Zelf zijn ze er misschien nog wel het meest verrast over: binnen een paar jaar is de status van Duitsland radicaal veranderd, in Nederland niet het minst. Het economisch succes wordt bejubeld en de hoofdstad Berlijn is populairder dan ooit. Als klap op de vuurpijl wordt het land zeventig jaar na de oorlog ineens ook ‘het machtigste’ van Europa genoemd – en toonaangevend in de euro- en vluchtelingencrisis.

In wervelende stijl schetst Merlijn Schoonenboom de contouren van dit nieuwe Duitsland, dat eigenlijk het liefst buiten de schijnwerpers was gebleven. Als correspondent sprak hij met wereldmarktleiders, het staatshoofd, neonazi’s, migranten en de laatste literatuurpaus; als Berlijner ziet hij de veranderingen dagelijks om zich heen. Hoe gaat een door de geschiedenis getekend land om met haar nieuw verworven status?

==

Deze herziene editie bevat twee nieuwe hoofdstukken en is onmisbaar voor iedereen die de vluchtelingenproblematiek in Duitsland ten volle wil begrijpen.

==

‘Een welkom inkijkje in de Duitse realiteit.’ **** – nrc Handelsblad

Merlijn Schoonenboom

Waarom we ineens van de Duitsers houden

(maar zij daar zelf van schrikken)

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013, 2016 Merlijn Schoonenboom

Omslagontwerp Roald Triebels

Foto van de auteur Verena Eidel

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 2388 5

NUR 320

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vierde, herziene druk, 2016, ISBN 978 90 450 3189 7

Inleiding
Het nieuwe gidsland?

DE GOEDE DUITSER

‘Hi, where you’re from?’ De vraag van de taxichauffeur was volkomen onschuldig bedoeld, maar ik twijfelde over mijn antwoord. Zou ik Hollander zijn? Of gewoon maar ’ns een keertje Duitser, en kijken hoe dat voelt in het buitenland? We reden in het glooiende niets van Massachusetts in de Verenigde Staten, en de chauffeur en ik moesten het nog zeker een uur met elkaar uithouden.

Ik koos voor de neutrale middenweg, en zei hem geheel naar waarheid: ‘I’m from Berlin, Europe.’ Maar het was al te laat. Voor de Amerikaanse taxichauffeur, die zelf uit Afghanistan kwam, zat er nu een Duitser in zijn taxi. Het bleek aanleiding voor een lange lofzang. Voor hem was het namelijk duidelijk: die Duitsers, dat waren tenminste robuuste types. Hij wist van alles te vertellen over Angela Merkel, over de sterke Duitse economie en over het enige land dat Europa kon redden. En als klap op de vuurpijl voegde hij er nog aan toe: ‘Wij Afghanen begrijpen de Duitsers. Wij stammen ook van de Ariërs af.’

Taxichauffeurs mogen in de journalistiek eigenlijk niet serieus genomen worden, maar in dit geval was zijn politiek-economische lofzang niet zonder betekenis – al had het op het laatst toch nog een dubieus randje. De chauffeur herhaalde namelijk de stellingen die hij in zijn regionale bladen had gelezen.

Het was 2011, de financiële crisis was alweer enige tijd over haar hoogtepunt heen; nu bepaalde de eurocrisis het nieuws. De Amerikaanse media hadden dat jaar meer dan gemiddeld bericht over Europa, en Duitsland kreeg er een duidelijke plaats in toebedeeld. Het land werd opgeroepen Europa uit de crisis te trekken. Angela Merkel werd alvast maar tot de ‘leader of Europe’ uitgeroepen, al vond men unaniem dat ze die rol toch nog wel wat fermer zou mogen uitoefenen.

Het zou nog geen tien jaar geleden compleet ondenkbaar zijn geweest. In 2001 werd het land door dezelfde Amerikaanse media nog de ‘zieke man van Europa’ genoemd (in navolging van het Britse weekblad The Economist). De werkloosheid was er enorm, de blik naar binnen gekeerd, de problemen van de eenwording overschaduwden alles. Aan Duits leiderschap werd niet gedacht, al helemaal niet in het land zelf, dat na 1945 het woord ‘leiden’ (führen) het liefst uit zijn woordenboeken had geschrapt om na twee wereldoorlogen geen verkeerde indruk te maken.

Ook op andere terreinen was ineens een volledig nieuwe toon te horen. Uitgerekend in Engeland – waar voor het merendeel van de bevolking alle ‘krauts’ tot voor kort nog steeds heimelijke of gewoon openlijke nazi’s waren – werd het boek The German Genius (2010) een bestseller. Het is een 800 pagina’s dikke lofzang op al het goede wat de Duitse cultuur, techniek en wetenschap heeft voortgebracht.

Die zomer van 2011 was ik voor het eerst sinds langere tijd ook weer terug in Nederland. Ik vroeg me af of ook hier een veranderde opstelling tegenover de Duitsers te merken zou zijn. Een Nederlandse collega in Berlijn had me net nog hinnikend van de lach een anekdote verteld, over hoe hij zich op het Waterlooplein in Amsterdam als Duitser had voorgedaan om een fiets te kopen. De reactie van de marktverkoper kon, zacht gezegd, klassiek genoemd worden, inclusief de verwensing dat hij ‘de fiets van zijn opa terug wilde’.

Zelf ben ik met zulke opvattingen opgegroeid. Tot diep in de jaren negentig lag Duitsland ver weg. Zelfs naar Zwitserland reden we liever een paar uur langer via Frankrijk dan via Duitsland. We kochten de Duitse wasmachines, maar hoefden niet te weten waarom uitgerekend die vervelende Duitsers die nu zo goed in elkaar wisten te zetten.

Als je aan Duitsland dacht, dacht je hoogstens aan mannen met matjes in vale spijkerpakken, aan saaie industriesteden, maar in ieder geval aan de oorlog of neonazi’s. Solingen, zo heette het stadje vlak bij de Nederlandse grens waar in 1993 vijf Turken om het leven kwamen na brandstichting van rechtsradicalen. De aanslagen waren een reactie op een grote golf van asielzoekers, die direct na de val van de Muur Duitsland binnenkwamen. In Nederland startte een Radio 3-dj een actie, en meer dan een miljoen Nederlanders stuurden briefkaarten met de tekst ‘Ik ben woedend’ erop naar de toenmalige Duitse bondskanselier Helmut Kohl.

De beschuldigende vinger werd op heel Duitsland gericht: de aanslagen pasten bij het algemene beeld van Nederlanders over Duitsland, dat direct na de eenwording uiterst negatief was. De politieke top van Engeland, Frankrijk en Nederland vreesde een nieuw machtig Duits rijk. In de publieke opinie overheerste de afkeer van een te ouderwets, te bureaucratisch, en te weinig multicultureel buurland. Duitsland was simpelweg alles wat het ‘moderne en tolerante’ Nederland juist niet wilde zijn.

