben, ging de diplomatie van de grootmachten nog steeds door – zo werd er in 1923 een vrede geregeld tussen Italië en Griekenland, en werd in 1938 met Hitler hetzelfde geprobeerd in München. Een eeuw na het hoogtepunt van het systeem waarvoor Metternich de grondslag had gelegd, onderstreepte de mislukking van ‘peace in our time’ echter dat het Europees concert afhankelijk was van fundamentele overeenstemming over de regels van het spel, en niet kon functioneren in een wereld van ideologische oorlogvoering.

Of toch wel? De moordzuchtige turbulentie in het Europa van halverwege de twintigste eeuw vormde een scherp contrast met de stabiliteit van de tijd van Metternich, en Henry Kissinger was niet de enige die zijn blik op het verleden richtte in een poging om daar iets te vinden waarmee de wereld naar een minder chaotische toekomst toe geloodst kon worden. En hij was al evenmin de enige die in de lange vrede van de negentiende eeuw een gouden eeuw van verziend staatsmanschap ontwaarde. Gezien vanuit de tijd van de Koreaanse Oorlog – toen diplomatie het enige leek waarmee een wereldbrand kon worden afgewend – leken de architecten van het Europees concert een soort helderzienden. In de woorden van Paul Schroeder, de meest vooraanstaande Amerikaanse historicus die zich met het onderwerp bezighield: ‘Alleen de akkoorden van Wenen waren erin geslaagd de zaak goed te regelen.’

Wat zo merkwaardig was aan dit positieve vonnis, was dat het zo sterk afweek van wat mensen over het Europees concert hadden gezegd toen het nog bestond. Want gebeurtenissen die grote prestaties leken als ze gezien werden vanuit het bloedige perspectief van de twintigste eeuw, hadden op waarnemers en commentatoren van vóór 1914 een heel wat minder gunstige indruk gemaakt. Een eeuw van vrede? Maar het Europa van na 1848 was zeker niet vrij geweest van oorlogen. Nationalisten, vooral in Duitsland en Italië, uitten luidkeels kritiek op het concert omdat het er niet in geslaagd was om het Europese verlangen naar vrijheid te onderkennen of te begrijpen hoe aan dat verlangen tegemoetgekomen kon worden.

Democraten foeterden op de geheimzinnigheid, het elitarisme en de op repressie gerichte instincten van het concert. Activisten als Shelley en Byron waren vanaf het eerste begin van weerzin vervuld door de schaal van de reactie, en maakten geen onderscheid tussen de despoten van de Heilige Alliantie en Britse staatslieden als Castlereagh. ‘Hier liggen de botten van Castlereagh,’ schreef Byron. ‘Reiziger, stop hier en pis.’

Voor hen, en voor vele anderen net als zij, had het Europees concert zich geen meester van de nieuwe kunst van het internationaal bestuur getoond; integendeel, het was juist een symbool van de problemen – autocratisch leiderschap, oorlogszucht, onbegrip voor de waarde van vrijheid en de kracht van sociale veranderingen – die alleen konden worden opgelost door een werkelijk internationalisme.

1

Onder het teken van het internationale

Het grote vraagstuk van deze tijd is de co-existentie van vele van de leidende rassen of naties, verenigd door dezelfde internationale wetten, religie en beschaving, maar toch als naties onderling verdeeld.

– Francis Lieber, 18671

De kosmische harmonie heeft een lange geschiedenis. Jesaja vertelt ons dat God catastrofale rampspoed zal uitstorten over alle landen ter wereld alvorens Hij ‘een nieuwe hemel en een nieuwe aarde’ zal scheppen, waarin ‘de wolf en het lam [...] tezamen weiden’.2 Het Romeinse rijk streefde ernaar om de hele beschaafde wereld te verenigen onder één rechtsstelsel, terwijl christendom en islam er allebei naar streefden om het universele rijk Gods op aarde te vestigen. Het middeleeuwse pausdom en het Ottomaanse rijk legitimeerden zichzelf in soortgelijke termen. ‘De hemel zelf, de sterren en dit centrum,’ verklaart Odysseus in Shakespeares Troilus en Cressida, ‘slaan acht op rang en meerderheid en plaats.’3

Maar het idee dat de wereldheersers een soort internationaal genootschap vormen, is van recenter datum en kwam op uit onvrede met de middeleeuwse denkbeelden over een universeel rijk. ‘De meesten van ons voelen angst bij de naam Wereldrijk,’ schreef Erasmus. ‘Een verenigd rijk zou het beste zijn als we een vorst konden hebben die geschapen is naar het evenbeeld Gods, maar omdat de mensen zijn wat ze zijn, ligt er meer veiligheid in koninkrijken van bescheiden macht, verenigd in een christelijke bond.’ Machiavelli betoogde dat juist de enorme verscheidenheid aan staten in Europa een aanmoediging vormde voor de burgerdeugd. Uit een dergelijk begin kunnen we de oorsprong ontwaren van een Europees exceptionalisme, dat een deugd maakte van de langzame politieke desintegratie van de christenheid, en dat de grondslag heeft gelegd voor het moderne internationalisme. In de loop van enkele eeuwen was het Europese denken in dit opzicht ingrijpend veranderd. Er werd niet meer gedacht in termen van regels die betrekking hadden op een internationaal genootschap van koningen en prinsen, de idee van een door God aangewezen vorst was verlaten en in plaats daarvan was men zich een wereld gaan voorstellen van verschillende volken, een internationale gemeenschap van gemeenschappen.

Wat, zo vroegen de vroegmoderne politieke theoretici zich bezorgd af, kon de heersers van verschillende staten verenigen, als het niet de vreze Gods was? Het belangrijkste kenmerk van de internationale politiek was en is anarchie – het ontbreken van één enkele autoriteit die in de gemeenschap der naties het soort gehoorzaamheid kon afdwingen dat deze naties zelf van hun onderdanen verwachtten. De pessimistische Thomas Hobbes schetste het ontbreken van een overkoepelende heerser als een bron van eindeloze conflicten, maar anderen keken daar met een grotere gelijkmoedigheid tegenaan. Had de natuur niet haar eigen wetten, zoals Aristoteles en Augustinus hadden onderwezen? In de zestiende en zeventiende eeuw kwam de idee op dat er een Wet der Naties kon worden afgeleid uit het natuurrecht; in de achttiende eeuw kwamen denkers over de vrede aanzetten met plannen voor federaties waarin alle staten lid zouden zijn op voet van gelijkheid en in verdragen vastgelegde rechten zouden respecteren. Intellectuelen uit de tijd van de Verlichting, zoals Montesquieu, Gibbon en Hume zetten de veronderstelde stagnatie van de despotische Aziatische rijken af tegen de vitaliteit van een continent waar vele verschillende staten goederen en ideeën met elkaar uitwisselden, en betoogden vervolgens net als Machiavelli had gedaan, dat de Europese verscheidenheid geen zwakte vormde, maar juist een bron was van kracht. Handel leidde tot vrede, verklaarden ze, en dat gold ook voor het machtsevenwicht dat ontstond ten gevolge van het natuurlijke handelen van rivaliserende heersers. Terwijl eerdere auteurs hadden gemeend dat alleen eenheid dringend vereist was om de onderlinge verdeeldheid van de christenheid te helen, omhelsden de philosophes het bestaan van politieke geschillen en de botsing van concurrerende belangen: vanwege de een of andere kosmische harmonie zou dat allemaal vanzelf wel in goede banen worden geleid. Rivaliteit was gunstig omdat die innovatie bevorderde, de status quo uitdaagde en tot vooruitgang leidde. Het bestaan van naties mocht dan onlosmakelijk verbonden zijn met conflicten, maar door de meeste theoretici van de Verlichting werd dat niet als iets kwalijks beschouwd.4

Critici beschuldigden deze voorstanders van de machtsevenwichtpolitiek ervan dat ze status quo rationaliseerden en de behoefte aan verandering bagatelliseerden. Rousseau dacht wanhopig dat alleen een rigide confederatie het sociaal contract zou kunnen garanderen, en omdat dit vrijwel onvoorstelbaar was op iedere schaal die groter was dan die van de Zwitserse republiek, moest er in Europa wel een tendens naar verdeeldheid heersen. Thomas Paine achtte het continent ‘te dicht bevolkt met koninkrijken om een langdurige vrede te kennen’, en kwam met een vroeg argument voor het anders-zijn van Noord- en Zuid-Amerika, die door hem beschouwd werden als ‘een toevluchtsoord voor de mensheid’ – een wijkplaats voor iedereen die te lijden had onder tirannie en onderdrukking. De Franse Revolutie leidde ertoe dat deze kritiek steeds feller werd. Voor revolutionaire ideologen was het machtsevenwicht van het ancien régime al onherstelbaar in verval geraakt en was het napoleontische Frankrijk eigenlijk de ‘vriend der mensheid’ die Europa een nieuw pad wees.5 Voor de tegenstanders van de revolutie daarentegen dreigde Napoleons Europa zich te ontwikkelen tot een nieuwe versie van de oude, vol weerzin herinnerde ‘universele monarchie’. Zo ontspon zich een woest en veelzijdig debat waaraan door enkelen van de meest vooraanstaande intellectuelen van hun tijd werd deelgenomen: het ging daarbij niet in de eerste plaats om Europa, maar om aard en wezen van de internationale politiek in het algemeen. Via dit debat valt niet alleen het ontstaan te traceren van de idee dat het internationale domein een aparte zone van het politieke leven vormt, met zijn eigen regels, normen en instituties, maar ook het ontstaan van de idee dat deze zone van de politiek in zekere zin te besturen viel, en dan niet door God of de natuur, maar door mensen.

