Stephen Grosz

Het leven
Een handleiding

Bekentenissen vanaf de divan

==

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Stephen Grosz

© 2013 Nederlandse vertaling Robert Dorsman

Oorspronkelijke titel The Examined Life. How we lose and find ourselves

Oorspronkelijke uitgeverij Chatto & Windus

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Hollandse Hoogte / David Atkinson

Verzorging e-boek: Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 2389 2

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

Voor Nicola, Clara en Samuel

We ontvangen en we verliezen en moeten dankbaarheid zien te verwerven; en met die dankbaarheid moeten we van ganser harte omhelzen wat er na alle verliezen van het leven rest.

==

Andre Dubus II, Broken Vessels

Woord vooraf

In de afgelopen vijfentwintig jaar heb ik als psychotherapeut gewerkt. Ik heb patiënten behandeld in psychiatrische ziekenhuizen, ik had een praktijk als psychotherapeut en heb gewerkt in klinieken voor forensische psychotherapie. Ik heb jonge kinderen, pubers en volwassenen in mijn spreekkamer gehad, kreeg ze doorverwezen en deed wekelijks sessies met hen. Maar verreweg het meest werkte ik met volwassenen die in psychotherapie gingen – ik zag patiënten gedurende een aantal jaren vier à vijf keer per week vijftig minuten lang. Ik heb meer dan vijftigduizend uren met deze patiënten doorgebracht. Dit boek gaat over wat dat werk inhoudt.

Wat volgt zijn episodes die aan de dagelijkse praktijk zijn ontleend. Ik heb sommige details uit een oogpunt van privacy veranderd, maar blijf wel dicht bij de feiten: deze verhalen zijn waar gebeurd.

Soms komt het voor dat je in een hoek wordt gedreven door dingen die je hebt gedacht of gedaan, dat je in de klem komt te zitten door je eigen impulsen of stomme keuzes; verstrikt raakt door iets ongelukkigs; gevangen wordt door je eigen geschiedenis. Je voelt je niet in staat om verder te gaan en toch geloof je dat er een uitweg moet zijn. ‘Ik wil veranderen, maar niet als het verandering met zich meebrengt,’ liet een patiënt zich een keer in volstrekte onschuld tegen mij ontvallen. Omdat mijn werk gaat over mensen helpen te veranderen, gaat dit boek over verandering. En omdat verandering en verlies diep met elkaar verbonden zijn – geen verandering zonder verlies – komt verlies in dit boek vaak aan de orde.

De filosofe Simone Weil beschrijft hoe twee gevangenen in naast elkaar gelegen cellen over een heel lange periode via klopsignalen op de muur met elkaar leren te praten. ‘De muur is wat hen scheidt, maar het is ook hun communicatiemiddel,’ schrijft ze. ‘Elke scheiding is een verbinding.’

Dit boek gaat over die muur. Het gaat over ons verlangen te praten, te begrijpen en begrepen te worden. Het gaat ook over luisteren naar elkaar, niet alleen naar de woorden maar ook naar de stiltes ertussen. Wat ik hier beschrijf is geen magisch proces. Het maakt deel uit van ons dagelijks leven – we geven klopsignalen, we luisteren.

==

Het prille begin

Hoe we bezeten kunnen zijn van een
verhaal dat niet kan worden verteld

Ik wil het verhaal vertellen van een patiënt die me een schok bezorgde.

Toen ik als psychotherapeut begon, huurde ik een klein spreekkamertje in Hampstead, aan een brede straat met bomen, Fitzjohn’s Avenue, vlak bij een aantal bekende klinieken voor psychotherapie en op loopafstand van het Freudmuseum. Onder aan Fitzjohn’s Avenue staat trouwens een groot bronzen standbeeld van Freud.

Mijn spreekkamer was stil en sober. Er stond een bureau dat net groot genoeg was om er aantekeningen aan te maken en mijn maandelijkse rekeningen te schrijven, maar er waren geen boekenplanken of archiefkasten – het vertrek was niet bedoeld om er te lezen of te studeren. Zoals in de meeste spreekkamers was de divan geen divan maar een eenpersoonsbed met een donkere hoes eromheen. Aan het hoofdeinde lag een kussen met ganzendons en daarbovenop een witlinnen servet dat ik bij iedere nieuwe patiënt verwisselde. Aan de wand hing een primitief Afrikaans kunstwerk dat de psychotherapeut die de kamer aan mij verhuurde daar jaren geleden had opgehangen. Zij gebruikte het kamertje ’s ochtends en ik ’s middags. Daarom had het iets onpersoonlijks, iets kaals.