Vanaf het begin van de eenentwintigste eeuw heeft zich echter een gestage verandering voorgedaan in de beeldvorming over Duitsland. Het is moeilijk voor te stellen dat de Volkskrant nog provocatief overkwam door in 2005 een nummer van zijn Magazine uit te brengen met als thema ‘Duitsland is oké’. Nu gaan de lofzangen veel verder, soms zelfs zover dat het allang niet meer uitmaakt of ze kloppen of niet. Berlijn is veel spannender dan Amsterdam geworden, hoor je dan. Ook wordt er in Duitsland vast en zeker niet op cultuur bezuinigd, en de treinen rijden er ook nog eens altijd op tijd. En die Duitsers, die zijn toch tenminste beleefd gebleven, terwijl de Nederlanders zo grof geworden zijn.

Bij het EK 2012 leek de jubelstemming haar voorlopige hoogtepunt te hebben bereikt. Voor het eerst werd zelfs het voetbalspel van de Duitsers geprezen, met het hoogste compliment dat mogelijk was: de Duitsers, zei onder anderen Leon de Winter, zijn zo mooi voetbal gaan spelen zoals vroeger de Nederlanders dat deden.

Een paar maanden later verscheen op de VPRO-televisie de documentaire Made in Germany. Hierin werden de Duitse economie en cultuur ronduit bejubeld en werd de vraag gesteld ‘wat we van Duitsland konden leren’. Ondertussen kondigden de toeristenorganisaties aan dat Duitsland het favoriete vakantieland van de Nederlanders was geworden. En bij het Goethe-Institut in Amsterdam wist iemand me te vertellen dat er in Europa nergens méér relaties ontstaan dan tussen Nederlandse mannen en Duitse vrouwen.

Uiteindelijk was het nog slechts wachten op een fenomeen dat zelfs in 2012 onmogelijk zou zijn geweest: de lof voor de moreel goede Duitser. In september 2015 ontvingen applaudisserende Duitsers honderden vluchtelingen uit vooral Syrië, Irak en Afghanistan. Ze stonden op het station van München met Bretzels en knuffeldieren. Korte tijd later volgde Angela Merkel de stemming in eigen land, en zei dat Duitsland de komst van honderdduizenden vluchtelingen aan zou kunnen: ‘Wir schaffen das.’

Het begrip ‘Willkommenskultur’ ging de wereld over, Merkel werd genoemd voor de Nobelprijs voor de Vrede, en in Nederland werd Duitsland, na het economische en voetbaltechnische, zelfs even tot het morele voorbeeld uitgeroepen.

EINDELIJK NORMAAL?

Voor de Duitsers zelf is het duidelijk nog wat wennen, deze nieuwe status van reddend gidsland. De schokkende ervaringen uit het verleden zijn nu eenmaal altijd en overal in de buurt. Op de vijftigste herdenkingsdag van de bouw van de Berlijnse Muur heb ik met mijn Duitse schoonvader afgesproken. We gaan naar het nieuwe monument aan de Bernauer Straße, dat drieëntwintig jaar na de val van de Muur eindelijk is opgericht.

Mijn schoonvader is in 1970 uit de DDR gevlucht door zich in de achterbak van een diplomatenauto te verstoppen. Hij liet alles achter zich, en moest daarna alles weer opbouwen. Iedere keer als ik hem spreek, heeft hij wel een verhaal over de Koude Oorlog, over de Tweede Wereldoorlog, over familieleden die nazi’s werden of juist jammerlijk aan hun einde kwamen.

Als we naar het Monument lopen komen we door de stadswijk Prenzlauer Berg. Op de plekken waar ik de nieuwe trendy cafés zie, ziet hij de vluchttunnels die er destijds gegraven werden. Ik zie hoe de huizenprijzen enorm stijgen omdat iedereen ineens hier wil wonen. Hij denkt aan een stad die veertig jaar was ingeklemd tussen kernmachten, en dat alles ook nog eens door de eigen schuld van de Duitsers.

In het centrum bij Unter den Linden vertelt hij over het Pruisische stadsslot dat de socialisten in 1950 hebben opgeblazen, om de herinnering aan het militaristische verleden uit te wissen. Zestig jaar later, juist op het moment dat de wereld Duitsland herontdekt, worden de eerste gevels weer op hun plaats teruggebracht. Het Pruisische stadsslot zal opnieuw worden opgebouwd. In de eenentwintigste eeuw worden de littekens van de twintigste weggepoetst, alsof er nooit een oorlog en een deling zijn geweest. De Duitse hoofdstad staat niet meer bekend om zijn ellende, maar is bij Zuid-Duitsers, Nederlanders, Parijzenaars en New Yorkers populair om zijn dynamiek.

Politici, wetenschappers en journalisten spreken de laatste paar jaar daarom graag van een ‘nieuw zelfbewustzijn’ en zelfs van een ‘normalisering’ die in Duitsland te merken zou zijn. De oorlogsschuld en alles wat daarbij hoort overschaduwt niet meer alles. Enigszins kunstmatig wordt daarbij het WK van 2006 als ijkpunt voor een nieuw ‘ontspannen Duitsland’ aangegrepen. Als gastland zou het de wereld hebben laten zien dat het ook gewoon leuk kon zijn. ‘Vrolijk patriottisme’ werd het gevleugelde woord voor dit voorzichtige zelfbewustzijn. Een massa Duitsers kon bij het voetbal hun driekleur laten wapperen zonder dat de wereld direct dacht dat het Vierde Rijk was aangebroken.

Deze nieuwe stemming komt echter in veel meer tot uiting dan alleen in het voetbal. Het imago van de politieke leiding is ‘open en tolerant’ geworden, met een vrouw aan de top die een gestage modernisering van het land blijkt na te streven. Het aanzien van de Duitse cultuur wordt allang niet meer alleen bepaald door ernstige literatuurhelden als Günter Grass, maar eerder door televisiester Heidi Klum en de band Rammstein, in wiens optreden Duits militarisme ironie is geworden.

Kortom: Duits-zijn lijkt niet meer per definitie een zware last te zijn. In 2015, als de vijfentwintigjarige eenwording van het land wordt herdacht, wijdt het treinconcern Deutsche Bahn zelfs zijn gratis treinmagazine aan ‘25 redenen om van Duitsland te houden’. De cover is vormgegeven in de driekleur zwart-rood-goud, een vorm van alledaags patriottisme dat tot voor kort nog als uiterst verdacht gold. Schijnbaar onbezorgd wordt nu gekeuveld hoe ‘veelzijdig, veelkleurig en open dit land kan zijn, dat ruim 81 miljoen inwoners, Duitsers en migranten, hun thuis noemen’.