Lang voordat Immanuel Kant in 1795 zijn klassiek geworden verhandeling Zum ewigen Frieden publiceerde, was hij ten aanzien van religieuze kwesties al in botsing gekomen met zijn vorst, de Pruisische koning Friedrich Wilhelm II. Het grootste deel van Kants filosofische geschriften hield dan ook geen rechtstreeks verband met de politiek. Maar toen brak de Franse Revolutie uit, en niet lang daarna werd het koninkrijk Polen, ooit een van de grootste staten van Europa, van de kaart geveegd en opgedeeld door zijn buren. Deze schokkende gebeurtenissen suggereerden dat de natuurrechttheoretici van de achttiende eeuw veel te veel vertrouwen hadden gehad in de vreedzame aard van de Europese beschaving. Tegen deze achtergrond schreef Kant zijn beroemd geworden schets van het pad naar de eeuwige vrede, een tekst die, zij het met tussenpozen, hele generaties denkers over een wereldregering zou beïnvloeden, en die ook tegenwoordig nog invloed heeft.

Aan het einde van de twintigste eeuw werden Kants argumenten in een nieuw kader geplaatst door Amerikaanse politieke theoretici die streefden naar een activistisch buitenlandbeleid dat in naam van de vrede overal ter wereld de democratie zou bevorderen en verbreiden. Maar deze nieuwe Kant van na de Koude Oorlog zag er heel anders uit dan de oorspronkelijke Kant uit de tijd van de Verlichting, die in zijn beroemde geschrift de democratie helemaal niet had geprezen, die niet geloofde dat dergelijke ontwikkelingen geforceerd konden worden door het beleid van staatslieden, en die de wereld zeker niet opdeelde in liberale en niet-liberale staten. Kants eigen zienswijze, diepgeworteld in de klassieke traditie, hield in dat het republieken – niet democratieën – zijn die vrede scheppen, omdat de effectieve scheiding der machten de kwestie is waar het hier werkelijk om gaat. Net als vele andere Verlichtingsrationalisten beschouwde hij democratieën eenvoudigweg als door de meerderheid bestuurde staten, die zonder effectieve scheiding der machten tot despotie kunnen vervallen. De reden waarom republieken vredelievend zijn, zegt Kant, is eenvoudig: als het op vechten aankomt, vertrouwen ze op de eigen burgers en niet op huurlingen. Een democratie die zich verliet op een beroepsleger zou hem niet hoopvol gestemd hebben.

Iets wat al evenzeer indruist tegen onze hedendaagse gevoeligheden is Kants extreem vijandige houding tegenover beoefenaren van het internationaal recht, een houding die werd verklaard door zijn geloof dat die in wezen fungeerden als apologeten van de macht en daarom niets deden om de vrede te bevorderen. Eigenlijk, zo betoogde hij, hinderden ze die vrede zelfs doordat ze het geweld alleen maar tijdelijk iets in de weg legden:

Men zou daaronder dan moeten verstaan, dat aan zo gezinde mensen recht gedaan wordt, wanneer zij elkaar uitputten en aldus de eeuwige vrede in het ruime graf vinden, dat alle gruwelen van het geweld tegelijk met de bedrijvers ervan toedekt. Voor staten in hun onderlinge verhouding kan er volgens de rede slechts een manier zijn, de wetteloze toestand, die slechts oorlog kent, achter zich te laten: dat zij namelijk, evenals individuele mensen hun wilde (wetteloze) vrijheid opgeven, zich in openbare en dwingende wetten schikken en zo een (weliswaar steeds groeiende) volkenstaat (civitas gentium) vormen, die ten slotte alle volken van de aarde zou omvatten. Daar de Staten dit echter in overeenstemming met hun idee van het volkerenrecht helemaal niet willen – derhalve wat in thesi juist is in hypothesi verwerpen* – kan in plaats van de positieve idee van een wereldrepubliek alleen (wanneer niet alles verloren moet gaan) het negatieve surrogaat van een zich steeds uitbreidende statenbond, die de oorlog afweert en weerstaat, gesteld worden. Een dergelijke bond kan de voortdurende neiging vijandelijkheden boven recht te stellen tegenhouden, maar toch het voortdurende oorlogsgevaar niet volledig uitbannen.6

* Noot van de Nederlandse vertalers van dit fragment: ‘De juiste stelling (thesi) dat alleen een uit de verschillende volken gevormde staat de oorlog kan voorkomen, wordt door de staten verworpen, zodra zij veronderstellen (in hypothesi) dat de verwezenlijking ervan in het zicht komt.

Kant betoogt dus dat staten die gebonden zijn aan regels die alleen maar zijn ontworpen om oorlog af te wenden, geen substituut vormen voor een uiteindelijk te bereiken kosmopolitische wereldorde, iets waarvan hij zich voorstelt dat die op geleidelijke en onontkoombare wijze zal ontstaan, doordat staten zich aaneensluiten en andere staten overhalen om zich bij hen aan te sluiten. Hij specificeert geen mechanisme waardoor een dergelijke ontwikkeling zich zou kunnen voordoen; we bevinden ons bij hem nog niet in een tijd die zich op zijn gemak voelde met theoretiseren over het probleem van organisatie. Een dergelijke ontwikkeling zou zich echter zeker niet voordoen door middel van de handel, zoals andere denkers mogelijk achtten, want Kant kende de handel geen civiliserende invloed toe; hij had niet veel respect voor de Europese handelaren en hun invloed op de rest van de wereld, en hij had kritiek op ‘de onrechtvaardigheid, die zij bij hun bezoek aan vreemde landen en volken laten zien. Bezoeken staat voor hen gelijk met veroveren.’7 In wezen geloofde Kant dat het onontkoombaar was dat de beweging in de richting van een ‘wereldrepubliek’ steeds sterker zou worden, en de belangrijkste reden die hij daarvoor aanvoerde, was dat de mensen overal redelijk zijn en in de loop der tijd zullen gaan begrijpen dat iets dergelijks in hun belang is. In zijn verhandeling vinden we dus noch de lofprijzingen over een wereld van democratische volken die werden geuit door president Bush II, noch de lofzangen op de vrijhandel van de toegewijde volgelingen van de globalisering; wat we wél aantreffen is stevige kritiek op het Europese staatssysteem zoals dat aan het einde van de achttiende eeuw bestond, in combinatie met iets wat zich zou ontwikkelen tot een krachtige schets van een pad naar de revolutie dat de mensheid zou kunnen begaan. Daarbij stelde hij de oorzaak van de vrede gelijk aan die van de vrijheid en de rede. Kant was een idealist in de strikte zin des woords, wat wil zeggen dat hij geloofde dat vooruitgang op dit pad afhankelijk was van de verbreiding van ideeën, maar tegelijkertijd was hij een rationalist in zijn vertrouwen dat de mensheid niet alleen over de rede beschikte, maar zich daar uiteindelijk ook door zou laten leiden.

Dergelijke aannamen leken voor andere denkers uit de tijd van de Franse Revolutie al verouderd. Tegenover Kants geloof in de universele rede stelden zij het belang van gevoel en sentiment; in plaats van aan Kants wereldbewustzijn, gaven ze de voorkeur aan de idee van Europese eenheid en de aantrekkingskracht van het patriottisme.

Edmund Burke leverde felle kritiek op de Franse Revolutie vanwege haar ‘gewelddadige inbreuk op de gemeenschap van Europa’, een gemeenschap waarvan de veronderstelde grondvesten volgens hem niet gelegen waren in de rede maar juist in de gevoelens van eerbied die de oude instituties van kerk en monarchie opriepen onder hun trouwe onderdanen en gelovigen. De revolutie was, in zijn woorden, ‘een schisma met het hele universum’; zeden, gewoonten en sentimenten – de essentiële bouwstenen van het maatschappelijk leven – werden stuk voor stuk bedreigd door deze uitbarsting van barbaarse hartstocht. In Burkes handen riep de revolutie daarom niet het oude beeld op dat de Verlichting voor zich had gezien, van een stelsel van voornamelijk op hun eigenbelang gerichte heersers, en van instituties die door als elkaars tegenwicht te fungeren voor een maatschappelijk evenwicht zorgden; in plaats daarvan schetste hij een fictief maar toch overtuigend, geromantiseerd beeld van een gemeenschap van Europeanen die dezelfde gevoelens en hetzelfde wereldbeeld deelden. De jonge Duitse mysticus Novalis werkte dit denkbeeld zelfs nog verder uit, toen hij in 1799 betoogde dat Europa het ethos van een lang vervlogen tijd opnieuw tot leven diende te wekken. Ooit was Europa ‘een vredelievende samenleving’ geweest, waar ‘één gemeenschappelijk belang de meest afgelegen provincies van dit uitgestrekte spirituele rijk met elkaar verenigde’. Wat Novalis betrof, diende Europa zich af te keren van de filosofie en de Verlichting en zijn blik te richten op medeleven, poëzie en de ziel, en op een ‘nauwgezettere kennis der religie’. In mystieke, bloemrijke taal suggereerde hij dat inspanningen om vrede te stichten door middel van het intellect tot mislukken gedoemd zijn. ‘Het is onmogelijk dat wereldlijke machten uit eigen beweging tot een evenwicht komen. Alle vrede is niet meer dan een illusie, niet meer dan een tijdelijke wapenstilstand. Gezien vanuit het standpunt van kabinetten en de mening van het volk, is eenheid niet denkbaar.’ Voor Novalis hebben zowel de revolutionairen als hun tegenstanders ‘grote en noodzakelijke aanspraken die ze naar voren dienen te brengen, gedreven door de geest van de wereld en de menselijkheid’. Alleen het geloof kan hen verzoenen. ‘Waar is dat oude, dierbare geloof in het rijk Gods op aarde, dat geloof dat als enige verlossing kan brengen?’8

