Een ontdekkingsreis langs hart en vaten

==

Op een warme dag in 1893 besloot een man in een armzalig ziekenhuis in Chicago voor het allereerst in de geschiedenis een openhartoperatie uit te voeren. Op hetzelfde moment zette hij het mes in eeuwenoude opvattingen over het hart en maakte hij de weg vrij voor nieuwe ontwikkelingen op het gebied van biologie, evolutie, sanitaire inrichting en kernfysica.

==

In De man met het gebroken hart vertelt Rob Dunn over de mannen en vrouwen die aan de vooravond stonden van medische revoluties van het hart, van Leonardo da Vinci, die zeer nauwkeurige tekeningen maakte van het menselijk lichaam, Werner Forssmann, die met gevaar voor eigen leven een katheter bij zichzelf inbracht, en Wilson Greatbatch, die een pacemaker ontwierp die tot op de dag van vandaag door ons gedragen wordt.

Rob Dunn

De man met het gebroken hart

Een ontdekkingsreis langs hart en vaten

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Rob R. Dunn

© 2015 Nederlandse vertaling Meile Snijders

Oorspronkelijke titel The Man Who Touched His Own Heart

Oorspronkelijke uitgeverij Little, Brown and Company

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Medical-Artist.com

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 2398 4

NUR 740

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2397 7.

==

www.atlascontact.nl

Voor Monica, Lula en August, voor wie mijn hart klopt.

Ik raad je aan geen moeite te doen om woorden te vinden, tenzij je tot de blinden spreekt. [...] Hoe kun je dit hart in woorden beschrijven zonder een heel boek te vullen?

– Leonardo da Vinci

Het menselijk hart

In onze tijd overlijdt een op de drie volwassenen ter wereld aan een hart- of vaatziekte: aan een beroerte, een hartaanval of een andere ziekte van het hart, het bloed of de bloedvaten. De meest voorkomende aangeboren aandoeningen bij kinderen zijn die van het hart. Nu de westerse wereld vergrijst en de rest van de wereld steeds beter ontsnapt aan pathogenen en parasieten (men kan dit alleen maar hopen), zullen hartziekten in de komende tijd nog vaker voorkomen. Onze harten zijn onze zwakheid, maar ook onze kracht. Dit is hun verhaal.

Inleiding

Hartziekten komen zo vaak voor dat het bijna onvermijdelijk was dat iemand die ik goed kende een hartprobleem zou krijgen in de periode dat ik dit boek schreef. Ik had alleen niet gedacht dat het mijn moeder zou zijn. Op 4 januari 2013 ging mijn moeder, die in Wasilla in Alaska woont, naar haar huisarts. Ze was in geen jaren geweest. De dokter mat haar bloeddruk, maakte een elektrocardiogram en nam meteen maatregelen. De hartslag van mijn moeder was onregelmatig (aritmie) en buitengewoon hoog (tachycardie), 184 slagen per minuut. Zo’n snelle hartslag associeer je eerder met een vogeltje dan met een mens. Het was onduidelijk hoe lang ze er al mee rondliep. Een paar maanden? Jaren? Mijn moeder kreeg een cocktail van medicijnen voorgeschreven om haar hartslag en haar bloeddruk te verlagen en de wriemelende aritmie te beteugelen. De problemen waaraan mijn moeder op dat moment leed, waren beide heel normaal: minstens een op de drie volwassenen van boven de zestig heeft last van aritmie en hoewel tachycardie minder vaak voorkomt, treft de kwaal nog altijd honderdduizenden. Deze gewoonheid was geruststellend voor een zoon die ver bij haar vandaan woonde.

Minder geruststellend was dat mijn moeders problemen niet verminderden door de medicijnencocktail die ze kreeg voorgeschreven, althans niet meteen. Langzaam daalde haar hartslag. Dit leek een verbetering, maar haar aritmie verdween niet. Die werd juist erger. Haar hart sloeg over, keer op keer.

Op 15 januari maakte mijn moeder een afspraak voor een extremere ingreep. De artsen zouden haar hart een elektrische schok toedienen en het tot stilstand brengen (zoals ook door een blikseminslag kan gebeuren), in de hoop dat het, na te zijn opgestart, weer in een normaal ritme zou gaan kloppen. Deze procedure is het medische equivalent van een schop tegen de televisie als het beeld flikkert, vanuit het hoopvolle idee dat wat los zit, daardoor contact maakt. De schokmethode werkt echter slechts in de helft van de gevallen.

Mijn moeder maakte zich enorme zorgen. De artsen hadden van iemand te horen gekregen dat ze het woord ‘schok’ beter niet konden gebruiken als ze de op handen zijnde ingreep met de patiënt bespraken. Mijn moeder vroeg: ‘Dus ik krijg een schok?’ De artsen antwoordden: ‘Nee, nee, geen schok. Maakt u zich geen zorgen.’ Maar de assistent was niet van de partijlijn op de hoogte, zodat hij mijn moeder vlak voor de ingreep vroeg: ‘Krijgt u ook een schok, mevrouw? Ze geven vrouwen hier de hele dag door schokken, iedere dag weer.’ De bliksem is de bliksem, hoe je hem ook noemt. Ze dienden mijn moeders hart een schok toe. Het stopte, kwam weer op gang en ging door in het aarzelende ritme dat het voor de ingreep had gehad, nog altijd aritmisch.

Mijn moeder ging naar huis. Haar hartfrequentie was trager, maar haar hart sloeg nog steeds over, waardoor het bloed onregelmatig door haar lichaam werd gepompt. Ze was uitgeput. Misschien was ze al een tijd uitgeput, maar had ze dit niet beseft. Ze sliep twaalf uur per dag, en later nog meer. Dit werd mogelijk veroorzaakt doordat er niet genoeg bloed door haar lichaam stroomde, maar kon ook andere oorzaken hebben. De oorzaak zou later inderdaad een andere blijken.

Na zich ongeveer een maand ellendig gevoeld te hebben (waarschijnlijk voelde ze zich een paar maanden daarvoor ook al niet best, zonder te weten waarom), ging mijn moeder op 5 februari opnieuw naar de dokter. Weer werd haar bloeddruk genomen, haar hartslag gemeten en een elektrocardiogram (ecg) afgenomen. Weer waren de artsen – nu een ander stel – behoorlijk ongerust. Mijn moeder werd opgenomen op de intensive care.

Ze bleek per ongeluk door de eerste arts een te hoge dosis van een van de medicijnen voorgeschreven te hebben gekregen. Het ging om een vorm van digitalis. Digitalis vertraagt de hartslag, maar het effect is sterk afhankelijk van de dosering. Te weinig en het heeft geen effect. Een fractie te veel en het kan gevaarlijk en zelfs dodelijk zijn. Mijn moeder had te veel gekregen. Het eerste symptoom was geel zien (alsof ze door gele brillenglazen keek). Het tweede was slaperigheid, waarvan ze niet wist dat het een symptoom was. Ze had enorme slaap, waardoor ze eerst tien, toen twaalf en uiteindelijk een uur of zestien uur per dag sliep. Het derde symptoom was gebrek aan eetlust. Mijn moeder bleek nauwelijks te hebben gegeten en was snel afgevallen, te snel. En er waren cognitieve problemen, die een hoogtepunt bereikten op de dag dat mijn vader haar naar de dokter bracht. Ze kon nauwelijks woorden vormen, en als dit haar al lukte, kon ze ze niet in de juiste volgorde zetten. De digitalis die haar beter had moeten maken, was een vergif gebleken.

Op de intensive care legden de artsen mijn moeder aan vier infusen. Ze hielden haar continu in de gaten, deden het ene na het andere onderzoek, maar er viel geen enkele verbetering te bespeuren. Het duurde een tijdje voor ze beseften dat al haar symptomen, afgezien van de hartfrequentieproblemen, door de digitalis werden veroorzaakt en dat zelfs een paar hartslagproblemen met de digitalis te maken hadden. Haar hart sloeg eerst te snel en nu te langzaam, veel te langzaam, als dat van een olifant: boem, da, boem, da. En de aritmie was niet verdwenen, maar juist verergerd.

Voordat de vergiftigingssymptomen aan het licht kwamen, waren de artsen van plan geweest mijn moeders aritmie, mocht die blijven aanhouden, te behandelen met cauterisatie, waarbij het deel van het hart dat het abnormale ritme veroorzaakt wordt weggeschroeid. De hoop is dat door vernietiging van een stuk hartweefsel de verkeerd lopende signalen worden gestopt die de storing in het hart veroorzaken. Cauterisatie is een primitief soort geneeskunde. De ingreep werkt, maar we begrijpen niet goed hoe. Wat dat betreft lijkt het op de elektrische-schokmethode.

Voor mijn moeder maakte het niet uit dat cauterisatie een wel erg primitieve ingreep is, om de eenvoudige reden dat haar aritmie na de digitalisvergiftiging te lastig bleek – te subtiel, te grillig – om met cauterisatie te worden bestreden. De artsen spraken af dat ze een pacemaker zou krijgen als ze beter werd. Plotseling spraken de artsen over ‘als ze weer beter is’.

En ze werd inderdaad beter, langzaam maar zeker. Naarmate de digitalis uit haar systeem werd gespoeld, stegen mijn moeders kansen op het krijgen van een pacemaker. Haar magnesiumniveau benaderde steeds meer de normale waarde (hoewel deze alleen hoog bleef als ze aan het infuus lag). Ook haar kaliumniveau steeg. Langzaam. En haar cognitieve stoornissen namen waarschijnlijk af – maar dat was geenszins zeker. Op 10 februari, vijf dagen na haar opname op de intensive care, werd mijn moeder goed genoeg bevonden voor een pacemaker.

Helaas waren de cardiologen in de kleine kliniek niet toegerust voor de implantatie. Ze moest naar een ander ziekenhuis, maar in het dichtstbijzijnde grote ziekenhuis in Anchorage, waar vaak pacemakers worden geïmplanteerd, waren geen bedden vrij. Zij wachtte – en wij wachtten – uren en vervolgens dagen. Ik overwoog naar Alaska te vliegen om haar ergens anders naartoe te rijden... maar er was geen andere plaats.