Ik werkte in deeltijd in de Portmankliniek, een forensische polikliniek. Doorgaans werden delinquenten naar het Portman doorverwezen; sommigen van hen hadden geweldsdelicten gepleegd of zich schuldig gemaakt aan seksuele vergrijpen. Ik zag patiënten van alle leeftijden en ik schreef menig gerechtelijk rapport. Tegelijkertijd bouwde ik mijn privépraktijk op. Het was mijn plan om de ochtend te reserveren voor de kliniek; ’s middags hoopte ik privépatiënten te ontvangen met minder extreme of urgente problemen.

Uiteindelijk bleken mijn eerste privépatiënten ook tamelijk veeleisend. Terugkijkend zie ik wel waarom die eerste gevallen moeilijk waren – deels was er mijn eigen onervarenheid. Ik denk dat het tijd kost – het kostte mij tijd – om te beseffen hoezeer mensen van elkaar verschillen. En wat waarschijnlijk ook niet meezat, was dat ik een aantal patiënten kreeg doorverwezen door gevestigde psychiaters en psychotherapeuten die me wilden helpen mijn praktijk van de grond te krijgen. Artsen verwijzen patiënten die ze zelf niet meer willen of niet elders kunnen plaatsen vaak door naar beginnende therapeuten. En daarom kreeg ik het te stellen met:

Mevrouw A., een twintigjarige studente. Hoewel de behandelend psychotherapeut haar omschreef als ‘lijdend aan onbeheersbare huilbuien, depressies en een diepgevoeld besef tekort te schieten’, kwam ze over als een vrolijke jonge vrouw, die volhield dat ze geen behandeling nodig had. Na verloop van tijd kwam ik erachter dat ze leed aan boulimie en zichzelf regelmatig verminkte. Omdat ze slechts sporadisch op afspraken verscheen, wilden twee andere therapeuten haar niet meer als patiënt.

Professor B., een wetenschappelijk onderzoeker van veertig, gehuwd en vader van twee kinderen. Hij werd beschuldigd van het plagiëren van een rivaliserende collega. De rector magnificus had de zaak doorverwezen naar de disciplinaire commissie. Als hij schuldig werd bevonden – en professor B. achtte de kans daarop groot –, dan zou hij misschien de kans krijgen om ontslag te nemen en onopvallend van het toneel te verdwijnen. Zijn huisarts had hem antidepressiva voorgeschreven en vroeg mij hem te willen behandelen met psychotherapie. Professor B. wisselde heftige gevoelens van triomf – waarin hij bijvoorbeeld de spot dreef met de collega’s in de disciplinaire commissie – af met perioden van totale verslagenheid.

Mevrouw C., die met haar man een restaurantje bezat en uitbaatte, had drie kinderen. Ze zocht hulp omdat ze bang was en last had van paniekaanvallen. Tijdens onze eerste ontmoeting zei ze dat ze ‘het moeilijk vond om eerlijk te zijn’, en pas na een aantal maanden kwam ik erachter dat ze een verhouding had met de oppas van haar kinderen, een vrouw die al zeven jaar in het gezin werkzaam was, vanaf de geboorte van het eerste kind. Tegen de afspraak met haar man in probeerde mevrouw C. opnieuw zwanger te worden, omdat ze de gedachte dat ze haar oppas zou kwijtraken niet kon verdragen.

Tot mijn eerste patiënten behoorde ook een jonge man die Peter heette. Hij werd behandeld in een groot psychiatrisch ziekenhuis in de buurt. Drie maanden voordat we elkaar ontmoetten, had hij zich in een naburige kerk in een kast verstopt, waar hij probeerde zich van het leven te beroven door een overdosis te nemen van verschillende medicijnen en zijn polsen door te snijden. Hij bracht zichzelf met een mesje ook steken toe in nek, borst en armen. Hij werd gevonden door een schoonmaakster. Hoe bang ze ook was, de schoonmaakster hield hem in haar armen terwijl ze op de ambulance wachtten. ‘Wie heeft dit gedaan?’ vroeg ze hem. ‘Vertel me, wie heeft je dit aangedaan?’