Degene die als eerste de term ‘internationaal’ zou gebruiken, de Engelse filosoof Jeremy Bentham, was niet gediend van deze op het verleden gerichte nadruk op het geloof, het christendom en God, wat ook niet verrassend was voor iemand die aan de vooravond van de Terreur door de Franse Nationale Vergadering tot ereburger was uitgeroepen. Hij was geen voorstander van burkeaans conservatisme of contrarevolutionaire sentimentaliteit, en hij was er al helemaal de man niet naar om de problemen van de wereld terug te brengen tot een kwestie van de Europese eenheid. Terwijl hij de ommezwaai maakte van steun aan de revolutie in haar beginfase tot felle kritiek op de revolutionaire excessen, formuleerde hij zijn tegelijkertijd radicale en antirevolutionaire filosofie van het gerationaliseerde staatsbestel, die in de daaropvolgende decennia zo buitengewoon invloedrijk zou worden.9 Bentham pleitte voor de primaire rol van de materie en de rede, en voor de reductie van filosofie en metafysica tot kwesties van sensatie en kwantificatie. Zijn streven was er vooral op gericht om de wet van een nieuwe en krachtige grondslag te voorzien, door die te beschouwen als de essentiële grondslag van het bestuur.

Toen Bentham het bijvoeglijk naamwoord ‘internationaal’ bedacht, deed hij dat vanwege het ongemak dat hij voelde bij de ideeën van een van zijn leraren uit Oxford, de formidabele Britse jurist William Blackstone, wiens Commentaries on the Laws of England een standaardwerk werd dat het Engelse gewoonterecht ‘op zijn minst een vernis van respectabiliteit’ verschafte.10 Bentham had maar weinig geduld met het gewoonterecht, dat hij beschouwde als een onsystematische warboel. In een ongepubliceerd manuscript dat hij schreef rond 1775, bekritiseerde hij Blackstone omdat die veel te gemakkelijk praatte over ‘de wet der naties’, alsof het voor de hand lag waar die vandaan kwam. Was het niet ‘onze oude vriend het natuurrecht’, dat Bentham – net als Kant – als weinig beter beschouwde dan wetteloosheid? Of bestond ‘de wet der naties’ uit de bestaande verdragen en diplomatieke overeenkomsten, die vaak al evenmin wetten waren? Benthams intellectuele onvrede dreef hem ertoe om de lezers van zijn invloedrijke Introduction to the Principles of Morals and Legislation voor de eerste keer te laten kennismaken met het denkbeeld van ‘het internationale’.

Hier werd juridisch denken samengevoegd met filosofie in een nieuwe theorie van het bestuur. Omdat hij van mening was dat de rationalisatie van Engelands hopeloos wanordelijke bestuur diende te beginnen met het opschonen van de wetten, en dat dat het noodzakelijk maakte om de wetgeving van strikte en nauwgezette filosofische grondslagen te voorzien, begint Bentham de Introduction met het beroemde nutsbeginsel. De mens wordt gedreven door pijn en plezier, en streeft naar maximalisering van het laatste en minimalisering van het eerste. Zowel nut als plezier is niet alleen kwantificeerbaar voor het individu, maar ook – en voor de beleidsmaker is dat het belangrijkste – voor het collectief. Vervolgens geeft Bentham een indeling van de verschillende soorten wetgeving waarmee beleidsmakers zich geconfronteerd zien, want voor Bentham zijn er maar twee vormen van bestuur, de wetgevende en de uitvoerende macht. Van deze twee is de laatste voor de filosoof het meest van belang, omdat de wetgevende macht zich bezighoudt met kwesties van permanente aard, terwijl de uitvoerende macht zich louter en alleen op het voorlopige richt.

Terwijl hij de categorieën van de wet bespreekt, komt Bentham met een nieuw onderscheid, namelijk het onderscheid tussen ‘binnenlandse’ en ‘internationale’ jurisprudentie. Omdat hij onmiddellijk onderkent dat sommige lezers zouden kunnen worden afgestoten door dit nieuwe woord, schrijft hij in een voetnoot:

Het valt niet te loochenen dat het woord internationaal nieuw is: al wordt er gehoopt dat het voldoende analoog is aan bestaande woorden om begrijpelijk te zijn. Het is erop berekend om op betekenisvollere wijze te verwijzen naar die tak van de wet die over het algemeen de law of nations wordt genoemd: een uitdrukking die zo weinig kenmerkend is dat ze als de macht der gewoonte niet anders zou voorschrijven, juist zou worden opgevat als een verwijzing naar de binnenlandse jurisprudentie.11

In zijn oorspronkelijke context heeft Bentham de nieuwe term vermoedelijk alleen maar gebruikt om een duidelijk onderscheid te maken tussen twee technische aangelegenheden die naar zijn idee in de oude term law of nations met elkaar vermengd waren geraakt, namelijk onderscheid tussen het recht binnen een staat en het recht tussen staten, en het onderscheid tussen rechtszaken die betrekking hadden op individuen – bijvoorbeeld een rechtszaak over een contract – en rechtszaken die betrekking hadden op de soevereine heersers van staten. Hij liet bij deze gelegenheid de vraag open of ‘wederkerige transacties tussen soevereine heersers als zodanig’ – met andere woorden, het internationale recht – eigenlijk werkelijk als een vorm van recht beschouwd konden worden. Zijn volgeling John Austin was wellicht de meest bekende exponent van de idee dat het internationaal recht niet meer is dan vrome bedoelingen die worden gebruikt om de rauwe werkelijkheid te verhullen. Bentham zelf was het daar niet mee eens en volgde zijn utilitaristische argumentatie tot aan de logische conclusie: ‘Het doel dat een belangeloze wetgever zich zou stellen ten aanzien van het internationaal recht zou [...] het grootste geluk voor alle landen samen zijn.’ De juiste mensen zouden dus in staat zijn om een geheel nieuw stelsel van wetten op te stellen voor iedereen ter wereld. ‘Als een wereldburger,’ schreef hij, ‘een universeel internationaal wetboek zou moeten schrijven, wat zou hij zich dan ten doel stellen? Dat zou het gemeenschappelijke en gelijke nut van alle landen zijn; dat zou zijn inclinatie zijn, en ook zijn plicht.’ Daarvoor was echter een soort van kosmische rekenkunde vereist, die een internationaal denkende sociale wetenschapper in principe in staat zou stellen om de noodzakelijke sommetjes op wereldschaal te maken en daarbij rekening te houden met culturele, geografische, meteorologische en andere variabelen.

Een dergelijk rechtsstelsel zou niet de apologie voor de macht zijn waaraan Kant zo’n hekel had, maar de noodzakelijke grondslag voor een universele vrede. De idee van een internationaal wetboek bracht Bentham ertoe om te stellen dat er behoefte was aan een internationale rechtbank die in staat zou zijn om recht te spreken tussen landen die het ergens niet over eens waren (De schets daarvoor staat in zijn Plan for an Universal and Perpetual Peace). Zoals altijd vermengde Bentham het ronduit onwaarschijnlijke en het praktische: hij zag codificatie (een ander succesvol woord dat door hem is bedacht) als een stapsteen op de weg naar de wereldvrede door middel van het internationaal recht. Het idee sloeg aan, en het perfectioneren van wetten van allerlei aard zou zich naarmate de eeuw vorderde ontwikkelen tot een van de belangrijkste tendensen in het internationalistische denken.12

Tegen de tijd dat Bentham een nieuwe editie van zijn klassieke werk publiceerde, bijna veertig jaar na het eerste verschijnen daarvan, smaakte hij de grote voldoening dat zijn neologisme een onderdeel van het gewone taalgebruik was geworden. ‘Wat het woord internationaal betreft,’ schreef hij in 1823, ‘vanuit dit werk heeft het wortel geschoten in de taal. Zie de kranten en wetenschappelijke tijdschriften.’ Benthamieten waren druk in de weer om belangstelling te wekken voor de ideeën van de meester: ze waren druk bezig met plannen om het pas onafhankelijk geworden Griekenland en Egypte te moderniseren, en in sommige Zuid-Amerikaanse landen werd de strijd tussen Benthams aanhangers en hun opponenten het belangrijkste strijdtoneel voor allerlei grotere constitutionele en onderwijsgerichte debatten. Halverwege de negentiende eeuw was ‘internationaal’ een isme geworden, een radicaal project dat nauw verbonden was aan de opkomst van de geschoolde beroepen en de burgerij, handel en industrie, en aan de ideologische expressie daarvan in de vorm van een machtige nieuwe sociale filosofie die was ontstaan gedurende de postnapoleontische restauratie.

