In Het wrede paradijs geeft Hylke Speerstra een beeld van de emigratie uit Nederland die vlak na de Tweede Wereldoorlog op gang kwam. Rond 1950 nam deze volksverhuizing grote vormen aan en heerste er een collectieve onrust om elders het geluk te zoeken. Men vertrok, vaak minimaal voorbereid, naar Noord- of Zuid-Amerika, Canada, Zuid-Afrika, Australië of Nieuw-Zeeland.

Hylke Speerstra trok naar die continenten en tekende het verhaal op van de landverhuizers. Het zijn levensverhalen over hoop en tegenspoed maar bovenal over heimwee, heimwee dat zo sterk kan zijn dat je ’s nachts wakker schrikt van de geur van koffie die in Nederland wordt geschonken.

De pers over Het wrede paradijs:

‘Dit zijn dan eindelijk de verhalen van al diegenen voor wie Nederland te klein was, en je mond valt open, pagina na pagina. Wat een moed en wanhoop! Wat een levens!’ – GEERT MAK

‘Het wrede paradijs is het verslag van de ziekte die emigratie heet. Velen raakten ermee besmet, en velen kwamen er glorieus uit tevoorschijn. Sommigen werden voor het leven getekend, terwijl anderen nooit meer tot rust kwamen. Speerstra heeft ze in al hun veelzijdigheid opgetekend. Het is rijk aan onvergetelijke anekdotes.’ – NIEUWSBLAD VAN HET NOORDEN

Hylke Speerstra

Het wrede
paradijs

Het levensverhaal van de emigrant

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek kwam tot stand met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

© 2000 Hylke Speerstra

Vertaling van de uit de Friese editie overgenomen verhalen: Hylkje Goïnga

Omslagontwerp Via Vermeulen / Natascha Frensch

Omslagillustratie Cas Oorthuys

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2405 9

NUR 680

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 15e druk, 2013, ISBN 978 90 450 2489 9

‘Voor de zwalker ligt er geen pad,
zijn pad ontstaat al zwalkend.’

Voor onze kleinkinderen Sietske, Anna, Berber, Bartle Jan, Tsjitske en Suze Rixt

De gebroken vrijheid

.

Kornwerderzand, woensdagochtend 23 oktober 1946. De zon kwam op zoals het in de schippersalmanak stond aangegeven: om 7.18 uur. De Waddenzee veranderde van donkerpaars in wazig geel, boven de eilanden werd een bui zichtbaar en de vloed stond al op het punt te keren. Op dat moment maakte de zon zich los van het oude land en was het dag.

Sluiswachter Andries Schaafsma van Kornwerderzand zag dit alles aan en was zich niet bewust van een samenhang. Hij was een forsgebouwde, stille man die zich onder het gezag van de wetten der natuur stelde. Zo leefde hij daar op de Afsluitdijk met de zon, de maan, de getijden en de luchten boven Wad en vasteland. Een enkele keer verbeeldde hij zich dat er onrust over hem kwam op momenten dat de zon opkwam en tegelijkertijd de vloed kenterde.

Het was die ochtend twintig over zeven geworden toen er van de Friese kant een autobus met het kenteken B-826 naderde. Dat moest de tweede lading Friese oorlogsvrijwilligers voor Nederlands-Indië zijn. Schaafsma kende bus B-826. Niet dat het wegverkeer bij de sluiswachter in hoog aanzien stond, maar zijn vijf dochters noteerden spelenderwijs zoveel mogelijk autonummers van passerende voertuigen. ‘Soldatenbus B-826’ vonden de kinderen van Kornwerderzand zeer bijzonder, ze hadden hem meteen in hun boekje genoteerd. Een paar jaar later zou de B-826 een hoger B-nummer krijgen en als ‘emigrantenbus’ dienst gaan doen. Minstens twintigmaal zou hij nog over de brug van Kornwerderzand ratelen.

Autonummers noteren en opsparen; wat was dat voor vreemde bezigheid? Schaafsma had er diep over nagepiekerd. Was het een kinderspel, geboren uit het isolement van de kleine dorpsgemeenschap? Of was het een primitieve vorm van verwondering over de nieuwe tijd? Volgens Schaafsma was het heel wat anders: een soort oerdrang om orde te scheppen in de chaos. Want een chaos, dat was het.

De sluiswachter wierp die ochtend een blik op de soldatenbus. Sommige van de Indiëgangers waren meteen na de oorlog op klompen en in boerenoverall het schieten, marcheren en gehoorzamen gaan leren, maar nu moesten ze voor de sluis en brug van Schaafsma wachten. Een autobus met inmiddels groen geüniformeerde kerels, klaar om te vechten voor het behoud van een ver wingewest. In Amsterdam lag een boot klaar die de manschappen in een week of vier naar de tropen bracht.

Andries Schaafsma wist het: ze noemden het politionele actie, maar het was oorlog. De sluiswachter wist wat oorlog was. In mei 1940 waren hij en zijn gezin ternauwernood aan het geweld ontkomen, toen ze in de schemerochtend met een kleine motorboot van Kornwerderzand naar Makkum vluchtten. Nog vanaf het IJsselmeer zag hij hoe het sluiswachtershuisje met hun hele hebben en houden zo’n tachtig meter de lucht in vloog. Een paar minuten later stond de hele Sluisweg van Kornwerderzand in lichterlaaie. Toen Schaafsma voor het eerst weer op het gehavende sluizencomplex terugkwam, zag hij het opgedroogde bloed van de waanzin tegen de buitenwand van de bunkers zitten.

De sluiswachter vond het die ochtend in 1946 een beetje vreemd dat de botter ST 49 van schipper Gerrit Mulder zich naar buiten liet schutten. Sinds de afdichting van de Zuiderzee voelde hij zich toch niet meer zo thuis op het Wad. Was het een duister ontwijk van een visserman, die de veranderde getijstromen niet meer begreep? Of was de spoeling op het IJsselmeer hem te dun geworden?

‘Ik zie, je gaat de zeehonden achterna!’ riep de sluiswachter Mulder toe. De visserman keek vanuit de diepe sluiskolk omhoog en knikte begrijpend. De mannen hadden voor de oorlog samen iets bijzonders met zeehonden meegemaakt. Een voorval dat het waard was een spraakmakend verhaal te worden. Toch hadden ze de vreemde ervaring maar voor zich gehouden; de mensen zouden het niet geloven, laat staan begrijpen.

In het begin van de jaren zeventig ontmoette ik Schaafsma af en toe in het Makkumer bejaardenhuis Avondrust. Een zwijgzame weduwnaar van tachtig die, eenmaal op de praatstoel, veranderde in een bewogen verteller. Zijn verhalen hadden vaak een dubbele, soms een driedubbele betekenis. Zo vertrouwde hij mij op een keer ook het zeehondenverhaal toe. Het was alsof een verloren zee tot leven kwam en de samenhang der dingen duidelijker werd.

‘Het was in de crisis,’ begon de verteller. ‘We waren blij dat we bij de Zuiderzeewerken konden komen, en op een middag tegen twee uur smeten we het laatste gat in de Afsluitdijk dicht. Vanaf dat moment begon alles om ons heen te veranderen. Naderhand kreeg ik er een schuldgevoel over, want ik heb nooit meer die ziltige luchten boven Urk terug zien komen.’

Het was 1933 geworden en de economische crisis bereikte zijn dieptepunt. Van tijd tot tijd proefden de voormalige Zuiderzeevissers een lik IJsselmeerwater. En telkens weer moesten ze vaststellen dat hun wereld anders begon te ruiken en te smaken. Ze walgden van dat weeïge water, de visserlui. ‘’t Is alwéér brakker,’ riep Gerrit Mulder op een ochtend Schaafsma verontwaardigd toe. De sluiswachter begreep de visserman. Het was niet de smaak van de zee, het was het gebrek aan ruimte, aan bewegingsvrijheid. De zee veranderde en de visserman was als de vissen; het lukte hem niet zich aan te passen aan de veranderende omstandigheden.

De sluiswachter en de visserman stonden op een ochtend voor het wachthuisje de lucht te schouwen. Er hing iets onstuimigs in de lucht. De maan stond in het laatste kwartier, boven het oude land wrong de zon zich moeizaam uit de kim te voorschijn, tegelijkertijd kwam de kleurloze schemerwereld in een gelige gloed te staan en begon de wind te krimpen. Schaafsma voelde zich onrustig worden. Samen met Mulder liep hij de dijk op. Met een schok bleven beide mannen staan. Verderop zagen ze een grote koppel zeehonden uit het IJsselmeer bij het basalt van de Afsluitdijk omhoogkruipen. De beesten staken de Afsluitdijk over, op naar de Waddenzee. Een stuk of vijftien waren het er. De beesten konden zich niet langer aanpassen aan de rare ingrepen van de mens en gingen op zoek naar lotsverbetering.

‘’t Is de natuur,’ sprak Mulder hees van emotie. De sluiswachter stond minutenlang sprakeloos naast hem naar het schouwspel te staren. Toen brak hij de spanning: ‘Ik had de beesten best naar buiten willen schutten, maar als ze eenmaal de trek in de kop hebben, moet je de natuur zijn gang laten gaan.’

Daar in Avondrust bracht Andries Schaafsma de zeehondentrek in verband met ‘een ander natuurlijk verschijnsel, emigratie’. Vanaf zijn jeugd had hij al van tijd tot tijd de drang gevoeld om weg te trekken. Niet in de eerste plaats omdat de verten lonkten; het was alsof het oude land hem verstootte. ‘Later, toen ik aan de Afsluitdijk werkte en bij helder weer eens een schip achter de kim zag verdwijnen, schoot het gemoed me vol. Ik schrok van mezelf. Alsof ik overspoeld werd door een zee van verlangens, alsof ik niet langer wilde zijn waar ik was.’

Ja, hij wilde emigreren, maar tussen droom en werkelijkheid stonden wetten in de weg, en praktische bezwaren. Zo bestond er de wet tussen een Zuiderzeeman die weg wilde en de sterke vrouw van wie hij hield, en die alleen Kornwerderzand wenste te verlaten als ze naar Makkum konden verhuizen.

‘Ik denk dat ik weg wilde omdat ik als kind van negen al op de panwerken stond te beulen. Kinderarbeid op de Makkumer dakpannenfabriek. ‘Na een paar maanden van lange dagen kon beppe me ’s morgens vroeg alleen nog wakker krijgen met een natte dweil. ’s Avonds lag de dweil al in de week voor de dag van morgen.’

De winter van 1946-1947 pakte genadeloos uit. De Afsluitdijk was door stuifsneeuw af en toe voor alle verkeer gesloten. Dan worstelde de sluiswachter zich met zijn broodtrommeltje over de kruin van de dijk naar de sluizen.

Op een maanloze, koude nawinteravond fietste hij naar de kop van de Afsluitdijk, klom op de hoge zeedijk en nam in de duisternis van het vasteland vale lichtstrepen waar. Schaafsma zag noodsignalen, uitgezonden door een naar binnen gekeerde boerenwereld: rijen stalvensters waarachter de laatste petroleumlantaarns van de eeuw brandden. Met de noordoostenwind iets achterlijker dan dwars fietste hij terug naar zijn Joke en de kinderen. ‘Thuisgekomen kon ik niet verklaren waarom ik daar zo had staan turen. Ik weet het nóg niet. Stond ik naar het verleden of de toekomst te staren?’

***

Met zijn metaforen en sfeerschetsen maakte de oude man verdrongen herinneringen in mij wakker. Immers, een van die signalen uit dat duisterland kwam uit de koestal van mijn ouderlijke boerderij in het buurtschap Iemswâlde. De sluiswachter vertelde, en ik voelde weer dat vreemde verlangen naar het lichtere land uit mijn jongensjaren; alsof ik me daar gevangen had gevoeld in een weeïg ruikend reservoir dat nooit meer ververst en verruimd zou worden. Aan de andere kant van de zeedijk – die band die het Friese land omklemde – moest nog een andere wereld zijn. Op onze boerderij waren we met vier broers. Een ongeschreven wet gebood ons zelfstandig boer te worden. Maar waar en wanneer? Het probleem was even groot en voelbaar als onbespreekbaar. In stilte werd er gehoopt, gevreesd, gewacht, verwacht.