TOCH WEER HET ‘VIERDE RIJK’

Alleen: het is slechts een deel van het verhaal. Het is een misverstand dat Duitsland nu een land is geworden dat ontspannen in de toekomst kijkt. Altijd wordt er de nadruk op gelegd dat het goede ineens weer afgelopen kan zijn.

De landelijke media zijn hierbij slechts aanjager van een permanente ondergangsstemming. Onheilspellend zijn de krantenkoppen als de DAX in 2014 de hoogste stand aller tijden behaalt. Pessimistisch blijkt de stemming als eind 2015 opnieuw blijkt hoe hoog de werkgelegenheid is en het laagste aantal werklozen wordt gemeten sinds een kwarteeuw. Ook is Duitsland vermoedelijk het enige land ter wereld waar jaarlijkse ‘angstonderzoeken’ worden uitgevoerd.

Het meest recente onderzoek over het ‘vertrouwen in de toekomst’ verschijnt eind 2015. Het blijkt dat een meerderheid van 55 procent van de Duitsers ‘vol zorgen’ over de toekomst is. De German Angst is terug, zei professor Ulrich Reinhardt, de uitvoerder van het onderzoek. Reinhardt refereerde hierbij aan de zorgen over de vluchtelingencrisis. Maar in feite was de stemming ervoor slechts heel korte tijd wat beter geweest.

‘German Angst’ is oorspronkelijk een spottend begrip uit Amerikaanse media uit de jaren tachtig, maar wordt inmiddels ook in eigen land gebruikt om de neiging tot zwartkijken te beschrijven. Waarom deze neiging bestaat, daarover wordt diep nagedacht. De schrijver Bernhard Schlink gaat helemaal terug naar de schok van de Dertigjarige Oorlog in de zeventiende eeuw, toen de Duitse gebieden centrum van verwoestende Europese oorlogen waren. Anderen leggen de schuld bij het trauma van de Tweede Wereldoorlog.

Feit is: sinds de economische crises sinds 2008 wordt het ondergangsgevoel met nieuwe overtuiging beleefd. Duitsland kwam in deze periode in een nieuwe positie van internationale verantwoordelijkheid, en direct kwamen de associaties met het naziverleden weer bovendrijven. Aan het begin van de eurocrisis in 2010 werd Merkel er door linkse critici van beschuldigd een ‘Vierde Rijk’ in Europa te willen uitroepen. Door haar aanpak van de vluchtelingencrisis kreeg ze juist van rechtse politici het verwijt zich als ‘keizerin van Europa’ op te willen werpen.

Ondertussen blijkt de vluchtelingencrisis in eigen land zoveel problemen op te leveren, dat deze na de eerste euforie nu op één lijn wordt gesteld met de eenwording in 1990. Ook die heeft het land na de eerste jubel in een jarenlange economische en mentale depressie gestort. Nergens in Europa stonden er vanaf de zomer van 2015 zoveel solidaire burgers klaar om de vluchtelingen te helpen, maar nergens werden ook zoveel aanslagen gepleegd op asielzoekerscentra als in Duitsland, net zoals in het begin van de jaren negentig.

Zeventig jaar na de oorlog en vijfentwintig jaar na zijn eenwording is Duitsland inderdaad het machtige land geworden, wat Lubbers, Thatcher en Mitterrand destijds wilden vermijden. Maar tot machtswellust heeft dat niet geleid. Binnen Duitsland zorgt de nieuwe status vooral voor onrust en sterke twijfels. De Engelse krant The Guardian heeft de twijfels in een special over Duitsland al in 2012 prikkelend samengevat. Het blad noemde het land ‘The Accidental Empire’. Het heeft niet om macht gevraagd en het is er niet op voorbereid.

Je zou daar echter aan kunnen toevoegen: de rest van Europa is dat ook niet. Het land wordt weliswaar opgeroepen in de EU een sterke leidersrol te spelen, maar het mag daarbij vooral niet zijn eigen regels aan de andere staten opleggen. De nieuwe status zorgt dan ook voor een sterk wisselende beeldvorming rondom het land, die varieert van bewondering tot afkeer.

Nergens is men zich bewuster van de wisselende stemming over zichzelf dan in Duitsland zelf. De opgeplakte hitlersnor van een Griekse demonstrant, hoe klein die bij de demonstratie ook was, wordt uitvergroot in de Duitse media afgedrukt. Net zo goed wordt ook iedere bejubeling van Duitsland afwachtend gevolgd. Want ook die kan zomaar ineens weer voorbij zijn, als de belangen weer veranderen.

HET BETERE NEDERLAND

De schommelingen in de internationale beeldvorming van Duitsland zijn misschien wel het best te meten in Nederland. Duitsland speelde als grootste buurland altijd al een bepalende rol voor de afbakening van de eigen Nederlandse identiteit, maar terwijl dat na de oorlog uitsluitend als negatief voorbeeld was, kon het de afgelopen jaren ineens positief gebruikt worden.

Voor een deel heeft dat uiteraard te maken met de gegroeide historische afstand tot de Tweede Wereldoorlog; decennialang het grote ijkpunt in Nederland voor goed en kwaad. Maar dat verklaart niet alles. De veranderende beeldvorming van Duitsland heeft minstens zoveel te maken met eigentijdse internationale ontwikkelingen, én met veranderingen binnen Nederland zelf.

Toen koningin Beatrix in 2011 voor het eerst sinds twintig jaar op officieel staatsbezoek was in Duitsland, was dat ook in Duitsland weer eens aanleiding om over de verhoudingen tussen beide landen te reflecteren. Op de site van het ARD-journaal werd Ton Nijhuis geciteerd, directeur van het Duitsland Instituut in Amsterdam. Nijhuis legde de oorzaak van de herontdekking van Duitsland bij de Nederlanders zelf. Sinds de uitbreiding van de Europese Unie naar het oosten is het beeld van Duitsland positiever geworden, zei hij. Nederlanders kunnen zich namelijk niet met Esten, Slowaken of Bulgaren identificeren. ‘Dus zijn de Duitsers ineens niet meer “de anderen”, maar horen ze bij ons.’

Je kunt nog verdergaan in deze ‘projectietheorie’. Het is niet voor niets dat de sterkste omslag in de beeldvorming in 2005 is begonnen. Het was rond die tijd dat zelfs de vrolijkste Nederlander doorkreeg dat het land niet meer het van zelfvertrouwen blakende gidsland kon spelen, waar de bewoners boze brieven stuurden naar in hun ogen moreel onderontwikkelde volken.

Het was de tijd dat Nederlanders geconfronteerd werden met problemen die het in de decennia ervoor makkelijk terzijde had kunnen schuiven. Twee politieke moorden, op Pim Fortuyn in 2002 en op Theo van Gogh in 2004, zetten de zekerheden op losse schroeven. De blik keerde zich naar binnen, de onvrede nam toe. Europa? Daar begon het voormalige gidsland sceptisch over te worden. Tolerantie? Liever meer blauw op straat. De islam? Men stemde massaal voor Geert Wilders, die de Koran wilde verbieden.