De behandelend psychiater in het ziekenhuis vroeg me of ik Peter vijf keer per week wilde ontvangen voor psychotherapie. Ze dacht dat dagelijkse therapie, samen met een wekelijkse ontmoeting met haar, voor Peter de meeste kans op herstel bood, en een terugkeer naar zijn verloofde thuis en naar zijn werk zou bespoedigen.

Peter was zevenentwintig en werkte als bouwkundig ingenieur. Voor hij werd opgenomen hadden hij en zijn verloofde buiten Londen een tweekamerappartement gekocht. Hij had problemen gehad op zijn werk en maakte zich zorgen over geld – maar niets van dat alles leek te kunnen verklaren waarom hij op zo gewelddadige wijze de hand aan zichzelf had willen slaan. Onderdeel van mijn werk was om samen met Peter achter de oorzaken te komen van zijn zelfmoordpoging – als we niet konden achterhalen waardoor hij zich van het leven had willen beroven, dan was er alle kans op herhaling.

Peter was lang en mager, maar hij liep zoals je dat vaker ziet bij mensen met een depressie: met afhangende schouders en hangend hoofd. Hij gedroeg zich ook depressief – hij sprak aarzelend, maakte weinig oogcontact. Lag hij eenmaal op de divan, dan bewoog hij zich nog nauwelijks.

Peter verscheen wel trouw op alle afspraken en kwam bijna nooit te laat. Na een aantal maanden werd hij uit het ziekenhuis ontslagen en was hij in staat om de draad van zijn leven weer op te pakken. Maar steeds meer had ik het gevoel dat hij verdween naar een plek waar ik hem niet kon bereiken, laat staan begrijpen. ‘Je zwijgt nu al een hele tijd – kun je me eens zeggen waar je zoal aan denkt?’ vroeg ik hem tijdens een sessie.

‘Een vakantie in Devon – toen ik klein was,’ antwoordde hij.

Er viel een lange stilte. Kon hij me iets meer vertellen? Hij antwoordde dat hij aan niets bijzonders dacht, hij dacht er alleen maar aan alleen te zijn.

Het schoot door me heen dat hij niet bij mij wilde zitten, dat hij vrijaf wilde van de therapie, en ik vertelde hem dat. ‘Zou kunnen,’ antwoordde hij.

Het was alsof hij probeerde zich te beschermen tegen mijn opdringerigheid, alsof hij zich schikte naar de conventies van de psychoanalyse – op tijd komen en mijn vragen beantwoorden bijvoorbeeld –, maar op zo’n manier dat hij wist te voorkomen dat er zich een zinvolle band tussen ons ontwikkelde. Hij leek weinig vertrouwen te hebben in ons gepraat.

Maar ik kwam te weten dat Peter erom bekendstond dat hij vrienden maakte en zich vervolgens tegen hen keerde. In zijn professionele leven kwam het ook voor dat hij rustig zijn werk deed en dan plotseling ruzie kreeg met zijn baas en vertrok. Dat was verschillende keren gebeurd. Ik probeerde die informatie te gebruiken om Peter te laten zien dat voor hem twee psychologische keuzes openstonden – berusting of alles opblazen. Daar leek hij zich in te kunnen vinden, maar ik kreeg niet de indruk dat dit idee hem zinvol voorkwam. En algauw bepaalde dit patroon de therapie. Peter ging de ene keer met me mee om zich de volgende keer tegen me te keren. Na een tumultueus verlopen week kwam hij niet meer opdagen voor zijn sessies. Ik schreef hem met het voorstel met mij te komen praten over zijn besluit om de behandeling te beëindigen, maar er kwam geen antwoord.

Ik nam contact op met de psychiater, die me vertelde dat Peter ook niet meer naar haar toe kwam.

Twee maanden later kwam er een brief van Peters verloofde met de mededeling dat Peter zich van het leven had beroofd. Ze legde uit dat hij een maand voor zijn overlijden steeds verwarder was geworden en steeds meer in zichzelf gekeerd was geraakt. De familie had een week geleden in het West London Crematorium afscheid van hem genomen. Ze schreef me dat ze blij was met mijn pogingen hem te helpen. Ik stuurde haar een condoleancebrief en stelde Peters psychiater in kennis.