Bij helder oktobernachtweer en noordenwind zag ik hoe de Terschellinger Brandaris om de vijf seconden een lichtveeg door onze duistere wereld achter de zeedijk streek. Een fractie van een tel was alles licht, daarna was het viermaal zo lang weer duister.

Niet ver van onze boerderij woonde een veefokker die over een dertig meter lange, witgekalkte stalmuur beschikte. Om dit kwetsbare decor van spatten koeienstront te vrijwaren, liet de boer voor iedere stalperiode de muur met krantenpagina’s beplakken. Als lijm werd karnemelk gebruikt. Zo hoefden hij en zijn drie knechten in het voorjaar alleen maar een laagje oude kranten los te weken om de wanden weer schoon te krijgen.

De stalmuurkrant stond vol nieuws en achtergronden uit de gemeente Wonseradeel en de rest van de wereld; berichten uit het Bolswards Nieuwsblad, de Leeuwarder Courant en het Handelsblad, aangevuld met knipsels uit de landbouwpers en – later – De Lach. De boer zelf fungeerde als hoofdredacteur en zorgde geregeld voor verse aanvoer van nieuws. Op vaste plaatsen plakte hij actualiteiten over de door strontspetters verminkte teksten, maar er waren ook teksten die vier seizoenen bleven staan.

Over lezers had de stalmuurkrantboer niet te klagen. Sinds de kolenschaarste in de oorlog was de stal, waarin vijftig warme koeienlijven voor verwarming zorgden, het domein van leergierige, vertellende en luisterende dorpsbewoners.

Vanaf eind mei 1945 hing niet ver van de staldeur een afdruk van een affiche met reclame voor annexatie van een stuk Duitsland. ‘Duitsch geld, Duitsche Handteekeningen en Duitse Beloften zijn Waardeloos! Voor onze verdronken polders, vernielde havens, spoorwegen en steden verlangt het Nederlandsche volk Duitsch grondgebied zonder Duitschers!’

Inmiddels bestond het Nederlands Comité voor Gebiedsuitbreiding. Secretaris dr. ir. F. Bakker Schut van het comité stelde dat het probleem van overbevolking alle andere Nederlandse problemen gedurende de rest van de jaren veertig zou gaan overheersen. ‘Deze overbevolking zal leiden tot structurele werkloosheid en landhonger.’ Volgens Bakker Schut moest er gekozen worden tussen annexeren of emigreren.

Schuin onder het affiche had de boer een waarschuwing geplakt van minister Drees, die eveneens wees op ‘de ernstige gevolgen voor overbevolking van het land’. Naderhand waarschuwde Drees vanaf de stalmuur ‘dat Nederland niet in permanente tegenstelling moest komen tot Duitsland, waarmede wij door onze ligging op den duur onvermijdelijk toch weer in intens verkeer zullen komen’.

‘Waar blijven nu de grote heren in Den Haag met hun annexatieplannen,’ riep de later naar Canada geëmigreerde boerenknecht Rintje Kroontje uit Tjerkwerd opstandig. ‘Als het niks wordt, ga ik wel ergens anders naar toe.’ Op een dag was Rintje vertrokken en niemand in het dorp wist waar hij uithing.

Drees reageerde terughoudend op de brochure ‘Land om Land’, waarin mr. G.B.J. Hiltermann pleitte voor een vaderlandse gebiedsuitbreiding ‘tot aan de Wezer, met Bremen als grensstad’. De Duitsers mochten van Hiltermann het Ruhrgebied wel houden. Als je al te veel ging eisen, zou Nederland zich als de oude koloniserende, zeevarende natie gedragen. Dat zou men van zo’n klein land niet accepteren. Ook de schrijver-journalist Piet Bakker haalde met hetzelfde onderwerp de stalmuurkrant. ‘Annexeeren in plaats van pauperiseeren, emigreeren of vegeteeren,’ schreef hij in een pamflet.

Pas later zou ik me ervan bewust worden dat in de jaren vlak na de Tweede Wereldoorlog de hele dertig meter brede en twee meter hoge stalmuurkrant in het teken stond van een panische vrees voor overbevolking. Een collectief gevoel van onrust was het gevolg. Tien jaar crisis en vijf jaar oorlog drukten een zwaar psychologisch stempel op de samenleving. Tijdens de oorlog verdoezelde tegenstellingen begonnen weer op te spelen. Het was alsof er nog nooit zo veel teleurgestelde Nederlanders waren als toen ze pas waren bevrijd.

Negen maanden na bevrijdingsdag 5 mei 1945 spatte de geboortegolf van de stalmuur. In tientallen kleine advertenties maakten dankbare ouders de geboorte van hun welgeschapen zonen en dochters wereldkundig. Niet ver van de staldeur kwam een foto te hangen van een schip vol knappe, uitbundig wuivende oorlogsbruiden. Zij reisden hun bevruchters achterna naar Canada en Amerika. Vaarwel, bloem der natie. Die zagen we niet weer terug. Bij de duizenden jongelui die snakten naar een eigen dak boven het hoofd, wekten beeld en tekst onbestemde verlangens op.

Een kwart miljoen gezinnen van twee of meer personen had geen eigen woonruimte en woonde vaak bij (schoon)familie in. Dat was de ‘samenleving’ van toen. De watersnoodramp van 1953 moest nog komen en de Gezinsraad vond dat de gehele natie gemobiliseerd moest worden ‘tegen volksvijand nummer 1, de woningnood’. In de oorlog waren 150 000 woningen verwoest of zwaarbeschadigd en grootscheepse woningbouwprogramma’s kwamen maar niet op gang.

Het kon niet uitblijven: zoals die singuliere koppel zeehonden na het dichten van de Afsluitdijk in een ultiem verlangen naar betere oorden het benauwende bestaan verliet, zo pakten nu tienduizenden Nederlandse burgers hun koffers. Op de stalmuur werden de vertreklijsten almaar langer. Tientallen emigrerende gezinnen, waarvan we sommige goed kenden, groetten in kleine advertenties ‘al hun vrienden en kennissen’, en bedankten voor alle lidmaatschappen, inclusief dat van De Laatste Eer.

En nog steeds liepen er in Nederland naar schatting een tweehonderdduizend erfelijk belaste boerenzonen en -dochters rond die bleven hopen ergens boer of boerin te worden. Terwijl het ook zonder hen zou doordraaien, bleven ze op het ouderlijke bedrijf meewerken van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Waar anders? Tussen vier van die verschrikkelijke fabrieks- of kantoormuren? Alles beter dan dat.

***

Cijfers kunnen een hard verhaal vertellen. Midden in de eerste landverhuizersgolf van de vorige eeuw, in 1849, telde de totale Nederlandse beroepsbevolking 905 000 personen. Veertig procent daarvan verdiende zijn brood in de landbouw en visserij. Hoe oneindig groot de wereld in die dagen ook moet zijn geweest, het verre Amerika werd voor duizenden het land van droom en wensen. Dertig jaar later sloeg opnieuw een crisis toe. Een nieuwe emigratiegolf was het gevolg, en weer was het Amerika, Amerika!

Halverwege die landverhuizing, in 1889, waren er in ons land 1,3 miljoen mensen met een beroep. Daarvan was vijfendertig procent werkzaam in de landbouw en visserij. In het begin van de crisisjaren dertig van de twintigste eeuw was de Nederlandse beroepsbevolking – inclusief de honderdduizenden werklozen – tot 2,4 miljoen personen gestegen. Een kwart van de bevolking verdiende nog steeds zijn brood in de landbouw en visserij. Een nieuwe emigratiegolf bleef in de jaren dertig uit doordat de economische crisis ook grote werkloosheid in de emigratielanden had veroorzaakt.

In 1947, aan het begin van de derde emigratiegolf, had Nederland een beroepsbevolking van ruim 3,8 miljoen personen. Er werkten nog altijd 770 000 – bijna twintig procent – in de sector landbouw en visserij. In Friesland vond toen nog bijna veertig procent een bestaan in de agrarische sector.

We waren bevrijd, dat wel. En we hadden Indië nog. Meer dan 135 000 jongens voeren er – vrijwillig of verplicht – naar toe om met geweld tegen geweld te proberen de kolonie te behouden. Ruim duizend jongens voelden niets voor een militaire taak in Indië en vonden in een vroege naoorlogse emigratie een uitweg.

De 135 000 die wel naar Indië gingen, keerden – minus de 4751 gesneuvelden – terug. Om in het thuisland verder te strijden, maar nu voor werk, een woning, een toekomst. In hun kielzog kwamen nog eens 120 000 repatrianten en spijtoptanten uit de verloren Gordel van Smaragd. Ruim dertienduizend jongens uit Indië hadden het bij thuiskomst snel bekeken en emigreerden nu ook. Een paar duizend hadden dat overigens al rechtstreeks gedaan vanuit het soeverein geworden Indonesië. Zij gingen vooral naar Australië en Nieuw-Zeeland.

Op de zestig vierkante meter stalmuurkrant was het tussen de regels door te lezen: in het Koninkrijk der Nederlanden is het huis vol en de koekjestrommel leeg.

Op de strenge winter van 1947 volgden een heftig voorjaar en een hete, kurkdroge zomer. Op veel plaatsen ging de droogte vergezeld van een veldmuizenplaag. De herfst kwam met een ware explosie van de rundveeziekte mond- en klauwzeer. Waaraan hadden we al deze boze uitspattingen van de natuur te danken? Het zou de atoombom weleens kunnen wezen. De natuur had die verschrikkelijke paddestoelwolk in Japan al niet kunnen verwerken, en nu begonnen ze ook nog met geheime atoomproeven. De Russen, die grootmeesters in het dam- en schaakspel, zouden vast en zeker ook over zo’n alles vernietigend wapen beschikken. Het kolossale Rode Leger lag al vlakbij op de loer en kon binnen een etmaal bij ons zijn. Een NIPO-enquête, gehouden in de winter van 1947, wees uit dat zeventig procent van de Nederlandse bevolking ervan overtuigd was dat er een Derde Wereldoorlog voor de deur stond.

Onze naar het socialisme doorgebroken gereformeerde landarbeider Wiebe Tilstra kon zijn vrouw niet mee de oceaan over krijgen. Hem stond nu nog maar één ding te doen: zich aanmelden bij de Bescherming Burgerbevolking (BB). Oefenen deed je toen nog niet in de boer zijn tijd, dus de boer had geen bezwaar. Al kon Wiebes BB-uniform het niet halen bij het indrukwekkende habijt van onze bevrijders, hij voelde zich er waardig in. De vrijheid was gebroken, de Koude Oorlog was ervoor in de plaats gekomen. De motor achter de emigratie begon op volle toeren te draaien.

In de winter van 1949 beleefde de stalmuurkrant zijn laatste editie. De boer had in een nieuwe melkmachine geïnvesteerd. Een installatie van Amerikaanse makelij; wat uit het land van de bevrijders kwam moest wel perfect zijn. In de stal was ineens geen tijd meer om al handmelkend van de muur te lezen, te praten, te zingen of gewoon na te denken over de dingen des levens. In een van de laatste muurberichten stond dat volgens het NIPO één op de drie Nederlanders ernstig overwoog het land voorgoed te verlaten.