Nederland werd in Europa in één adem genoemd met Hongarije en Oostenrijk, landen met een neiging naar extreemrechts. De werkloosheid steeg en de culturele sector had het gevoel dat iedere vorm van ‘high art’ schaamteloos in de uitverkoop werd gedaan. Zelfs het oude vertrouwde beeld van de vaderlandse geschiedenis veranderde: nieuw onderzoek had laten zien dat niet meer iedere opa in Nederland in het verzet had gezeten, en 75 procent van de Nederlandse joden bleek te zijn vermoord, een percentage dat alleen in een reeks Oost-Europese landen hoger ligt.

Op het moment dat Nederland voor het eerst over zichzelf moest nadenken, begon het daarom ook de buren met andere ogen te zien. Zelf raakten we al in de war na twee moorden en een stagnerende huizenmarkt, maar het buurland heeft zich na 1945 al voor de derde keer met de haren uit het moeras getrokken. Eerst na de oorlog, toen na de problemen van de eenwording, en, al is het van een wat andere orde, na de financiële crisis.

Deze omslag in de beeldvorming betekent echter allerminst dat de internationale politieke verhoudingen permanent rooskleurig zullen blijven. Behalve bredere structurele veranderingen is er ook nog zoiets als de politieke actualiteit. En daarin worden de verhoudingen bepaald door gedeelde belangen.

In de eurocrisis sloot de Duitse strengheid tegenover Griekenland goed aan bij de rechts-georiënteerde Nederlandse regering van dat moment. Die opstelling zorgde in Zuid-Europa voor een anti-Duitse stemming, maar in landen als Nederland en Finland voor gevoelens van een ‘Noord-Europese broederschap’. De vluchtelingencrisis veroorzaakt echter weer andere emoties. Het Duitse ideaal van een ‘welkomstcultuur’ wordt gedeeld door links-liberale intellectuelen, maar de algemene politieke trend is helemaal niet gericht op grenzeloze solidariteit. De kritiek op Merkels vluchtelingenbeleid is in Nederland dan ook sterk gegroeid.

De Nederlandse blik op Duitsland verandert steeds weer, afhankelijk van de eigen positie. Overeenkomsten worden op dit moment liever benadrukt dan verschillen, maar het gevolg is dat er verwarring ontstaat als de zaken in de realiteit toch net iets anders blijken te liggen. Juist omdat Nederlanders Duitsland inmiddels als een logische bondgenoot zien, nemen ook de irritaties snel toe als er een beslissing wordt genomen die anders is dan verwacht.

Misschien is het daarom ook wel eens handig te kijken naar wat zich nu echt rechts van Enschede en Lobith afspeelt. Dit boek wil in de eerste plaats een onderzoek zijn naar de belangrijkste maatschappelijke veranderingen die dit nieuwe Duitsland kenmerken. De veranderende blik van Nederlanders op hun buurland komt in ieder hoofdstuk aan bod, maar de hoofdvraag van het boek is breder: hoe gaat een door de geschiedenis getekend land om met zijn nieuwe status?

In het eerste deel onderzoek ik de gevoelens rond de nieuwe internationale rol van het land, te zien in de eurocrisis, in het nieuwe economische succes en in de nieuwe hoofdstad. Het tweede deel heeft de hernieuwde zoektocht naar de eigen identiteit als onderwerp, in de cultuur en in de verwerking van het eigen verleden, zowel van de Tweede Wereldoorlog als van de DDR. En uiteindelijk kijk ik welke nieuwe wegen er voor de toekomst worden in geslagen, zoals met de Energiewende, de veelbesproken ‘welkomstcultuur’en als natie met een geboorteprobleem.

De actuele ontwikkelingen worden in een historisch verband geplaatst, en de journalistieke analyse wordt met een meer persoonlijk verslag gecombineerd. Ik sprak met de rijkste schroevenverkoper van het land, met het staatshoofd, neonazi’s, journalisten, literatuurpausen, en natuurlijk met heel veel ‘gewone’ Duitsers. Een land ontdek je immers ook bij de bakker, de kapper of aan de ontbijttafel bij de schoonfamilie, al is het maar om steeds opnieuw eraan te worden herinnerd dat op alle regels weer uitzonderingen bestaan.

‘De Duitser’ bestaat immers niet, en als hij toch iets is, dan is ie uiterst paradoxaal. Tegenover iedere groene idealist is wel een energieslurpende autoliefhebber te vinden, en tegenover iedere Berlijnse toeristenhater staat wel een uitnodigend gebaar. In het Noorden voel je een Nederlandse nuchterheid, in het Zuiden de Alpencultuur en in de winters van Berlijn waan je je regelmatig in Rusland – met alle gevolgen voor de stemming van dien.

Uiteindelijk hoop ik in deze drie delen toch een schets te kunnen maken van dit nieuwe ‘toevallige’ Duitse rijk. Men dacht na 2006 dat eindelijk een rustige periode was aangebroken, maar opnieuw is het land in turbulentie terechtgekomen, een fase tussen nieuw zelfbewustzijn en oude angsten.

==

DEEL I
NIEUWE STATUS

1 Opeens de machtigste
Duitslands nieuwe internationale positie
als gevolg van de eurocrisis

EEN GEMOEDELIJK ONDERONSJE

Eigenlijk wijst niets erop dat we vandaag op de machtigste vrouw ter wereld aan het wachten zijn. Het is een donderdagmiddag in april 2012, en ik sta boven aan de trap op een soort tussenvloertje in het Kanzleramt in Berlijn. Het tocht er flink. De wind giert met een zeurende toon door de lange hoge gangen.

Natuurlijk, ik kom hier vaker. Als Angela Merkel de Griekse minister-president ontvangt, de Franse president of de Nederlandse premier. Maar dan is het toch anders. Dan staan er camera’s opgesteld, dan lopen er nerveuze woordvoerders en zalvende diplomaten rond, dan staan er groepen internationale journalisten verveeld te wachten tot de persconferentie begint.

Vandaag is het gezelschap op het tussenvloertje klein, en de stemming is luchtig. De Nederlandse staat zal de Duitse bondskanselier een tulp aanbieden: de Angela Merkel-tulp, speciaal gekweekt door een kweker uit Noord-Holland. De tulpen staan er al, ze zijn in een replica van een Hollandse vaas uit de zeventiende eeuw gezet. Twee kinderen in oud-Hollandse klederdracht staan ernaast. Een paar zakenmannen uit de bloemenhandel laten de drie aanwezige journalisten trots een oorkonde zien.

