-

Arjen van Veelen

En hier een plaatje van een kat

& andere ongerijmdheden van het moderne leven

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een stimuleringsbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © 2013 Arjen van Veelen en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Femke Tomberg

Verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2374 8

e-ISBN 978 90 450 2386 1

D/2013/0108/594

NUR 301

www.atlascontact.nl

-

Voor Rosanne

-

Don’t write essays. Tell your reader what

your product will do for him or her,

and do it with specifics.

– David Ogilvy, Ogilvy on Advertising

-

Julia’s basilicum

Doe dit boek dicht, alsjeblieft, je moet naar buiten, weg van papier. Ik zal je meenemen naar een Italiaans restaurantje waar ik vroeger vaak kwam, want op een lege maag kun je niet lezen. Het is een lichte, frisse pijpenla. De muren zijn er verluchtigd met culinaire stillevens: blozende tomaten; aanlokkelijke mozzarellaplakken; een lepel waarover olijfolie vloeit. Het zit er elke avond volgepakt. Er komen ook Italianen. Ze schotelen je hier geen vlugge rommel voor. De chef zweert bij olijfolie van ene Piero Gonello, een boer uit de buurt van Florence. Je zult zo proeven waarom: die lichte toets van amandel, walnoot, jonge tomaatjes… De pasta komt van een familiebedrijfje in Terni, Umbrië, waar de roemruchte mama Miracoli de scepter zwaait. De kaart is eenvoudig maar eerlijk. Vooral de ravioli arrabbiata kan ik je aanbevelen. Je zult dineren met tafelzilver aan smalle houten tafeltjes met tinnen emmertjes waarin basilicumplantjes groeien. Ik trakteer.

We hebben de bestelprocedure succesvol doorlopen. We hebben de juiste sauzen geselecteerd, de juiste toppings, en kijk, daar arriveert onze dampende ravioli al.

Buon appetito.

Zoals ik zei, ik kwam hier vaker. Op weg naar huis, na mijn werk voor de krant, als ik de tijd moest doden in het stationsgebouw. De krukjes van restaurant Julia’s waren verreweg de gunstigste optie om te vertoeven, stukken beter in elk geval dan de Pizza Hut of de Burger King. Hier kon ik mijn lodderige computerogen laten rusten op softe foto’s van mozzarella en bloostomaatjes. Dit was mijn eiland in de forensenrivier. Ik bezat dit krukje in deeltijd. Thuis zou een te groot woord zijn, maar elke plek kan huiselijk worden door gewenning; de mens is hechtzuchtig.

Kijk eens naar die blinde muur, naar de tekst tussen die tekeningetjes van een scooter en een oude boerderij:

JULIA’S GELOOFT IN GOED ETEN. OOK ALS JE WEINIG TIJD HEBT. DAAROM KOOKT JULIA’S VOOR JOU MET DE BESTE INGREDIËNTEN, MET ECHTE ITALIAANSE PRODUCTEN EN AUTHENTIEKE RECEPTEN EN BOVENAL: MET LIEFDE! CON AMORE D’ITALIA!

Al vaak waren mijn ogen klakkeloos over dit gladde gebazel heen gegleden, zoals je achteloos ‘ja’ klikt als een applicatie je vraagt om de voorwaarden te accepteren. Doordringen deed het niet, tot ik op een avond – uit verveling, er waren grote vertragingen – de tekst begon te ontleden. En hoe langer ik las, hoe vreemder leek ik:

Ik, op een net te hoog krukje, in een van de vele horecaformules van het NS Stations Retailbedrijf, klemvast in een concept genaamd Julia’s, iemand die, anders dan ikzelf, nog wel ergens in geloofde, niet in God, noch in eeuwig leven, maar in goed eten – en daar bleef deze Julia volhardend in geloven, zelfs als ik weinig tijd voor haar had, want hoewel ze niet bestond, gaf Julia wel om mij, hield ze van me: ze bereidde ravioli met liefde, voor mij, zoals ze die zojuist ook voor jou heeft bereid.