Enkele dagen later kwam er een bed vrij dankzij een verandering in de toestand van een andere patiënt. (Was ze genezen, was ze overleden, wie zal het zeggen?) Ze werd naar Anchorage vervoerd. Toen ze daar goed en wel geïnstalleerd was, begonnen de artsen aan de ingreep. Eigenlijk ging het niet echt om een operatie. Er werd onder haar sleutelbeen een sneetje in haar huid gemaakt waardoor een katheter in haar linker ondersleutelbeenader werd ingebracht. De katheter werd door haar schouder de rechterkant van haar hart in geleid, samen met een andere, ‘meeliftende’ katheter, waaraan een elektrode zat die direct op haar hart zou worden geïmplanteerd, een elektrode waarnaar de pacemaker het signaal ‘pomp, pomp, pomp’ zou zenden. De pacemaker was een wonder van moderne techniek. Het minuscule apparaatje beschikte over een ritme en een batterij. Het was een stukje namaakmens dat in haar lichaam werd ingebracht zonder grote operatie, zonder dat ze hoefde te worden opengesneden. Het was een apparaatje dat, als alles naar behoren werkte, de rest van haar leven haar hartritme zou regelen. Er moest alleen eens in de vijf tot tien jaar een nieuwe batterij worden ingezet.

De pacemaker was onderhuids in mijn moeders borstkas geïmplanteerd. Later die dag werd mijn half opgelapte moeder zonder veel omhaal naar huis gestuurd, naar haar katten, haar hond en mijn vader. Iedereen hoopte dat haar toestand bleef verbeteren.

Het verhaal van mijn moeder is verschrikkelijk, krankzinnig, bedreigend en helemaal van deze tijd. Het is ook in veel opzichten typerend. Van de tientallen hartproblemen die er bestaan waren haar tachycardie en aritmie de aandoeningen die bijna iedereen op een gegeven moment krijgt. Hart- en vaatziekten, met name beroerten, zijn de meest voorkomende doodsoorzaken in de Verenigde Staten en de meeste ontwikkelde landen. En als deze levensbedreigende problemen kunnen worden behandeld voordat men eraan overlijdt, zoals bij mijn moeders aritmie gebeurde, verdwijnen ze niet volledig. Het blijven chronische zwakheden, de kwetsbaarheden vlak onder het huidoppervlak.

In dit boek vertel ik het verhaal van het hart. Ik ga in op de vraag waarom ons hart – dat van mijn moeder, maar ook dat van u – zo vaak breekt, meer dan enig ander deel van ons lichaam. Ons hartzeer is een oud verhaal, dat honderden miljoenen jaren geleden begon, toen onze voorouders niet meer dan eencelligen waren, maar het verhaal van de wetenschap van het hart is recenter en begint slechts zesduizend jaar geleden. De eerste poging om het hart te helen dateert van het einde van de negentiende eeuw, toen de eerste snede in een levend hart werd gemaakt met het doel dit te repareren, een snede die aan het begin stond van een lange reeks, met een mes dat nagenoeg identiek was aan dat waarmee de snee in de huid van mijn moeder werd gemaakt. En dan zijn er de geheimen van het hart, de mysteries die we nog maar pas beginnen te ontrafelen en die de kern vormen van wie we zijn.

In de vijftiende eeuw zei men dat iedereen op de binnenkant van zijn hart zijn levensverhaal had staan, geschreven door een krabbelende, bezeten God. Later in diezelfde eeuw werd het hart opengesneden en grondig onderzocht, maar verhalen werden er niet gevonden. Opgelapte harten dragen wel een ander soort verhaal met zich mee. Ze pompen het verhaal rond van de strijd van geleerden, kunstenaars, chirurgen en schrijvers, die heldhaftig, overmoedig en wijs duizend jaar lang het gevecht met de mysteries van het hart zijn aangegaan. Ieder geheeld hart vertelt een verhaal van kwetsbaarheid, maar ook van nieuwe mogelijkheden.

Zoals vaak bij dergelijke verhalen, liep dat van mijn moeder uit op een mengelmoes met een onbevredigend einde. Mengelmoes in de zin dat haar hart werd opgelapt door een combinatie van bijzonder geavanceerde en heel ouderwetse apparatuur: de pacemaker en de stethoscoop, 3D-scans en cauterisatie. Haar verhaal is zo bezien een afspiegeling van het bredere verhaal van het hart, een verhaal waarin iedereens hart last heeft van oude problemen, want ons hart is door de evolutie onvoldoende op de moderne tijd voorbereid.

Het verhaal van mijn moeder is slechts gedeeltelijk ten einde, want ze is nog altijd herstellende. Toen ze thuiskwam uit het ziekenhuis was ze nog erg ziek, maar haar hartslag was opeens normaal, tachtig slagen per minuut, dankzij de elektrische puls van de pacemaker, haar eigen persoonlijke bliksem. Ze was nog zwak, had moeite met praten en bleef duizelig. Haar kaliumniveau was nog veel te laag, net als haar magnesiumniveau. Maar ze leek aan de beterende hand. Na een week sprak ze min of meer normaal. Na twee weken voelde ze zich beter dan ze zich in een maand gevoeld had. Na drie weken voelde ze zich beter dan voor de hele beproeving begon. En op dit moment zegt ze dat ze beter is dan ze in jaren is geweest. Haar verbetering is te danken aan het toegenomen inzicht in het meest centrale van al onze organen. Dit inzicht blijft bescheiden, maar is toch zo sterk toegenomen dat mijn moeder weer gewoon rondloopt, zoals ook veel andere mensen gewoon rondlopen dankzij de vonk van hun pacemaker, de nieuwe ontdekkingen, de mechanische onderdelen en nog veel meer.

Ik kan het verhaal van het hart op elk moment in het verleden beginnen, vier miljard jaar of vier seconden geleden, maar een belangrijke wending in de odyssee van het hart was het moment dat iemand op een warme dag in 1893 in een arm ziekenhuis in een ruige buurt van Chicago voor de eerste keer in de geschiedenis (leek het) besloot om in een hart te snijden om het te genezen. Het duurde bijna zesduizend jaar voor wetenschappers en praktijkmensen voldoende inzicht hadden om dat mes te durven heffen en met veel lef een eeuw van ontdekkingen te beginnen die tot in deze eeuw voortduurt. Een goed begrip van biologie, evolutie, kunst, loodgieterswerk, kernfysica en zo’n beetje elke andere discipline was hiervoor een voorwaarde. Om ons hart te kunnen begrijpen, werden alle disciplines ingezet die door de mensheid zijn ontwikkeld (meer dan voor welk ander lichaamsdeel ook), maar nog steeds wordt de spier die op dit ogenblik in de kern van uw lichaam klopt slechts gedeeltelijk begrepen.

==

1
De caféruzie die de dageraad van de hartchirurgie bespoedigde

‘Een chirurg die zich aan een hartoperatie waagt, behoort het respect van zijn collega’s te verliezen.’

—– T.H. Billroth, Duits chirurg

==

==

In juli 1893 was het smoorheet in Chicago. Het was de zomer voor de Wereldtentoonstelling, waar uitvindingen van over de hele wereld getoond zouden worden. Ze zouden Amerika voorgoed veranderen. In Chicago verscheen dat najaar de eerste hamburger, werden de eerste machines voor de fabricage van chocola geïnstalleerd en werd de eerste blikkerige versie van Alexander Graham Bells telefoon in gebruik genomen. Het was ook de zomer waarin Daniel Hale Williams (1856-1931), een jonge arts die in een ruige buurt van Chicago praktijk hield, de belangrijkste beslissing van zijn leven zou nemen.1

Williams was van gemengde afkomst: Afro-Amerikaans, Schots, Iers en Shawnee-indiaans, maar werd door de maatschappij waarin hij leefde, die van Hollidaysburg in de staat Pennsylvania, vooral als zwarte Amerikaan gezien. Williams’ vader overleed toen hij jong was en zijn moeder moest in haar eentje voor hem zorgen. Ze ging zo zwaar gebukt onder haar omstandigheden dat ze hem toen hij nog maar elf was in de leer deed bij een schoenmaker in Baltimore. Dat had het einde kunnen zijn van het verhaal als de jonge Williams niet zelf had besloten om naar Wisconsin te verhuizen, waar hij werk vond in een kapperszaak. De eigenaar van de zaak liet zijn oog op Williams vallen en hielp hem zijn highschool af te maken, waar hij uitblonk. Vervolgens hielp hij hem aan baantjes als leerjongen in de medische wereld, waar hij eveneens uitblonk. En ten slotte hielp hij hem in 1880 bij zijn toelating tot het Chicago Medical College, de medische faculteit van de Northwestern University, waar hij werd aangenomen en – alweer – excelleerde. Williams was er de eerste Afro-Amerikaan die medicijnen ging studeren.

In 1883 begon de pas afgestudeerde dokter Williams een kleine praktijk op Michigan Avenue in Chicago. Hij doceerde ook anatomie aan de Northwest University en werkte als arts voor de spoorwegen en later het protestantse weeshuis. Hij was op dat moment een van slechts vier Afro-Amerikaanse artsen in Chicago, maar zijn capaciteiten waren zo overduidelijk dat hij in 1889, slechts zes jaar na zijn afstuderen, werd benoemd tot lid van de Gezondheidsraad van de staat Illinois. Maar Williams wilde meer. Hij wilde iets doen voor de stad en voor zichzelf. Hij was zich ervan bewust dat zwarte Amerikanen in Chicago vaak slechte zorg kregen van blanke artsen en verpleegkundigen. Hij zag ook dat zwarte artsen en verpleegkundigen vanwege het heersende racisme in ziekenhuizen en universiteiten moeite hadden om een opleidingsplaats en een baan te vinden. En de problemen voor jonge Afro-Amerikanen werden zeker niet minder. Precies op dat moment kwam een man die Williams kende en respecteerde, dominee Louis H. Reynolds, hem om hulp vragen. Emma Reynolds, de zuster van de dominee, had zich kort daarvoor bij verschillende ziekenhuizen in Chicago aangemeld voor een opleiding als verpleegkundige (ze was de eerste die dit probeerde), maar ze werd overal geweigerd vanwege haar ras. Williams trok zich haar verhaal aan. Na gesprekken met dominee Reynolds en andere leden van de gemeenschap besloot Williams dat hij maar één ding kon doen: zelf een ziekenhuis beginnen.2 Daar zou hij Afro-Amerikaanse verpleegkundigen kunnen opleiden.