Ik heb nog precies vier minuten voor Angela Merkel komt, en laat mijn blik wat door de gang dwalen. Nu het zo rustig is zie je pas goed hoe zakelijk het gebouw er vanbinnen uitziet. Het tapijt is valig turkoois, de wanden en het meubilair hebben onbestemde grijstinten. Aan de muur hangt moderne kunst waarvan je pas op het tweede gezicht ziet dat het om de bekendste namen uit de naoorlogse Duitse kunstgeschiedenis gaat. Verder is er veel glas en beton.

De atmosfeer in het Kanzleramt is zo ongeveer het tegendeel van die in het Élysée in Parijs, het gebouw waar de Franse president zijn zetel heeft. Dat is een echt paleis, dat nog stamt uit de tijd van het ancien régime, de tijd dat staatshoofden absolute macht hadden. Het goud glimt, het fluweel is geborsteld, alles is erop gericht om politieke glamour uit te stralen. In vergelijking daarmee doet het bureau van de Duitse kanselier eerder denken aan het hoofdkantoor van een middelgroot transportbedrijf. Van vooroorlogse grandeur is geen sprake, en iedere machtssymboliek wordt zorgvuldig vermeden – omdat er vooral geen verkeerde indruk mag worden gewekt.

Angela Merkel (CDU) past goed bij deze nuchterheid. Exact om 14.30 uur gaat de deur van haar werkkamer open en komt ze aangelopen. Ze draagt een paarse variant van het type jasje dat ze altijd draagt. Haar schouders zijn een beetje opgetrokken. Een paar adviseurs lopen met haar mee. Als Merkel bij de tulpen is aangekomen, maakt ze eerst nog een wat afwezige indruk. Ze kijkt de kinderen in klederdracht aan en dan komt er ineens een scheef lachje.

Volgens het persbericht wil Merkel vandaag maar liefst een heel kwartier de tijd voor het tulpenritueel nemen. Op zichzelf is er niets vreemds aan een dergelijk gemoedelijk onderonsje. Het gaat bij zulke momenten om de handel, en de tulp is er een mooi symbool voor. Nederland staat op de tweede plaats van wereldwijde afnemers van Duitse spulletjes, tussen Frankrijk en China in, Duitsland is op zijn beurt de grootste partner van Nederland.

Een kwartier is echter veel tijd voor een tulpenkweker uit Noord-Holland. Nederland was de afgelopen jaren toch wat in de marge van de Duitse interesse terechtgekomen. De relatie zat wel goed, zo dachten beide partijen. Duitsland concentreerde zich op Polen en Frankrijk, en Nederland had de politieke aandacht al decennia richting de Angelsaksische wereld verlegd. Duitsland was weliswaar de grootste economie in Europa, maar je kon politiek toch doen alsof het land ver weg lag. Die houding is op dit moment duidelijk veranderd. Deze laatste maanden is duidelijk geworden hoe sterk de status van Duitsland in Europa is geworden. Voor het eerst in de geschiedenis van de Europese Unie wordt Duitsland als het machtigste land van de EU gezien.

Het is niet het glanzende Élysée waar in de eurocrisis de regeringsvliegtuigen voortdurend naartoe vliegen, maar het sobere Kanzleramt in Berlijn. ‘Vroeger was het zo dat Frankrijk de politieke en Duitsland de economische macht had,’ zo formuleerde Romano Prodi, de voormalige voorzitter van de Europese Commissie, de nieuwe situatie. ‘Nu bepaalt Merkel wat er gebeurt en de Franse president houdt een persconferentie om haar beslissingen te verklaren.’ De Poolse minister van Buitenlandse Zaken, Radosław Sikorski, zei: ‘Ik ben waarschijnlijk de eerste Poolse minister van Buitenlandse Zaken die het zegt, maar hier komt het: ik ben minder bang voor de Duitse macht dan voor Duitse passiviteit. Duitsland is Europa’s onmisbare natie geworden.’

Vanaf het tussenvloertje is er een mooi uitzicht op het politieke hart van het land. Het Kanzleramt is in 2001 opgeleverd, als bekroning van de overplaatsing van de Duitse regering van Bonn naar Berlijn in 1999. Zeker, het is een teken van de toegenomen ambities van het herenigde Duitsland in de jaren negentig; het gebouw is qua oppervlakte groter dan het Witte Huis in Washington. Maar aan de andere kant wordt ook hierbuiten iedere associatie met nationale trots vermeden. Vanuit het raam zie je al even zakelijke kantoorgebouwen, in alle pragmatische nuchterheid neergezet voor de ambtenaren van de nieuwe hoofdstad.

Alleen aan de overkant, gescheiden door een groot grasveld waar toeristen overheen banjeren, staat een gebouw dat historische grandeur uitstraalt. De Rijksdag, het parlementsgebouw, is gebouwd in de jaren na 1871, de tijd dat Duitsland een eenheid werd en vol economische en politieke dadendrang was. In dit eerste en tweede keizerrijk werden de nieuwe nationale gevoelens helemaal uitgeleefd, zelfs nog een beetje meer dan in Frankrijk of Engeland, die de roes van het nationale eergevoel al veel langer kenden. Het was een periode waarin standbeelden van oude Germaanse helden werden opgericht, die werden vereerd als de vroege voorlopers van de nieuwe Duitse macht.

Deze periode is in de geschiedenisboekjes echter overschaduwd door de Duitse agressie die erna is gekomen. De Rijksdag verloor zijn functie als positief nationaal symbool. Het werd in 1933 eerst zwaar beschadigd met de opkomst van de nazi’s, en later in 1945 tijdens de gevechten met de geallieerden. Het stond in de Koude Oorlog verweesd op een braakliggend terrein naast de Muur. Nu het toch weer als parlement fungeert, heeft het een grote glazen koepel die ‘democratische transparantie’ moet uitstralen. Van Germaanse helden en Duitse machtsaanspraken wilde in de nieuwe Bondsrepubliek niemand meer iets weten.

Dat er zeventig jaar later in Europa precies op deze plek toch weer over Duitse macht wordt gesproken, is dus uiterst beladen. De nieuwe positie heeft voor een grote spanning rond het toch wat oubollige thema ‘Europa’ gezorgd. In razendsnel tempo zijn de afgelopen maanden in een aantal Zuid-Europese landen oude sentimenten opgedoken die allang vergeten leken. Aan de andere kant scharen zich een aantal kleinere landen, waaronder Nederland, op de lijn van Duitsland, al is het onder voorbehoud.

De vraag is hoe de bevolking en politiek op deze nieuwe fase reageren: hoe heeft de eurocrisis Duitsland veranderd?

OUDE EN NIEUWE MACHT

Op het eerste gezicht merk je er nauwelijks iets van. Al sinds 2010 wordt in de rest van Europa driftig over de nieuwe ‘leidersrol’ van Duitsland gedebatteerd, maar in het land zelf kon je lang doen alsof de Duitse positie sinds de regeringsperiode van Helmut Kohl (1982-1998) niets veranderd was. In Duitse media viel het woord ‘macht’ in relatie tot het eigen land pas laat.