Tijdens het losweken van de laatste kranten speelde majoor-vlieger Flinterman van de Koninklijke Luchtmacht het klaar om in zijn nieuwe Closter Meteor-straaljager in één minuut en achtenveertig seconden van Kornwerderzand naar Holland te vliegen. Op slechts dertig meter hoogte boven de Afsluitdijk. Flinterman haalde de recordsnelheid van 953 kilometer per uur. Andries Schaafsma schrok zich die ochtend lam en schreef een briefje naar de directie van Rijkswaterstaat met het vriendelijke verzoek dat hij en zijn mannen in het vervolg verschoond wensten te blijven van dit soort grappenmakerijen. ‘De mensen dragen in zich al voldoende onlusten, het ongerief is al groot genoeg.’ Zo voltrok zich in het aanzwellende kabaal van straalmotoren de stille revolutie in de koestal: met vier melkmachine-apparaten bestond de muurkrantboer het om in één uur en drie kwartier al zijn vijfendertig melkkoeien te melken. Alleen.

Als de Nederlandse koopvaardij meteen na de oorlog niet over een door een duikbootoorlog gehavende koopvaardijvloot had beschikt, was er al in de herfst van 1945 een ware exodus van landverhuizers op gang gekomen. Blijkens een van de eerste NIPO-enquêtes wilde ook toen al een kwart van de Nederlanders het land uit. Maar ze konden niet wegkomen, er waren te weinig schepen. Alles wat zee kon houden, werd in een geallieerde shipping pool ondergebracht en moest worden ingezet om mee te helpen de geallieerden met hun materieel uit Europa te repatriëren. Daarna werd de onder Nederlandse vlag beschikbare vloot ingezet voor troepentransporten naar Nederlands-Indië.

Volgens directeur Hartland van de meteen in 1945 geïnitieerde Stichting Landverhuizing Nederland (SNL) en andere autoriteiten die nauw bij de emigratie waren betrokken, zouden zonder die kink in de kabel tussen 1945-1950 rond de 2 miljoen Nederlanders zijn geemigreerd. In werkelijkheid werden het er van 1948 tot en met 1965 ruim een half miljoen. Pas in 1952 zou met 48 690 emigranten naar Canada, de Verenigde Staten, Australië, Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika en Brazilië het topjaar worden bereikt.

Eind jaren veertig waren er trouwens meer belemmeringen om het land te verlaten. In 1948 kostte een bootkaartje enkele reis Amsterdam-Sydney het jaarloon van een landarbeider. Evenals tijdens de emigratiegolven van de achttiende en negentiende eeuw hebben de zeevaartrederijen ook na de Tweede Wereldoorlog weer goed aan het emigrantentransport verdiend. Niet zelden was er sprake van overbelading. Alle beneden- en middendekken van de in allerijl aangepaste troepenschepen werden volgestouwd met emigranten. ‘Nies en ik waren al getrouwd, maar de bokken en geiten werden van elkaar gescheiden en sliepen op verschillende dekken. Voor de kinderen was het ook geen pretje. De po hadden we nodig om ons erin te wassen, te braken en om eruit te eten.’

De rederijen beschikten over lucratieve retourlading zodra ‘onze jongens’ plus andere repatrianten en spijtoptanten bij duizenden tegelijk op kosten van de staat uit Nederlands-Indië terug naar Nederland moesten worden getransporteerd. In de loop van de jaren vijftig had de reder ook nog zijn ‘eigen’ retourvracht gecreëerd: de naar schatting ruim honderdduizend naar Nederland terugkerende, gedesillusioneerde emigranten.

De naoorlogse regering probeerde de emigratie meteen te stimuleren en te sturen. De SNL werkte hierbij samen met de rijksarbeidsbureaus. Natuurlijk werden in het verzuilde Nederland nu ook meteen een Christelijke Emigratie Centrale (CEC), een Katholieke Emigratie Centrale (KEC) en een Algemeen Emigratie Comité (AEC) opgericht. Achteraf beschouwd zijn deze sterk voor eigen parochie prekende instituten er niet in geslaagd de aspirant-emigranten adequate en toereikende voorlichting te bieden. Vooral in de beginjaren van de emigratiegolf schoot de voorlichting ernstig tekort, vooral wat betreft Australië en Nieuw-Zeeland. Voor Zuid-Afrika had gedurende een aantal jaren de in Amsterdam gevestigde rederij Union Castle Line samen met een paar reisagentschappen een al te grote vinger in de pap.

In sectoren waar veel werkloosheid dreigde kreeg de emigratievoorlichting van de overheid het karakter van lichtzinnige propaganda. Veel fragmenten uit de levensverhalen in dit boek getuigen daarvan. De overtochtskosten van overtollig geacht personeel zoals kantoormensen, chauffeurs, bakkers en ongeschoolde oudere (sic) arbeidskrachten werden door het rijk gesubsidieerd. Als er ergens werkers te veel waren, werd de subsidielijst onmiddellijk verder uitgebreid. Mensen die ongeschikt waren om te emigreren, werden aangemoedigd, terwijl meer gemotiveerde en geschiktere kandidaten het af en toe bijna onmogelijk werd gemaakt om te landverhuizen. Zo ontaardde het naoorlogse emigratiebeleid in een ineffectieve vorm van arbeidsmarkt-politiek.

Emigreren is toch al ontberen, maar een onverantwoord uitgevoerd Nederlands emigratiebeleid is debet geweest aan veel familietragedies. Ook hiervan getuigen veel vertellers in dit boek. Van de honderdduizenden Nederlanders die in de jaren 1947-1966 naar Canada, de Verenigde Staten, Brazilië, Zuid-Afrika en Oceanië vertrokken, is er ongeveer 22 procent teruggekomen. Uit Australië en Nieuw-Zeeland keerde zelfs zo’n dertig procent weer. En dan te bedenken dat men in deze landen soms jarenlang moest werken om de terugreis te kunnen betalen.

Eind jaren veertig leek iedere levensbeschouwelijke richting zijn eigen emigrantenparadijs voor ogen te hebben. Althans, dat was de indruk in ons dorp en wijde omgeving. De gereformeerden, die in de emigratiecijfers naar schatting viermaal zijn oververtegenwoordigd, leken het liefst naar Noord-Amerika, en dan met name naar Michigan te gaan. In die staat vestigden zich immers al bijna twee eeuwen lang duizenden afgescheiden protestanten, op zoek naar een meer puriteinse wereld. Doordat al na de Eerste Wereldoorlog de Amerikaanse deur voor immigranten op een kier kwam te staan, werd voor de calvinisten Canada een gewild alternatief.

Nederlands hervormden, en dan vooral zij die lid waren van de Christelijk-Historische Unie, voelden zich nogal eens aangetrokken tot Zuid-Afrika. Af en toe bleek het heldendom uit de Boerenoorlog nog tot de verbeelding te spreken. Rooms-katholieken hadden een voorkeur voor Nieuw-Zeeland en Brazilië. Overigens waren het bij deze levensbeschouwelijke groeperingen vaak de emigratiecentrales die een beslissende invloed op de keuze van het emigratieland hadden.

De calvinistisch getinte CEC onderhield sterke banden met de Christian Reformed Church (CRC) in Canada en Noord-Amerika. Voorzitter Teake Cnossen van de CEC streefde vanaf 1947 naar objectieve en onafhankelijke voorlichting, maar zou daar nooit echt in slagen. Deze markante redenaar met grote overtuigingskracht was nu eenmaal een fervent bewonderaar van Canada. ‘Emigreren naar dat land is alleen al verantwoord omdat de Canadezen ons zo dapper onder het Duitse juk vandaan hebben gehaald,’ sprak hij in 1947 in ‘emigrantendorp’ Tzummarum voor een stampvol vergaderlokaal achter de gereformeerde kerk. ‘Het is toch een voorrecht om zich op den duur Canadees te mogen noemen.’

‘Roomsen zijn niet zo emigreerderig,’ stelde de muurkrantboer al in 1946 vast. Inderdaad vertrokken in onze gemeente Wonseradeel verhoudingsgewijs weinig rooms-katholieken. Op de stalmuur hing vlak na de bevrijding een knipsel uit de Katholieke Illustratie, waar de scepsis van afdroop: ‘… de heerschende ziekte genaamd landverhuizing’. Twee vergeelde archieffoto’s van afgeladen emigrantenschepen versomberden het artikel. Paus Pius XII mocht dan een voorstander van emigratie zijn, het Nederlandse episcopaat bleef zich terughoudend opstellen. Waarom de kudde uiteenjagen? Waarom de gestaag veroverde macht van het getal door landverhuizing tenietdoen?

Ook in de grote rooms-katholieke gezinnen zou het bloed kruipen waar het niet gaan kon. Vanuit sommige katholieke streken vertrokken de emigranten groepsgewijs, zoals naar het Braziliaanse Paraná. Overigens deden Groninger en Drentse gereformeerden dat ook. Zij stichtten er, op één dag rijden van elkaar – dat wel – hun eigen immigrantenkolonies. Groepsemigratie maakte het bestaan gedurende de eerste jaren heel wat overzichtelijker. En de kerk, de eigen kerk nog wel, kwam weer midden in het dorp te staan. Echter, in een aantal gevallen zou er na verloop van tijd te weinig vers ‘Neerlands bloed’ aan de kolonie worden toegevoegd, waardoor ‘bloedvermenging’ plaatsvond met Brazilianen. Groepsemigratie mag dan in eerste instantie de integratie vertragen, na een generatie lijkt er een versnelling op te treden.

Individuele emigratie kan ook zo zijn gevolgen hebben. In 1952 deed de bisschoppelijk commissaris rector Van der Hoogte, op bezoek bij rooms-katholieke immigranten in de buurt van het Australische Perth, een onthutsende ontdekking: ‘Reeds zestig procent van de immigranten hebben hun geloof verloren.’ De eerste Nederlandse emigratiebisschop J.M.J.A. Hanssen wist er wel raad mee; hij zette de overwegend rooms-katholieke Canadese provincie Québec nu bovenaan op de voorkeurslijst. De natuur bleek sterker dan de leer, want hoe rooms Québec ook mocht zijn, de Nederlandse katholieke emigrant was met geen stok naar Franstalige gebieden te krijgen. Om te leren leven met het Engels, de taal van de bevrijders, was al moeilijk genoeg.

***

Op de kop van de Afsluitdijk, waar sluiswachter Andries Schaafsma naar het verleden en de toekomst stond te turen, floepte de spaarzame brander van de petroleumlamp uit. Zelfs ons als super-onrendabel aangemerkt buurtschap Iemswâlde, waar ik opgroeide en Fernweh kreeg, kwamen ‘nieuw licht’ en nieuwe kansen. Toen de sluiswachter in 1946 de brug voor de ST 49 omhoogdraaide, vond één op de vijf Nederlanders zijn bestaan nog in de landbouw en visserij. Vijftig jaar later waren het er nog maar drie op de honderd. Rapportenschrijvers verwachtten dat dit percentage voor 2015 zal zijn gehalveerd. De landverhuizers die het in den verte en vreemde niet klaarden en in de loop van de jaren zestig terugkeerden, konden hun ogen niet geloven en schrokken van de welvaart. Was dit het land dat ze hadden verlaten?

De ideologische teleurstelling en dat onbestemde, zwaarmoedige levensgevoel van de jaren vlak na de oorlog waren weggeëbd. De ruim 9 miljoen Nederlanders die in 1947 nog worstelden om boven te blijven, dijden uit tot 16 miljoen bewoners van Huisje Weltevree. Zij gingen profiteren van een onvoorstelbare economische groei in een van de allerrijkste landen van de wereld.

Nou tabee dan, land van boeren en schippers. Nederland werd van emigratieland immigratieland. Pas als het zoete weer zout wordt, zullen er opnieuw grote koppels tegelijk de moeizame tocht over de dijk ondernemen.