Ik wist dat Peter een patiënt was met een verhoogd risico. Toen ik met hem begon had ik de hulp van een supervisor ingeroepen, een ervaren psychoanalyticus die een boek over zelfdoding had geschreven. Hij had me herhaaldelijk gewezen op de vele manieren waarop Peter de dood leek te idealiseren. Nu ging ik weer naar hem toe, omdat ik graag wilde weten of ik iets gemist had. Hij probeerde me gerust te stellen. ‘Wie weet?’ zei hij. ‘Dat hij bij jou in therapie was heeft hem er het afgelopen jaar misschien van weerhouden om er een einde aan te maken.’ Maar toch zat Peters dood me erg dwars. Natuurlijk wist ik dat iedereen wel een destructieve kant heeft, maar toch geloofde ik nog half dat de wens te leven krachtiger zou zijn. Nu voelde ik hoe broos het leven was. Peters zelfmoord deed me beseffen dat de strijd tussen de krachten van leven en dood gelijk op ging.

Een halfjaar later stond er een berichtje op mijn antwoordapparaat. Ik hoorde de onmiskenbare geluiden van een telefooncel – de piepjes, het vallen van de muntjes – en toen Peters stem: ‘Ik ben het. Ik ben niet dood. Ik vroeg me af of ik met u mag komen praten. Ik ben bereikbaar op mijn oude nummer.’

Toen ik zijn stem hoorde, schrok ik me wezenloos. Even maakte ik mezelf wijs dat het antwoordapparaat niet goed werkte, dat ik luisterde naar een heel oud bericht van Peter dat niet was gewist. En toen begon ik te lachen – van boosheid, van opluchting. Van verbijstering.

Toen ik die avond aan zijn behandelend psychiater schreef dat Peter niet dood was, deed ik wat iedereen wel eens uit boosheid doet: ik maakte een grapje. ‘Tenzij er in de hel telefooncellen staan,’ schreef ik, ‘is Peter nog in leven. Hij heeft eerder vandaag een berichtje achtergelaten op mijn antwoordapparaat en vroeg of hij een afspraak kon maken.’

Peter kwam de week daarop langs. Zakelijk vertelde hij me dat hij, niet zijn verloofde, mij geschreven had om me van zijn dood in kennis te stellen. Hij had ook mijn condoleancebriefje weten te onderscheppen. ‘Het was heel ontroerend,’ zei hij.

‘O, dat is interessant,’ zei mijn supervisor. ‘Het is gek dat dit niet vaker gebeurt. Denk eens aan al die pubers met hun “jullie zullen wel spijt krijgen als ik er niet meer ben” – waarom zijn er niet veel meer die een zelfmoord in scène zetten?’ We besloten dat ik alleen met Peter zou verdergaan als ik het gevoel had dat hij echt bereid was om zich serieus in te spannen.

Na verschillende ontmoetingen spraken Peter en ik af onze sessies te hervatten. Uiteindelijk bleken zijn verdwijning en terugkomst nuttig, omdat het iets verhelderde wat we nooit hadden begrepen: zijn behoefte om anderen te choqueren.

In de sessies die volgden werd langzaam duidelijk dat Peter genoot van de onrust die hij zaaide door plotseling van zijn werk te vertrekken of een vriendschap te beëindigen. Twee keer had hij de therapie afgebroken – de eerste keer toen hij er zomaar mee ophield en een tweede keer toen hij zijn zelfmoord in scène had gezet. In de eerste fase van de therapie had ik niet beseft hoe graag Peter anderen op heftige wijze van streek probeerde te maken. Maar waarom?

Zijn ouders waren gescheiden toen hij twee was, en zijn moeder was snel daarna hertrouwd. Tijdens de tweede fase van zijn therapie zocht Peter zijn biologische vader op en sprak hij openhartig met zijn moeder. Hij ontdekte dat zijn moeder een affaire had met de man die zijn stiefvader werd, en dat zijn vader en moeder allebei stevige drinkers waren. Hij kwam er ook achter dat de eerste twee jaren van zijn leven erg verschilden van wat hem was verteld. Zijn vader en moeder gaven allebei toe dat ze het niet hadden aangekund en hem als zuigeling hadden mishandeld.