Om te horen hoe het land met zijn nieuwe internationale status omgaat, ga ik op bezoek bij Herfried Münkler. Deze politicoloog en historicus werkt aan de Humboldt-universiteit in Berlijn en is een bekend intellectueel in het publieke debat. Hij schreef diverse boeken, onder andere over de Eerste Wereldoorlog, over Duitse mythes, en in 2015 ook over de nieuwe positie van Duitsland in Europa: Macht in der Mitte.

Er is inderdaad een nieuwe fase van Duitse macht ontstaan, zegt Münkler, maar het waren deze keer niet de Duitsers zelf die dat nagestreefd hebben. Sterker nog: het is zelfs zonder hun toedoen ontstaan. Münkler: ‘Toen de Poolse minister over führen (leiden) begon, dacht hier iedereen: maar we waren toch net van de Führer af?’

Volgens Münkler ontbreekt het de huidige politieke elite zelfs aan een vanzelfsprekende ‘leidersmentaliteit’. Om te leiden heb je het juiste personeel nodig, niet diegenen die gewend zijn af te wachten wat de anderen doen, zegt hij. Anders dan bij de Fransen of de Engelsen het geval was, hebben de Duitse naoorlogse generaties politici geleerd hoe ze zich zo onzichtbaar mogelijk moeten opstellen.

In het begin was dat ook heel logsich. De eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog was het iedereen duidelijk dat Duitsland niet tot ‘leiden’ zou worden geroepen. De EU is in zekere zin opgericht om Duitsland in toom te houden. De Koude Oorlog had het land verdeeld en tot de hereniging in 1990 hadden de West-Duitse Bondsrepubliek en de Oost-Duitse DDR zich er beide op ingesteld dat andere landen het beleid voor hen bepaalden.

In de Bondsrepubliek vond men het wel prima zo. Het ging vooral om het vergaren van zo veel mogelijk economische welvaart, zegt Münkler. Vanaf de eerste Duitse naoorlogse kanselier Konrad Adenauer (CDU) was het duidelijk dat de toekomst van Duitsland niet lag in een ‘Sonderweg’, niet in isolement, maar ingebed in West-Europa. Als er betaald moest worden deed Duitsland dat, maar politiek verhief het zijn stem niet. Het land stelde zich dienend op. Het leverde Duitsland de titel ‘betaalmeester van Europa’ op.

Deze positie was uitermate comfortabel. Duitsland was sinds de jaren zestig al een economische reus, maar speelde de politieke dwerg. ‘Politiek deed Duitsland alsof het Nederland of Zwitserland was,’ zegt Münkler. Zelfs toen de twee Duitslanden zich in 1990 herenigden, was er nog steeds geen ruimte voor een grote politieke rol. Duitsland keerde zich juist naar binnen. De hereniging zorgde voor zoveel economische en maatschappelijke problemen dat de nieuwe ‘Berlijnse republiek’ zich in de eerste plaats met zichzelf bemoeide.

Als de eerste breuk met deze traditie wordt het moment gezien dat Duitsland meedeed met de NAVO-luchtbombardementen in Kosovo in 1999. Het was een uiterst omstreden beslissing van de linkse regering onder de toenmalige nieuwe kanselier Gerhard Schröder (SPD) en vicekanselier Joschka Fischer (de Groenen). Acht jaar eerder, tijdens de Golfoorlog, had het Duitsland van Helmut Kohl nog niet met militaire acties mee willen doen.

Hier stond ineens een nieuwe generatie politici op. Na felle debatten in de eigen gelederen besloten ze om het bondgenootschap voorrang te geven boven de gevoeligheden van het verleden. Ze lieten daarom toch Duitse vliegtuigen bommen afgooien. Ook stuurden ze vanaf 2001 troepen naar Afghanistan. Kanselier Schröder, bekend om zijn Italiaanse maatpakken en grote sigaren, en de Groenen-minister Joschka Fischer, die in de jaren zestig nog molotovcocktails zou hebben gegooid, markeerden het eind van de onzichtbaarheid in de internationale politiek van Duitsland.

Dat betekent niet dat er nu een groter verlangen naar militaire deelname bestaat in de politiek. Integendeel. Het was Frankrijk dat vooraan stond toen het Libische volk in opstand kwam tegen dictator Khadaffi; Duitsland deed niet mee. Dezelfde scepsis tegen militaire interventies was eind 2015 te merken toen Frankrijk opriep IS in Syrië te bombarderen. Duitsland helpt mee, maar niet met bommen.

De nieuwe Duitse macht heeft een andere basis dan militaire macht: de economie. Deze nieuwe fase begon met een ontwikkeling van buitenaf. In 2008 bereikte de kredietcrisis uit de VS Europa. Banken moesten met miljarden euro’s ‘gered’ worden. Direct daarop volgde de eurocrisis. Het bleek dat Europese landen veel te hoge schulden hadden, terwijl ze economisch niet sterk genoeg waren om dat op te vangen – zelfs Frankrijk zakte hierdoor in de Europese rangorde af. Duitsland had ook grote schulden, maar de Duitse economie was stabiel, en groeide zelfs.

De eurocrisis heeft daarom internationaal een compleet nieuw evenwicht doen ontstaan, zegt Münkler. Duitsland was al sinds de eenheid in 1990 de economische reus, maar nu pas heeft het een direct politiek gevolg gekregen. ‘Voor het eerst zijn in Europa de verschillen zichtbaar geworden die vroeger in de Europese verdragen gladgestreken konden worden. De economie is nu de doorslaggevende factor geworden, en dat heeft Duitsland tot centrale macht gemaakt.’

Duitsland móét ook wel het land zijn dat deze rol inneemt, zegt Münkler. ‘Het probleem is namelijk dat er geen reservekandidaat klaarstaat die deze rol kan overnemen, mocht het Duitsland niet lukken. Als je het dramatisch wil formuleren: mislukt Duitsland in zijn taak als de centrale macht van Europa, dan mislukt Europa.’

Dit besef lijkt langzaamaan ook in de Duitse politiek te zijn doorgedrongen: de voortrekkersrol is ook in het eigenbelang van het land. De onwennigheid onder Duitse politici maakt daarom langzaam plaats voor een nieuwe aanpak. Het ministerie van Buitenlandse Zaken organiseerde in 2014 bijvoorbeeld congressen voor zijn medewerkers over de ‘nieuwe internationale rol van Duitsland’.

Gestaag ontstaat er zelfs zoiets als een soeverein optreden van de Duitse politieke top: in de Oekraïnecrisis, begin 2015, zijn Frank-Walter Steinmeier, minister van Buitenlandse Zaken, en Angela Merkel de aangewezen onderhandelaars tussen Rusland en Oekraïne. In de vluchtelingencrisis is de schroom voor het leiderschap nog een stukje verder afgenomen. Merkel is vanaf eind 2015 heel duidelijk bezig om de andere EU-landen van een gemeenschappelijke aanpak te overtuigen – maar wel een aanpak die precies past bij haar eigen idee van hoe het zou moeten.