Het ziekenhuis zou het Provident Hospital and Training Association heten. Het was een gewaagd plan, waartoe Williams andere artsen, blank en zwart, en zelfs de geldschieters moest overtuigen. Donaties kwamen uit vele bronnen, onder wie Frederick Douglass en de vleesfabriek Armour (die veel patiënten zou sturen: werknemers die verwondingen opliepen tijdens het werk). In 1891 tekende Williams een huurcontract voor een drie verdiepingen tellend, rood bakstenen woonhuis van twaalf kamers op de hoek van Twenty-Ninth Street en Dearborn. Van de woonkamer maakten ze de wachtkamer en een kinderkamertje aan het einde van de gang deed dienst als operatiekamer. Het eerste jaar zouden er in dit geïmproviseerde ziekenhuis zeven verpleegkundigen worden opgeleid, onder wie Emma Reynolds.3 En er zouden ook honderden patiënten worden behandeld.

Niets was ooit gemakkelijk in het Provident Hospital, maar de artsen en verpleegkundigen maakten er het beste van. Ze moesten veel improviseren, vanwege een gebrek aan geneesmiddelen en verband, en omdat ze meer traumapatiënten te verwerken kregen dan andere ziekenhuizen in Chicago. Alles was moeilijk, maar Williams en zijn team zetten door. Het was een verhaal van een hardwerkend man die doorzette en hardwerkende verpleegkundigen die hem bijstonden.

Elders in de stad spanden de gebeurtenissen samen om het verhaal een andere wending te geven. James Cornish werkte als pakketbezorger bij de spoorwegen. Het was een goede baan, maar 9 juli 1893 was minder aangenaam. Vanwege de warmte was hij van ’s morgens vroeg tot zes uur ’s avonds kletsnat van het zweet. Erger nog was dat de hitte van geen wijken wist, zelfs niet toen de zon onderging. Het was de soort warmte die vroeg om een whisky, en dat is precies wat Cornish die avond bestelde in zijn favoriete café. Terwijl anderen in Chicago zich in de White City, zoals de wereldtentoonstelling genoemd werd, vergaapten aan het beste van de wereld, zocht hij aan de andere kant van de stad het gezelschap op van vrienden. Hij kreeg zijn whisky, nam een slok, maakte een flirterige grap met de serveerster en liep naar twee vrienden die zaten te pokeren om met hen mee te spelen. Hij dacht dat het geluk hem toelachte. De jukebox speelde luid ‘Daisy Bell’. Hij liep met verende tred, had altijd zin in gein en gokspelen, en jaagde graag zijn vrienden op stang om nog meer lol te hebben. Maar toen veranderden de dingen onherroepelijk.4

Het rumoer om Cornish heen zwol aan, gedruis warrelde op als stof. Er werd gevochten, een stoel werd stukgeslagen op de bar. Vuisten beukten in op bezwete lijven. Cornish stond er op zijn tenen naar te kijken, maar bevond zich plotseling midden in het gewoel. Een man trok een mes. Even later sprong hij op Cornish af en stak hem in zijn borst. De aanvaller trok het mes terug, iemand schreeuwde, de menigte stroomde naar buiten. Toen klonken er sirenes en een paar vrouwen bogen zich over Cornish heen, die op de grond lag.

Een uur of wat later lag Cornish op een brancard in het Provident Hospital. Zijn kleren waren doordrenkt van bloed. Hij werd een operatiekamer binnengereden, waar de verpleegkundigen en Daniel Hale Williams zich over hem heen bogen. Williams vond Cornish’ wond van zo’n 2,5 centimeter breed er in eerste instantie oppervlakkig uitzien, hoewel de plek zorgelijk was. Het gat zat net links van zijn borstbeen. Omdat er nog geen röntgenapparatuur bestond (röntgenstralen zouden pas twee jaar later, in 1895, worden ontdekt)5 konden ze niet zien hoe diep de wond was en of het hart was geraakt. Williams beschikte alleen over de aloude methoden om een diagnose te stellen. Hij kon Cornish’ pols voelen, zijn ademhaling beluisteren en zijn hoofd op Cornish’ naakte borstkas leggen of er een houten stethoscoop op zetten (als hij zich die kon veroorloven) om naar de duistere geluiden te luisteren.6

Bij dit eerste onderzoek leek er weinig mis met Cornish. Zijn pols was normaal. Zijn hart klopte. Zijn wond werd schoongemaakt en dichtgenaaid en hij werd in bed gelegd, waarin hij de nacht zou doorbrengen. Cornish sliep in een kamer met een raam dat uitkeek over de stad. Hij had nog geen kans gehad om zijn omgeving te inspecteren. Hij was te zwak en daarna te moe. Warme lucht blies door de gordijnen. Binnen enkele uren begon zijn toestand, die stabiel had geleken, te verslechteren. Dokter Williams werd erbij geroepen. Hij haastte zich naar de kamer, naar Cornish’ bed en legde zijn oor op diens borst. Cornish’ hart klopte zwak en leek geheel op te houden terwijl Williams luisterde. Toch sloeg het nog, maar zwak. Het mes moest dieper zijn doorgedrongen dan Williams aanvankelijk had gedacht – helemaal tot in het hart.

==

==

Het hart, met verwijzing naar de belangrijkste onderdelen. (Met dank aan ilbusca/Getty Images)

==

Een messteek in het hart kan daar veel schade aanrichten, maar de soort schade hangt af van waar en hoe het mes precies binnendringt. Het hart heeft twee stel pompen, het ene bestaat uit de linkerboezem (of atrium, Latijn voor ‘hal’ of ‘verzamelplaats’) en de linkerkamer (of ventrikel), het andere uit de rechterboezem en rechterkamer. De boezems bevinden zich boven de bijbehorende kamers. Wanneer de linkerboezem samentrekt, perst die zachtjes wat bloed in de linkerkamer. Het bloed heeft niet veel hulp nodig om naar de linkerkamer te stromen, want het komt van een gebied met een hoge druk naar een met een lage druk. Een klein duwtje is voldoende om het verder te laten stromen. De linkerkamer pompt vervolgens veel krachtiger het bloed door het hele lichaam, via de slagaders en de arteriolen naar de kilometers haarvaten, zeshonderd miljoen in totaal, bestaande uit buisjes die slechts één cel dik zijn. De contractiekracht van de linkerkamer is sterk genoeg om water anderhalve meter de lucht in te spuiten – of het bloed door bijna honderdduizend kilometer bloedvaten te pompen, zoals in het menselijk lichaam nodig is.

Op hetzelfde moment dat de linkerboezem en -kamer samentrekken, gebeurt er iets soortgelijks in de rechterboezem en vervolgens in de rechterkamer, alleen met minder kracht, omdat het bloed vanuit de rechterkamer niet het hele lichaam door hoeft. Het moet alleen zijn weg vinden naar de longen, waar haarvaten op driehonderd miljoen luchtzakjes rusten,7 en hemoglobine, dat in rode bloedcellen in het bloed zit, koolstofdioxide afgeeft en zuurstof verzamelt.

Het geluid dat het hart maakt – het meest opvallende, tenminste – is afkomstig van de kleppen tussen de boezems en de kamers (de mitralisklep links en de tricuspidalisklep rechts), die sluiten na iedere contractie, en vervolgens – wat luider – van de kleppen tussen de kamers en de slagaders (de aortale kleppen links en pulmonale kleppen rechts), die sluiten als de kamers zijn samengetrokken: ‘Lúb-dup, lúb-dup.’ Het geluid van het hart is dat van de sluitende kleppen, dag in, dag uit, miljarden keren tijdens een fortuinlijk mensenleven.

Er hangt veel af van de pompen van ons hart. Het bloed stroomt vanuit de linkerkamer naar de grote slagader, die als supersnelweg dient waarlangs het bloed afslaat naar de armen en de hersenen, naar de interne organen (ingewanden, lever, nieren) en naar de benen en de geslachtsdelen. Ondertussen ontvangen de rechterboezem en -kamer het bloed dat in een andere vorm terugkomt dan het is vertrokken, ontdaan van zuurstof en vol koolstofdioxide. Dit ‘verarmde’ bloed wordt via de pulmonale circulatie (pulmo komt van het Latijnse woord voor ‘long’) naar de longen gepompt, waarbij er door bloedcellen in de haarvaten van de longen koolstofdioxide wordt afgegeven en zuurstof wordt opgenomen. Het zuurstofrijke bloed stroomt dan terug naar de linkerboezem, waar het proces opnieuw begint.

Dit alles voltrekt zich op dit moment in uw borstkas. Het gebeurt in golven: samentrekking, ontspanning. De samentrekking wordt ‘systole’ genoemd (van het Griekse woord voor ‘samentrekken’), de ontspanning ‘diastole’ (van het Grieks voor ‘scheiden’). Houd uw hand tegen uw nek en u voelt uw halsslagaders (die uw hersenen voorzien van zuurstofrijk bloed) verwijden en ontspannen, het gevolg van het pompen van uw hart.

Dat hoopt u tenminste, maar toen Williams zijn hand op de nek van zijn patiënt legde, voelde hij dit niet. Door de vanbinnen aangerichte schade was Cornish’ hartslag zowel zwak als traag geworden. De pols was nauwelijks voelbaar. Een meswond maakt soms een gat, waardoor het bloed de lichaamsholte in stroomt in plaats van door de slagaders te worden geleid. Zo’n wond kan ook, en dat is veel erger, het vermogen van het hart aantasten om samen te trekken.

Het viel moeilijk te zeggen wat er precies onderhuids bij Cornish gebeurde. Tegenwoordig zien we veel meer dan Williams destijds. We kunnen een röntgenfoto, een sonogram, een CT-scan of een MRI bekijken. We zouden een katheter in Cornish’ hart kunnen inbrengen die een contraststof afgeeft, zodat we op de röntgenfoto kunnen zien waar het hart precies beschadigd is. Een machine kan het ritme van het hart bijhouden. We weten lang niet alles, maar we beschikken wel over meer nuttige informatie. Williams had vrijwel geen aanwijzingen; hij merkte alleen dat Cornish’ hartslag verzwakte en zijn toestand duidelijk achteruitging.