Wat een raar Italië. Er was niet eens zonlicht. Het enige licht kwam van halogeenspotjes aan een hemel van grijs gaas dat trilde als er boven je hoofd een trein binnenreed. Geen families, maar eenlingen zaten hier, hun hoofden laag boven de bakjes, onrustig etend uit angst treinen te missen, niemand senang, ieder omringd door schichtige vreemden, beschenen door onflatteus licht. En wat een rare keuken. Je slowfood kwam in een oogwenk en werd opgediend door gezichten die al weer naar de volgende gast keken. En wat een rare pasta: kleefpastei in een Aziatisch bakje, met een fragiel plastic vorkje dat bespoten was met zilverglans, een vorkje dat brak als je te snel at – en wat kon je hier anders doen dan te snel eten, dus at ik steeds te snel en brandde ik, zonder leercurve, mijn tong aan de authentieke ingrediënten van mama Miracoli.

O, hotspot van ongerijmdheden. O, hutspot van grote woorden.

ITALIË! – in een kille Hollandse stationshal.

LIEFDE! – maar anoniem, voor € 5,75.

GELOOF! – zonder god.

JULIA! – in geen velden of wegen.

Toch bleef ik terugkomen, zelfs nadat ik de voorwaarden uitvoerig had bestudeerd en had ingezien hoe kwestieus de clausules waren. Steeds opnieuw toog ik naar namaak-Italië, als een varken dat niet mokt over zijn trog; de mens blijft het liefst een goedgelovig dier en een trein is soms vertraagd: de mens dient gemak.

En het was hier in verhouding toch aangenaam toeven? In deze sfeerloze omgeving had Julia’s tenminste nog pretentie – en er was echte basilicum om van te plukken.

Het woord ‘mythe’ betekent zowel leugen als legende. Een mythe kan de wereld ontkleden of juist aankleden, verkillen of verwarmen. Een mythe kan gif zijn of gift. Zo zijn er ook twee soorten gezichtsbedrog: de ene maakt de wereld dieper, de andere maakt de wereld platter. De ene geeft, de andere steelt.

De mooie leugen is bijvoorbeeld de trompe-l’oeil-schildering die perspectief suggereert op een blinde muur. Of een krijttekening van een straatkunstenaar die stoeptegels tot leven wekt. De lelijke leugen echter belooft bergen, maar levert vlakte, maakt grote woorden grotesk, is als een shredder die AMORE! reduceert tot plastic vorkje.

Verwondering versus domper.

Maar zo simpel is het niet. Die twee vormen zijn door elkaar heen gaan lopen, vloeien in elkaar over: kunst kan hol blijken, reclame kan verfraaien. De wereld is een wirwar geworden van list & bedrog, van illusies & luchtspiegelingen. In een stationshal vol formules en verzinsels, vol met de Smullers, de AH to go, de Burger King®, de HEMA, de Shakies, het Happiness Station, La Place Express, de Starbucks en de Swirl’s – juist daar was een markt voor Julia’s. ‘Hier kun je veilig zijn,’ zegt Julia, ‘kom maar, hier word je niet gefopt, kijk, we hebben echte basilicum. Puur natuur. Pluk maar. Proef maar.’

In het sprookjesbos omarmde ik uit armoe juist het grootste sprookje. Honger maakt rauwe bonen zoet. En ik klampte mij vast aan basilicumblaadjes: tekens van leven. Catering voor wie het duizelt.

En ik ben niet de enige gek. Kijk, ik zal je de recensies laten zien op TripAdvisor:

Gemiddeld krijgt Julia’s vier ballen. Aanschouw het mirakel: kleefpastei werd haute cuisine! Zelfs de Italianen zijn lovend. Eentje schreef: ‘Un posto carinissimo, confortevole, veloce e comodo, pulitissimo, serve moltissimi tipi di sughi e pasta precotta ma come se non lo fosse, ti arriva nel piatto come se fosse quella di casa. DA PROVARE!****’.

We zijn zo omringd door leugens dat we zelfs plastic gaan aanzien voor tafelzilver. We zien het verschil niet meer. Want het went – onafwendbaar went het.