Direct is echter te zien dat deze actieve opstelling voor grote irritaties in de internationale gemeenschap zorgt. Slechts een beperkt aantal landen wil namelijk mee gaan met Merkels ruimhartige vluchtelingenbeleid (zie hoofdstuk 8). Met andere woorden: zelfs al neemt Duitsland een voortrekkersrol, dan blijkt dat allerminst een garantie voor een tevreden Europa.

Dergelijke spanningen zijn begonnen met de eurocrisis van 2010. De hoop binnen de EU op een sterk Duitsland was aan de ene kant groot. Het land werd tot ‘locomotief van Europa’ verklaard, die als enige het continent uit de crisis zou kunnen trekken. Bij het zoeken naar de oplossing van de eurocrisis werd echter ook het nadeel van deze Duitse positie duidelijk, vooral in de Zuid-Europese crisislanden.

De eurocrisis werd onder andere bestreden door ‘reddingspakketten’ voor noodlijdende landen ter waarde van honderden miljarden euro’s, het ESM en EFSF. Duitsland moest daarvoor de hoogste bijdrage betalen. Maar geheel anders dan in het oude Duitsland van Kohl de gewoonte was, eiste Merkel tegenprestaties van de crisislanden. Merkel was tegen de ‘snelle oplossing’; ze wilde geen geld ergens in pompen zonder dat er iets tegenover staat. Deels deed Merkel dat uit overtuiging, deels had zij te maken met kiezers die uiterst sceptisch tegenover Europa kwamen te staan.

Want die ‘nieuwe fase’ van Duitsland betekende in hun ogen vooral: ze moesten nu nog meer gaan betalen voor een kwakkelend continent, en ze vroegen zich af of hun belangen daar wel lagen.

DE (ON)SCHULD VOORBIJ

In Frankfurt, op het plein voor het gebouw van de Europese Centrale Bank, loopt meneer Schwarz. Het is een septemberdag in 2012, de eurocrisis bepaalt al twee jaar het nieuws in Duitsland en hij is een van de mensen die ik aanspreek om erachter te komen hoe het nu zit met de Duitse gevoelens over Europa.

Schwarz is zoals je je een Frankfurter voorstelt. Hij is een keurige heer van middelbare leeftijd, hij werkt als jurist, hij heeft een bordeauxrode aktetas in de hand en een beige regenjas losjes over de arm. Vraag Schwarz naar zijn ideeën over de nieuwe Duitse machtspositie en hij zegt: ‘Als dat betekent dat wij alles voor de anderen moeten betalen, dan hoeft het van mij niet.’ En: ‘De Europese idee komt heus niet in gevaar als we de Grieken niet redden.’ Hij glimlacht er joviaal bij.

Een wrokkige euroscepticus is deze Schwarz allerminst. Maar hij zegt wel iets wat decennialang als een taboe gold, en zeker in Frankfurt, het hart van financieel Duitsland. In deze stad moet de Europese Centrale Bank (ECB) sinds 1998 de stabiliteit van de euro garanderen. Overal in de stad zijn symbolen en eerbetonen opgericht voor de Europese integratie en de gemeenschappelijke munt.

Als je alleen op deze officiële kenmerken in de stad zou letten, lijkt het alsof er geen sprake is van een verandering in de Duitse opstelling. Schwarz zelf staat onder het enorme blauwe lichtgevende euroteken op het ECB-plein, dat altijd wordt gebruikt in de journaaluitzendingen over de euro. Ertegenover is een goudkleurig plakkaat op de zijmuur van de Commerzbank aangebracht. Er staat op dat hier op 1 januari 2001 de eerste euro werd uitgereikt. In de souvenirshop onder de ECB kan je pakketjes kopen met versnipperde D-Marken erin. Je krijgt al 35 000 mark voor slechts 12,50 euro.

Het zijn illustraties van de solidaire rol die Duitsland na de oorlog voor zichzelf in de Europese Unie had uitgedacht. Duitsland heeft een Europese ‘plicht’, als gevolg van zijn oorlogsschuld. De keuze voor de euro in de jaren negentig hoorde daar ook bij. Het was een idee van de Franse president François Mitterrand, als tegenwicht tegen een te sterke dominantie van het herenigde Duitsland in Europa. De D-Mark was zo sterk dat hij door de Fransen als een bedreiging werd gezien. Helmut Kohl accepteerde de Europese munt in ruil voor meer politieke integratie in Europa. Met zijn toestemming voor de euro maakte Kohl de rol van het herenigde Duitsland opnieuw duidelijk: die is binnen Europa.

Achter de Europese façade in Frankfurt is nu echter een heel ander geluid te horen. Europa is prima, maar alleen als het goed is voor Duitsland, zegt Schwarz. Hij zegt hiermee wat veel van de keurige heren in Frankfurt denken. Voor hen is de tijd aangebroken om grenzen te stellen aan de Duitse dienstbaarheid. Met andere woorden: het Duitse ‘schuldbesef’ staat wat hen betreft niet meer voorop bij Europese beslissingen.

Er worden nu opvattingen uitgesproken die dat vroeger niet werden. In 2012 was het Duitse leiderschap thema op de Veiligheidsconferentie in München, het belangrijkste internationale congres voor vraagstukken over defensie- en buitenlandbeleid. Internationaal belangrijke ministers en denkers zijn daarbij aanwezig; in 2012 ging dat van Hillary Clinton tot de directeur van de Wereldbank.

Duitsland moet zijn verantwoordelijkheid als machtigste land nemen, klonk het hier opnieuw. Maar Thomas de Maizière, Merkels minister van Defensie, reageerde ronduit sceptisch. Want als er in het buitenland, en in het bijzonder in de Angelsaksische landen, geroepen wordt om Duitse leiding, ‘dan betekent dat geen leiding maar geld’. En Duitsland wil niet altijd maar meer geld betalen.

Voor veel buitenlandse commentatoren klinkt dergelijke politieke scepsis als een haast dramatische breuk met het traditionele EU-beleid van Duitsland. Het is echter een misverstand te denken dat Duitsland altijd alleen maar dienstbaar was. Duitsland heeft al decennia het vermogen ontwikkeld om de eigen belangen na te streven onder de vlag van Europees gemeenschappelijk welbevinden.

Europees belang was ook Duits belang. Zolang de economie goed liep, was ook Europa goed. De binding aan West-Europa paste precies in het eigenbelang van het naoorlogse West-Duitsland. In de huidige fase van economisch succes wordt precies deze situatie grondig tegen het licht gehouden. Het gaat Duitsland goed, maar zorgt Europa niet voor meer problemen dan voordelen?