Het teken van het internationale stond dus in een nauwe maar ongemakkelijke relatie met het verschijnsel van een steeds bredere politieke vertegenwoordiging en haar nederige hulpje, de kracht van de publieke opinie. In het jaar waarin het Congres van Wenen bijeenkwam, nam de Abbé de Pradt, een opmerkelijke politieke kameleon, openlijk afstand van zijn keizer, door hem te beschrijven als degene die Europa had bezaaid met ‘ruïnes en monumenten’; hij deed een oproep aan de overwinnaars om de ‘militaire geest’ uit te roeien en Europa terug te loodsen naar zijn ‘civiele staat’. Hij ging verder door te verklaren dat dit zou vereisen dat de overwinnaars de ‘opkomst van een nieuwe macht’ erkenden, ‘die opinie wordt genoemd’, en dat ze daarmee ook de beschaving zelf zouden erkennen. De beschaving – die ‘godheid’, in de woorden van Pradt – was ontstaan om despoten hun legitimiteit te ontnemen, en daarmee zin te geven aan de idee van de mensheid, en het was de beschaving die de oorlog in diskrediet had gebracht. De beschaving viel niet te scheiden van de nieuwe politiek: ‘Nationaliteit, waarheid, publiciteit – ziehier de drie banieren waaronder de wereld van de toekomst zal marcheren. [...] Het volk heeft kennis verworven van zijn rechten en waardigheid.’ De dictator die van zijn macht wordt beroofd door de kracht van de publieke opinie: dit is het begin van een trope met een zeer veelbelovende toekomst.13

Dominique-Georges-Frédéric Dufour de Pradt – ooit een vurig monarchist in de revolutionaire Staten-Generaal, bisschop van Poitiers, Napoleons verbindingsman met het Vaticaan, en ten slotte de Franse ambassadeur in Warschau – was misschien niet de eerst aangewezene voor het brengen van deze blijde boodschap. Maar toch was hij zeer goed afgestemd op de Europese stemming (zijn politieke carrière bereikte zijn hoogtepunt met zijn verkiezing als liberale afgevaardigde in het Frankrijk van de restauratie), en de idee van de macht van de publieke opinie won niet alleen terrein als kritiek op het napoleontische despotisme, maar ook als kritiek op het zegevierende Europees concert met zijn ingebakken conservatisme. De grootmachten hadden nog een poging kunnen doen om door middel van hun congressen barrières op te werpen tegen ‘de stortvloed van wat “nieuwe ideeën” worden genoemd’, schreef de Literary Gazette in 1823, maar de grote macht van de publieke opinie was de beste garantie voor de mislukking van die poging. Politieke theoretici begroetten het principe van ‘associatie’ als de drijvende kracht achter de moderniteit, en juist de conferenties en congressen die door de Europese vorsten tot een mechanisme voor het regelen van de zaken van het continent waren gemaakt, werden door hun tegenstanders omgevormd tot een forum voor open, democratische politiek. Het duurde niet lang voordat het leek alsof de meest ongepaste types vergaderingen hielden en verenigingen vormden. Zo tegen 1848 hadden de Europese vorsten toen ze zich geconfronteerd zagen met de dreiging die gevormd werd door ‘het volk’ hun macht over deze vorm van beleid maken opgegeven. In de woorden van Friedrich August II van Saksen, in een brief aan de koning van Pruisen: ‘Er bestaan al geruime tijd bezwaren tegen congressen van prinsen. Het volk zou een dergelijke bijeenkomst gemakkelijk kunnen gispen als een samenzwering.’14 Metternichs samenzweringstheorieën waren daarmee op hun kop gezet: nu waren het de vorsten die bang waren om aan de kaak gesteld te worden, en een onbeheersbare pers beschikte nu over de macht om de politiek ingrijpend te beïnvloeden. Het internationalisme, in zijn moderne zin als een beweging gericht op samenwerking tussen landen en hun volken, verschoof van het domein van de marginale ideeën naar de hoofdstroom, terwijl de monarchie zelf zich verplicht zag om zich aan te passen aan een tijdperk van grote massa’s kiesgerechtigden en parlementaire macht.

Een opmerkelijke roman die twee jaar na Benthams dood in Parijs werd uitgegeven, vlak nadat het eerste stoomschip de Atlantische Oceaan overstak, toonde aan hoezeer het internationalisme (en Bentham) greep hadden gekregen op de Europese verbeelding. Félix Bodins Le roman de l’avenir (1834) vormde een nieuw begin in een al ongelooflijk populair genre.15 De handeling vindt plaats op een niet nader gespecificeerd punt in de twintigste eeuw, en springt heen en weer tussen Noord-Afrika – de Fransen annexeerden Algerije in het jaar dat het boek verscheen – en de stad Centropolis in de Centraal-Amerikaanse republiek Benthamia, waar het jaarlijks debat van het Universele Wereldcongres plaatsvindt. Dit voortdurend verhuizende wereldparlement (in sommige jaren komt het bijeen in de lucht, in andere jaren op volle zee) verenigt allerlei verschillende soorten naties en staten, en brengt daarmee ‘de grootste en doorluchtigste intellectuelen, industriëlen en politici ter wereld’ bijeen.

Bodin vulde zijn werk met de krullen en tierlantijnen van het futuristische genre: vliegmachines spelen een prominente rol, en het boek bevat provocerende voorspellingen over de grotere rol van vrouwen in de politiek, de val van het Russische en Ottomaanse rijk, de opkomst van een Nieuw Babylonisch Rijk en een Koninkrijk der Joden. Maar zijn werkelijke innovatie ligt in zijn poging om een bepaald beeld van de triomf van een representatieve regering op mondiaal niveau te schetsen. In deze zin is Bodin een ware volgeling van Bentham en probeert hij – zoals de auteur expliciet verklaart – een verhaal te gebruiken om de verbeelding te beïnvloeden en daarmee ‘de vooruitgang der mensheid’ veel effectiever te versnellen dan ‘de prachtigste demonstraties van theoretische stelsels’ dat kunnen.

Hoe ver het intellectuele leven was gekomen sinds de Verlichting is evident als we dit werk vergelijken met een eerdere utopische klassieker, L’an 2440 (1771) van de Franse dramaturg Louis-Sébastien Mercier. In Merciers droom of fabel wordt de vrede bereikt door de afschaffing van legers, slavernij, priesters en belastingen, maar het verhaal is gesitueerd in Parijs en in wezen voltrekt de handeling zich binnen het kader van een verlichte monarchie en een geïdealiseerde stadstaat. Het politieke probleem – en de politieke droom – van het internationalisme als zodanig bestaat voor Mercier niet zoals dat voor Bodin bestaat. Met andere woorden, ergens tussen de jaren 1770 en de jaren 1830, tegen de achtergrond van de Franse Revolutie en het Europees concert, was het mogelijk geworden om zich een voorstelling te maken van een alternatieve internationale politiek, een politiek die de diversiteit van volken, geloofsovertuigingen en regeringsvormen erkende en liet zien hoe die met elkaar verzoend konden worden onder het banier van de beschaving.16 Dit was nieuw. En het hield verband met iets breders, want Bodins werk suggereert dat we het internationalisme dienen te bezien in de context van de razende honger van een snel veranderende samenleving naar ideeën over de toekomst in het algemeen.

‘Laten we op de toekomst rekenen!’ schreef de Franse geleerde François Arago in 1839 dringend, nog geen tien jaar voordat hij een belangrijke rol zou spelen in de revolutionaire beweging van 1848. Historici die zich bezighouden met de Europese expansie overzee zijn de afgelopen jaren gaan betogen dat wat ooit werd afgeschreven als de mentaliteit van overspannen verwachtingen en diepe teleurstellingen die zo kenmerkend was voor de koloniale frontier, serieuzer genomen dient te worden en beter gezien kan worden als een soort wedden op de toekomst, dat in de negentiende eeuw plotseling opkwam in reactie op een wereld die steeds kleiner leek te worden in tijd en ruimte, en waarin de veranderingen zich in steeds hoger tempo leken te voltrekken. Dit ‘toekomstdenken’ vormde de drijvende kracht achter zowel het kapitalisme als het kolonialisme. Het kwam tot uiting in koortsachtige landroof en speculatie, overleefde de onontkoombare krachs, mislukkingen en teleurstellingen, en vond zijn bevestiging in snelgroeiende steden, nieuwe transcontinentale communicatie-infrastructuren en een hele reeks technologische wonderen. Dergelijke toekomstdromen brachten honderdduizenden Europeanen naar verre oorden, niet alleen naar Texas en Californië, maar ook naar Zuid-Afrika, Australië en de Alto Chaco.17

Dit tijdperk van versnelde migratie smeedde een cultuur die steeds ontvankelijker werd voor de idee van de wereld als eenheid, en schiep een publiek met een enorme en groeiende dorst naar kennis over transcontinentale reizen. Het was ook in deze tijd dat de geografie opkwam – overvloedig gefinancierd door de staat – als een wetenschap met een januskop: aan de ene hand was ze onmisbaar voor het werk van de inlichtingendiensten en bij veroveringscampagnes, aan de andere kant droomde juist deze wetenschap van universele harmonie. Dit was het tijdperk van de grote universele geografieën, van enorm goed verkopende geïllustreerde periodieken als het Franse Le tour du monde, en van verenigingen als de National Geographic Society. De Internationale Associatie voor Geodesie werd opgericht om te helpen bij het accuraat in kaart brengen van de wereld, en haar wetenschappelijke missies – samen met ontelbare andere publiek en particulier gefinancierde expedities – transformeerden het beeld van onze planeet. De wetenschappelijke geografie kon prat gaan op wereldbekende denkers, van Halford Mackinder, de grondlegger van de twintigste-eeuwse discipline van de geopolitiek, en de Duitser Friedrich Ratzel, met zijn prachtig geïllustreerde, in drie delen uitgegeven History of Mankind, tot aan grote anarchistische universalisten als Élisée Reclus en Pjotr Kropotkin, mannen van links voor wie het nationalisme een geografische vergissing was en de geografie een gelegenheid bood om de verschillende stammen van de mensheid te laten zien wat ze gemeen hadden. Grote landkaarten aan de muren van klaslokalen, wereldbollen in de huizen van de gegoede middenklasse, kranten die verslag deden van het lot van missionarissen en officieren in het hart van Afrika... allemaal droegen ze bij aan de bereidheid die aan het einde van de negentiende eeuw ontstond om in mondiale termen te denken over een politiek van de toekomst. Tegen de achtergrond van de ‘Wedloop om Afrika’ stelden journalisten blauwdrukken op voor een Groter Brittannië, waarin het imperium tot één ongedeeld politiek lichaam zou versmelten, en werkten ze aan plannen voor een Universele Federatie om het proces van politieke eenwording nog verder uit te breiden.18