En inderdaad: binnen het station is Julia’s inderdaad de beste plek om te eten. Prima eten voor weinig. Maar vergeleken met Italië is de pasta een armzalige belediging, een luchtspiegeling. Julia’s is alleen de beste plek, omdat de rest zo armzalig is. Die armzaligheid is ons referentiekader geworden – niet Italië.

Je gaat er niet dood aan. Maar als illusie je houvast is geworden, zou het dan gek zijn dat je op een dag overmeesterd wordt door een gevoel van heimwee? Dat is wat mij overkwam op een maandagavond in Julia’s, gebogen over mijn bakje pasta, met een mond vol ravioli: een lichte zinsverbijstering maakte zich van me meester, een tintelende heimwee naar het werkelijke.

Noem het: werkelijkheidswee.

Hier, op dit krukje, besloot ik om zo nauwkeurig mogelijk alle verschijnselen te beschrijven van dit gevoel, dat misschien wel de grondtoon is van deze tijd, in elk geval van mijn eigen actualiteit. Goed kijken, symptomen beschrijven – in de hoop de mooie en lelijke mythen weer te kunnen ontwarren. Dat is alles, voor nu. Want wat Julia gelooft moet ze zelf weten, maar waarom zouden wij haar geloven.

Zie je die glanzende soeplepels daar hangen? Ze worden nooit gebruikt. Het zijn rekwisieten die het personeel helpen acteren dat ze kok zijn, dat ze beslist géén voorgekookte hatseflatspasta serveren die even een dipje kreeg in kokend water.

De open keuken, heet dit: zien is geloven.

Aanraken is geloven. Voel maar aan de blaadjes basilicum, stop ze in je mond, daarom staan ze hier. Zoals de roos symbool is voor liefde, zo verwijst Julia’s basilicum naar het echte, naar natuur – het enige wat we nog vertrouwen.

Maar ze zijn met te weinig. Strohalmpjes slechts. Drie sfeerkaarsen die een heel stadion moeten verlichten. En door hun aanwezigheid versterken ze juist het contrast met de gekunsteldheid. Ze zijn medeplichtig. Concept in de vermomming van natuur. Giftig.

Het is als een dvd met beelden van haardvuur: die maakt de ruimte killer, niet warmer.

Het is als spiegelmuren in restaurants of hotellobby’s: ze suggereren ruimte, maar verschrompelen die juist zodra je tegen de illusie op botst.

Of het is misschien als met iemand die je mee uit eten vraagt naar een intiem Italiaans restaurantje, en dat je dan belandt in een fastfoodtent, waar je ontdekt dat het boek dat je leest niet over kattenplaatjes gaat.

Die plaatjes komen, ik beloof het je. Ga nu maar terug naar het boek. Hier is alles al afgerekend.

CIAO.

-

Het boek en het vuur

Het feestje is bij ons thuis in de achtertuin. ’t Is rond middernacht. Er zijn enkele tientallen genodigden. In de tuin brandt hout in een vuurkorf. Er is drank te over. Het lijkt wel een studentenfeestje, alleen de happen zijn beter, want we zijn rijker dan toen.

Net als vorig jaar is er maar één regel: de gasten hoeven niets mee te brengen, maar wie wil, mag iets meenemen om ritueel te verbranden in de vuurkorf: een foto, een stoelpoot, een tandenborstel – alles mag, mits het maar brandt.

Wie koestert er nu geen stille woede tegen zekere spullen? Juist alledaagse voorwerpen kunnen besmet zijn met zwarte herinneringen. Het leven is kleverig, het hecht zich graag aan het fysieke. Soms is de enige nette uitweg om zo’n onding dan maar te vernietigen.

In de vuurkorf brandt dus van alles.

Iemand heeft een broek meegenomen uit de tijd dat hij die paste. Het verbranden van de jeans werkt louterend.

Nog iemand heeft een stuk hout van een kastje meegenomen, een donker aandenken aan een vorige bewoner. Ook in de hens.