Als je de hoek omslaat van de Europese Centrale Bank in het centrum van Frankfurt, is het eerste wat je ziet het woord ‘Griekenland’. Het staat met kleine, ouderwetse neonblokletters op een wat verouderde flat, die in de schaduw staat van het enorme Europese bankgebouw. Het Griekse verkeersbureau blijkt direct achter de ECB zijn Duitse hoofdkantoor te hebben.

De directeur ervan is inmiddels bezoek van journalisten gewend. Ze hebben allemaal dezelfde vraag. Want hoe diep gaat de wederzijdse woede nu precies? Griekenland was immers een van Duitslands meest favoriete vakantielocaties, de ‘Griekse wijn’ werd bezongen in schlagers. Nu worden de Duitsers bij Griekse demonstraties voor ‘nazi’s’ uitgemaakt, en Griekenland is in Duitsland het symbool geworden voor de ‘luie’ Zuid-Europeanen die het Duitse geld verbrassen. Het enige wat de directeur kan doen is sussen: het is van beide kanten niet zo slecht bedoeld, zegt hij. Men projecteert slechts de eigen angsten op de ander.

Inderdaad komt de reactie van een man als Schwarz niet zozeer voort uit gierigheid of anti-Europees sentiment. De Griekse, Spaanse, Italiaanse en Cypriotische problemen worden echter als een bedreiging van de eigen stabiliteit gezien. Schwarz vraagt zich daarom af of zijn eigen belang nog wel overeenkomt met dat van sommige Zuid-Europese landen. Nieuw is deze afweging niet, wel dat ze hardop wordt uitgesproken.

Precies met dit soort gevoelens is een traditionele Europa-partij als de CDU, de grootste politieke partij van Duitsland, rekening gaan houden – al is het maar omdat ze concurrentie heeft gekregen. Sinds 2013 probeert de partij Alternative für Deutschland het eurokritische deel van de CDU-kiezers voor zich te winnen. Anders dan in Nederland werd deze partij niet opgericht door een provocateur als Geert Wilders, maar door keurige ondernemers en intellectuelen uit voormalige CDU-kringen. Ze waren tegen de euro, maar uitdrukkelijk voor Europa. ‘Wij Duitsers moeten voor onze nationale belangen opkomen’, klonk het onder andere van Hans-Olaf Henkel, voormalig voorzitter van de Bond van de Duitse Industrie en een van de bekendste eurocritici; dat was voor Duitse begrippen al een behoorlijke provocatie.

De opkomst van de AfD zorgde voor flinke onrust. Een partij ‘rechts van de CDU’ is door de ervaring van het nationaalsocialisme nu eenmaal het grootste schrikbeeld voor de politiek. Duitsland kent – onder andere door zijn hoge kiesdrempel van 5 procent – vooral brede volkspartijen, die het complete spectrum aan standpunten binnen de partij moeten afdekken. Het heeft sinds 2013 slechts vier partijen in het parlement. De twee nieuwkomers sinds de jaren tachtig zijn afsplitsingen van links geweest, Die Linke en de Groenen.

In de verkiezingen van 2013 heeft de AfD de kiesdrempel weliswaar niet gehaald, maar dat kan in 2017 veranderen. Hoe klein ook, hun aanwezigheid heeft onmiskenbaar bijgedragen aan de toon van het eurodebat.

Ook het Federale Gerechtshof in Karlsruhe is een goede graadmeter van de sentimenten tijdens de eurocrisis. Het Hof heeft in de Bondsrepubliek al sinds zijn oprichting in 1951 een belangrijke functie als ‘controleur’ van de politiek. In de eurocrisis wierp het zich nog eens extra sterk op als bewaker van de soevereiniteit van Duitsland tegenover de regelgeving uit Brussel. Zo diende de ‘eurokritische burgerbeweging’ Mehr Demokratie er met meer dan dertigduizend handtekeningen een klacht in tegen de reddingspakketten voor de euro. Ze wonnen niet, maar de uitspraak zorgde wel voor een symbolische aanpassing. Alle beslissingen over de reddingspakketten, zo besliste het Hof, moeten nu via het parlement lopen.

De eurocrisis heeft duidelijker dan ooit laten zien dat er in Duitsland een kloof was gegroeid tussen het ‘officiële’ Europabeleid van Duitsland en de sentimenten in de bevolking. Dit uit zich in nieuwe politieke bewegingen, maar ook in de toon van het debat. In ieder groot land wordt altijd openlijk over het ‘nationale belang’ gesproken, het Engelse, Franse of Amerikaanse belang, maar de Duitse politiek kon dat nooit openlijk doen. Dat is nu veranderd, met alle spanningen die daarbij horen. Zoals Norbert Lammert, de voorzitter van de Bondsdag, in 2010 tegen me zei toen ik hem vroeg naar de buitenlandse twijfels over het Duitse Europa-gevoel: ‘Eerst horen we jaren dat we normaal moeten worden, en dan zíjn we normaal en dan is het ook weer niet goed.’

SPOKEN VAN HET VERLEDEN

Bij de Nederlandse verkiezingen in 2012 speelde ‘Europa’ nauwelijks een rol. In Duitsland is dat ondenkbaar. ‘Europa’ was de laatste jaren in Duitsland alomtegenwoordig, van krant tot buurthuis en van intiem diner tot voetbalcafé. Europa is een binnenlands thema geworden.

Dat komt omdat het thema direct aan een aantal fundamentele collectieve ervaringen raakt en dus veel meer ‘emotie’ oproept dan in Nederland. Aan de ene kant heeft de richting van het ‘Europese’ Duitsland het land na de oorlog tot welvaart, stabiliteit en nieuw aanzien gebracht. Aan de andere kant is er de angst te worden meegesleurd in de ellende als andere landen de munt te gronde richten, en daarmee juist die zorgvuldig opgebouwde stabiliteit vernietigen.

Deze twee kanten van het Duitse Europa-sentiment kwamen goed naar voren tijdens een literaire middag in Weimar, waar ik in december 2010 bij aanwezig was. In het mooi gerenoveerde achttiende-eeuwse slot Belvedere kreeg Cees Nooteboom een prijs van de Konrad-Adenauer-Stiftung. De stichting is gelieerd aan de CDU, de christendemocratische partij van Angela Merkel.

Het was bedoeld als een literair evenement ter ere van de Nederlandse schrijver, die het in Duitsland tot flinke roem heeft gebracht. De dag kreeg echter direct een politieke dimensie. Nooteboom werd op deze winterdag geëerd als een intellectueel die de Europese gedachte belichaamde. Als naamgever van de stichting speelde hier tenslotte ook het beleid van de bondskanselier Konrad Adenauer een rol, de spreekwoordelijke ‘goede Duitser’, zoals Nooteboom het uitdrukte.