De wetenschap was een krachtige drijfveer van deze ontwikkelingen.19 In een rede voor het nieuwe Institute of Electrical Engineers in 1889 heette de Britse premier Salisbury de telegraaf welkom, omdat die, in zijn woorden, ‘de gehele mensheid op een grote vlakte verzameld heeft, waar iedereen alles kan zien wat er gedaan wordt, alles kan horen wat er gezegd wordt en kan oordelen over elk beleid dat wordt uitgevoerd, en dat alles op hetzelfde moment dat deze gebeurtenissen plaatsvinden’.20 Dit bewustzijn van de wereld als één geheel waarvan de verschillende delen op allerlei manieren met elkaar verbonden waren, valt niet te scheiden van de uitwerking van de stoomschepen, de spoorwegen, de telegraaf, de luchtvaart en het gevoel om in een tijdperk van technologische vooruitgang te leven dat zijn weerga in de geschiedenis niet kende. Jules Verne zou zich ontwikkelen tot een meester van de voyage fantastique, waarin mensen rondreisden in machines – of het nou een onderzeeboot was of een ballon (in dit genre veruit het meest geliefde vervoermiddel ) – die grote afstanden een stuk kleiner maakten en daarmee lieten zien hoe groot het potentieel was van de wetenschap om de beschaving een ander aanzien te geven en allerlei perspectieven te veranderen. Zoals wel bleek uit het werk van Verne, vormde wetenschap gekoppeld aan een goed verhaal een immens populaire manier om internationalistische dromen van de eenwording der mensheid te verwoorden.

Toekomstromans waren daarom veel meer dan een schuimlaagje op de diepere sociaaleconomische vloedgolf aan veranderingen – integendeel. H.G. Wells beklaagde zich dan ook over de neiging van critici om zijn geschriften af te doen als ‘pseudowetenschappelijke fantasieën’: zijn geschriften belichaamden een ‘nieuw stelsel van ideeën’ en deden dat net zo goed als welk ander genre dan ook, en misschien wel beter. De belangrijkste van die ideeën was het geloof dat een voldoende gerichte en deskundige aandacht voor de toekomst de mens in staat zou kunnen stellen om zich te ontdoen van de vastgeroeste ideeën en sjibbolets uit het verleden. ‘Laat ons rustig sterven in de vereniging der mensheid en de religie van de toekomst,’ schreef de Franse filosoof Ernest Renan in 1890. Een paar jaar later zou de Franse socioloog Gabriel Tarde een omgekeerd determinisme voorstellen, dat gebeurtenissen beschouwde als voortkomend uit de toekomst in plaats van veroorzaakt door het verleden. In Fragment d’histoire future (1896)21 stelde deze socioloog een eigen scenario op voor een wereldfederatie.

Uit de inmiddels enorme en steeds groeiende futuristische literatuur rees aan het eind van de negentiende eeuw een bonte caleidoscoop op van de meest uiteenlopende internationalistische voorspellingen, waarvan een groot deel zich bezighield met fantasieën over een dreigende oorlog in Europa en de rest van de wereld. Terwijl het Europees concert uiteenviel in onderling wedijverende bondgenootschappen, verhoogden regeringen de belastingen om grotere legers van dienstplichtigen te kunnen financieren, die bewapend waren met steeds destructievere technologieën. De verbeelding hield gelijke tred met dit alles, en in allerlei romans en verhalen werd de internationale politiek van de toekomst veel gedetailleerder uitgewerkt dan ooit tevoren.

Een van de beste voorbeelden van het genre wordt geleverd door de Engelsman George Griffith, een populaire journalist die naar het socialisme neigde en door wie de jonge H.G. Wells sterk was beïnvloed. De nauwe verwevenheid van fictie en technologie bleek wel uit de loopbaan van zijn zoon, Alan Griffith, de ontwerper van de Rolls-Royce-straalmotor met axiaalcompressor. Griffith zelf vestigde niet alleen het record voor een reis om de wereld, maar was ook de auteur van Angel of the Revolution (1892), een sensationeel verhaal dat werd geschreven toen de wereldwijde obsessie met anarchistisch terrorisme op haar hoogtepunt verkeerde. In dit verhaal is de Broederschap der Vrijheid een terroristische groepering die wordt geleid door een oude Russische jood en zijn beeldschone dochter Natasja. Nadat de Europese staten zichzelf te gronde hebben gericht in een oorlog tussen de twee grote allianties, nemen de terroristen het over. Ze ontlenen hun macht aan de luchtvaarttechnologie waarover ze beschikken (de jonge uitvinder daarvan wordt verliefd op Natasja). Geholpen door een enorme opstand in Amerika, die in Washington een hun welgezinde regering aan de macht brengt, veroveren ze de hele wereld met luchtschepen die over een verwoestende kracht beschikken. (Ze hebben de Britten dan al weten over te halen om zich net als de Amerikanen bij hen aan te sluiten.) Luchtschepen, anarchisten, Amerikanen en weldoende Britten: het is de klassieke synthese van de belangrijkste beelden uit het internationalistische gedachtegoed zoals gezien vanuit de Londense voorstad aan het einde van de negentiende eeuw.

Wat in een dergelijk wereldbeeld nog resteerde van het Europees concert, wordt onthuld in de fantastische climax van de roman, een beschrijving van een diplomatieke conferentie onder leiding van de anarchisten die in Londen wordt gehouden om een allesverwoestende oorlog te voorkomen. Terwijl de revolutionaire held Tremayne tegenover de verslagen en vernederde Europese vorsten de vredesvoorwaarden van de broederschap opsomt – universele ontwapening, herverdeling van land, een internationale politiemacht – staat de Duitse keizer woedend op:

‘Uit wat we hier te horen hebben gekregen, maak ik op dat de Federatie van Angelsaksische Volkeren meent de wereld veroverd te hebben, en ervan uitgaat dat ze zich daarom in een positie bevindt om alle volkeren der aarde haar voorwaarden dwingend op te leggen. Is deze veronderstelling van mij terecht?’

Tremayne knikte zwijgend, en de keizer vervolgde:

‘Maar dit komt neer op de vernietiging van de vrijheden van alle volkeren die niet tot het Angelsaksische ras behoren. Ik kan onmogelijk geloven dat mannen die hun vrijheid hebben gewonnen op het slagveld er ooit in zullen toestemmen om zich te onderwerpen aan een dergelijk despotisme. Wat als ze dat weigeren?’

Tremayne stond onmiddellijk op. Hij draaide zich om en keek de keizer met opgetrokken wenkbrauwen aan. Er lag een dreigende glans in zijn ogen...

‘Uwe Majesteit van Duitsland mag het despotisme noemen als u dat wilt, maar vergeet u niet dat dit een despotisme van de vrede is en niet van de oorlog, en dat het alleen diegenen zal raken die de vrede willen verbreken en het zwaard willen opnemen tegen hun medeschepselen. [...]

U betreurt het verlies van het recht en de macht om het zwaard op te nemen tegen elkaar. Nou, neemt u dat recht dan voor de laatste keer terug! Zeg hier en nu dat u de suprematie van de federatieraad niet erkent, en aanvaard de consequenties! [...]’

Deze genadeloze woorden, zo zwanger van betekenis, brachten de keizer onmiddellijk weer bij zinnen. Hij herinnerde zich dat zijn leger vernietigd was en zijn schatkist leeg, dat zijn sterkste forten ontmanteld waren en de mannen van zijn land gedecimeerd. Zijn lippen werden wit en hij liet zich terugzakken in zijn stoel, sloeg zijn handen voor zijn gezicht en begon luid te snikken. En zo eindigde het laatste en enige protest van de geest van het militarisme tegen het nieuwe despotisme van de vrede. 22

Griffiths visioen van een wereld die tot vrede gedwongen werd door revolutionairen was een droom die anderen nachtmerries bezorgde. Per slot van rekening riep hij een beeld op van de ultieme nederlaag van de door het concert en de Heilige Alliantie gevestigde Europese orde. In deze droom, of nachtmerrie, werden keizers afgezet en triomfeerden anarchisten, terroristen en joden. Voor conservatieven leek Griffiths ‘vredesdespotisme’ minder op een utopie dan op een nieuwe vorm van internationale dictatuur die strenger was en een bredere reikwijdte kende dan ooit tevoren.

Vanwege de schurkenrol die het tsaristische Rusland in Griffiths verhaal toebedeeld had gekregen, was het wel toepasselijk dat het meest veelzeggende verhaal dat als tegenwicht daartegen fungeerde opdook uit de diepste diepten van de tsaristische geheime politie, de Ochrana. We krijgen niet vaak de gelegenheid om deelgenoot te worden van de fantasieën van contrarevolutionaire politiemensen, maar de Protocollen van de Wijzen van Zion biedt ons zo’n inkijkje. In dit pamflet, dat geschreven is binnen enkele jaren na de publicatie van Griffiths Angel of the Revolution, in een tijd waarin de Ochrana overal in Europa verwikkeld was in een smerige oorlog tegen het anarchistische terrorisme, wordt beschreven hoe de wijzen van Zion zich een dag voorstellen waarop niet-joden ‘zich ten slotte gedwongen [zullen] gevoelen om ons om een internationale regering te verzoeken, die – zonder gebruik van geweld – in staat zal zijn alle regeringen van de wereld op te slokken en een opperste regering te vormen. In de plaats van de tegenwoordige regeringen zullen wij iets geweldigs neerzetten, dat zich de administrateur van de opperste regering zal noemen. Zijn handen zullen zich naar alle kanten als tangen uitstrekken en het zal zo’n kolossale instelling zijn, dat alle volken zich aan haar moeten onderwerpen.’