Peter vertelde me dat zijn vader zich niet zoveel kon herinneren, behalve dan dat het een vreselijk nare tijd was geweest in een ongelukkig huwelijk. ‘Mijn moeder begon te huilen, ze zei steeds dat het haar speet,’ zei Peter. ‘Ze was net twintig toen ik werd geboren en ze stond er helemaal alleen voor. Ze zei dat ze soms dacht dat ze gek werd.’

Haar bekentenis luchtte Peter een beetje op. Zolang hij zich kon herinneren voelde hij zich bang. Hij vertelde me dat het hielp te weten bang te zijn voor iets. Voor een klein kind is geweld een overweldigende, niet te beheersen en beangstigende ervaring – de emotionele gevolgen kunnen een leven lang meegaan. Het trauma raakt geïnternaliseerd en neemt bezit van je als een ander niet empathisch is. Waarom keerde Peter zich dus tegen zijn naasten?

Uit zijn gedrag bleek dat hij het zich niet kon veroorloven zwak over te komen. Voor hem was afhankelijkheid gevaarlijk. Peters verhaal kan worden samengevat als: ‘Ik ben de aanvaller die traumatiseert, nooit de zuigeling wie pijn wordt gedaan.’ Maar Peter had ook de neiging om zich tegen zichzelf te keren. Toen hij zich in die kerk mutileerde voerde hij hetzelfde verhaal op. Zoals hij het mij vertelde: ‘Ik dacht – jij zielige, kleine huilbaby. Ik kan jou dit aandoen en jij kunt me niet tegenhouden.’

Ik geloof dat we allemaal proberen zin te geven aan ons bestaan door ons verhaal te vertellen, maar Peter was bezeten door een verhaal dat hij niet kon vertellen. Omdat hij de woorden niet had, drukte hij zich op andere manieren uit. Na verloop van tijd ontdekte ik dat zijn gedrag de taal was die hij met mij sprak. Peter liet me door zijn verhaal voelen hoe het was om te zijn als hij, met de woede, de verwarring en de angst die hij als kind moet hebben gevoeld.

De schrijfster Karen Blixen zei: ‘Alle leed kan worden gedragen als je het in een verhaal stopt of er een verhaal over vertelt.’ Maar wat als iemand zijn leed niet in een verhaal kan stoppen? Wat als zijn verhaal hém vertelt?

De ervaring heeft me geleerd dat verhalen als deze uit onze jeugd in ons achterblijven – verhalen waarvoor we nooit een manier vinden om ze onder woorden te brengen, omdat niemand ons helpt om de woorden te vinden. Wanneer we geen manier kunnen vinden om ons verhaal te vertellen, vertelt ons verhaal ons – we dromen die verhalen, we ontwikkelen symptomen, of we handelen op een manier die we niet begrijpen.

Twee jaar nadat Peter zijn bericht op mijn antwoordapparaat had achtergelaten, besloten we met de therapie te stoppen. Ik vond dat er meer werk te doen was, maar hij vond dat het tijd was.

Dit is allemaal jaren geleden gebeurd. Sindsdien heeft Peter nooit meer om een afspraak gevraagd, maar ik kwam hem een keer tegen in de bioscoop. We herkenden elkaar, ook al stonden we een eind van elkaar in de foyer. Hij zei iets tegen de vrouw naast hem en ze kwamen naar me toe. Hij stak zijn hand uit en stelde me vervolgens voor aan zijn echtgenote.

Over het lachen

De eerste maandag na de paasvakantie was een warme, heldere dag. Ik zette de ramen van mijn spreekkamer op een kier open, en ging toen naar de wachtkamer om mijn laatste patiënt van die ochtend te halen. Lily stond op zodra ze me hoorde. ‘Het is zo’n opluchting om weer hier te zijn,’ zei ze. ‘Thuis heb ik zo’n gekke tijd gehad.’