Het gebroken voorjaar

HENRY JAMES BARON, GRAND RAPIDS
(MICHIGAN), NOORD-AMERIKA

De dag kwam dat de koffers ingepakt klaarstonden. Bagage van een vader en moeder met vijf kinderen. Het boerderijtje, de beesten, het land, niets was al meer van hen. Alsof ze vreemden waren in hun eigen huis, zo zaten ze daar in de huiskamer op de Scheiding in Groninger Opende uit het raam te staren. Totdat ook de klok, die de laatste uren wegtikte, zweeg.

Een gebeurtenis in de tweede helft van mei 1948, meegemaakt door een jongen van veertien. Het was op een prachtige voorjaarsavond, de geur van de meitijd zweefde over de weilanden, de zon liet zich heel langzaam zakken, om zo de dag zo lang mogelijk te laten duren.

Er verscheen volk op het pad naar de boerderij. Eerst twee mannen. De een hield een trompet onder zijn arm, de ander was de pistonblazer. Nog geen kwartier later stond de complete christelijke fanfare Crescendo van Groninger Opeinde op het boerenerf: de grote en kleine bas, de grote en kleine trommel, de tuba’s, baritons, trombones, hoorns, bugels, trompetten en de piston.

De mannen van het korps stelden zich op, maar het was alsof nog gewacht moest worden op een teken van hogerhand. En toen tikte de man van de grote bas met zijn trouwring op het ijzeren deksel van de regenput en werd het oorverdovend stil. En daar barstte het laatste voorjaar uit elkaar. Het was muziek die zo statig werd gespeeld alsof het de dodenmars uit de Derde van Beethoven was.

In de opening van de lage zijdeur in de schuur stond de familie het aan te horen. Op één na. De vader, die de kaartjes voor de boot naar Amerika al op zak had, kwam niet te voorschijn. De kinderen begrepen niet waarom.

***

De jongen van veertien is een Amerikaan op leeftijd geworden. Henry James Baron: hij woont met zijn gezin in een riant huis in Grand Rapids, in de Noord-Amerikaanse staat Michigan. De beelden van de laatste uren voor het vertrek staan hem in het geheugen gegrift als een filmfragment dat voor altijd op het uur van de serenade is blijven stilstaan.

Maar als hij terugkijkt, is het alsof de film weer begint te draaien. Eerst in zwart-witbeelden, dan in volle kleuren. De gebeurtenissen op het erf probeert hij opnieuw te ordenen en te projecteren. Wat waren de motieven van zijn vader, zijn heit, om te gaan? Ineens ziet hij ook de mem van toen voor zich, de vrouw die het gezin dapper in voor- en tegenspoed zou blijven bestieren.

Het fanfarekorps Crescendo van Groninger Opeinde had die avond de laatste noten geblazen, en daarmee was het voorjaar gebroken. Stilletjes verlieten de muzikanten het erf van het boerderijtje, voor de laatste keer ging het gezin naar binnen, in de woning die al niet meer van hen was. Zwijgend zocht ieder nog eenmaal zijn plaats op. Pas op dat moment kwam de vader te voorschijn, de heit die niet naar de loftuiting van Crescendo had willen luisteren. Met de pet in de hand trad hij binnen, liep naar de klok en zette het uurwerk stil.

Het werd nacht, het kon niet lang meer duren of de bus zou komen om hen naar het zeeschip in Amsterdam te brengen. Henry Baron kan zich niet precies meer herinneren hoe de laatste uren zich voltrokken. Heel lang heeft hij niet geweten waarom de noten van muziekkorps Crescendo zijn vader zo weerzinwekkend in de oren klonken; valser dan het wetten van de zeis in het laatste Friese voorjaar.

Pas de laatste jaren begint hij vaker en dieper over dat afscheid na te denken. Vrijwel nooit was het in het geëmigreerde gezin onderwerp van gesprek.

Zijn verhaal stokt, Henry stelt voor even met me rond te toeren op de motorfiets. Het is mooi motorfietsweer, al een paar weken is het snikheet in de Amerikaanse Midwest. We zien hoe het maïs onvolgroeid op de kurkdroge akkers staat te verkommeren. ‘Ik wou geen boer worden, het beroep lag me niet zo, maar het oog van de boer is er nog wel. En het valt me op hoe de maïsoogst zo goed als verloren is.’

We passeren landbouwbedrijven die geordend in het lichtglooiende landschap verspreid liggen. Het zijn de velden die nog geen twee eeuwen geleden aan de indianen toebehoorden. Zo werd de oorspronkelijke bevolking handig, zo niet hardhandig, weggekocht door de in het zweet des aanschijns ploeterende pioniers uit het kille polderland. Verderop liggen de velden er bijna even vlak bij als in het oude, koude vaderland van de pioniers. De motorfiets dendert langs Kalamazoo, we drinken koffie. Made in Holland. ‘De mensen hier wensen blijkbaar nog altijd iets te proeven van het oude land.’

Als we tegen de avond in Grand Rapids terugkeren, ontwaar ik in- en uitvalswegen die de stad als een kransslagader omklemmen. Overal op deze steeds kleiner en voller wordende planeet moet je aan de randen van de grote stad dezelfde hectiek ondergaan: op de afritten massa’s voertuigen die zich in de huizenzee storten en zich er even verderop weer van bevrijden. Zo zag ik het in Amsterdam, Auckland, Melbourne, Johannesburg, Rio de Janeiro, Detroit en nu zelfs in Grand Rapids.

Een agglomeratie van zo’n 200 000 inwoners, in een gebied met veel Nederlandse immigrantenfamilies van de tweede, derde en vierde generatie. In het zuidoosten van de stad liggen buitenwijken met statige lanen. Hier pronken de stenen villa’s van de gereformeerde grandeur. Het bestaan verloopt er even kalm en conservatief als rechtzinnig en republikeins.

Henry Baron duwt zijn zware motorfiets in de openstaande garage, gaat me voor naar het achterbalkon, zoekt gemakkelijke stoelen en probeert nog eens bij het begin van het verhaal te beginnen. Ja, zo moet het zijn geweest, die avond waarop het muziekkorps speelde. De klok stond stil, de tijd stond stil, er kwam geen eind aan het wachten. Het moet in een nanacht in mei zijn geweest; het was zover, het gezin van heit en mem, twee zonen en drie dochters, stapte van het stolpboerderijtje naar de provinciale weg. De bus stond klaar.

Toen in Groninger Opeinde de klok stilstond was er geen weg terug. Natuurlijk volgden hun vijf opgroeiende kinderen, ook al was hen niet gevraagd of ze ervoor voelden mee te gaan. Hendrik was de middelste van het groepje, zat net op de mulo.

Er was in het dorp zo veel gebeurd wat de familie Baron niet onberoerd had gelaten. In de jaren twintig toen Jeen en Afke naar het gemeentehuis fietsten en zich onder de geboden stelden, waren ze zielsgelukkig. Er bestond geen twijfel, ze zouden het in eigen land best redden. Maar toen kwam de crisis en het werd voor de kleine boer met te weinig weiland, dat ook nog eens van matige kwaliteit was, een genadeloze tijd. Op het moment dat de tijden wat leken aan te trekken, rammelden de wagens van de Duitse Wehrmacht over de straatweg.

In de contreien langs de Fries-Groningse grens braken tijden aan vol van terreur. Verraders als de NSB’er Pier Nobach leken niet alleen wraak te nemen op de crisis maar op al hun persoonlijke teleurstellingen. Liquidaties en moordpartijen waren het gevolg.

In de oorlog bleef vader Jeen Baron niet stil in een hoekje zitten, hij maakte keuzes, wees als ouderling van de gereformeerde kerk Nobach ongezouten terecht. Dat was geen risicoloze vermaning. De kleine boer en veevoerkoopman Baron en zijn onderduikers zouden meermalen door het oog van de naald kruipen.

Maar ook in Groninger Opeinde ratelden op een zonnige ochtend in april de Canadese tanks over de klinkers. Nu zou er een nieuwe tijd aanbreken. ‘Nu zal de boter zijn geld opbrengen,’ zei Jeen Sytses. Maar het kwam er maar niet van. Waar bleven nou de betere tijden?

Baron had, op zijn Fries gezegd, een vin meer dan een baars. Hij was een belezen boer, zeker als het over kerkelijke zaken ging was hij in staat erop los te citeren. Hij was een bestuurder met ook een goede pen. ’s Avonds zat hij niet zelden lange brieven aan de theoloog dr. Klaas Schilder te schrijven.

Een man waar muziek in zat. Als trompetblazer van de militaire kapel in mobilisatietijd had hij immers de eerste partij leren blazen. Op de fiets blazen, muzieklezen en trappen. Dan moet je een knaap zijn. Na zijn legertijd richtte hij in zijn dorp het christelijk fanfarekorps Crescendo op. Het was Jeen Sytses Baron zelf die nieuwe arrangementen schreef. Hij werd dirigent van Crescendo. ‘Korpsdirecteur.’

Als ouderling zette hij zich niet alleen in voor de leden van zijn eigen gemeente, maar hielp ook mensen van andere signatuur. In het Opende van ruim een halve eeuw later spreken oudere Openders dan ook met eerbied over Jeen Sytses Baron. Maar welke processen spelen zich af in een dorp temidden van landbouwgronden die meter voor meter ontgonnen moesten worden? Het draait uit op een gevecht op de vierkante meter. Een stevige strijd om de economische en maatschappelijke posities.

Al tijdens de Tweede Wereldoorlog kwam het in de gereformeerde kerk tot een akelig conflict tussen de synodalen en vrijgemaakten. In Opende liep het uit op een bizarre splitsing. Terwijl bij wijze van spreken de wereld in brand stond, brandde hier de strijd los over de interpretatie van delen van bijbelteksten. We schrijven voorjaar 1944: ouderling Baron kwam terecht in het kamp der vrijgemaakten ofte wel bezwaarden.

Vanaf dat moment zouden op het schoolplein de ‘bezwaarde’ en ‘synodale’ meisjes niet meer touwdansen in de boog van een en hetzelfde springtouw. Hun vaders en moeders voerden een proces over wie nu eigenaar was van kerk en pastorie, de vrijgemaakten of synodalen. Een jaar later hadden de vrijgemaakten hun eigen kerkgebouwtje gesticht. Jeen Baron was weer een van de voormannen.

Scheiding op de Scheiding: de kerksplitsing was als een waterstroom, als een rivier die een zijarm krijgt. Stroomafwaarts lijken beide wateren niets meer met elkaar van doen te hebben, ook al bestaan zij bij de gratie van een en dezelfde bron.

Vier jaar na de kerkscheuring, toen Jeen en Afke en hun gezin het dorp verlieten, leek het kerkconflict aardig geluwd. De scheuring zal dan ook niet de hoofdreden van de emigratie zijn geweest. Nee, er was meer gebeurd, iets wat de kleine boer en veevoerkoopman diep had gekwetst. Pas veel later zouden zijn kinderen van de hoed en de rand te weten komen.

De kiem van dat andere conflict werd gelegd toen de leden van Crescendo oefenden voor het muziekconcours dat in het naburige Grijpskerk zou worden gehouden. Crescendo zou toch eens officieel zijn naam eer aan moeten doen, zou toch eens naar de eerste afdeling moeten promoveren.

Als één Opender familie reisden de korpsleden af. Zij kenden de ingestudeerde stukken bijna uit hun hoofd. Met het stuk Au printemps (In het voorjaar) zouden ze furore maken. Hoe interpreteerde Baron het voorjaar: zoals een boer die veel in de natuur verkeert, in het voorjaar van de Friese Wouden en het Groninger Westerkwartier. Een voorjaar dat begint met ingehouden kracht: langzaam en zachtjes, dan gestaag tot bloei komend. Crescendo!

Heel Crescendo was muzikaal overtuigd van de vertolking van hun voorman Jeen Sytses Baron. En ze bliezen zich de longen uit het lijf.