Alles brandt, behalve: boeken. Terwijl je nu juist aan een boek een oprechte hekel kunt hebben. Boeken kunnen je het bloed onder de nagels vandaan halen. Boeken kunnen je huis binnendringen en je ongenadig aanstaren. Maar boeken verbranden, dat doe je niet zomaar. Hoe vergeeld, hoe geknakt, hoe slecht geschreven, hoe broodkruimelbespikkeld ze ook zijn: het zijn papieren heiligen wie de brandstapel bespaard blijft.

Zonde eigenlijk. Boeken branden mooi, spectaculair zelfs. Dat weet ik uit ervaring. Toen mijn opa en oma hoorden dat de strips van Suske & Wiske eigenlijk verderfelijk waren, onchristelijk, mochten de kleinkinderen de strips verbranden in de open haard.

De strips sisten en spetterden van de brandende lijm en verf. Ik zag hoe op de kaft van De Zingende Zwammen en Het Spaanse Spook likkebaardende vlammetjes rondkropen, paarsblauw en helgroen. Daarin zag ik het gelijk van mijn grootouders: hier scholen inderdaad duiveltjes in.

Libricide heet dat: boekenmoord. Het ergste van het ergste. Maar ik wist toen niet beter.

Bekijk dit boek van dichtbij en je ziet vezels van iets wat ooit leefde. Hout. Deze pagina begon ooit als babyboompje, groeide op, kende goede en slechte jaren, overleefde winters, ziekten, spechten, tot de man met de kettingzaag kwam. Elke pagina is macaber. Dode boom. Net als openhaardhout bij de benzinepomp. Alleen gooi je een boek niet in het vuur. Vanwege de inkt: de menselijke vlekken.

Soms woedt er een oorlog in een verre stad, in Bagdad of Timboektoe, en verschijnen er berichten over omgekomen boeken en foto’s van verkoolde manuscripten. Dit nieuws is peanuts vergeleken bij menselijk leed, maar bevlekt papier achten we nu eenmaal heilig.

Er is een rare voodoo rond boeken. Als de melk op is, gooi je het pak weg. Maar als je een boek uit hebt, zet je het in een speciale kast, die steeds meer ruimte in beslag neemt in je huis, die je steeds mee verhuist, waar je ook gaat, tot het niet langer kan, maar zelfs dan gooi je de boeken niet weg, maar probeer je alternatief onderdak te organiseren, desnoods probeer je de boeken te slijten aan de Slegte, zelfs de meest versleten exemplaren.

Het is alsof je bij de Gamma aankomt met een partij door boktorren aangevreten wrakhout en je nog gekrenkt bent ook, als de inkoper er weinig om geeft.

Zit in papier soms een zieltje? Weinig mensen hebben moeite met het deleten van een tekstbestand of het weggooien van een krant. Maar een boek in het vuur? Dat voelt gek. En dat terwijl er toch echt niets voodoo-achtigs gebeurt als je een boek sloopt, probeer het maar, scheur de bladzij die je net las uit, vouw er een vliegtuigje van. Hoor je de pagina soms om genade smeken? Een boek is gewoon een leesmachientje.

Vroeger ja, toen waren boeken inderdaad bezield. Maar dat was de tijd dat papier de belangrijkste drager was van waar- en schoonheid. Beroemd is de waarschuwing van de negentiende-eeuwse Duitse dichter Heinrich Heine: waar men boeken verbrandt, verbrandt men op den duur ook mensen. Zoiets doen alleen perfide regimes. Pinochet, bijvoorbeeld, die in Chili alle Don Quichots executeerde. Of Hitler. In Berlijn is zelfs een martelarenmonument voor omgekomen boekjes. De Britse dichter-activist John Milton ging nog verder. Hij vond het zelfs erger om een boek te doden dan een mens. ‘He who destroys a good book,’ schreef hij in 1644 in een pamflet, ‘kills reason itself, kills the image of God, as it were, in the eye.’ Zijn pamflet was gericht tegen een regering die paal en perk wilde stellen aan het publiceren van kennis. ‘Information wants to be free’, is nu de slogan van internetactivisten, waarmee ze ageren tegen alles wat verspreiding van kennis belemmert. Milton had het kunnen zeggen. Wie een boek verbiedt, maakt een schrijver monddood.