Deze opperste regering zal regeren, zo vertellen de Protocollen ons, door de mensen ervan te overtuigen dat ze hen beschermt en op hen past; vooraf geplande terreurdaden zullen de heersers van de opperste regering de kans geven om in te grijpen en zo te laten zien dat ze in staat zijn de orde te bewaren. (Hier vormde fictie een afspiegeling van de werkelijkheid: de Ochrana pleegde zelf bomaanslagen om zo het publiek de stuipen op het lijf te jagen.) En vervolgens zullen economen uitleggen waarom het bestuur van de opperste regering noodzakelijk is. De enige kans op oppositie komt van de restanten van trouwe monarchisten en de blinde hartstochten van het nationalistische gepeupel, maar het gevaar is dat beiden geneutraliseerd zullen worden.23

De Protocollen van de wijzen van Zion is een buitengewoon document, waarin elke ontwikkeling die door negentiende-eeuwse liberalen was begroet als een teken van vooruitgang – van het constitutionalisme, de pers en het steeds bredere kiesrecht tot de ontwikkeling van de internationale arbitrage – aan de kaak wordt gesteld als onderdeel van een duivels complot dat erop gericht is om door middel van een staatsgreep een werelddictatuur te vestigen met ‘een koning over de gehele aarde, die ons zal verenigen en de oorzaken van onze onenigheid – grenzen, nationaliteiten, religies, staatsschulden – zal uitroeien’. Hier zien we hoe de triomf van het internationalisme – op het politieke programma van het internationalisme wordt vrij uitgebreid ingegaan – niet wordt weergegeven als een utopie maar als een eindeloze tirannie. Het is de ultieme intellectuele erkenning: aan het einde van de negentiende eeuw stond zelfs het denken van de tegenstanders van het radicale internationalisme in het teken van het internationale.

2

Broederschap

Ik zie de grenzen van de oude aristocratie vernietigd.

Ik zie monumenten van de Europese vorsten gesloopt.

Ik zie op deze dag dat het volk zijn eigen monumenten begint op te richten (alle andere maken plaats daarvoor;)

..........................................................................................................

Vormen alle naties nu een gemeenschap? Zal de wereldbol maar één hart hebben?

Vormt de mensheid zich nu en masse? want zie! tirannen trillen, kronen vervagen.

De aarde, rusteloos, staat voor een nieuwe tijd.

– Walt Whitman, ‘Years of the Modern’

De vredesbeweging

In de eerste helft van de negentiende eeuw waren nergens vuriger internationalisten te vinden dan onder de meer protestants gerichte anglicanen die wel worden aangeduid als ‘evangelische christenen’. ‘Is het mogelijk,’ schreef een vredesactivist, ‘dat iedere christen, van welke sekte dan ook, die gelooft dat het Nieuwe Testament iets méér is dan een fabel, ook maar voor één ogenblik kan betwijfelen dat er een tijd zal komen waarop alle koninkrijken der aarde de vrede zullen kennen?’1

Napoleons nederlaag viel samen met een heropleving van evangelische verwachtingen, en christelijke groeperingen aan weerszijden van de Atlantische Oceaan zagen in de spectaculaire maatschappelijke en technologische veranderingen die zich overal om hen heen voltrokken tekenen die erop wezen dat het duizendjarig vrederijk nu elk ogenblik kon aanbreken.

Ze maakten gebruik van de groeiende Europese macht overzee om hun eigen versie van de Europese beschavingsmissie uit te dragen; ze openden scholen, drukten en verspreidden bijbels en voerden campagne tegen de kwaden van drank en slavernij, waarbij ze al in een vroeg stadium een overwinning boekten doordat ze erin slaagden om de slavenhandel veroordeeld te krijgen in het Verdrag van Parijs van 1815.2

De belangrijkste goede zaak waarvoor ze zich inzetten, was echter de strijd voor de vrede. Britse ‘dissenters’ en evangelische christenen die ontsteld waren door de zware tol die binnenlandse repressie en oorlogvoering op het continent de afgelopen twintig jaar hadden geëist, richtten in 1816 een genootschap op, de Society for the Promotion of Permanent and Universal Peace, die aankondigde dat ze ‘[zich] principieel tegen oorlog [keerde], onder welk voorwendsel dan ook’. Rond deze tijd werd eveneens een American Peace Society gevormd, en onder deze nationale organisaties ontstond overal in Engeland en de Verenigde Staten een buitengewoon netwerk van kleine lokale verenigingen die ijverden voor de vrede. Of deze verenigingen zich nu richtten op het bekritiseren van de bevoorrechte klasse of zich juist daarbij wilden aansluiten, de pacifisten vormden hoe dan ook een opvallende nieuwe stem in de politiek. Ze waren een van de vroegste voorbeelden van wat tijdgenoten ‘associatiomanie’ noemden – de geest die Tocqueville in Amerika had aangetroffen en die door hem was toegeschreven aan de aard van de democratische samenleving – en brachten een scherp besef van de nieuwe macht van de publieke opinie met zich mee, ‘de macht die op de lange duur de wereld regeert’. Hun drukpersen leverden elk jaar tientallen traktaten af, en alleen al in het eerste jaar van het bestaan van de Londense Peace Society werden daarvan duizenden exemplaren verspreid. Deze fervente en hartstochtelijke dromers schetsten ‘beelden van tronen en glorie, overwinningen en gelukzaligheden die gewonnen zullen worden door de Kerk als haar nu onzichtbare Heer in eigen persoon zal neerdalen om Zijn legers voor te gaan in de strijd’. De vrede werd het geloof van actievoerders die kritisch stonden tegenover diegenen ‘die ijdel zitten te wachten op de tijd Gods’. Ze geloofden dat ze al grote veranderingen ‘in de geesten van grote hoeveelheden mensen’ hadden teweeggebracht en dat de ‘geest van de oorlog daarmee verdreven’ werd.3

Het duurde enige tijd voordat deze actievoerders internationale vergaderingen gingen beleggen, maar toen ze daarmee begonnen, hadden ze een voortrekkersrol en kregen ze snel navolging. De Anti-Slavery Convention die in 1840 in Londen werd gehouden, was de eerste van niet minder dan tien internationale conferenties die in datzelfde jaar plaatsvonden. Drie jaar later, in 1843, was er een flink aantal Amerikanen aanwezig bij de General Peace Convention die bijeenkwam boven de ‘Freemasons Arms’ in Londen. Het was een teken van de steeds nauwere banden waarmee Amerikaanse en Britse pacifisten onderling verbonden waren. De organisatoren verklaarden dat de Anglo-Amerikaanse samenwerking door God was opgedragen ‘om Zijn grote liefdewerk te doen voor de familie der mensheid en het licht van de beschaving en het christendom te verspreiden over alle woonsteden van de mens’.4 Wat plaats van samenkomst, stijl en temperament betrof, waren hun activiteiten vrijwel recht tegenovergesteld aan die van de staatslieden van het concert, en deze actievoerders waren dan ook diep ambivalent in hun houding ten opzichte van het wereldlijke gezag in het algemeen. In hun Address to the Civilised Governments of the World drongen ze er bij de Europese heersers op aan om oorlog principieel af te zweren. Ze stonden argwanend ten opzichte van politieke elites, ook al probeerden ze die te beïnvloeden, en stelden voor om een ‘Centraal Comité van Waakzaamheid voor de Vrede van Alle Naties’ op te richten, dat de publieke opinie zou inzetten tegen staatslieden die hun toevlucht dreigden te nemen tot oorlogvoering.5