Lily was net teruggekeerd van een bezoek aan haar ouders in New York, samen met haar negen maanden oude dochtertje, Alice. De vlucht vanaf Londen was verschrikkelijk geweest. Nadat ze zich met haar dochtertje en al haar bagage een weg had gebaand de New Yorkse luchthaven uit, trof ze haar moeder op het trottoir aan. ‘Ze omhelsde me zoals ze altijd doet,’ zei Lily. ‘Ze doet haar ogen dicht en klopt me op de rug – alsof ik vlooien heb.’

Haar moeder deed het portier open en Monty, haar kwijlende, veel te zware golden retriever, sprong naar buiten. ‘Hij drukte zijn neus in het kruis van mijn spijkerbroek, wat eigenlijk gênant is. En ik vraag me af waarom ze die hond nou zo nodig moet meenemen naar het vliegveld – ook al hebben ze een stationcar. Mijn moeder zegt: “Dit leek me een goede manier om ze aan elkaar voor te stellen.” Dus Alice zit in haar stoeltje achterin, ik zit naast haar, en Monty zit prinsheerlijk voorin.’

Tijdens haar bezoek toonden Lily’s ouders nauwelijks belangstelling voor haar leven. Ze lieten hun twee televisietoestellen luid aanstaan en zaten dicht opeengepakt aan het keukenaanrecht wanneer ze aten. Haar vader zat vaak met zijn laptop open naast zijn bord te eten.

‘Op de laatste dag, na drie glazen wijn, zeg ik dat ik, als ik terug ben in Londen, duizend foto’s zal sturen van Alice. In elk vertrek staan namelijk foto’s. Er staat een hele rits foto’s op de vleugel, maar nergens staat ook maar één fotootje van hun eerste kleinkind.

En mijn moeder zegt: “O, gossie, heb je die niet gezien? Het is mijn lievelingsfoto.” En ze loopt naar de slaapkamer, rommelt wat in de kast en komt aanzetten met een foto van Alice. Lachend zegt ze: “O, wat ben ik dol op die foto.” En mijn vader zegt: “O, wat ben ik dol op die foto.” En ik zeg: “O, ik ben er ook dol op.” Maar ik denk: Wat zou het ook. Denkt ze soms dat ik door de kastdeur heen kan kijken?’

Ik wist een lach te onderdrukken.

Lily bedaarde. ‘Tijdens de laatste nacht had ik een gekke droom. Meer een nachtmerrie, eigenlijk. Wat er gebeurde was afschuwelijk, maar zo ervoer ik het niet.’

In de droom stond Lily met een groep mensen bij een meer. Ze zag een klein meisje naar een houten vlot zwemmen – het meisje moest zich enorm inspannen, maar ze wist het vlot te bereiken en er zich aan op te trekken. Toen kwam er een bliksemflits, gevolgd door een donderslag. Het meisje was in gevaar, maar niemand maakte zich zorgen – waar was de moeder of vader van het meisje? Lily vroeg haar ouders op Alice te passen en zwom naar het meisje toe. Het water zag zwart en de golven waren onstuimig; het was een hele klus om het hoofd van het meisje boven water te houden. Toen ze bij de oever kwamen, tilde Lily het meisje uit het water, en toen zag ze dat haar ouders alleen waren – Alice was nergens te zien.

Lily wist zeker dat dat laatste – Alice was nergens te zien – te maken had met die weggestopte foto. Maar de rest dan?

‘Doet die droom je ergens aan denken?’ vroeg ik.

Hij deed haar denken aan het meer vlak bij haar oude kostschool. Elke herfst gooiden een paar oudere jongens één of twee nieuwe studenten in het water. Ze pikten de brutaalste en verwaandste jongens eruit en de knapste meisjes. Die eerste weken op kostschool – toen ze zo’n heimwee had – was ze blij dat ze eruit werd gepikt.

In de weken die volgden hadden een paar oudere meisjes op haar slaapzaal het op haar gemunt. Ze plaagden haar op het gebied van seks en probeerden haar over te halen om naar de kamer van een van de oudere jongens te gaan. Lily was veertien en had nog nooit een jongen gezoend.

Op een avond, na het eten, nam een oudere leerlinge haar mee naar de toiletten en leerde haar over te geven door haar vingers in haar keel te stoppen. ‘Net als pijpen, gewoon opendoen en hem in je mond stoppen,’ zei het meisje.