In onze tijd zijn papieren boeken niet langer de belangrijkste dragers van waarheid. Daar zijn nu betere, snellere, goedkopere, milieuvriendelijker wegen voor. Glasvezelkabels. Hervulbare readers. Sterker nog: het papieren boek vertraagt de verspreiding van kennis zelfs. Het is niet per muisklik oproepbaar.

Maar gek genoeg vereren we nog steeds de papiervezels. En het allerraarste is dat papieren boeken zelf heiliger lijken te worden, juist nu ze gedateerd zijn.

Boeken bloeien. Dat merk je alleen al aan de kaften, die steeds fraaier worden. De boeken van nu zijn glanzender en kleurrijker. Vergelijk een boekwinkel van nu met die van vijftig jaar terug: een pauw vergeleken met een grauwe gans. Er is een orgie van special editions, van spektakeldrukkunst, van pop-upboeken. En de lezers likkebaarden.

Ook boekenkasten zijn heiliger geworden. Vroeger waren kasten dienstbare gebruiksvoorwerpen. Nu is de kast kunst. Nu heb je sites als Bookshelf Porn: een fotoblog waar mensen verlekkerd staren naar foto’s van… boekenkasten.

Boekenkasten zijn sta-in-de-wegs. Je zou zeggen: het huis uit, nu alles digitaal kan. Er is zelfs een service om je boekenkast in te laten scannen, voor een dollar per boek. Dan heb je zelfs alle gepersonaliseerde broodkruimels en vlekjes mee gekopieerd, je boeken zitten veilig in de cloud en jij hebt een paar kubieke meter extra levensruimte. Maar weinig mensen doen dat.

Dat zou begrijpelijk zijn als die verering voortkomt uit dezelfde motieven als die van vrijheidsstrijder Milton, namelijk: de drager van de waarheid beschermen. Maar dat kan het niet zijn. Want als John Milton nu zou leven, waar zou hij dan een pamflet over schrijven?

Niet over boeken zelf, denk ik. Boeken zijn hulzen, het ging hem om de vulling. Hij zou vermoedelijk opnieuw pleiten voor vrije kennis, maar dan eerder tekeergaan tegen bijvoorbeeld internetblokkades of verdragen als de ACTA. Maar juist nu boeken niet meer nodig zijn als informatiedrager, zijn ze heiliger geworden. Is er dan sprake van een liefde voor de huls?

Het boek als versiering – soms is dat zelfs letterlijk waar. Zoals de boekenkasten in de modelwoningen van Ikea. Of zoals bij het bedrijf Faux Books: dat verkoopt MDF-platen waarop de ruggen zijn gelijmd van verramsjte en daarna geguillotineerde paperbacks. Mooi als versiering. Volgens het bedrijf redt het ‘interessante, ongewone, grappige en prikkelende boekenruggen van de vernietiging’. Is dat het beste wat een boek nu kan overkomen: ongelezen eindigen als wanddecoratie?

Die liefde voor randverschijnselen merk je ook aan de belangstelling voor alles wat met schrijven te maken lijkt te hebben. Kijk naar de hausse aan films over schrijvers: Midnight in Paris, On the road, The Rum Diary. Je hebt ook allerlei verzamelblogs met foto’s van beroemde schrijvers aan het werk. In feite weinig spectaculaire foto’s van mannen achter een bureau; garnalenvissers of stuntpiloten zijn spannender. Er is zelfs een blog waarop mensen foto’s plaatsen van mensen die lézen in de metro in New York. Of neem al die boekengadgets waar boekwinkels nu mee gevuld zijn: koffiemokken met plaatjes van beroemde schrijvers, poëziedekbedovertrekken. En wat te denken van de Amerikaanse kunstenaar Brian Dettmer, die oude boeken verandert in kunstwerken, een soort filigraanwerkjes van boekpapier?