Verzwakking van de hartslag kan worden veroorzaakt door een probleem in het hart zelf, maar ook door bloedverlies, waarvan we nu weten dat het lichaam dit tot op zekere hoogte kan compenseren. Onze slagaders zijn gespierd. Ze bevatten een laag glad spierweefsel. Gladde spieren worden niet door ons aangestuurd, de aansturing gebeurt onbewust en automatisch door ons lichaam. De spieren in onze slagaders stuwen het bloed niet voort – die rol is voorbehouden aan het hart – maar ze kunnen wel vernauwen of verbreden en zo de bloedstroom vertragen of versnellen. En één soort slagader, de arteriole, kan de bloedstroom daadwerkelijk stoppen. Arteriolen zijn de nauwste slagaders – ze sluiten aan op de haarvaten, die vervolgens op de venulen zijn aangesloten en die weer op de aders, die het zuurstofarme bloed terug naar het hart voeren. De arteriolen zijn zo nauw dat als ze samentrekken, ze ook geheel sluiten. Dit doen ze om de bloedstroom in het lichaam te regelen. Wanneer uw vingers koud zijn, kunt u de arteriolen de schuld geven, maar u kunt ze ook bedanken, omdat ze afgaand op de plaatselijke omstandigheden in uw lichaam uw bloed verplaatsen naar de plek waar dit het hardst nodig is.

Toen Cornish bloed verloor, sloten zijn arteriolen de bloedstroom in bijna alle haarvaten in het lichaam af, behalve in de drie organen die nooit, behalve in het ergste geval, hun doorbloeding kwijtraken: de hersenen, het hart en de longen. Wanneer dit gebeurt, verzwakt de hartslag (overal, behalve naar de hersenen en het hart), worden de ledematen koud, en probeert het lichaam uit alle macht de onmisbare functies te behouden.

Williams’ patiënt verslechterde zienderogen, dus moest hij een beslissing nemen. Hij wist dat Cornish’ hart een verwonding had opgelopen, maar niet precies hoe. Hoe dan ook, Cornish – zoon van een goede moeder, vriend van velen – leek op sterven na dood.

Messteken in het hart kwamen in 1893 opmerkelijk veel voor. Ook tegenwoordig zijn ze heel gewoon, maar zelden meer dodelijk. Als u een messteek in uw hart krijgt, snel naar het ziekenhuis wordt gebracht en wordt geopereerd, hebt u 80 procent kans om te overleven. Een verwonding aan het hart kan op allerlei verschillende manieren worden geopereerd, of moet juist niet worden geopereerd, afhankelijk van de conditie van het hart. Slachtoffers van een steekpartij maken tegenwoordig een goede kans, dankzij nieuwe apparatuur en de toegenomen vaardigheid van chirurgen. Maar in 1893 betekende een steekwond in het hart gewoonlijk de dood. Als het hart eenmaal begon te bloeden, vanwege een steekwond of andere verwonding, was de patiënt voor zijn overlevingskansen puur afhankelijk van het noodlot, van het cardiale fortuin, zou je kunnen zeggen. Soms was het lichaam in staat het bloed vast te houden in de kern en genas de wond voordat er al te veel bloedverlies optrad. Vaak verloor het echter wel te veel bloed, speelden infecties op of verloor het hart zijn ritme. Artsen zochten naar geneesmiddelen die dergelijke wonden konden genezen, maar vergeefs. En geen dokter ter wereld had ooit, voor zover bekend, een succesvolle hartoperatie uitgevoerd, of het nu om een verwonding ging of iets anders. Niemand, voor zover Williams wist, had zo’n operatie zelfs maar geprobeerd. Het hart was de Mount Everest van het menselijk lichaam, de grote berg die nog niet was beklommen. Williams was er typisch de man naar om dat te proberen, om die berg te beklimmen om iemand te redden. Hij had als jongeman geprobeerd om schoenlapper te worden. Hij had in een kapperszaak gewerkt. Hij had zich op de muziek en het recht gestort. Hij had zich bekwaamd als chirurg en had geprobeerd een ziekenhuis te leiden. Nu, op 10 juli, een dag nadat Cornish was neergestoken, zou hij iets revolutionairders proberen.

==

Williams en de verpleegsters stonden over Cornish heen gebogen en onderzochten hem zorgvuldig om de precieze schade op te nemen. Waarschijnlijk was zijn hart – de motor van het bloed – geraakt, maar zelfs dat was niet helemaal zeker. Als dat wel het geval was, zou Cornish spoedig sterven aan inwendige bloedingen of aan hartfalen – afhankelijk van de ernst van zijn verwonding. Williams kon op dat moment weglopen, zoals artsen in die situatie al tienduizend jaar deden. Of hij kon proberen te opereren. Wat hij ook deed, het hart was vlakbij terwijl hij over zijn patiënt gebogen stond, een paar centimeter van zijn gezicht vandaan, vlak onder het huidoppervlak en toch eeuwen ver weg.

Men kan zich indenken wat voor man of vrouw er nodig was om de eerste hartoperatie aller tijden uit te voeren. Dit moest iemand zijn met veel zelfvertrouwen, die bovendien niets liever deed dan grenzen doorbreken om een patiënt te redden en de mensheid vooruit te helpen. Williams was zo iemand. Op 10 juli 1893 begon de operatie. Williams kreeg een scalpel en de andere instrumenten aangereikt om in Cornish te snijden. Hij stond op het punt iets te doen waarvan chirurgen over de hele wereld te horen hadden gekregen dat het gevaarlijk en immoreel was. Of zijn operatie nu zou slagen of mislukken, Williams stond op het punt geschiedenis te schrijven.

Het menselijk hart slaat gemiddeld ongeveer honderdduizend keer per dag en pompt in die tijd ongeveer 7500 liter bloed door slagaders en aders. Maar dit was geen gemiddelde dag. Op deze dag hupte Williams’ hart waarschijnlijk een stuk sneller voort, om extra zuurstof naar zijn verwachtingsvolle brein te sturen. Er stonden nog zes andere artsen in de kamer en Williams zwoer dat hij ook hun harten kon horen. Dit is de grote ironie van de chirurgie en meer in het algemeen de geneeskunde: dat het lichaam dat zich over het andere buigt om het te repareren, een beroep doet op dezelfde onderdelen (het hart, de hersenen, de huid en het vlees) die het probeert te herstellen. In de kamer was het bijna 40 °C en voordat Williams begon, stond bij iedereen al het zweet op het voorhoofd. Toen ze eenmaal bezig waren, dropen ze, vanwege de stress en de adrenaline, en werd zelfs de vloer nat. Williams veegde zijn hoofd af, zette vervolgens, met de verpleegsters aan zijn zijde, de scalpel in Cornish’ wond en maakte een vijftien centimeter lange incisie. Hij ging met zijn rechterhand naar binnen en trok een van de ribben weg van het borstbeen, zodat er een gat ontstond, een venster waardoor hij naar Cornish’ hart kon kijken. Hij zoog het bloed weg en voor het eerst kon hij het hart goed zien. Het was een gewoon hart, iets groter dan een gebalde vuist, van ongeveer dertien bij negen bij vijf centimeter. Ongewoon was dat het blootlag, zo naakt als een hart maar kan zijn, plotseling overgeleverd aan de genade van het inzicht, de vaardigheid en het geluk van de chirurg.

De boezems en kamers van het hart zitten in het hartzakje of pericardium (van de Griekse woorden peri, ‘rondom’, en cardium, ‘hart’), een glibberig omhulsel. Williams bekeek Cornish’ pericardium, en zag waar het mes naar binnen was gegaan: door het hartzakje heen en in de hartspier zelf. Williams had weinig tijd om te beslissen wat hij moest doen. Hij kon niet meer terug. Hij onderzocht het hart zelf: de wond leek zichzelf te hebben gesloten, door de druk van de samentrekkingen van het hart. Of hij daar nu gelijk in had of niet, vanwege deze waarneming besloot hij – wellicht na een ogenblik van twijfel – zich te concentreren op het pericardium. Hij zou niet de eerste zijn die de hartspier zelf opereerde, maar wel de eerste die het pericardium hechtte. Eerst maakte hij de wond zo goed mogelijk schoon. (Antiseptica waren net ontdekt, waardoor Williams ten minste over dit middel om infecties te voorkomen beschikte, al was de werking nog precair.) Toen begon hij te naaien, met draad van kattendarm. De naald gleed door het pericardium en kwam er met een rukje aan de andere kant weer uit. En weer gleed hij het vlies in. Het hart klopte ondertussen gewoon – maar zwak – verder. Williams probeerde zijn steken te timen met de hartslag. Hij hoopte dat hij door het pericardium te hechten, zij het nogal provisorisch, het hart zou kunnen stabiliseren. Toen Williams klaar was, haalde hij diep adem en deed een stap naar achter om zijn werk te bekijken. Zonder er erg in te hebben, straalde hij. De tijd zou leren of Cornish zou blijven leven, en ook naar hem zou kunnen stralen. Maar of Cornish nu doodging of bleef leven, Williams was een compleet nieuw pad ingeslagen in de geneeskunde. Hij had de berg beklommen, de eerste hartoperatie verricht. Anderen zouden volgen. Ze zouden de verleiding niet kunnen weerstaan om hun scalpels te heffen en het ene na het andere hart te opereren.