Kostschool werd steeds intimiderender. Lily troostte zich met de gedachte dat ze slim was en het goed zou doen, dat ze in de volgende paar jaar een vriendje zou krijgen, verliefd zou worden – alles zou op z’n pootjes terechtkomen. Maar het verliep anders. Lily at en sliep slecht. Ze sloeg nooit een les over, maar ze raakte steeds meer over haar toeren. ‘Ik kreeg geen depressie, ik ging steeds sneller en sneller. Ik werd geleefd – ik kon m’n hoofd niet meer boven water houden.’

‘Dus het meisje in de droom ben jij,’ zei ik.

‘Maar als ik het ben, hoe kan ik dan voor Alice zorgen?’

‘Misschien gaat de droom daarover.’

Lily gaf toe dat ze het inderdaad moeilijk had gevonden om aandacht te besteden aan Alice toen ze bij haar ouders was. Tijdens het bezoek had ze een terugval gehad – ze had zich steeds minder volwassen gevoeld, zich steeds minder de moeder gevoeld die ze was. ‘Weet u, het is net als met het slachtoffer van een ontvoering die de buitenwereld vergeet en begint te denken als zijn gijzelnemer. Het stockholmsyndroom.’

Ik had de indruk dat Lily het bezoek aan haar ouders aan het verwerken was in een reeks komische uitspraken. Bij elke draai in het verhaal, steeds wanneer ik verwachtte dat ze me zou vertellen dat ze zich gekwetst of boos had gevoeld, kwam ze scherp uit de hoek – alsof ik vlooien heb, dacht ze soms dat door de kastdeur heen kon kijken?

Door het open raam klonk vanaf het trottoir buiten het geroep en gelach van kinderen op weg naar een speeltuin in de buurt. Terwijl Lily en ik wachtten tot ze voorbij waren, dacht ik na over de woorden ‘uit de hoek komen’. Was het een uitdrukking uit Jan Klaassen en Katrijn? Een paar maanden eerder, vlak voor kerst, had een winkel een poppenkast met Jan Klaassen en Katrijn ingehuurd. Ik keek er met mijn kinderen naar: Katrijn gaat weg en laat Jan Klaassen op de baby passen. Zoals altijd vergeet die chaoot van een Jan Klaassen de baby, gaat erbovenop zitten, en bijt er uiteindelijk in. Katrijn komt terug, de stok wordt gepakt en het gooi-en-smijtwerk kan beginnen. Ik had het ijskoud en wilde naar huis, mijn kinderen vonden het prachtig. We zijn tot het einde gebleven.

‘Een van de problemen met die grapjes van jou is dat we net kunnen doen alsof we gepraat hebben over iets wat je dwarszit – je aankomst op het vliegveld, Alice’ foto die in een kast werd bewaard – en we hebben er ook over gepraat, maar echt opgelost is het niet,’ zei ik.

‘Als ik niet om hun gedoe kon lachen, dan liep ik de hele tijd boos rond.’

‘Je grapjes zijn agressief, je neemt revanche en je voelt je een beetje beter. Je humor lijkt zijn vruchten dus af te werpen, je bent je pijn grotendeels kwijt. Maar daarmee ook je motivatie om de situatie beter te begrijpen.’

‘Mijn grappen zijn een bliksemafleider voor mijn boosheid, tot het punt waarop ik het gedrag van mijn ouders tolereer. Ik denk er niet langer over na.’

‘Precies,’ zei ik.

Lily zweeg en zei toen dat ze het nog niet zo zeker wist. Ze dacht wel degelijk na over de situatie met haar ouders – die was pas echt een nachtmerrie. Maar er viel weinig aan te doen.

Bij het woord nachtmerrie moest ik aan haar droom denken. Ik vertelde haar dat ik was getroffen door wat ze had gezegd voordat ze erover begon – ‘het was een nachtmerrie, wat er gebeurde was afschuwelijk, maar zo ervoer ik het niet’.

Ik zei: ‘Het doel van de droom is misschien geweest je gerust te stellen dat je je in een nachtmerrie kunt bevinden en het niet als zodanig hoeft te ervaren. Niet gewoon je hoofd boven water houden, maar je ongevoelig maken voor het gebrek aan belangstelling van je ouders.’