En moet je blij zijn met hippe kledingzaakjes in Amsterdam waar stapeltjes boeken of zelfs dichtbundels in de etalage liggen, die niet verkocht worden? Natuurlijk is het hoopgevend als een boek kennelijk status kan verlenen aan een spijkerbroek. Maar als het boek puur decoratie is geworden, etalagemateriaal, dan wordt het misschien tijd om dat oude verbod op verbranding eens op te heffen. Tijd voor een pamflet vóór libricide:

BOEKEN ZIJN NU EEN EXCUUS VOOR IETS ANDERS, VOOR HET HELE MODERNE LEESCIRCUS DAT JUIST AFLEIDT VAN LEZEN. DE LITERAIRE WERELD IS EEN ENTERTAINMENT AREA: AL DIE EVENEMENTEN, TIJDSCHRIFTEN, FESTIVITEITEN BIEDEN VERSTROOIING, WAARDOOR WE ONS NIET LANGER OM CONTENT BEKOMMEREN. DE MENSHEID IS GESTOPT MET LEZEN TOEN ZE TIJDSCHRIFTEN GING LEZEN OVER HET LEZEN VAN BOEKEN. DAT WIJ GEEN BOEKEN VERBRANDEN, IS OMDAT WE TE VEEL HOUDEN VAN ACHTERFLAPPEN EN COVERFOTO’S. HET FYSIEKE BOEK IS SEXY ZOLANG HET DICHT BLIJFT. WE DOEN ROMANTISCH OVER GOED VERMARKTE MELKPAKKEN. WE HEBBEN DE HULS HEILIG VERKLAARD. WE HEBBEN BOEKEN DICHTGELIJMD. BOEKEN ZIJN NU EEN LIFESTYLE WAARUIT DE WAARHEID IS WEGGETROKKEN. BOEKEN ZIJN VLOEKEN.

Daar zit wat in, maar er is misschien nog een andere hypothese.

In de herfst van 2012 bezocht ik de havenstad Alexandrië in Egypte. Ik bracht toen ook een bezoek aan de bibliotheek. De beroemde bibliotheek uit de Oudheid is van de aardbodem verdwenen – een reusachtige vuurkorf vol manuscripten, een groot gemis –, maar op dezelfde plek aan zee is een nieuwe bibliotheek herrezen, een modern gebouw dat lijkt op een gestrande ufo.

Een van de lopende projecten is het archiveren van het complete internet: van elke webpagina wordt een kopie gemaakt, die wordt opgeslagen. Een duizelingwekkende onderneming. Maar om te zien niet spectaculair: de nieuwe bibliotheek van Alexandrië is nu feitelijk gewoon een website, www.bibalex.org. Het pand kan eigenlijk veel kleiner, je hoeft er niet eens heen om de informatie te vinden.

Spannender dan de servers vond ik de tentoonstelling van oude Latijnse en Arabische manuscripten in de kelder, een schemerige ruimte met warm verlichte vitrines vol stokoude stukjes beschreven boom – ontroerend om te zien, ook al kon ik niet lezen wat er stond.

Romantiek? Deels, ja: de romantiek van lijmsnuivers in boekwinkels die high worden van de vanillegeur van oud papier. Maar we moeten deze romance schiften van een concreet gemis.

Liefhebbers van papieren boeken zijn een soort tree huggers: ze omhelzen stukjes boom, op zoek naar iets tastbaars. Maar ze zijn niet per se gestoord. Juist in een wereld die digitaliseert groeit de hang naar het fysieke. Dat is een logisch, voorspelbaar gevolg van het feit dat het digitale minder zintuigen bedient. Papier kan sensationeel of zelfs sensueel zijn omdat het je senses – je zintuigen – prikkelt.

Digitale boeken doen dat minder. Dat gebrek geven ze zelf ook toe: niet zomaar proberen digitale boeken soms het geluid te imiteren van het omslaan van een pagina. Ze willen lijken op papier.