Williams werkte iets meer dan honderd jaar geleden, slechts een ogenblik geleden dus in de geschiedenis van de mens. De chirurgie zelf is al heel oud. In het pre-agrarische Afrika werden er al stenen naalden gebruikt om wonden te hechten. In India en Noord- en Zuid-Amerika werden wonden dichtgeklemd met de kaken van soldatenmieren. (De mier beet in de wond en bleef zijn kaken dichtklemmen; één mier was genoeg voor een kleine snijwond, twee waren nodig voor grotere.) Toen de maatschappij groter en geavanceerder werd, breidde het chirurgische repertoire zich uit. Met de opkomst van de landbouw kwam de beschaving, het schrift en systematische pogingen om nieuwe geneeswijzen te ontdekken. In het oude Mesopotamië, China en elders werden allerlei soorten operaties op het menselijk lichaam uitgevoerd, tot hersenoperaties aan toe. Al achtduizend jaar geleden boorden medicijnmannen spreuken prevelend en kruiden brandend gaten in de schedels van mensen om ‘de druk te verlichten’. (Op een vindplaats ergens in Frankrijk, gedateerd op 6500 v.Chr., bleek een derde van de schedels te zijn doorboord.) Veel van deze operaties waren succesvol, of althans niet dodelijk. Er werden ook ledematen geamputeerd en nierstenen verwijderd. In de loop van de tijd werden er onvermijdelijk steeds meer delen van het lichaam geopereerd en tegen de tijd dat Cornish op de operatietafel belandde – na ongeveer achtduizend jaar operatiegeschiedenis – was vrijwel elk onderdeel van het menselijk lichaam waar of door wie dan ook effectief of experimenteel (of beide) geopereerd. Hersenen, ogen, armen, benen en buik waren allemaal al wel eens opengesneden, waarna het geheel weer was dichtgenaaid – maar nog nooit het hart.

Het hart was speciaal. In de duizenden jaren vóór 1893 dat de mens de geneeskunde beoefende, werd het hart als onaantastbaar gezien – in praktische zowel als in filosofische zin. In een medisch handboek in het kantoortje van Williams (een verbouwde slaapkamerkast) stond te lezen: ‘Met de hartchirurgie is waarschijnlijk de door de natuur ingestelde uiterste grens bereikt aan de mogelijkheid om te opereren; nieuwe methoden of ontdekkingen zullen ons niet helpen de natuurlijke problemen die een wond in het hart met zich meebrengt te overwinnen...’ Een arts die het hart durfde te opereren, zou worden gemeden, en velen vonden dat terecht. Theodor Billroth, destijds een grote naam in de wereld van de Europese chirurgie, vond dat een chirurg die een verwonding aan het hart probeerde te hechten, de achting van zijn collega’s behoorde te verliezen. Williams stond dus op het punt een grens in de chirurgie te overschrijden.

Verschillende factoren droegen bij aan het idee dat het hart onschendbaar was. In veel culturen werd het hart lange tijd beschouwd als de bron van emotie, als de geest en de ziel. Dergelijke ideeën waren tot eind negentiende eeuw in zwang, zoals in de woorden van de Franse chirurg Ambroise Paré: ‘Het hart is de zetel van de ziel, het orgaan van de vitaliteit, het begin van het leven en de oorsprong van de levensgeest [...] het eerste wat leeft en het laatste wat sterft.’ De hedendaagse associatie van hart en liefde – denk aan Valentijnsdag – is gebaseerd op deze oude ideeën, die door de eeuwen heen in woorden en daden door dichters werden bezongen. Neem de dood van de dichter Percy Shelley. Shelley werd gecremeerd, maar volgens zijn vrienden wilde zijn hart niet branden, zo krachtig was de poëzie die er zetelde. Hoewel artsen aan het einde van negentiende eeuw veel minder mystieke ideeën over de functie van het hart hadden dan Shelleys vrienden, schreven ze het nog steeds een onkenbaar soort magie toe, zoals men tegenwoordig aan de hersenen lijkt toe te schrijven. De vraag was wat er huisde in die donkere spelonken. Als het geen sirenes en schikgodinnen waren, dan toch minstens ‘de essentie van het leven’?

Veel artsen schrokken terug voor het taboe op hartoperaties. Maar als dat het enige probleem was, zou een dappere chirurg dit lang voordat Cornish op de operatietafel belandde al hebben geschonden. Het vak chirurgie trekt sinds mensenheugenis, ambitieuze, overmoedige figuren (hoewel niet uitsluitend), die het onmogelijke proberen te doen. Het probleem was dat de vaardigheid in het opereren en de wetenschappelijke onderbouwing nog onvoldoende waren. Het hart klopt. Het is het levendigste deel van het lichaam, het springt als een wildeman op en neer, zodat operaties op de maat van de hartslag moeten worden verricht, als een soort dans, een chirurgische wals. Er waren nog geen antibiotica, zodat de kans op infecties groot was. Röntgenapparatuur bestond evenmin, dus men kon pas zien wat er precies mis was met het hart dat men wilde opereren als de borstkas openlag. Dan was er de ademhaling. Er bestonden nog geen machines om de luchtwegen tijdens de operatie open te houden. Voor mensen die met een kogel of messteek in hun hart naar het ziekenhuis kwamen, kon men om al deze redenen weinig meer doen dan een oogje in het zeil houden en wachten tot ze vanzelf genazen of de geest gaven – wat vaak gebeurde.

==

Dertien dagen later werd bekendgemaakt hoe het was afgelopen met Cornish, die nog steeds in het ziekenhuis lag. Hij had het overleefd. Hij was een fortuinlijk man, zei men, en Williams was een held. Men schreef dat Williams als eerste chirurg een hartoperatie bij een mens had uitgevoerd – een succesvolle operatie, bovendien. Williams was er niet bescheiden over. Hij zou meer van dergelijke operaties verrichten en er flink over opscheppen. In een krantenartikel zei hij over zichzelf: ‘Bijna al zijn pogingen werden met succes bekroond.’ Ondertussen lag Cornish nog in het ziekenhuis, waar het plotseling op 2 augustus een stuk slechter met hem ging.

Williams spoedde zich naar Cornish’ bed. Zijn bloeddruk was sterk gedaald, maar Williams begreep niet wat er aan de hand was. Na het recente succes besloot hij Cornish weer open te snijden en de tweede hartoperatie ooit uit te voeren. Hij maakte een incisie, haalde de hechtingen los, zoog het vocht weg uit de ruimte tussen het pericardium en de hartspier, naaide het pericardium weer dicht en bekeek vervolgens wat hij had gedaan. Zo’n hartoperatie was eigenlijk niet zo heel gecompliceerd, dacht hij. Cornish bleef leven en werd op 30 augustus 1893 uit het ziekenhuis ontslagen.8

De man ging naar huis, naar zijn vrouw en kinderen, en leefde nog lang en redelijk gelukkig (maar desondanks belandde hij na alweer een caféruzie nogmaals in het Provident Hospital, met een hoofdwond). Maar de consequenties duurden veel langer dan Cornish’ leven. Williams doorbrak het plafond dat er voor het hart bestond, die van een operatie aan de hartspier. Nu de eerste hartoperatie eenmaal was uitgevoerd, zouden anderen het ook aandurven. Williams’ voorbeeld zorgde er samen met de algemene veranderingen in de geneeskunde voor dat de eerste stappen in de richting van de moderne cardiologie werden genomen. Mensen denken misschien dat de cardiologie een oude discipline is, maar in werkelijkheid dateren alle medische behandelingen van het hart en de meeste medische kennis over dit orgaan van na 1893. In dat jaar werden er twee hartoperaties uitgevoerd. In 2010 vonden er alleen al in de Verenigde Staten meer dan een half miljoen hartoperaties plaats.

Degene met wie dit verhaal begon, de messentrekker die Cornish in de bar neerstak, is nu vergeten. Hij had geen idee van wat er allemaal zou gaan gebeuren vanwege die ene steek van zijn mes. Tijdens de jaarvergadering van de American Medical Association in 1902 merkte de arts Harry M. Sherman op dat de weg naar het hart slechts twee of drie centimeter lang is, maar dat de chirurgie er bijna tienduizend jaar over heeft gedaan om hem af te leggen, met een steekpartij als laatste duwtje. Ondertussen veranderden onze kijk op en ons begrip van de gebeurtenissen rond de operatie die in 1893 door Williams werd uitgevoerd. Het lijkt tegenwoordig verbazingwekkend dat zo’n belangrijke stap vooruit werd gezet door een arts en verpleegkundigen van Afro-Amerikaanse afkomst, die slechts 31 jaar na de Emancipatieverklaring (die de afschaffing van de slavernij inluidde) in een slecht uitgerust ziekenhuis hun werk deden. We zijn geneigd om de technologie als speerpunt van de innovatie te zien, maar Williams’ stap was op een andere manier vernieuwend. Hij boekte vooruitgang dankzij een mengsel van overmoed, intellect en wilskracht. Hij en de artsen en verpleegkundigen die hij om zich heen had verzameld, beschikten over voldoende zelfvertrouwen en middelen om de operatie te proberen en de noodzakelijke vaardigheden om haar uit te voeren.

De tijd heeft de vraag of Williams echt de allereerste was die een hartoperatie uitvoerde in perspectief geplaatst. Hij dacht dat hij de eerste was, maar in werkelijkheid was iemand hem twee jaar voor. Een andere arts, Henry C. Dalton, had in september van 1891 een opmerkelijk overeenkomstige operatie uitgevoerd in Alabama (eveneens bij een slachtoffer van een steekpartij), hoewel hierover pas twee jaar na Williams’ operatie op Cornish een artikel verscheen.9 Maar door al het nieuws rond de hartoperatie die Williams uitvoerde, werden artsen zich bewust van wat er mogelijk was met scalpel, naald en kattendarm.

We mogen hopen dat de motivatie van chirurgen als Williams vooral altruïstisch was. Dat speelde ongetwijfeld een rol, maar er was ook sprake van de soort motivatie die Mallory de Everest deed beklimmen: ‘Because it’s there’. Het hart was er ook gewoon, net als de Everest. De volgende stap naar de top was een operatie van het hart zelf, waarbij er in de hartspier gesneden zou worden.

Op 9 september 1896 werd een tuinman in Frankfurt am Main naar het ziekenhuis gebracht, zijn kleren doordrenkt van het bloed. Maar nadat hij was schoongemaakt en onderzocht, leek hij stabiel – tot het plotseling misging. De gezondheid van de patiënt verslechterde snel en de chirurg Ludwig Rehn werd erbij geroepen. Het leek of de tuinman ieder moment de geest kon geven. Ze konden niets meer voor hem doen, een situatie die Rehn sterkte bij zijn volgende stap. Hij besloot de tuinman open te snijden. Hij opende de ribbenkast van de man en aanschouwde het hart. Het sloeg, pompend en spetterend in een plas bloed. Rehn ging er met zijn vinger overheen en vond een gat. Dit was een heerlijk gevoel. Het hart glipte onder zijn vinger door terwijl het sloeg. Hij was stomverbaasd dat het sterk was, in plaats van zwak, zoals hij had verwacht. Hij hield zijn vinger zo goed mogelijk in het gat en toen begon hij, gebruikmakend van het moment (en naald en draad), het hart te hechten, één steek per hartslag. Het lukte, zoals het Williams was gelukt.10 Ook Rehn had goede hoop. Zoals hij later over de dag schreef: ‘Dit bewijst ongetwijfeld dat hechting van het hart mogelijk is! Ik hoop dat dit tot meer onderzoek op het gebied van hartchirurgie zal leiden. Dit kan veel levens redden.’