‘Kunt u zich voorstellen wat er gebeurt als ik me er niet ongevoelig voor maak?’ vroeg ze. ‘Als mijn ouders wisten wat ik dacht, dan was dat het einde van wat er van onze relatie over is. Ik beschik niet over de vaardigheid om met ze te praten over de dingen die me dwarszitten. Ik zou het helemaal verkeerd doen. Mijn moeder zou ontkennen dat ze iets agressiefs deed – ze zou zeggen: “Het is maar een foto, schat.” ’ Haar stem stierf weg. ‘Het werkt, meneer Grosz – het werkt.’

Aan het begin van de therapie had ik gemerkt dat Lily’s stem omhoogging aan het einde van een zin, ook als ze geen vraag stelde. Die stembuiging dwong me er iets over te zeggen. We ontdekten dat het kwam doordat ze zich ongemakkelijk voelde door de stiltes die ik liet vallen. Ze wilde dat ik iets zei, aan mijn stem horen of ik het met haar eens was of niet.

Ik vertelde haar dat ik dan voor hetzelfde geld had kunnen lachen. Mijn lach betekende dat we het eens waren – wij waren goed en haar ouders waren fout. Door mijn lach sprak ik haar vrij – ze hoefde zich niet schuldig te voelen dat ze de draak stak met haar ouders.

Ze vertelde me dat het inderdaad een opluchting was als ik lachte, en toen zweeg ze. We bleven allebei een poosje zwijgend zitten. Ik nam aan dat Lily op haar horloge had gekeken en besloten had voor vandaag maar te stoppen, de sessie zat er toch bijna op. Voor mij was ze al vertrokken.

Toen zei ze: ‘Ik zat te denken aan mijn zenuwinzinking op kostschool. De ervaring om midden in de nacht in de telefooncel achter de slaapzaal naar huis te bellen, de insecten die rond de tl-buis zoemden. Ik huilde hysterisch: “Mag ik alsjeblieft naar huis komen? Mag ik alsjeblieft naar huis komen?” en kreeg toen te horen: “Nee, je mag niet naar huis komen.” Ook al ging het steeds slechter, ik dwong mezelf te blijven. Maar er was iets in me veranderd. Mijn ineenstorting was als een oven, en wat erin werd verbrand was het laatste restje geloof in mijn eigen gevoelens.’

Terwijl ik luisterde naar haar herinnering, hoorde ik ook haar droom: het meisje was in gevaar, maar niemand maakte zich zorgen – waar was de moeder of vader van het meisje?

Ze vervolgde: ‘Ik vind het nog steeds erg moeilijk om op mijn eigen gevoelens te vertrouwen. Maar als u lacht, betekent het dat u mijn gevoelens gelooft, mijn werkelijkheid. Als u lacht, dan weet ik dat u alles precies ziet zoals ik – dat u niet nee had gezegd, dat ik van u naar huis had mogen komen.’

==

Hoe complimentjes kunnen leiden tot een verlies aan zelfvertrouwen

Toen ik de peuterklas van mijn dochtertje binnenliep, hoorde ik de leidster tegen haar zeggen: ‘Wat een prachtige boom heb jij getekend. Goed gedaan, hoor.’ Een paar dagen later merkte ze, naar een andere tekening van mijn dochtertje wijzend, op: ‘Wow, jij bent echt een kunstenaar!’

Beide keren wist ik me met de situatie geen raad. Hoe kon ik die leidster uitleggen dat ik liever niet had dat ze mijn dochtertje complimentjes maakte?

Tegenwoordig prijzen we onze kinderen de hemel in. Complimenten, zelfvertrouwen en academische prestaties, wordt algemeen aangenomen, houden gelijke tred. Maar uit onderzoek blijkt iets anders – in de afgelopen tien jaar is uit een aantal studies naar gevoel van eigenwaarde naar voren gekomen dat het uitdelen van complimentjes aan kinderen, bijvoorbeeld door ze ‘slim’ te noemen, hen op school niet meteen hoeft te helpen. Integendeel, het kan zelfs leiden tot onderpresteren. Vaak zal een kind op complimentjes reageren door af te haken – waarom nog zo’n tekening gemaakt als je ‘de beste’ al hebt getekend? Een kind kan hetzelfde werk ook herhalen – waarom een nieuwe tekening gemaakt of net iets anders, als de oude al zoveel lof oogstte?