***

Verbijsterend. Anders was de uitslag van de jury niet te omschrijven. De hoge heren achter de jurytafel – van die deftige signoren die de voorjaarszon misschien nog nooit hadden zien opkomen – konden zich niet in Barons vertolking vinden. En al op de terugweg, ja al vóór Grootegast, vroegen enkele leden van het korps zich af of het niet was gekomen doordat Jeen Sytses geen muziekdiploma’s had. Die jury had er toch voor doorgeleerd! Kortom, was het niet beter een modernere directeur te benoemen?

Een paar dagen later stuurde het rebellerende korpsdeel een ‘afgevaardigde’ naar de boerderij aan de Scheiding met het besluit op zak: de boer-directeur werd ontslagen. Jeen Baron voelde zich diep vernederd en verraden. Het allerergste was dat ze het hem niet recht in de ogen durfden zeggen, nee ze hadden een derde, een ‘afgevaardigde’ gestuurd. Vanaf dat ogenblik raakte Jeen Baron niet alleen zijn dirigeerstokje nooit meer aan, ook zijn trompet zou nooit meer geluid geven. Voor hem was de harmonie verbroken, de muziek tot zwijgen gebracht. En elk daaropvolgend voorjaar, als in de Friese Wouden en het Groninger Westerkwartier de natuur zich eerst nog probeerde in te houden maar dan langzaam crescendo in een magistrale uiting van levenskracht van zich liet horen, zien en voelen, had de kleine boer en veevoerkoopman van de Scheiding in Groninger Opende te lijden.

Zijn zoon vertelt op het achterbalkon aan de Coulon Avenue in Grand Rapids. ‘In de nanacht verlieten we de boerderij. Au Printemps. Het zal de dertigste mei 1948 geweest zijn. Met z’n vijven als kinderen liepen we naast en schuin achter heit en mem aan naar de provinciale weg. De kisten met huisraad waren al naar de boot vooruitgestuurd. Later bleek dat in een van de verhuiskisten nieuwe muziekinstrumenten zaten voor heit, Sytse en mij. Speciaal in Leeuwarden besteld. We begonnen immers een nieuw leven met een nieuw geluid in een nieuw land. Het hele leven moest daar worden overgedaan.

Op het pad naar de grote weg heb ik de herfstroep van een vogel gehoord. Dat klaaglijke geluid in de stille voorjaarsnacht, ik zal het nooit vergeten. Er hing een zware deken van dauw over de weilanden. En toen, zomaar ineens, hoorde ik mezelf zeggen: “Never again, never again.” Viermaands mulo-Engels.

Ik voelde de hand van mem op mijn arm. Alsof het was afgesproken bleven we staan. Allemaal. “Wat zegt die jongen daar!” Een gebroken stem. “Never again, never again!”

Het was de bus van ome Marten uit Veenwouden. Marten Hoekstra, die graag grapjes maakte. De deur van de bus stond open, de motor was stopgezet. “Rotterdam, chauffeur!” grapte heit. De spanning moest worden gebroken. Onze grootste koffer werd op de treeplank gezet, ome Marten sleepte het gevaarte de bus in, in de schemer rezen gezichten op van mijn beste schoolmaten, ik ontdekte neven en nichten die dwars door de ernst heen probeerden leuk te doen. Ome Marten achter het stuur, de motor gestart, op naar Rotterdam.

Na een halve eeuw vervagen en verschuiven de beelden, dialogen, gedachten. Alles is te verdrongen en te verwrongen, misschien. Bepaalde herinneringen beginnen soms een eigen leven te leiden. Maar ik voelde dat we een nieuwe dag tegemoet reden, en wist hoe het oude land meter voor meter onder me vandaan gleed.

Ineens was er die mondharmonica. Wilde oom Marten, die van achter het stuur probeerde de boel wat op te vrolijken, mij nú laten spelen? Was ik het die de mensen in de bus moest laten zingen?

We gingen met de Veendam van de Holland-Amerika Lijn, kwamen te weten wat eersteklas varen op een passagiersschip inhield. Kaartjes eersteklas; die had heit wel moeten kopen, omdat we anders pas een halfjaar later konden vertrekken. Nee, we moesten weg. Dáárom moesten we onze beste plunje aan. We werden verpletterd door de deftigheid, door satijn op tafel, kristal naast de driedubbele borden. Wijnglazen. Wij kleine luyden, die nog nooit uit kristal hadden gedronken; we waren al in een andere wereld.

Ik zie mem nog aanzitten aan het diner. Een beetje verlegen, maar misschien was dat ook een beetje gespeeld. Ze las zogenaamd de Franstalige menukaart. Heit naast haar, in zijn donkere kerkpak, altijd dat donkere kerkpak. Heit keek vrijmoedig rond, dat was zijn aard. Een man van dik vijftig jaar, die niet voor niets in de mobilisatie van 1914-1918 had gelegen. Maar zijn grote boerenwerkhanden hield hij in deemoed zo lang mogelijk onder de tafel.

Het bedienend personeel boog tijdens het inschenken en het opdienen. Mannen met blauwzwarte haren en een bruine huidkleur. Zulk soort volk hadden we alleen nog maar op schoolprenten gezien. Na het inschenken van de wijn maakten ze een lichte buiging, een soortement ouderlingenknikje dat de collecteloper in de nieuwe vrijgemaakte gemeente van Opende ook maakte tijdens het collecteren met de kerkzakhengel. Ik durfde heit en mem niet attent te maken op het gigantische misverstand waarin ik me waande. Hier moest immers sprake van een misverstand zijn: die bruine bediendes vergisten zich, zij dachten dat we baron wáren.

Arme moeder, ze heeft zich op weg naar Amerika geen barones gevoeld, dag in dag uit was ze zeeziek. Voor moeder was de zware smalle weg begonnen.

Broer Sytse was de oudste, een jongen die allang wist wat hij wilde. Hij was geïnteresseerd in het elektrisch, wilde een eigen zaak in Friesland opzetten. Immers, bij alle boerenbedrijven in de buurt moest hoognodig het “nieuwe licht” worden aangesloten. Toch ging hij als vrijwel volwassen jongeman zonder veel gemok mee. Onze Lies, de oudste van de ploeg en op dat moment al twintig, moet de emigratie als een persoonlijk drama hebben ervaren. Haar wortels zaten het diepst verankerd. Voor Grietje en Marijke zal het anders zijn geweest, zij waren ukken die amper wisten wat hun overkwam.

Een emigrerende vader van middelbare leeftijd die wist wat hij wilde, maar niettemin geen notie had van wat hem en zijn gezin te wachten stond. We kwamen in het verre westen terecht, in de staat Washington, vlak bij het dorp Lynden. Eerst met zijn allen werken bij de boer. We troffen een wrede zuiplap. Voor heit moet dat een kwelling zijn geweest. In Opende was hij baas op eigen erf, hier moest hij zich schikken naar onredelijke wetten, doen wat een domme dwaas schreeuwend in onverstaanbare woorden van hem eiste. Een man die het boerenvak nauwelijks kende. Het zal een obsessie zijn geweest. Enfin, we waren groot geworden met het credo dat je maar moest kijken naar mensen die het nog slechter hadden getroffen dan wij. En zulke immigranten bleken er ook nog te zijn.

Om het Engels zo snel mogelijk onder de knie te krijgen, zetten ze mij in de achtste klas van de lagere school. Mijn honger naar kennis, die ik op de mulo had gevoeld, werd alleen maar groter. Studeren, het stond haaks op vaders wil. Hij wilde met zijn zonen een boerenbedrijf opzetten. Sytse en ik moesten hem helpen. “Eerst bij een boer, dan zelf boer!”

Als knaap van een jaar of vijftien ga je dwarsliggen. “Ik wil studeren.” “Werken!” zei vader. Er zijn tussen ons toen spanningen ontstaan. Ik begreep niet dat hij zich onzeker voelde zonder inzet van zijn kinderen. Hij had ons nodig om te overleven en zag niet of wilde niet zien dat er geen boer in me zat.

Meewerken op de boerderij en in de schaarse vrije uurtjes schriftelijk de high school proberen te halen. Tussendoor voor wat zakcenten ook nog eieren schoonmaken bij de kippenboer verderop. Onder het boenen stond ik aan de vrienden en vriendinnen van Opende te denken. Soms voelde ik de hectiek van de oorlog, dan bevond ik me ineens in de gespannen sfeer van die roerige tijd. In gedachten zag ik hoe mannen van de ondergrondse per ongeluk de zoon van NSB’er Pier Nobach doodschoten. Ze hadden alleen Pier zelf te grazen willen nemen. Kon de zoon van Pier helpen dat zijn ouweheer zo’n minne hond was? Trouwens, hoe kon die Pier nou zo slecht zijn? Was hij gefrustreerd geraakt omdat hij er voor de oorlog niet in was geslaagd de show te stelen met zijn grote Cadillac waarmee hij uit de States was teruggekomen? In plaats van tot koning van Doezum te worden gekroond, kreeg hij het stempel van de mislukte emigrant opgeplakt. En toen werd het oorlog en nam hij genadeloos wraak.

Die kerkscheuring, hoe zat dat eigenlijk? Je zaagde je ouders er in die tijd niet op door. Het was grotemensenwerk, van die dingen bleef je af. Ik was tien jaar en op een zondagmorgen zag ik hoe geloofsgenoten, die eerst onze vrienden waren, ons met afgewend gelaat voorbijliepen. Ze waren op weg naar hun eigen gereformeerde domein. Als bezwaarden weken we met nog veertien gezinnen eerst uit naar het dorpscafé. Een bezwaarde kerkdienst in het café in de buurt van berenburg en jonge jenever. Onder het bidden hoorde ik buiten andere kinderen spottend schreeuwen: “Van de kerk naar de kroeg, van de kerk naar de kroeg!” Zo waren m’n schoolmaten van de ene dag op de andere veranderd in boosaardige vijanden. Er was maar één God, zoveel was zeker, hoe kon dit gebeuren?

Veel gekwelde vrijgemaakte gereformeerden zouden een uitweg in emigratie vinden. Bij ons in de buurt kwam er niettemin eerst een eigen vrijgemaakte kerk. Na een paar jaar waren de scherpe kanten van de Opender scheuring af.

Hier in de staat Washington sloot vader zich echter weer aan bij, laat ik zeggen, de gereformeerde hoofdmacht. Immers, de gemeenteleden hier hadden niet die dogmatische strijd gevoerd. Hier bestond nog zijn ideaal van één gereformeerde gemeenschap. Maar nu we gewoon aanschoven in de Christian Reformed Church werd hij door de Nederlandse vrijgemaakten als verrader beschouwd.

“Ik wil heit zo nu en dan nog weleens helpen,” zei Sytse op een avond, “maar ik ga vanaf nu m’n eigen gang!” Dat kwam hard aan. Tegen de wil van zijn oudste zoon van bijna twintig was vader niet langer opgewassen. Sytse trouwde een emigrantendochter van Friese afkomst en zou in de buurt van Lynden een gewiekste zakenman worden.

Dan Lies, hier meteen Betty genoemd. Toen ze in Opende een smoorverliefd famke van zestien was, heeft vader een ingrijpende beslissing voor haar genomen. Hij maakte haar verkering uit. Ze ging met een synodale jongen en dat kon niet. “Lies,” zei hij, “je verkering is uit! Voor nu en voor altijd!” Dat heeft wat teweeggebracht. Vrij snel daarna verloofde ze zich met een jongen die haar later naar de States zou volgen.

Mijn twee jongste zussen, Griet en Marijke, hebben zover ik weet als enigen geen grote problemen gehad met hun gebroken voorjaar.

De eerste immigratiejaren verstreken, heit naderde zijn doel: boer op een eigen boerderij. Ik zag licht aan het eind van de tunnel, want die jaren ervoer ik, tegen mijn zin werkend op het boerenbedrijf, als beklemmend. We konden zelfstandig boeren met behulp van een kapitaalkrachtige jurist, die op fifty-fiftybasis met ons in zee ging. Weer rekende vader op mij. Hoe hard er daarna ook werd gewerkt, het partnerschap met de jurist werd een fiasco. Tot overmaat van ramp kampte de veestapel met ziekten. In plaats van winst moesten we een verlies delen.