De ‘geleerde smid’ Elihu Burritt, een autodidact en journalist uit Massachusetts die de ongeloofwaardige bewering deed dat hij vijftig talen sprak, was een van de voormannen van deze beweging. Burritt was een voorstander van wat hij ‘volksdiplomatie’ noemde, om onderscheid te maken met het aristocratische elitisme van de diplomaten. Hij maakte gebruik van zijn eigen krant, de Christian Citizen, om het volkspacifisme te prediken en tijdens de World Temperance Convention (‘Wereldbijeenkomst van Geheelonthouders’) in augustus 1846 zorgde hij ervoor dat de idee van een ‘Liga van Universele Broederschap’ veel publiciteit kreeg. Metternichs interventies overal in Europa waren dan ook koren op zijn molen, en hij vond snel bondgenoten, zowel onder de quakers als onder de voorstanders van de vrijhandel. Binnen een jaar had hij dertigduizend handtekeningen verzameld, en hij droomde ervan om zijn beweging te verbreiden over Europa en de Verenigde Staten. Wat Burritt betrof, was het aan de arbeiders om zich gezamenlijk te organiseren, want als zij zouden weigeren om elkaar te bestrijden, zouden de oorlogvoerende klassen niet langer oorlog kunnen voeren. Marx zou dit idee van hem overnemen en de uitgangspunten ervan verwerken in zijn kritiek op het kapitaal en de industrialisatie. Doordat de beweging steeds meer steun vond in de middenklasse werd ze steeds respectabeler. Haar beste tijd beleefde ze in de jaren veertig, toen de erosie van de door Metternich in het continentale Europa geschapen orde Europese activisten hoop bood, en een in 1848 in Brussel gehouden vredescongres (dat eigenlijk in Parijs gehouden zou worden, maar daar was revolutie uitgebroken) verschafte haar publiciteit. Burritts beweging werd nog verder aangemoedigd toen de nieuwe Franse president, Lodewijk Napoleon, begin 1849 het meest significante ontwapeningsvoorstel deed van alle grootmachten. Zijn aanbod hield in dat de bewapening van de marine beperkt zou worden tot elk voorgesteld niveau, als de Britten het Franse voorbeeld maar zouden volgen. Het voorstel was bedoeld om de banden met Engeland te verbeteren, en was waarschijnlijk niet ontstaan onder invloed van de vredesbeweging. Dat het voorstel gedaan werd, suggereerde wel dat de ideeën van de vredesactivisten niet onrealistisch waren, en zelfs de Britse afwijzing deed hun enthousiasme niet vervliegen, vooral niet omdat Napoleon III later dat jaar toch unilaterale bezuinigingen op de Franse strijdkrachten doorvoerde. Zoals een historicus heeft opgemerkt: ‘Formele diplomatie en agitatie voor de vrede, tot nu toe twee gescheiden stromen, vermengen zich hier voor het eerst.’6

Onder Napoleon III streefde het republikeinse Frankrijk ernaar om het leiderschap te verwerven over de veranderingsgezinde krachten die door de Europese revoluties van 1848 aan het licht waren gebracht, en in augustus 1849 werd in Parijs een grote internationale vredesconferentie gehouden. Deze keer bevonden zich onder de deelnemers ook algemeen bekende en geachte persoonlijkheden als Alexis de Tocqueville, de minister van Buitenlandse Zaken, die de afgevaardigden welkom heette aan de Quai d’Orsay, de schrijver Victor Hugo en de Engelse voorvechter van de vrijhandel Richard Cobden. Deze lieden waren vooral aanwezig om te laten zien dat ze de conferentie steunden, maar onder de overige aanwezigen bevonden zich figuren uit heel andere lagen van de maatschappij, die lieten zien dat de oorsprong van de vredesbeweging heel wat minder hoogverheven was. Een van de afgevaardigden van de American Peace Society, William Wells Brown, was zelfs als slaaf geboren in Kentucky. In dezelfde stad waar in 1815 het bewind van de grootmachten was hersteld door Metternich, Castlereagh, Talleyrand en de Russische tsaar, gaf de aanwezigheid van een voormalige slaaf als afgezant naar een internationale vredesconferentie de opkomst aan van een spectaculair nieuwe manier om wereldpolitiek te bedrijven.

Brown, een abolitionist en een goede schrijver, die vaak genoemd wordt als auteur van de eerste door een Afro-Amerikaan gepubliceerde roman, noteerde in zijn dagboek het volstrekt ongeëvenaarde tafereel in de Salle Sainte-Cécile bij het begin van de conferentie: de nieuwsgierige Franse toeschouwers die in grote drommen naar binnen kwamen, het balkon met sofa’s gereserveerd voor zeer eminente afgevaardigden, het platform waar mensen uit een half dozijn Europese landen zich verdrongen, en de grootse entree van de officiële medewerkers van het Congres, aangevoerd door Victor Hugo, die een van de ‘meest indrukwekkende en welsprekende oproepen tot de vrede uitsprak die een mens zich maar kan voorstellen’. Terwijl hij vooruitzag naar de dag waarop de Europese landen zich zouden vermengen tot één enkele Europese broederschap, hun wapens zouden neerleggen en ‘de enige slagvelden’ die overbleven zouden worden gevormd door ‘de markten die zich openstellen voor de handel en de geesten die zich openstellen voor ideeën’, riep Hugo de negentiende eeuw uit tot een ‘geniale en bewonderenswaardige epoche’ waarin de internationale vijandschap aan het verdwijnen was en ‘alles – politieke economie, wetenschap, industrie, filosofie, wetgeving – tegelijkertijd in beweging is en allemaal samenkomt in hetzelfde doel: het scheppen van welzijn en welwillendheid’. Brown merkte op dat de redevoering buitengewoon enthousiast werd ontvangen: ‘Een Engelse heer naast me zei tegen zijn vriend: “Ik versta er geen woord van, maar is het niet geweldig?”’7

Zelfs op een vredescongres was echter niet iedereen blij met Browns aanwezigheid. ‘Die nikker had maar beter op de boerderij van zijn meester kunnen blijven,’ mompelde een landgenoot. ‘Wat haalt de American Peace Society zich nou in het hoofd door een zwarte als afgevaardigde naar Parijs te sturen?’ merkte iemand anders op. Maar de Europese liberalen heetten hem welkom. Hij werd met grote wellevendheid ontvangen door madame de Tocqueville, en Brown zelf heeft ons een briljante beschrijving nagelaten van het verloop van het congres, waaruit blijkt dat hij zich beter bewust was van de politieke ambiguïteiten dan de meeste andere aanwezigen.

Hij had vooral kritiek op het besluit van de conferentie om niet toe te laten dat er over hedendaagse gebeurtenissen werd gesproken. De organisatoren mochten dan de Opmars van de Vooruitgang bejubelen – ‘een geschenk van de voorzienigheid’ – en met grote welsprekendheid in het krijt treden voor hun ‘heilige zaak [...] het bepleiten van de principes van de vrede’, maar ze wilden hun officiële Franse gastheren niet tegen zich in het harnas jagen, maakten zich ongerust over de broze eenheid van hun beweging en wilden bovendien maar al te graag hun invloed en respectabiliteit vergroten. Reden te meer voor omzichtigheid was dat Frankrijk nog maar enkele maanden geleden troepen naar Italië had gestuurd om daar de pauselijke staat te herstellen en de republikeinen onder leiding van Garibaldi en Mazzini uit Rome te verdrijven; het organiserend comité van de conferentie had opdracht gegeven om het stilzwijgen te bewaren over deze controversiële ontwikkelingen. ‘Ze hebben een hangslot aan hun eigen mond gehangen,’ merkte Brown op, ‘en de sleutels daarvan overhandigd aan de regering.’ Een nieuwe geest van pragmatisme kleurde de afsluitende resoluties. De oude, algehele veroordeling van de oorlog maakte plaats voor een meer praktijkgerichte agenda van verplichte arbitrage, bezuinigingen op bewapening en ‘de vorming van een Congres der Naties, om de bestaande internationale verdragen te herzien en een Hoog Tribunaal te vormen voor het beslissen in omstreden kwesties tussen naties’. Het leek wel alsof de leiders van de bijeenkomst die andere bijeenkomst voorzagen die zeventig jaar later zou plaatsvinden in Versailles, en waarbij een organisatie zou worden opgericht die opmerkelijk veel gelijkenis vertoonde met de organisatie die nu werd voorgesteld. De opstanden die in deze tijd plaatsvonden, vormden voor de organisatoren van de vredesbeweging dus net zozeer een bedreiging als een kans: moesten ze zich ook tegen de oorlog keren als dat ertoe kon leiden dat een nobele zaak het onderspit dolf, zoals in 1846 in Polen was gebeurd en twee jaar later in vele Europese hoofdsteden opnieuw gebeurde? In 1849 werd de Hongaarse politicus Lajos Kossuth toen hij enige tijd na de conferentie in Londen arriveerde door een enorme menigte ingehaald. Tot ergernis van koningin Victoria wist hij in zijn shakespeareaanse Engels de anti-Russische gevoelens hoog op te zwepen: zelfs de Britse regering raakte verdeeld over zijn aanwezigheid. De pacifisten begonnen te debatteren over de vraag of onderdrukte nationaliteiten als de Hongaren en Polen wel of niet ondersteund dienden te worden. Brown had al opgemerkt dat ze er op abjecte wijze het zwijgen toe deden toen de Italianen Garibaldi en Mazzini, twee andere helden van het liberale Londen, het zwaar te verduren hadden gekregen. En ook dichter bij huis begonnen de oorlogstrommen te klinken toen de staatsgreep van Napoleon III de Engelsen de stuipen op het lijf joeg en leidde tot oproepen tot een nieuwe antinapoleontische campagne: Napoleons steun aan de vredesbeweging leek nu ineens niet meer dan het zoveelste onoprechte voorbeeld van zijn revisionistische realpolitik.