Dat gebeurde ook. Volgens Rehn waren er in 1907 over de hele wereld al 120 hartoperaties uitgevoerd, waarvan zo’n 40 procent succesvol was. De resultaten waren niet perfect, en dat zijn ze nog steeds niet, hoewel tegenwoordig slechts 19 procent van de slachtoffers na een dergelijke chirurgische ingreep overlijdt – maar dat is nog steeds stukken beter dan de bijna zekere dood die vroeger volgde op een steekwond in het hart.

Vóór 1893 kwam men niet aan het hart. Vanaf 1893 deed men dat wel en werd het beschadigde hart jaar na jaar beter aan elkaar genaaid. Er heerste een gevoel van vooruitgang, ook al leek die vooruitgang achteraf gezien langzaam te verlopen. Tegen 1923 schreef dr. Walter Lilienthal van de Cornell Medical School in het blad Time dat er grote successen waren geboekt in de hartchirurgie, waarna hij een paar successen opsomde die achteraf gezien nogal bescheiden lijken: een fonograaf om het geluid dat uit de stethoscoop kwam op te nemen, een cameraopstelling om foto’s te nemen van het bewegende hart en het besef dat het hart sneller gaat kloppen van adrenaline. (Kort daarvoor was een schijndode baby gered door deze stof in zijn hartje te injecteren.)11 Maar in die tijd leek het enorme sprongen voorwaarts, en de vooruitgang zou alleen maar versnellen. Er zijn zo veel verhalen te vertellen over de jaren tussen onze tijd en die van Williams en Rehn, verhalen over ambitieuze individuen die meenden dat ze ons bewegelijkste orgaan op een nieuwe manier konden temmen en over patiënten, van presidenten tot paupers, die hierdoor langer leefden of juist niet. Er werd technische vooruitgang geboekt, soms tot profijt van de patiënten, soms ten koste van hen. Harten werden stilgezet en weer op gang gebracht. Nog kloppende harten werden van de ene naar de andere mens overgezet en dergelijke ingrepen werden geperfectioneerd tot ze bijna gewoon of ten minste routinematig werden. Maar de fundamentele raadsels van het hart zijn nog steeds niet opgehelderd en voordat we het verhaal van de laatste honderd jaar vertellen, gaan we eerst een paar duizend jaar terug.

==

1. Een vroege versie van Williams’ verhaal is te vinden in W.M. Cobb, ‘Daniel Hale Williams-Pioneer and Innovator’, Journal of the National Medical Association 36 (1944), p. 158. Voor informatie over Williams’ verdere carrière, zie W.K. Beatty, ‘Daniel Hale Williams: Innovative Surgeon, Educator and Hospital Administrator’, Chest 60 (1971), p. 175-182.

2. Provident Hospital is volgens sommigen het eerste ziekenhuis in de Verenigde Staten waar zowel zwarten als blanken werden verpleegd. Zie W.M. Cobb, The First Negro Medical Society (Washington: Associated Publishers, 1939). Of dit nu het eerste interraciale ziekenhuis was of niet, het was zeker een van de eerste.

3. Emma Reynolds zou in 1895 haar artsendiploma halen bij het Woman’s Medical College of Chicago van de Northwestern University. Daarna verhuisde ze naar Waco in Texas, en later naar New Orleans, waar ze als arts zou werken tot haar dood in 1917.

4. De details over Cornish’ avond in het café komen uit S. Cohn, It Happened in Chicago (Guilford, CT: Morris Book Publishing, 2009).

5. Op dat moment beschikten ze evenmin over antibiotica, een hart-longmachine, bloedtransfusies en intraveneuze anesthesie, om maar een paar dingen te noemen.

6. Geluiden vertellen ons het een en ander, zoals ook beelden ons van alles vertellen. We hebben allemaal wel eens vrienden het geluid van hun defecte auto horen nabootsen: ‘Hij doet van “ploppe, ploppe, ploppe” of van “tikketak, tikketak, wieeeee”!’ Ons lichaam vertelt ons ook van alles over ons welzijn. Dat doet het via ons uiterlijk en onze geur, maar ook via de geluiden die we maken – en die werden in ruimte mate gebruikt om diagnoses te stellen. Artsen legden hun oor op de borst van de patiënt om naar diens hart te luisteren, tot een Parijzenaar genaamd René-Théophile-Hyacinthe Laennec in 1816 de stethoscoop uitvond. Laennec had staan kijken naar een groepje kinderen die met een lange, holle, fluitachtige stok aan het spelen waren: ze krasten er aan de ene kant op met een speld en het krassende geluid was aan de andere kant duidelijk te horen. Met deze methode, bedacht hij, zou hij ook naar het menselijk hart kunnen luisteren. Laennec ging snel terug naar zijn kantoor om te experimenteren met een soort fluit of een lange buis die hij tegen de borst van zijn onderzoeksobject kon houden. Met dit apparaat, de eerste stethoscoop, konden heel wat mechanische problemen van het hart worden geconstateerd. Er bestaan tegenwoordig audio-archieven waarmee aankomende artsen met hun stethoscoop de kunst van het luisteren naar hartproblemen kunnen leren, hoewel de meeste artsen de kunst van het beluisteren van het hart lijken te zijn verleerd. Dankzij de technologie hebben ze die kunnen verwaarlozen.

7. Zie voor deze schattingen J.L. Halperin en R. Levine, Bypass (New York: Times Books, 1985).

8. D.H. Williams, ‘Stab Wound of the Heart and Pericardium – Suture of the Pericardium – Recovery – Patient Alive Three Years Afterward’, Medical Record 51 (1897), p. 439.

9. H.C. Dalton, ‘Report of a Case of Stab-Wound of the Pericardium, Terminating in Recovery After Resection of a Rib and Suture of the Pericardium’, Annals of Surgery 21 (1895), p. 148.

10. L. Rehn, ‘On Penetrating Cardiac Injuries and Cardiac Suturing’, Archiv für klinische Chirurgie 55 (1897), p. 315.

11. ‘Heartbeats’, Time 1 (1923).

2
De prins van het hart

Het was een ongelooflijk moment. Omringd door toeschouwers sneed een man midden op een druk stadsplein de buik van een aap open en trok hij zijn ingewanden eruit. En vervolgens daagde hij de menigte uit om de aap – een Barbarijse makaak – weer heel te maken. Het leek krankzinnig, maar de man was niet gek. Hij was, daar is nauwelijks discussie over mogelijk, de belangrijkste medische wetenschapper aller tijden. Hij heette Galenus en dat optreden voor de menigte was zijn eerste als entertainer en man van de wetenschap.

Claudius Galenus van Pergamon werd in het jaar 131 n.Chr. geboren aan de Egeïsche kust van het huidige Turkije. Hij was, tenminste volgens eigen zeggen, een goede zoon en plichtsgetrouwe student. Na zijn schoolopleiding reisde hij op aanraden van zijn vader naar Alexandrië, een belangrijke stad voor de wetenschap van die tijd. Galenus’ vader had gedroomd dat zijn zoon een beroemd arts zou worden. Galenus zou later vaak over deze droom spreken,12 want de voorspelling motiveerde hem om des te harder te werken. Na zijn opleiding en de dood van zijn vader zocht Galenus een plaats om zich te vestigen. Na jarenlang maar wat te hebben rondgezworven, iets waar ouders tegenwoordig nog steeds nerveus van worden, besloot hij op zijn achtentwintigste in zijn eigen stad Pergamon als gladiatorenarts zijn carrière te beginnen. Maar dat ging niet zomaar. Er waren veel andere kandidaten voor de baan. Galenus besloot dat deze kans te belangrijk was om aan het toeval over te laten.

==

==

Galenus, de vader van de moderne geneeskunde, die nog altijd van invloed is. (Met dank aan de National Library of Medicine)

==

De sollicitanten dienden zich op een openbare plaats in Pergamon te verzamelen. Galenus bracht een zeer harige en beklagenswaardige makaak met zich mee. Terwijl de andere artsen toekeken, ontdeed Galenus het dier van zijn ingewanden. Dit was zijn moment. Het was krankzinnig en afgrijselijk, maar Galenus had er zo zijn redenen voor. Boven de stoffelijke resten van de aap staand, daagde hij de mannen om hem heen uit het dier weer heel te maken. Maar dat kon alleen Galenus zelf. Zo kreeg hij de baan. (In sommige versies van het verhaal behield hij zo de baan die hij al had.) Met zijn stunt wilde Galenus waarschijnlijk zeggen dat je als gladiatorenarts in staat moest zijn mannen met opengereten buiken weer op te lappen. De andere artsen dachten waarschijnlijk: die man is dermate gestoord dat hij zelfs makaken opensnijdt, dus kan ik die baan maar beter aan hem gunnen. Hoe dan ook, het werkte. Galenus bezat al wat van de bravoure die hem later als arts en chirurg beroemd zou maken.

Hij begon zijn werk bij de gladiatoren. Hij reisde tijdens de trainingsmaanden in de herfst, winter en lente met hen mee en werkte naast hen. Hij was de arts voor tijdens de gevechten, werkzaam in een wereld van zweet, bloed en getrainde mannen, met lijven – en vooral harten – die anders werkten dan bij normale mensen. We weten tegenwoordig dat duursporters een vergrote linker- en rechterhartkamer hebben, om veel bloed door het lichaam te kunnen pompen. Ook de rustmomenten tussen de hartslagen zijn langer. Bij krachtsporters zoals bodybuilders zijn de hartkamers niet noodzakelijkerwijs groter, maar wel sterker, en hun hart rust minder tussen de samentrekkingen door, in plaats van meer. In films zien gladiatoren eruit als bodybuilders. In werkelijkheid zagen ze er waarschijnlijk meer uit als nogal plompe kleinsteedse krachtpatsers. Ze aten een speciaal vegetarisch dieet van gerst en tuinbonen om wat dikker te worden, vanuit het idee dat vet hen beschermde tegen verwondingen. Toch trainden de gladiatoren stevig en waarschijnlijk deden ze zowel aan kracht- als aan duursport, dus waarschijnlijk was hun hart groot en sterk, met niet te lange rustmomenten.