Wie het digitale verheerlijkt, verheerlijkt de content op zich. Dat klinkt logisch, het gaat om de tekst tenslotte, niet om de vorm, de huls. Sola scriptura – het draait alleen om woordjes. Maar dat is calvinistisch. En het miskent allerlei zintuigen.

Eén van de redenen dat het boekencircus bloeit is dat de mens wegvlucht van het scherm. Om diezelfde reden zijn er kunstenaars die het analoge boek vieren met de meest prachtige pop-ups. Waarom in vredesnaam je zintuigen tekortdoen en dat vooruitgang noemen? Het is als met ledlicht: prima als fietsverlichting, maar in je tuin liever een vuurkorf.

Het klopt: het papieren boek is absoluut niet meer wat het was. Ooit was het de drager van waarheid, maar de waarheid kan zich digitaal veel beter redden: sneller, flexibeler, democratischer. Daardoor is de functie van papier verschoven: het biedt nu tegenwicht tegen de schermwereld, tegen een wereld die heeft ingeboet aan tastbaarheid.

Net als vroeger verbranden we liever geen boeken. Alleen de reden is veranderd: het boek is nu antidotum tegen werkelijkheidswee.

-

Het raadsel van de kapotte camera

Op mijn telefoon heb ik een applicatie geïnstalleerd genaamd Shake It – schud ’m. Als ik met deze app een foto maak, moet ik seconden lang wachten voordat het beeld verschijnt. Net als bij de oude polaroidcamera. Intussen kan ik geen andere foto maken. En als het beeld dan eindelijk verschijnt, is het geen gewoon beeld, maar een gefilterd beeld, vager, en met rare lichtvlekken. De foto’s lijken tientallen jaren eerder gemaakt.

Het voordeel van de oude polaroids was hun snelheid: je had de foto vrijwel meteen in je hand. Maar digitaal foto’s maken is natuurlijk nog sneller. Toch probeert mijn app juist die relatieve traagheid van vroeger te imiteren.

Bij de oude polaroid had het witte kader nog een duidelijke functie: daar bevonden zich chemicaliën. Digitaal is dat overbodig, en juist lastig: soms blijkt pas na afloop dat wat je probeerde vast te leggen, achter de witte, brede rand zit. Toch wil mijn app per se een kader om het beeld.

Mijn camera lijkt wel kapot. Hij fotografeert trager dan nodig. En het eindresultaat is slechter.

Waarom gebruik ik die applicatie dan?

Ik lieg niet als ik schrijf dat ik er in een jaar tijd ongeveer 2000 foto’s mee heb gemaakt. En ik weet dat ik niet de enige ben. In 2012 kocht Facebook voor een miljard dollar de dienst Instagram, een service waarmee miljoenen mensen expres verouderde foto’s maken en delen. Dat vergroot het raadsel. We moeten er rekening mee houden dat niet alleen onze camera stuk is, maar ook wijzelf, diep vanbinnen.

Fotografie en film horen de werkelijkheid vast te leggen zoals die is, in tegenstelling tot schilderkunst, die er een potje van mag maken. Ik weet dat het ingewikkelder ligt, maar stel nu dat het NOS Journaal voortaan alleen nog in sepia of zwart-wit te zien zou zijn? Als elke reportage expres krassen kreeg? Als de presentator maar half in beeld kwam, omdat er een wit kader omheen zit?

Of stel nu dat je morgen op je werk komt en daar alleen nog maar mag werken met een typemachine, met alleen vergeeld papier, vol met opzet aangebrachte koffievlekken, die je daarna moet inscannen?

Of wat als je buurman zijn auto met een schaaf ging bewerken, tot de lak afbladderde?

Dat zouden we curieus vinden. Maar tegelijk bezoedelen we onze eigen foto’s met vintage-apps. Op Marktplaats wordt gehandeld in oude polaroidfilms: hoe ouder en hoe langer over datum de filmpjes zijn – hoe slechter dus – hoe duurder ze worden. En we gebruiken de modernste technieken om onze foto’s ouderwets te maken, vol grove korrels en krasjes.