De vredesbeweging begon energie te verliezen. Het meest opwindende aspect van het congres in Frankfurt was het optreden van een Amerikaans-indiaans opperhoofd dat de naam ‘Reverend Copway’ had aangenomen; in naam van de ‘Grote Geest’ liet hij de vredespijp rondgaan onder de afgevaardigden. In 1851, het jaar van de wereldtentoonstelling in het Crystal Palace, stonden de zaken er wat beter voor. Vierduizend mensen verdrongen zich in de Londense Exeter Hall – en voor het eerst trok hun bijeenkomst internationaal sterk de aandacht. Toch verloor de beweging in de ogen van insiders als Brown haar glans, en hij vond de bijeenkomst minder belangwekkend dan de wereldtentoonstelling of Elihu Burritts Brotherhood Bazaar, een abolitionistische bijeenkomst met als speciale attractie ‘ontsnapte Amerikaanse slaven’ en de ‘grootste groep geheelonthouders die in Londen ooit is bijeengekomen’, die in een ordelijke optocht van vijftien- tot twintigduizend man naar het tentoonstellingsterrein marcheerden om daar te gaan picknicken.8

Onder de andere Amerikaanse bezoekers aan het Londense Vredescongres van 1851 was Horace Greeley, wellicht de meest vooraanstaande Amerikaanse journalist van zijn tijd. Greeley werd getroffen door het sterk democratische karakter van de bijeenkomst – de afwezigheid van de ‘lords, hertogen, generaals en prinsen’ die altijd vooraan stonden tussen de aanhangers van andersoortige bewegingen. Hij was ook onder de indruk van de manier waarop de vredesbeweging in veel sterkere mate de belichaming was gaan vormen van de organisatorische energie van de christenen dan welke strikt religieuze organisatie voor de verbreiding van het Woord dan ook. Maar net als Brown werd hij vooral getroffen door de lijdzaamheid die de politieke implicatie van het christelijk pacifisme leek te zijn – de beweging leek de Europese status quo impliciet te accepteren, en ‘despoten’ en de wijze waarop die misbruik maakten van ‘vertrapte naties’ te tolereren. Na een luidkeels beleden afkeer van het kolonialisme en een oproep tot ontwapening was het congres geëindigd met een sterk anti-interventionistische stellingname, waarbij interventie was omschreven als een ‘regelmatige oorzaak van bittere en verwoestende oorlogen’.9 Het publiek waarin de congresgangers zoveel vertrouwen stelden, was echter niet overtuigd, en het uitbreken van de Krimoorlog in 1853 deed de altijd latente agressie van de Britten tegen de Russen weer opleven en luidde de doodsklok voor de vredesbeweging. In 1857 werd het organiserend comité opgeheven, en tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog kozen de meeste voormalige Amerikaanse vredesactivisten partij voor de Noordelijken.

De Krimoorlog liet zien dat de geest van de oorlog bepaald niet verdwenen was, zoals evangelische activisten ten onrechte geloofd hadden. Integendeel, de Krimoorlog reet het Europees concert aan flarden door Rusland tegenover Frankrijk en Groot-Brittannië te plaatsen, en leidde tot een koortsachtige oorlogszucht die een drie jaar durend conflict aan de gang zou houden dat zich uitstrekte van de Baltische landen tot aan de Kaukasus en het spook tot leven wekte van een zelfs nog grotere ‘oorlog der nationaliteiten’, waar ook de Polen en de Tsjerkessiërs bij betrokken hadden kunnen raken. Tijdens een vredesconferentie in Parijs werden de geschillen weer enigszins bijgelegd en werd de strijd beëindigd, maar een paar jaar later vielen de Russen de Kaukasus binnen en verdreven daar honderdduizenden bergbewoners naar de Ottomaanse landen, waarmee ze de weg vrijmaakten voor een nieuwe cyclus van geweld op de Balkan en in Anatolië; in 1870 brak de Frans-Duitse oorlog uit, die het conflict nu ook weer terugbracht naar West-Europa.10 In het mid-victoriaanse Groot-Brittannië kwam een nieuwe cultus van christelijke mannelijkheid op, en in de kerken weergalmde het ‘Onward, Christian soldiers, marching as to war...’. Een gevolg daarvan was de opkomst van een wat bescheidener internationalisme, dat vaak nog steeds christelijke principes beleed maar andere, indirecte wegen naar de vrede bewandelde. De nieuwe internationalisten vertrouwden minder op de publieke opinie en God, en meer op de opbouw van nieuwe instituties. En terwijl ze leerden meer aandacht te besteden aan de grenzen van het politiek haalbare, hadden ze een groot en ideologisch gezien nauw verwant succesmodel bij de hand: de vrijhandelsbeweging.

Vrijhandel

In de zomer van 1847 werd het radicale Britse parlementslid Richard Cobden, een bekend voorstander van de vrijhandel, in Wenen uitgenodigd voor een diner met de bejaarde prins Metternich. Cobden was in die tijd een veel gelauwerd man, die door Europa trok met een missie. Recent had hij de leiding gehad over de beweging in het parlement die had geleid tot het intrekken van de Corn Laws – een barrière tegen de import van graan die aan het einde van de napoleontische oorlogen was aangenomen om de belangen van de landelijke adel te beschermen. Het ijveren voor intrekking van de Corn Laws had geleid tot een coalitie van handelaren, fabrikanten, arbeiders en journalisten die zich inzette voor de vrijhandel, en het niet lang geleden opgerichte tijdschrift Economist vormde de spreekbuis van deze beweging. Cobden zelf werd in brede kring beschouwd als degene die de aanzet had gegeven tot een politieke aardverschuiving die beter dan wat dan ook had aangetoond hoe snel de macht in het Verenigd Koninkrijk aan het overgaan was in de handen van de opkomende klassen van de industriële revolutie. Met hun opkomst brachten deze klassen de belangrijkste en duurzaamste variant van het utopisch internationalisme plotseling in de hoofdstroom van de victoriaanse politiek.

Vrijhandel lijkt ons nu misschien pleiten voor het eigenbelang, een stormram bij het openleggen van buitenlandse markten ten behoeve van staten die in de internationale concurrentie in het voordeel zijn; maar hoewel het vrijhandelsideaal is geformuleerd in termen van importheffingen, relatieve kosten en andere technische kwesties, heeft het in de ogen van zijn aanhangers altijd voor heel wat nobeler idealen gestaan. Van Cobden in de jaren 1840 tot de ‘Cobden van Tennessee’ (zoals Roosevelts minister van Buitenlandse Zaken, Cordell Hull, een eeuw later wel werd genoemd) en de globaliseringsideologen van onze eigen tijd, hebben aanhangers van de vrijhandel hun ideaal altijd in bijna kosmische termen afgeschilderd. Het zou een middel zijn om de communicatie tussen de mensen te bevorderen en vrede te brengen aan de hele wereld. Importheffingen worden door vrijhandelsadepten beschouwd als een stap in de richting van isolatie en oorlogszucht; open economieën daarentegen worden gezien als een noodzakelijke voorwaarde voor zowel voorspoed als wereldwijde harmonie, en vrijhandel is in deze zienswijze hét middel om eigenbelang en het algemeen welzijn met elkaar te verzoenen. ‘Commercie,’ verklaarde Sir Robert Peel, die de leiding had over het intrekken van de Corn Laws, ‘was het gelukkige instrument voor de bevordering van de civilisatie, voor het doen afnemen van nationale jaloezieën en vooroordelen, en voor het bemoedigen van de instandhouding van een algemene vrede.’11

Cobdens reis door Europa in 1847 maakte duidelijk dat zijn ambities verder reikten en lijkt te wijzen op een verband tussen het streven naar internationale samenwerking en binnenlandse hervormingen. In zijn ogen resteerde, nu Groot-Brittannië het goede voorbeeld had gegeven, nog de taak om andere landen ook het licht te doen zien en ze zover te krijgen dat ze dat voorbeeld volgden. In het verleden had hij al een rondreis gemaakt door Noord-Amerika en daar tot zijn grote genoegen vernomen dat de Verenigde Staten hadden gereageerd op het nieuws van de intrekking van de Corn Laws door uit eigen beweging hun importheffingen te beperken. Dit was belangrijk, want er was geen grotere voorstander van de deugden van het protectionisme (noch een groter voorbeeld van de gunstige effecten daarvan) dan de in hoog tempo industrialiserende Verenigde Staten. Maar het beslissende slagveld was Europa, en Wenen vormde daarvan het middelpunt. Cobdens diner met Metternich stond daarom symbool voor de confrontatie tussen oude en nieuwe beelden van internationale orde. De inmiddels vierenzeventig jaar oude Metternich was nu zowel minister van Buitenlandse Zaken als kanselier, en bij het onderdrukken van ieder vonkje van die ‘nagloeiende kooltjes van de revolutie’ dat van tijd tot tijd weer oplaaide, toonde hij zich nog net zo energiek als vroeger. Een jaar eerder, terwijl Groot-Brittannië de Corn Laws introk, hadden Oostenrijkse troepen een opstand in de Poolse stad Krakau onderdrukt, en door de daaropvolgende annexatie was het laatste stukje onafhankelijk Polen van de kaart geveegd. Op het moment dat hij samen met Cobden aan tafel ging zitten, werd de Italiaanse stad Ferrara bezet door Habsburgse soldaten. Metternich kan geen vermoeden hebben gehad van de enorme schaal van de vurige revolutionaire gevoelens die nog geen jaar later tot uitbarsting zouden komen, toen een reeks opstanden en revoluties de Oostenrijkse monarchie bijna omverwierp en hem dwong het land uit te vluchten. Cobden zou echter minder verrast zijn geweest. Zelfs die korte ontmoeting met de belangrijkste architect van het Weense stelsel liet hem achter in de stellige overtuiging dat de bejaarde staatslieden van de oude Europese orde geen voeling hadden met de snelle sociaaleconomische veranderingen die het continent nu in hoog tempo een ander aanzien gaven. Na hun ontmoeting schreef hij:

[Metternich] is waarschijnlijk de laatste van die staatsartsen die, doordat ze alleen maar naar de symptomen van een natie kijken, zichzelf tevredenstellen met oppervlakkige geneesmiddelen die van dag tot dag worden toegediend, en die nooit een poging doen om onder de oppervlakte te kijken om daar de bron van alle kwaden te ontdekken waardoor het maatschappelijk stelsel wordt geteisterd. Staatslieden van dit slag zullen samen met hem van het toneel verdwijnen, omdat er te veel licht is geworpen op het laboratorium der regeringen om hen in staat te stellen de oude recepten aan de mensheid op te dringen.12