De gevechten vonden in de zomermaanden plaats en Galenus wachtte dan op de gewonden. Het Colosseum rees hoog boven hem op en van de tribunes hoorde hij 25 000 fans juichen en boe roepen. Ze waren dol op de gladiatorengevechten in het stoffige zand. De toeschouwers hadden het gevoel alsof ze zelf ook vochten. Galenus hoorde hen vloeken, hij hoorde hen schuifelen, hij hoorde hun lijven boven hem, om zich heen, één grote massa handen, benen, menselijk vlees en daaronder – verborgen, maar o zo makkelijk zichtbaar te maken – de harten, levers, nieren, aders en slagaders, waarvan hij het bestaan kende, maar de functie niet kon verklaren. Te midden van de uitzinnige menigte droomde hij van een grootse toekomst, maar niet die van gladiatoren. Hij dacht aan zijn eigen carrière.

De gladiatorengevechten waar Galenus bij stond, waren de voorlopers van de sportevenementen die we tegenwoordig bezoeken. Het is niet moeilijk om in de gezichten en het gedrag van tegenwoordige voetbalvandalen de toeschouwers van de gladiatorengevechten van toen te herkennen. Maar ook onze stadions dateren uit die tijd, evenals het operatietheater. Galenus vond het een opwindend schouwspel als de gladiatoren met getrokken wapens op elkaar af stormden. Maar nog opwindender vond hij de strijd die volgde, zijn eigen strijd om de gewonden te redden. Iedereen kon iemand doden. Maar alleen Galenus kon iemand die duidelijk voorbestemd was om te sterven weer tot leven wekken – tenminste, volgens hemzelf. Hij wilde een menigte toeschouwers, hij vond dat hij die verdiende.

Onder Galenus’ voorganger stierven veel gladiatoren aan hun verwondingen. De wonden waren te diep, de kans op infectie te groot. De ene na de andere gladiator legde het loodje. Dat veranderde toen Galenus er werkte. In de periode dat hij gladiatorenarts was, stierven slechts vijf man.13 Misschien was het inderdaad nuttig om een makaak te kunnen dichtnaaien als je de wonden van gladiatoren wilde kunnen hechten, of wellicht was Galenus ambitieus genoeg om zowel opschepper als een werkelijk groot man te zijn.

Terwijl Galenus de gewonde lijven van gladiatoren oplapte, deed hij wetenschappelijke ontdekkingen. Bij deze mannen waren de spieren, zenuwen en aders een stuk duidelijker te zien dan die van de gemiddelde mens. Ze hadden lijven waarvan je kon leren. 1700 jaar voordat Leonardo da Vinci de externe menselijke anatomie tot in de kleinste details op papier vastlegde, kon Galenus dagelijks een kijkje nemen aan de binnenkant. De wonden van gladiatoren waren, zoals Galenus later schreef, ‘de vensters van het lichaam’. Hij vond het opwindend om in deze wonden te kijken. Werd hij er blij van, was het een soort liefde? Galenus zou later experimenten doen waarbij hij de hartslag van minnaars mat op het moment dat ze elkaar weer zagen na een periode van afwezigheid (of juist voor enige tijd afscheid namen). De liefde deed het hart sneller kloppen en Galenus was dol op ontdekkingen, waarbij ook zijn eigen hart niet te stuiten was. Tegenwoordig weten we dat liefde, woede en andere sterke emoties prikkels sturen naar de amygdala, een groep cellen in het oudste deel van het brein. Deze cellen stimuleren de vrijgave van hormonen die verschillende delen van het lichaam beïnvloeden, waaronder het hart, dat erdoor versnelt en meer zuurstof naar het brein stuurt. Galenus wist alleen dat hij dit effect voelde. Hij voelde zijn hart sneller kloppen als hij levende, werkende organen zag die nog maar heel weinig andere mensen ooit hadden aanschouwd.

Er waren ten tijde van Galenus in het Romeinse Rijk maar weinig artsen die ooit een mensenhart hadden gezien, al was het maar van een dode. Volgens de Romeinen had je een compleet lichaam nodig in het hiernamaals en dus waren secties op de mens verboden, want je kon beter het zekere voor het onzekere nemen. Galenus moest het doen met de opengereten lichamen van gladiatoren en hij keek soms een stuk langer dan nodig was. Misschien zag hij zelfs ooit een hart kloppen. (Hij zag dit zeker later in zijn leven, toen hem werd gevraagd een jongen met een borstontsteking te behandelen. Hij sneed zijn borstkas open en zag zijn kloppende hart. Wellicht sneed hij zelfs in het pericardium van de jongen, tweeduizend jaar voordat Daniel Hale Williams dat zou doen in Chicago.) Maar hij zag zeker de slagaders en aders als wegen door het menselijk lichaam lopen. Hij zag voldoende om eerst in zijn hoofd en vervolgens op papyrus ruwweg de geografie van ons binnenste te schetsen. Hij was de eerste echte geograaf van onontdekte streken, de captain Cook van de oceaan van het bloed. En hoewel hij zich vergiste in het verband tussen verschillende gebieden, sommige schiereilanden voor eilanden versleet en ga zo maar door, was hij degene die de landkaart maakte die allen na hem in staat stelde om aarzelend de grenzen te verkennen die hij zo zorgvuldig had uitgezet.

Terwijl Galenus zijn werk bij de gladiatoren bleef doen, leerde en profiteerde hij van wat hij zag, hoewel leren een belangrijkere factor was dan profijt. Hij wilde meer – meer geld, meer roem en meer begrip voor wat hij deed – dus zegde Galenus op een gegeven moment zijn baan als gladiatorenarts op en begon hij rond te reizen als arts en showman. Er bestonden artsen in zijn tijd, maar hun behandelingen waren niet op een echte diagnose gebaseerd. Galenus was de eerste arts die probeerde te begrijpen waardoor ziekten werden veroorzaakt en vervolgens systematisch de oorzaken aanpakte op basis van de resultaten van eerdere behandelingen. Hij had in Alexandrië geleerd wat wetenschap was en nu leerde hij proefondervindelijk zieken te genezen (naast het helen van wonden, waarmee hij zich als gladiatorenarts voornamelijk had beziggehouden). Door zijn gedokter kreeg hij vele soorten aandoeningen te zien. Tijdens zijn openbare optredens, waarbij hij een dier ontleedde, een patiënt behandelde of anderszins voor spektakel zorgde, won hij steun en kon hij, hoe informeel ook, kennis over het voetlicht brengen. Doordat hij zo veel zag en onderzocht, vaak tijdens openbare ontledingen en vertoningen van zijn dokterskunst, begreep hij telkens meer. Hij werd gemotiveerd door de optredens en het onderzoek. Hij wilde dingen begrijpen en vervolgens zijn inzichten aan de massa tonen.

In zijn tijd had Galenus geen rivalen (trouwens net zomin als in de daaropvolgende 1400 jaar). In het hele Romeinse Rijk, dat zich uitstrekte van het tegenwoordige Schotland tot aan Egypte, werden Galenus’ prestaties geroemd. In zijn eigen tijd was hij al een legende, zodanig zelfs dat zijn levensverhaal aan de randen van het rijk zwaar werd overdreven en hij een soort halfgod werd. Zijn roem werd mondeling overgeleverd – bijvoorbeeld in reactie op zijn openbare optredens – maar ook via zijn geschriften. Galenus schreef het ene na het andere boek over zijn ontdekkingen en over wat al bekend was, maar nog niet was vastgelegd. Deze werken werden gretig gelezen in het Romeinse Rijk en daarbuiten. Dankzij de roem en de successen werd Galenus ten slotte keizerlijk arts. Hij behandelde de keizerlijke families doelmatig en met zachte hand, net zoals hij ooit voor de gladiatoren had gezorgd, maar het loon was veel beter. Daarnaast bleef hij schrijven. Of misschien kunnen we beter zeggen dat hij bleef spreken. Hij schreef zijn boeken door te praten. Een tiental mannen die konden schrijven hing aan zijn lippen en legde elk woord dat hij zei vast, woorden waarmee hij ten slotte voor vele toekomstige generaties tot in detail de biologie van het hart zou beschrijven.

==

Toen Galenus liet vastleggen wat hij over het hart wist, maakte hij gebruik van duizenden jaren van observaties, die soms in het kader van onderzoek waren gedaan, maar meestal in de vorm van alledaagse kennis zoals iedere jager die een pas gedode prooi ontleedde moet hebben gehad. Over de hele wereld hadden mensen harten gezien. Als een olifant werd gedood, belandde diens zware hart op de grond, als een huis van spieren dat je betrad via bloedvaten die als grotten zo groot waren. Vogelhartjes werden gedroogd en als sieraad aan een snoer gedragen. In Alaska stonden indianen naast een walvishart en voelden zich klein. In een dertigduizend jaar oude grotschildering in Pindal, in de buurt van Altamira in Spanje, is een felrood hart afgebeeld in het lijf van een mammoet. Dieren hadden verschillende harten, die toch als zodanig herkenbaar waren. Deze waren belangrijker dan de levende mensenharten die men later na ongelukken en in oorlogssituaties zou zien slaan. Nog voordat mensen wisten hoe het hart functioneerde, wisten ze al dat het de basis was van het leven, of het nu om dat van een vogel, eekhoorn of soortgenoot ging. Bij angst, enthousiasme en dappere daden ging het sneller kloppen en als het stopte, stierf het dier van wie het was. Het hart was en is de dodelijkste plek voor een steekwond, de kwetsbaarste spierbundel, beschermd door een ribbenkast die er als een kooi omheen zit. Ook in onze tijd wordt bij steekpartijen vaak het hart geraakt. Wat het hart ook was, in welk lichaam het ook klopte, het hart was zowel zwak als krachtig.14

Hoe men de kracht van het hart precies zag, verschilde van plaats tot plaats. Maar de bekendste verhalen over het hart vertonen overeenkomsten, ook al zijn ze vele eeuwen en kilometers van elkaar verwijderd. De Azteken dachten bijvoorbeeld dat het hart vol was van vuur dat van de zon was geleend, maar terug moest. Om wat van het vuur terug te geven aan de zon sneden de Azteken bij hun mensenoffers het nog kloppende hart uit het lichaam. De priesters die het hart eruit sneden (en het er soms, alsof dit nog niet wreed genoeg was, uit scheurden), zagen waarschijnlijk meer mensenharten dan wie ook tot dat moment in de geschiedenis. Ze wisten hoeveel een hart woog en kenden veel andere details. Ze verzamelden de mensenharten in grote kleipotten, die aan het eind van het seizoen als dank aan de zon voor de oogst in het water – in de zee of in een cenote (een water bevattende grot) – gestort dienden te worden. In de tussenliggende maanden zetten ze de harten op een plek neer waar ze er uitgebreid naar konden kijken. De resultaten van deze beschouwingen werden niet vastgelegd. De Azteken lieten geen geschriften na over de werking of de functie van het hart, ze schreven alleen dat ze het belangrijk vonden. (Het wordt in bijna alle culturen belangrijk gevonden.) De Azteken sneden daarom het hart, en niet de lever, de nieren of de maag, uit hun mensenoffers.