Vader waagde de gok om elders een boerderij te huren. Hier werd, opnieuw met mijn hulp, heits vakmanschap wél verzilverd. Er werd een puike veestapel opgezet. Toen heb ik wel degelijk even voldoening van mijn inzet gevoeld. Ook al is het door tijdgebrek nooit zover gekomen dat er een concert voor twee trompetten en een saxofoon kon worden gegeven, er kwam meer fleur in het gezin. Het was in die dagen dat mijn ouders gewag maakten van een trip naar het oude land.

Voor mij was er nu ook eens wat tijd om te lezen en meer te studeren. Schriftelijk studies. Er was blijkbaar ook nog tijd om in het kerkelijke jeugdwerk te duiken. Alleen als de postman eraan kwam met het uit Nederland gestuurde geïllustreerde blad De Spiegel, stoven we om het hardst naar de kamer en vochten we bijna om iedere letter. Dat waren momenten van vreugde en intimiteit, zo waren we eventjes met zijn allen aan de andere kant van de oceaan.

Ik rekende erop dat voor mij het Amerikaanse leger de springplank naar de toekomst zou zijn en gaf me op als vrijwilliger. De army betaalde veel studies. En stel dat ze me als militair naar Duitsland zouden sturen, dan zat er vast een uitstapje naar Opende in. Daar moest nog altijd dat famke rondlopen dat iets in me wakker had gemaakt.

Maar hoe gehard ik ook in het boerenwerk was, de zware militaire training in Ford-Ord in Californië heeft me genekt; ik liep tbc op. Eerst belandde ik in het militaire hospitaal in Denver, vandaar ging het naar het Veterans Hospital van Portland. Toen ik weer was opgeknapt maar nog niet aan het werk kon, heb ik met beide handen de kans aangegrepen de studie te doen waar ik al jaren naar verlangde: op de Western Washington University van Bellingham-WA. Nog wel moest ik een toelatingsexamen doen. Ik heb alles op alles gezet en slaagde.

Mijn ouders hadden nu een florerende boerderij. Té mooi? Op een morgen, toen heit op het erf bezig was, werd hij onwel. De dokter werd geroepen, maar er werd een verkeerde diagnose gesteld; het bleek dat we geen arts maar een kwakzalver op het erf hadden gekregen. Zestien uur later stierf heit, negenenvijftig jaar oud, aan een blokkade in zijn darmen. De loodzware opdracht die hij zichzelf en zijn gezin had gesteld, was zo goed als volbracht. Hem was niet de tijd gegeven om nog eens over zijn diepere roerselen, die ten grondslag hebben gelegen aan zijn ingrijpende besluit om uit Opende te vertrekken, met ons te praten. Zijn thuisreis samen met mem naar het oude land ging niet door, zijn Thuisreis was gekomen.

Het was in zijn laatste uren dat ik heel dicht bij mijn heit ben gekomen.

En daar zat de moeder die altijd trouw de kant van haar man had gekozen, de vrouw die het gezin door de grote stormen naar een nieuw bestaan had geleid. Over een oceaan die haar kwelde, naar een land dat haar zo vreemd voorkwam. Aan mij werd de vraag – bijna het dilemma – voorgelegd of ik dan toch maar als opvolger van heit op de boerderij zou blijven werken. Maar dat vond ik geen rechtvaardige vraag. Ik weigerde, en daarna bleek dat iedereen in het gezin mijn besluit respecteerde.

De boerderij werd verkocht. Van de opbrengst kon moeder een mooi huis in Lynden kopen. Marijke, de jongste, was pas negen. Zo heeft onze mem nog jaren de kost moeten verdienen. Ze werkte in het verzorgingshuis Lynden Christian Rest Home, waar ze nu zelf op zeer hoge leeftijd wordt verzorgd.

Op de universiteit in Bellingham kwam ik in contact met Shakespeare en de Amerikaanse literatuur. Ook de genetica kreeg mijn bijzondere belangstelling. Ik studeerde af, trouwde met Ruth Bosman, wier grootvader van de Zeeuwse eilanden naar Amerika emigreerde. Ik werd vader van een mooi gezin, behaalde in Illinois de doctorsgraad in de Engelse taal en ben nu dan professor aan het Calvin College hier in Grand Rapids.

Het kon in de nieuwe wereld met nieuwe verbindingen niet uitblijven, mijn “never again” zou worden gelogenstraft met een comeback. Zo kwam ik terug op de Scheiding, op het weggetje dat nu veel smaller en korter leek dan in die nacht, toen er een zware deken van dauw over de weilanden hing.

Halverwege de boerderij bleef ik staan, rook het hooi zoals ik dat in al die jaren niet had geroken. De vogel, die mij ooit zo droevig had nageroepen, zweeg. Ik liep verder, stapte het erf op. En ineens galmden flarden van een statig gespeeld koraal door mijn hoofd. Ik draaide mij om en mijn oog viel op heit. Hij stond in de voorkamer uit het raam te kijken. Terwijl bij de zijdeur de fanfare speelde, drukte hij de handen tegen zijn oren. Zo stond hij daar, en keek voor de laatste maal over de weilanden.’

Frisian Nick

NICK DE JONG EN ALIE TEN BOOM, TE AROHA,
NIEUW-ZEELAND

Op een zondagochtend in juli werd Nick de Jong wakker, en goed wakker ook. Het was alsof hij voor de tweede maal in een andere wereld terecht was gekomen. Hij schoot in zijn broek, opende het venster en zag tot zijn verwondering dat in het diepe zuiden van Nieuw-Zeeland Koning Winter het roer had overgenomen. De varenpalmen waren omgetoverd in zwaar verzilverde kunstwerken.

In het woeste heuvelland van de Otago kwam de zon op en het was bitter koud. Nick liet zich bijna bedwelmen door winterse geuren, liet zich betoveren door de smetteloze wereld om zich heen. Niet eerder overrompelde hem zo het verlangen te gaan schaatsen, nog nooit hunkerde hij zo naar het ijs. Of het moest die keer zijn geweest toen hij als jongetje van zes op de ochtend na sinterklaasavond zijn nieuwe schaatsen van de firma Vonk had aangebonden. Daar stond hij op zijn nieuwe doorlopertjes, en ineens doemde er een Grote Uitdaging voor hem op: de glinsterende wintervloer van ijsclub De Volharding in Oudeschoot, het dorp aan de straatweg vlak ten zuiden van Heerenveen.

Maar waar in vredesnaam lag hier in de woeste Nieuw-Zeelandse Otago een ijsvlakte? Hoe ver van hier waren de bergmeren? Dag en nacht was Nick de Jong met honderden anderen in de kolossale bouwput van de stuwdam in de weer en dit was zijn eerste vrije zondag.

Nicks vader Lyckele de Jong senior was in Oudeschoot zo ongeveer de discipel van koning Thialf en daarmee voorman van ijsclub De Volharding. De oude man had dus toch gelijk gekregen toen hij, een halfjaar geleden, op het allerlaatste moment de schaatsen van Nick in de koffer stopte. Een paar scherp geslepen doorlopers uit de plaatselijke schaatsenmakerij van Vonk.

Nick stond erbij te mopperen. ‘Een paar schaatsen heb ik in dat land niet nodig, ik ga een nieuw leven beginnen, heit!’ Maar heit Lyckele drong aan, stopte ze ten slotte zelf in de koffer: ‘Als er in dat land mooie polderslootjes zijn, of je loopt tegen een lapje ondergelopen weiland aan, en het hééft gevroren, en je hébt geen schaatsen bij de hand, dan word je toch stapelgek.’

En zo gingen de ‘Vonkjes’ mee naar de andere kant van de wereld. Uitgerust met nieuwe vetleren teen- en hakleren.

De in aanbouw zijnde stuwdam ten zuiden van de Nieuw-Zeelandse Alpen moest onder meer de wilde rivier de Clutha tot bedaren brengen. Nick beschouwde de put als een meesterwerk, maakte er meer overuren dan wie dan ook. Geld verdienen, genieten van de mooie natuur en de ruwe kameraadschap om zich heen. De eerste drie maanden was er nauwelijks tijd voor heimwee geweest. De maten op het werk hadden hem duidelijk gemaakt dat er verderop prachtige blauwe meren waren. En achter de hoge berg met de sneeuwkop bulderden nog wildere rivieren dan de Clutha, hoorde hij. ‘Voorbij de hoogten zijn zelfs plaatsen waar nog nooit een sterveling is geweest.’

Nick besloot in de vrieskou van zijn eerste vrije zondag de Mount Whitecomb te beklimmen. De berg met de witte kruin had hem al zo lang uitgedaagd. Hij huurde een levendige, voskleurige merrie, en ging vroeg op pad. Al in het begin van de middag bereikte hij de top. Beneden zag hij de rivier en de bouwput: een kronkelende zilverdraad met een kolossale knoop erin.

Die avond schreef hij zijn grote liefde Alie ten Boom uit Sintjohannesga ‘dat de toren van Sintjut samen met die van Oudeschoot wel honderd keer in de bouwput aan de Clutha kon’. ‘En de Clutha is honderdmaal woester dan de Tjonger. Ja, alles is hier woester, Alie.’

‘Maar,’ zo vroeg hij zich in dezelfde brief af, ‘welke Grote Werken, gemaakt door mensenhanden, zijn werkelijk groot in dit indrukwekkende landschap! Alie, we hebben hier gebergten, fjorden, schitterende meren. En puik weiland. En er zijn verbijsterbaarlijke bloemen en beesten. Dit land is niet van deze planeet, het is ooit losgedreven van de Zuidpool, het is anders dan anders, het is niet te bevatten in wat voor een paradijs ik terechtgekomen ben. Kom gauw, Alie, want de Otago is zo mooi.’

Toen ze de brief driemaal gelezen had, barstte Alie bijkant van verlangen. Ze zag niet het landschap voor zich, maar die lange, lenige jongkerel met zijn diepblauwe ogen en rode wangen. Ze wilde naar Lyckele junior, intussen bijgenaamd Frisian Nick in Nieuw-Zeeland.

***

In de jaren vlak na de Eerste Wereldoorlog was Nick een van de duizenden emigranten die als vrijgezel naar Nieuw-Zeeland trokken. Om kwartier te maken, om een dak boven het hoofd te verdienen. En om vervolgens, na ongeveer een jaar, de grote liefde over te laten komen. Wie dat volhield, was al bijna een autochtone Kiwi geworden.

In de Otago ging de tijd langzamer, duurde het wachten eindeloos. Hoe lang moest er nu nog gehunkerd worden? De winter had de Otago in zijn greep en opnieuw kwam er een vrije zondag. Nick huurde dezelfde voskleurige merrie en trok er weer op uit. Met in de flank van het paard een zak haver, tien boterhammen en de doorlopers van de firma Vonk, op zoek naar een ijsvlakte. De merrie volgde een soort jaagpad door een kloof. Toen het pad bijna onbegaanbaar werd, zag Nick ineens een ijsvlakte voor zich zo groot als het Tjeukemeer. Een blauwe spiegel in een lijst van besneeuwde toppen.

Nick slingerde het leidsel om een boomstam, liet de voskleurige merrie van de sneeuw eten, bond de doorlopers aan en waagde zich voorzichtig stampend op het ijs. Hij keek, luisterde en voelde. Ja, het hield. Het ijs was een handbreedte dik. Steeds verder waagde hij zich op de eindeloze vlakte. Uit de peilloze diepte van het meer hoorde hij de symfonie van de vermaningen opstijgen. Het was geen kraken, het was orgelend bulderen. Voor Frisian Nick uit Oudeschoot bestond er geen meeslepender concert. Terwijl hij zich overgaf aan het ijs, terwijl hij zijn slagen almaar langer maakte, kwam hij tot de overtuiging dat de componist van deze muziek de Schepper zelf moest zijn.

Na een kwartiertje had hij nog steeds geen gevaarlijk litteken in het ijs gezien. Geen wakken. Over klunen hoefde hij zich hier ook geen zorgen te maken. Dit was het ultieme schaatsen.

De eerste ronde over het grote meer legde hij binnen een halfuur af. Toen hij terugkwam bij zijn paard op de oever, zag hij twee mannen uit de kloof te voorschijn komen. Ook zij bleken schaatsen bij zich te hebben. Friese doorlopers. Bestond er zoiets als toeval? Het waren immigranten uit Frieslands Lage Midden: een boerenknecht uit Akmaryp, een bouwvakker uit Huizum en een Sneker slagersknecht die na een enerverende onderduiktijd bij een keuterboer in Earnewâld in de buurt van Grou bij een boer was blijven hangen, maar op een ochtend met de noorderzon was vertrokken.

De mannen hadden weinig woorden nodig. Er volgde een vluchtige handdruk, alsof ze deze ontmoeting vooraf hadden georganiseerd, alsof ze elkaar al jaren kenden. Ze zagen elkaar voor het eerst maar stonden als uitverkorenen op het ijs. Alsof het ingestudeerd was, zo molken ze tussen duim en wijsvinger de neuzen leeg. En daar ging het los: als een vlucht ganzen in formatie scheerden ze zich weg over het meer. De zon scherpte alles wat kleur had aan, het ijs glinsterde en ging beter glijden, de dondermuziek uit de kelders van het meer klonk wat gedempter. Er was maar één toeschouwer, een tamelijk ongeïnteresseerde: de voskleurige merrie.

Toen de ploeg er drie ronden op had zitten en de eerste donkere zweetvlekken op de ruggen zichtbaar werden, werd besloten even ‘een pijp vol tabak leeg te praten’. De gewezen slagersknecht uit Sneek zei: ‘Wij begrijpen er alle vier geen donder van hoe het mogelijk is geweest dat wij elkaar hier troffen. Wij weten stuk voor stuk dat dit een mysterie is.’

Toen zei de boerenknecht uit Akmaryp: ‘Ik denk dat ik weet hoe het zit: zoals een bijenvolk een insectenradar in de kop heeft om de honingvelden te vinden, zo hebben wij boerenjongens ook een radar in de harsens. Met die radar worden wij gewoon naar het ijs geloodst. Dat moet het wezen.’

***

Frisian Nick is een grijze rentenier-boer geworden en woont met Alie op het Noordereiland dat nog nauwelijks klimatologische seizoenen kent. Een lange, lenige man nog steeds, geen gram vet te veel; nog altijd dezelfde rode konen als op die magistrale winterzondag op het bevroren bergmeer. Vol vuur verhaalt hij over de ontdekking van het ijs. En over de aankomst van zijn Alie, over de eerste zware jaren in de Otago. In het vuur van zijn verhaal staat hij op uit zijn stoel. Dan is het alsof het hele ruige landschap met al zijn beelden en geluiden tot leven komt.

‘Het was in het eerste jaar, en de Clutha River en ik waren nog wild. De Clutha bruiste, ik bruiste, dag en nacht dacht ik aan Alie die nog in Sintjohannesga zat. De eerste Otago-zomer bracht droge perioden en de rivier kwam tot bedaren. De Clutha zong nu even bedeesd als het koor De Wâldsang van Oudeschoot, dat traditioneel op iedere zanguitvoering zo schuchtertjes begon. Maar o wee, als de krachten loskwamen.

Dat gebeurde in de herfst met de Clutha. Het werd een beest dat oeroude bomen met zich meesleurde. Die kracht moest omgezet worden in beheersbare energie. Na de oorlog zat Nieuw-Zeeland te springen om energiebronnen. En om werkvolk. De stuwdam in het diepe zuiden moest een van de trekpaarden van de economische ontwikkeling van het Zuidereiland worden.

Meer dan duizend mannen werkten aan de Roxburgh-dam. Als mieren, dag en nacht. Nou, het was een mooi zooitje ongeregeld, er waren op zijn minst twintig nationaliteiten, het merendeel tussen de twintig en veertig jaar, kerels die op de een of andere manier kans hadden gezien aan het brandende Europa van 1939-1945 te ontkomen. Sommige van mijn maten hadden de invasie in Normandië overleefd, andere namen daarna ook nog maar even de Koreaanse oorlog mee. Doug McIntyre bijvoorbeeld, Doug hoorde ik op een nacht om zijn moeder roepen. Dan droomde hij van vijandelijke vliegtuigen, van mitrailleurs, van stinkend vlees.

Waar zijn ze gebleven, mijn makkers van de Roxburgh-dam. Waar zitten al mijn dierbare Schotten en Ieren en Polen en Litouwers. Sommige van hen begonnen later een schapenfarm op het Zuidereiland. Ik weet dat een van de jongens met wie ik optrok chauffeur werd, en later eigenaar was van een paar zware trucks die hier eeuwig tussen noord en zuid pendelen. Een van de jongens op de betonwagens bij de dam kwam ik later tegen, hij was nu pianist in een trendy café in Auckland.’

Alie onderbreekt hem: ‘En dan hebben we het nog niet over de dertig procent immigranten die het niet kon bolwerken en de boot terug naar Rotterdam nam.’

‘Zo!’ Frisian Nick herinnert zich dat van de lading kerels waarmee hij van Rotterdam was vertrokken en er vijf weken later mee op het Zuidereiland aankwam, er tien nooit hun koffer hebben uitgepakt. ‘Vooral de mannen uit de grote stad, de jongens die aan boord de grootste bek hadden maar zich in de ruige Otago niet overeind konden houden.’

***

Het huis van Nick en Alie ligt tegen een heuvel bij het dorp Te Aroha. In hun tuin vol bloemen staat een houten bord: ORANGEWOOD. Een knipoog naar het chique Oranjewoud bij Heerenveen. Alie de Jong-ten Boom begeeft zich tussen bloeiende, exotische planten die nog eens extra worden opgefleurd door viooltjes, afrikaantjes, goudsbloemen en Alie zelf. Want ze is nog altijd mooi.

Diep beneden ons kronkelt een riviertje het dorp Te Aroha binnen. Een rechte hoofdstraat, met haaks daarop rechte zijstraten. Een witte kerk, een standbeeld voor de gevallen jongens uit een verre, vergeten oorlog, een golfbaan. (‘Wat? Nieuw-Zeeland is één grote golfbaan.’) Verderop tegen hellingen hier en daar een boerderij met daaromheen zwermen zwartbont melkvee. En op de horizon de eigenwijste berg van de hele wereld: de Ruapehu, die vuur kan spugen terwijl zijn kruin bedekt is met sneeuw. Een berg met een witte pet op en een groene voorjaarsjas aan.

Alie: ‘Nick zat al een tijd in de Otago toen in Sintjohannesga de bus van de firma Slof uit Joure me kwam halen. “Dan is het nu zover,” zei mem heel rustig. Ik verwachtte dat beide ouders me tot in de bus zouden brengen, maar vader kon niet uit zijn stoel opstaan. Verweesd bleef hij zitten. “Heit,” zei ik nog, “gaat heit niet even mee naar de bus?” Maar hij was als verlamd, begon te huilen. Een kus, een natte wang. Toen de bus even later met me wegreed, toen ik op de boot zat, met Nick diep de Otago in trok, overal waar ik mij later zou begeven, steeds proefde ik het zout van vaders tranen.’

Zelfs nu, terwijl ze het vertelt, proeft Alie ten Boom de tranen.

Nick zegt bewogen: ‘Jouw vader wilde zijn bloem, zijn enige dochter, bij zich in Sintjohannesga houden. En toen kwam ik, die rotzak die hem zijn dochter afpikte. Jouw mem, Alie, mijn goede schoonmoer Geertje, die zal je ook niet makkelijk hebben laten gaan, maar zij was van het slag dat niet zo kwetsbaar is.’

‘Vertel van die zondagavond, toen je in feite bij ons kwam om met me te vrijen.’

‘Zondagavond was op het platteland de scharrelavond voor het jongvolk. Ik kwam die keer binnen en de ouwe vroeg of ik even met hem mee naar buiten ging. “Om te overleggen.” Hij trok de pet iets achterover en zei: “Luister eens hier, je moet er niet op rekenen dat je haar meekrijgt naar zo’n ver land.”

Zonder dat ik het besefte, smeet ik meteen mijn sterkste wapen in de strijd: de liefde tussen Alie en mij. “Als ik ga, dan ga ik, en dan zullen we nog weleens zien of ze me achternakomt of niet.” De oude man keerde me zwijgend de rug toe. Schoonvader Jan Hendriks ten Boom liep z’n huisje weer binnen, en het was alsof ik niet meer voor hem bestond. Het was een man voor wie ik respect had, ik twijfelde even of ik het kon maken om ook weer naar binnen te gaan. Toch maar doen. In het donkere gangetje liep ik bijna tegen hem op. Het klonk hees toen hij zei: “Sommige dingen heb je als ouder niet in de hand, maar één ding zal ik je inprenten: vóór haar eenentwintigste verjaardag zal ik mijn enigste dochter niet laten gaan.”

Een paar weken later ving hij me op bij de voordeur. Voor het eerst hoorde ik hem mijn Friese voornaam noemen: “Lyckele! Kom met me mee naar het voorkamertje!” En daar stond hij vierkant voor me. Alle kleur was van z’n mooie kop verdwenen. “Kijk,” hoorde ik, “mem en ik hebben duizend gulden gespaard. Kunnen jij en Alie hier mooi iets mee beginnen. In Heerenveen, of in Joure. Er is hier straks werk bij de vleet.”

“Mis,” hoorde ik mezelf meedelen. “Alie en ik gaan naar Nieuw-Zeeland. Ik eerst, en een jaar later Alie.”

Jan Hendriks ten Boom stond als een geslagen hond voor me. Maar toen vermande hij zich. Op het moment dat ik de deur uit wilde gaan, stond hij ineens weer voor me en stak beide handen vooruit, kolossale handen. “Met deze klauwen moest ik als kind van elf meehelpen het Schar te ontginnen,” sprak hij met gebroken stem. “Tóén waren er geen kansen. Ik heb me bijkant kapotgebeuld, heb een beste vrouw gevonden, we hebben een dochter gekregen, ja ik heb een hele beste vrouw gekregen en een hele beste dochter, en nou zal jij me in een blauwe maandag het geluk ontnemen.” Zijn stem klonk gebroken. “Maar dat zal me niet overkomen, ongeluk dat je bent!”

De man verloor zijn stem, kon alleen nog fluisteren. “Lyckele jongen, kijk me nou recht in de ogen en luister goed: Nieuw-Zeeland is zo ver, wie eenmaal op dat eiland zit, komt er nooit weer af.”’

Nick, nu ouder dan Jan Hendriks ten Boom toen, staat op uit zijn vertelstoel, loopt met gebogen hoofd naar de tuindeur. Overrompeld door zijn herinneringen schiet zijn gemoed vol.

Alie: ‘De bus van Jaap Slof reed met me weg. Dat was twee dagen voor mijn eenentwintigste verjaardag. “Die laatste twee dagen schenk ik je,” had heit later gefluisterd.’

Nick staat nog bij de tuindeur. Het decor buiten is een indrukwekkend landschap.