De Egyptenaren lieten het hart juist in hun mummies zitten, want deze reisden mee naar het hiernamaals, waar men het vuur van het hart nodig had. Later, in het oude Griekenland, zag ook Plato een verband tussen hart en vuur. Hij schreef: ‘De zwelling van het hart, waardoor het bij spanning of woede sneller klopt, wordt door vuur veroorzaakt.’

In de meeste gevallen was het hart niet alleen om biologische redenen speciaal. In allerlei culturen is het de zetel van de ziel, de geest of de adem van God of de goden. Christenen zeiden dat Jezus in de kamers van het hart leefde. De oude Egyptenaren dachten dat de ziel in het hart zetelde, en volgens sommigen bevond zich daar ook het bewustzijn. Er zijn natuurlijk ook uitzonderingen. Een Australische stam geloofde bijvoorbeeld dat de ziel in het vet rond de nieren huisde,15 en de Mesopotamiërs meenden dat de ziel in hun lever zat, maar deze voorbeelden vallen op door hun uitzonderlijkheid.

De verklaring van wat ons hart was, moest wachten op de eerste wetenschappelijke genootschappen. Het eerste gedetailleerde verslag van de biologie van het hart is te vinden in de Ebers Papyrus, een Egyptische medische encyclopedie die rond 2600 v.Chr. door de halfgod Imhotep op een twintig meter lange rol werd geschreven. Het oudst overgebleven exemplaar dateert van 1700 v.Chr. en is dus verhoudingsgewijs recent. Wie de tijd neemt om het document zorgvuldig te ontrollen en te lezen, krijgt verschillende oude verhalen van het hart te zien. Een daarvan staat in het deel met de titel: ‘Het begin van het artsengeheim: kennis van het hart en de beweging van het hart.’ Volgens Imhotep ‘lopen er van alle ledematen [bloedvaten naar het hart]. Wanneer een arts [...] zijn hand of vingers op het hoofd, de handen, de maagstreek, de armen of de voeten legt, dan onderzoekt hij het hart, omdat al die ledematen bloedvaten hebben, dat wil zeggen dat het hart door de bloedvaten van alle ledematen spreekt.’ In de Ebers Papyrus horen de bloedvaten die van en naar het hart lopen bij het hart zelf. Het hart is het hele cardiovasculaire systeem: de spier zelf, maar ook de rivieren die vanuit het hart door het hele lichaam stromen, en (al was dit nog niet bekend) weer terug.

De Egyptenaren hadden zowel belangstelling voor de fysieke vorm als voor de metafysische mogelijkheden van het hart.16 Maar hoeveel Egyptenaren ook van het hart wisten, ze begrepen weinig van wat het hart te zeggen had. De bewegingen van het hart hadden een betekenis die overal in het lichaam voelbaar was. De hartslag vertelde een verhaal, maar waarover ging het? De Egyptenaren waren nog niet in staat het systeem van rivieren en binnenwateren op een overtuigende manier te interpreteren, maar ze begrepen al wel dat het geruis dat men er hoorde synoniem was met het feit dat men leefde.

==

2300 jaar na Imhotep kwam de wetenschap van het menselijk lichaam opnieuw tot bloei in Alexandrië, waar ook de meeste andere intellectuele disciplines in die tijd een bloeiperiode doormaakten. Alexandrië werd in 330 v.Chr. gesticht door Alexander de Grote. Het moest een ideale stad worden, geregeerd door Ptolomeus I. In Alexandrië werd het leven op aarde belangrijk gevonden en de stad was welvarend, dus hadden de filosofen-geleerden zowel het mandaat als de financiële middelen om de stoffelijke wereld te gaan ontdekken, waaronder het menselijk lichaam. De wetenschap in Alexandrië begon in een nieuw en groots museum dat eenvoudigweg ‘het museum’ of ‘het Alexandrijns museum’ werd genoemd: een soort universiteit die gewijd was aan de muzen. Verderop stond de bibliotheek van Alexandrië, die de meest complete geschiedenis van de wereld tot dan toe bevatte.

Wie door Alexandrië liep, kon Euclides tegenkomen terwijl hij verstrooid over een nieuw wiskundig probleem nadacht; of Eratosthenes terwijl hij bezig was de diameter van de aarde te berekenen (hij zou er minder dan 80 kilometer naast zitten); of Hipparchus, die de sterren in kaart bracht; of Hero, die werkte aan een stoommachine. Ook Archimedes bezocht de stad, om kennis op te doen.

De anatomen van Alexandrië werkten in het museum, lazen in de bibliotheek en deden hun ontdekkingen vooral in de medische school. In die school, de eerste van zijn soort, waren ontledingen en vivisecties toegestaan – voor het eerst in duizenden jaren of wellicht voor de eerste keer ooit, tenminste voor wetenschappelijke doeleinden. Misdadigers werden opengesneden en onderzocht terwijl ze nog leefden. Bepaalde dingen die we tegenwoordig over ons eigen lichaam weten, zijn te danken aan het gruwelijke lot van die mensen. Door dit soort vivisectie kregen de filosofen een duidelijk beeld van het levende menselijk lichaam, duidelijker dan geleerden in de daaropvolgende tweeduizend jaar zouden hebben. Filosofen konden eindelijk hypothesen opstellen over de werking van het menselijk lichaam en die ideeën op de proef stellen door mensenlevens op te offeren.

De filosoof-anatomen van Alexandrië die de lijken bestudeerden, baseerden zich op de oude kennis van Imhotep, maar ook op recentere ontdekkingen. Alcmaeon van Croton merkte ongeveer 500 v.Chr. tijdens zijn onderzoek van opengesneden dieren op dat de aders en slagaders van elkaar verschilden, hoewel hij er niet bij zei hoe. Waarschijnlijk waren anderen die verschillen ook opgevallen, maar Alcmaeon legde vast wat hij zag, en dus werd de ontdekking aan hem toegeschreven. Aristoteles (384-322 v.Chr.), die de leraar was van Alexander de Grote, baseerde zich vervolgens op de observaties van Alcmaeon en voegde er een paar nieuwe aan toe. Aristoteles had goed genoeg naar het hart gekeken om de verschillende delen te kunnen benoemen. Hij dacht dat hij in het hart drie kamers zag: de linkerhartkamer en -boezem en de rechterkamer, waarvan we tegenwoordig weten dat die uit twee delen bestaat, de rechterkamer en -boezem. Ook Aristoteles vond het hart heel belangrijk en dacht niet alleen dat de ziel er zetelde (dat dachten velen), maar ook de gedachten. Volgens Aristoteles bestonden de hersenen vooral uit slijm,17 terwijl het hart het belangrijke orgaan was voor de denkende mens. Tegenwoordig weten we dat we met onze hersenen denken en is het moeilijk voorstelbaar dat de gedachten ergens anders vandaan zouden kunnen komen, maar gedurende lange tijd zetelde ons denkvermogen in andere lichaamsdelen en werden daar theorieën over ontwikkeld.

Herophilus (335-280 v.Chr.) bouwde voort op deze kennis en merkte als eerste op dat het ene soort bloedvaten (de slagaders) dikker zijn dan het andere (de aders). Daar werd hij om geprezen.18 Zelfs in Alexandrië verliep de vooruitgang tergend langzaam, omdat de onwetendheid in die tijd groot was. De oude ontdekkers navigeerden onhandig langs de onverkende kusten van het menselijk lichaam. Herophilus (die soms Chalcedon wordt genoemd, omdat hij in die plaats werd geboren) deed nóg een ontdekking, namelijk dat zowel de slagaders als de aders bloed bevatten. Tot die tijd dacht men dat de slagaders en aders, en ook het hart zelf, met lucht waren gevuld. (Het woord ‘arterie’ komt dan ook van een Grieks woord dat ‘luchtpijp’ betekent.) Dit misverstand was ontstaan doordat het bloed snel de slagaders uit stroomt als het hart geen druk meer uitoefent, en in mindere mate uit de aders. Na de dood zijn de slagaders als luchtpijpen en is het hart een leeg vat. Dit idee was zo hardnekkig dat Herophilus’ vrienden en slimme collega’s dachten dat hij het bij het verkeerde eind had. Erasistratus (304-250 v.Chr.), een iets jongere tijdgenoot van Herophilus, was een van degenen die bleven volhouden dat er alleen lucht zat in het hart, de aders en slagaders. (En Erasistratus was geen domkop, want hij was de eerste die het hart terecht als een soort pomp beschreef.) Herophilus en Erasistratus waren het over één ding eens: wat er ook vanuit het hart door de bloedvaten stroomde, het pompte leven in het lichaam. Op basis van de kennis van deze filosofen bouwde Galenus zijn koninkrijk van observaties en ontwikkelde hij een imperium van feiten dat de test der eeuwen zou doorstaan.

==