‘Mijn eerste jaar in de bouwput van Roxburgh, het ruige leven zonder Alie. Op een warme zomeravond liep ik met een stel kerels terug naar de barakken, de zon had de hele dag boven de Clutha staan branden, in de verte bij Cool Creek stonden wel achthonderd man herrie te maken. Wij ernaar toe. Het ging om de grootste weddenschap aller tijden, zeiden ze. Wie kon tegen de stroom van de Clutha in zwemmen, wie kon de rivier bedwingen. Zo op het oog was de stroom matig. Een paar honderd gingen het proberen. In hun lange ondergoed, in de korte onderbroek, spiernaakt. En er was er een die het presteerde: Doug McIntyre! Ongelooflijk, wat een kracht en souplesse. De pot was voor Doug McIntyre. Die avond werden er een paar tankauto’s vol bier en whisky soldaat gemaakt. Alles ter ere van Dougy, die later zou verzuipen.

De herfst kwam, het werd koud, de Clutha werd groter en woester. Op een nacht hoorde ik de stroom als een beest tekeergaan. Het was vlak na het weekend dat ik met een kleine groep mannen opnieuw overuren had gemaakt. Ik wou dubbel loon beuren, dan zouden Alie en ik straks een dak boven het hoofd hebben. Zo lag ik die avond in mijn kooi, en kon van verlangen niet slapen. Dat heb je als jongkerel, dan wil je weleens bij de vrouw wezen. Ineens hoorde ik dat er stomdronken kerels op de barak af kwamen. Vloeken en redeneren over die bloody Frisian Nick, die zoveel overuren draaide en daarvoor cash werd uitbetaald in Nieuw-Zeelandse ponden.

Ik hoorde het zuigen van laarzen in de blubber, even later zelfs het samenzweerderige gefluister. Tijd om een broek aan te trekken gunde ik me niet, ik greep m’n tweedehands jachtgeweer, verborg mijn papiergeld onder de matras en banjerde in onderbroek het gezelschap tegemoet. “The hell! Sodemieter op!” Het hielp niet, ze wouwen me te lijf. Toen heb ik ze met ontgrendeld geweer meegedeeld dat ze eraan gingen. Eén voor één. Op zijn Fries. Daarna klonk een schot, en nog een schot. De drek spatte hun tegen de kop en weg waren de heren. Het was vanaf dat moment dat ze me Frisian Nick noemden.

Als het herfst was in de Otago, dan wás het herfst, als het er donkere maan was, dan wás het donkere maan. Als er gezopen werd, dan wérd er gezopen. De Otago, dat is alles of niets.’

Alie: ‘En voor jou was de Otago alles!’

‘Wij zijn er samen gelukkig geweest. Toen jij er aankwam, God, dat was zo mooi. Het wachten had al zo lang geduurd, die schuit moest zonodig eerst aanleggen in Wellington, daarna nog eens in Christchurch, en eindelijk kwam hij in Dunedin aan.’

‘Zesendertig dagen en nachten had ik gevaren. Ik knapte bijkant van de spanning. Nick moest daar ergens aan wal staan om me af te halen.’

‘Ik zag je de gangway afdalen, famke, het was alsof de grond me onder de kont vandaan schoof.’

‘Hij was wel een mooie jongen, ik bedoel zijn gestalte en mooie ogen, hij had zich glad geschoren maar achter zijn oor zat nog een restje scheerzeep; ja, hij rook naar scheerzeep. We moesten te paard de woeste Otago in, ik dacht: waarom vraagt hij nu niet meteen of ik met hem wil trouwen. Weet je wat hij zei? Hij zei: “Verderop in het Zuidland is een farm te koop! Best weiland, Alie, hele beste grond. Maar duur. We moeten eerst nog even beiden aan de slag. Maar dan zijn we boer en boerin. Ik heb werk voor je: op een fruitkwekerij voorbij Roxburgh.”’

‘Je moet hier alles durven te vertellen,’ onderbreekt Nick haar. ‘We gleden van ’t paard, er was geen harsens te zien, we lagen in de woeste natuur, en daarmee waren we man en vrouw. Zo ver waren we in Sintjohannesga nog niet gegaan. Tjonge jonge, dat was wel de moeite waard.’

‘En toen heb ik gezegd: En nou eerst een dak boven ons hoofd. In het barakkenkamp bij de bouwput waren de bokken en de schapen gescheiden. Harde wetten. Het was behelpen. Ik moest alleen in mijn eigen hutje verderop, hoorde ’s nachts de betonauto’s brullen, zag in de ochtendschemer Nick binnenkomen. Toen hij wegging, zei hij: “God o God, wij moeten als de bliksem trouwen.”’

‘Nick had de eerste damesfiets van Roxburgh voor me gekocht. Daarop karde ik ’s ochtends in alle vroegte naar de fruitkwekerij. ’s Avonds om zeven uur had ik het eten klaar. Samen eten. Maar apart slapen.

“En nou heb ik wat moois op de kop getikt,” hoorde ik. “Een soortement huis op wielen, een mobilhome. Voor tweehonderd ponden.” Het ding zou op het erf van de fruitkwekerij kunnen staan; hadden we meteen elektrisch licht. “Dan zijn we verder dan de mensen in het Schar bij Sintjut,” zwetste Nick.’

Nick: ‘Dat mobilhome stond in Ashburton. Ouwe Brian O’Casy had een Dodge 1932 en bood aan het kreng te halen. Tegen de avond vertrokken we naar Ashburton. Als het niet zo gruwelijk was gaan regenen, hadden we de klus in anderhalve dag geklaard. Nu stonden we op de hoogten van Tuapeka letterlijk met twee wielen over de rand van afgrond. “Put on the brakes, Brian!” gilde Alie. Maar die ruige opsodemieter kon remmen wat ie wou, de hele firma schoof verder richting ravijn. We hadden een touw aan de voorbumper gebonden, Alie en ik hingen als touwtrekkers voor de Dodge. De motor begon te koken. Opnieuw hing de Dodge half over het randje. “Eruit, Brian!”

“Vasthouden!” schreeuwde hij terug. Hij bleef in zijn Dodge als de kapitein op het zinkende schip.’

Alie: ‘Langer dan een etmaal zijn we bezig geweest de Dodge weer op de weg te krijgen. Veel later koppelden de mannen het mobilhome achter de Dodge, en drie dagen en nachten later stond onze villa op wielen op zijn plaats: op het erf van de fruitkweker. En we noemden ons onderkomen Heavy Metal Mobil Home, want het kleine kreng woog tonnen. Op een avond kwam Brian kijken. Nick en ik zaten toevallig net zielsgelukkig voor de open deur van Heavy Metal Mobil Home na te praten. Brian, die pruimtabak kauwde, zag ons gelukkig wezen. Met drie dagen oud pruimsap in de kingootjes riep hij: “God’s blessing gained, all is obtained!”’

Nick: ‘Die Ierse fruitkweker, Alie!’

Alie: ‘De kweker eiste zoveel staangeld dat ik ten slotte enkel voor de huur aan het kersenplukken was. Zodra ik het bestond om onder het werk een kers in m’n mond te steken, werd ik op m’n nummer gezet. Ja, van de kers die de spreeuwen voor de helft hadden opgepikt, mocht ik proeven. Op een avond zei de kwekersvrouw: “Morgen is het zaterdag, ik zal je dan tegen de avond wat kersen meegeven voor thuis!” De volgende ochtend nam ik dus een halve-litermaat mee naar de kwekerij. Geen hele liter, want thuis hadden ze me geleerd dat je beter te weinig dan te veel kon vragen. En wat denk je? Dat mens vult de kop maar voor de helft. “Hij is nog half leeg,” durfde ik te zeggen. “Hij is meer dan half vol!” bitste ze.’

Nick: ‘Nog diezelfde avond hebben we met hulp van Brian Heavy Metal Mobil Home van de kwekerij gesleept en op een verderop gelegen erf met meer vriendelijkheid gebracht.’

Alie: ‘We wilden trouwen, maar de Kiwi’s zeiden dat ik dan eerst een bridesmaid en Nick een bestman moest zoeken. Nick was snel klaar: Brian O’Casey. Ik had nog geen tijd gehad voor vriendinnen, dus schoot ik een wildvreemd wijfje aan. Nou, ze wou me best gerieven, zei ze. Een stadhuis? Was er niet. Maar op het postkantoor, waar ook een telefoon hing, kon je ook trouwen. Nick sprak van een bruiloft en vroeg de kantoorhouder koffie met koek te serveren.

“Wie verwacht je allemaal op onze bruiloft,” wilde ik weten. “Let maar op!” zei hij, “Brian neemt nog wel een paar gasten mee.”’

Nick: ‘Het is een onvergetelijke bruiloft geworden, er waren wel een man of acht.’

Alie: ‘Binnen tien minuten waren we getrouwd. Ik hoor het Nick nog speechen: “Well, zo krijgt ons bestaan wat meer fundation.”’

Nick, bijna een gouden bruiloft later en met tranen en opnieuw geëmotioneerd: ‘Wat hebben we een geweldige honeymoon gehad, Alie. Vertel toch: we waren koud getrouwd en trokken in één ruk naar Queenstown. Daar in dat Alpendorp is het mooier dan in het Zwitserse Davos. Voor een fles whisky en een paar zakken pruimtabak bracht Brian ons in zijn onverwoestbare Dodge. Die aankomst ’s avonds in Queenstown. Onvergetelijk. De oude bliksem had een huwelijkscadeau naar Ierse boerentraditie in de kofferbak meegebracht: een koperen ketel vol eieren. “Twaalf eieren,” riep hij. “Vier voor Alie, acht voor jou Nick!”

We hadden dat huisje voor een schappelijke prijs gehuurd. De muren bleken met bier- en wijnflessen te zijn gemetseld. Ingemetseld met de open halzen naar buiten. Als dan ’s avonds de wind aantrok, zong en floot ons hele huis. Overdag, wanneer de zon de bergwind opat en het bladstil werd, trokken we samen het bergland in. We kwamen eens op een plaats waar het zo mooi was dat we nauwelijks adem durfden te halen. We gingen door dalen, klommen langs kloven naar de hoogten, kwamen bij diepblauwe meren met helder water. We deden de kleren uit, we waren gewoon in het paradijs, en er was niks verboden.’

Alie: ‘’s Avonds in ons flessenhuisje zagen we door de glazen wanden het maanlicht. Het huis zong een soortement ballade. En toen, toen is Nick voor het eerst onwennig geworden. Een beetje heimwee.’

Nick: ‘Dat is maar half waar. Heimwee, daar ben ik de man niet naar, maar uitgerekend in het flessenhuisje droomde ik over Oudeschoot, over heit en mem. En dan werd ik midden in de nacht wakker en vertelde mijn verhaal aan Alie. In mijn dromen verkeerde ik in een strenge oorlogswinter, maakte mijn eerste zwerftocht langs het eeuwenoude kerkenpad, sjokte door de weilanden van Nieuweschoot. Met koude handen en oren liep ik daar bijna van de kou te creperen. Ouwe Gabe Westra kwam me pijprokend tegemoet. “Jij deugniet bent de jongen van Lyckele en Jantsje, dat zie ik aan je kop. Nou, dan mag jij Gabes hete kop van mijn pijp even vasthouden, krijg je weer lekker warme handen.” In mijn droom voelde ik de kou, rook ik de Friese winter, snoof ik de rook uit de pijp van Gabe Westra op, en zo werd ik wakker in het flessenhuisje van onze honeymoon.’

Alie: ‘Jonge emigranten dromen over hun kinderjaren, oude emigranten over de beginjaren van hun nieuwe bestaan. Zo droom je twee levens.’

Nick: ‘Ja, de laatste tijd droom ik vaak over de ruige Otago-tijd. Onze oudste jongen was twee jaar geworden en in het zuiden lag vijfenzeventig acre land te koop. In een wat ongerieflijke uithoek, dat wel, maar het was puik grasland, we konden er tien koeien en vijftig schapen houden.’

Alie: ‘Je hád het al gekocht. Samen met Kees en Aafje de Bruin, een Noord-Hollands echtpaar. Ik heb maar niet geprotesteerd, wilde weleens ergens anders wonen dan in Heavy Metal Mobil Home, wilde tenslotte boerin worden.’