JOHN JANSEN VAN GALEN

AFSCHEID VAN DE

KOLONIËN

HET NEDERLANDSE DEKOLONISATIEBELEID

1942–2012

Uitgeverij Atlas Contact

AMSTERDAM | ANTWERPEN

© 2013 John Jansen van Galen
Omslagontwerp en typografie binnenwerk Bart van den Tooren
Ebook 358atwork.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk; ISBN 978 90 254 3530 1
ISBN 978 90 450 2406 6
D/2013/0108/523
NUR 680

www.atlascontact.nl

‘NAAR DE TROPEN’

Voorwoord

De geschiedenis van generaties Nederlanders is verweven met de dekolonisaties. Ik neem mijzelf als voorbeeld. Toen ik in 1946 in mijn geboortedorp aan de Veluwezoom naar school ging, hadden wij ons Indië nog. In de klas hing een prent aan de wand van een blanke militair, de sabel opzij, die in de zonsopgang op zijn paard zit aan de rand van een sawah. Een Javaanse boer plant, beschermd door het koloniale leger, zijn rijst. We moesten de kaart van het tropische eilandenrijk uit ons hoofd leren, compleet met de snoeren van eilanden: Bali, Lombok, Soembawa, Soemba, Flores…

Op het schoolplein zongen we lelijke liedjes over de nationalistische stokebrand die ons die ‘gordel van smaragd’ af wilde pakken: ‘En wat doen we met Soekarno als hij komt? We maken er kachelhoutjes van!’ Onze plaatselijke voetbalclub leed een gevoelig verlies toen enige van de beste spelers als militair naar Nederlands-Indië werden gezonden om er recht en orde te herstellen. Het dorp was trots op onze jongens en met de harmonie voorop werden ze bij hun terugkeer een paar jaar later feestelijk weer ingehaald, op eentje na, die er ‘gevallen’ was. Thuis waren wij maar wat blij dat mijn vader werd afgekeurd voor dienst in Indië; later bleek dat hij een ziekte onder de leden had, waaraan hij jong zou overlijden.

Het eerste meisje op wie ik verliefd werd was bruin, de dochter van een Indo-Europese officier uit het koloniale leger die na de soevereiniteitsoverdracht de wijk had genomen naar zijn ‘moederland’, waar hij nooit eerder geweest was; ik zat achter haar in de klas en raakte bedwelmd door de zwarte haartjes in haar bruine nek, de zweem van de tropen die om haar heen hing. Ik las boeken over Marco Polo en Jan Huygen van Linschoten en mijn moeder spaarde de koffiepunten van Douwe Egberts voor de plaatjes die je in een boek kon plakken dat Naar de tropen heette. Ik kon er uren in kijken.

Uit de radio klonken in die dagen bittere verslagen over showprocessen in Indonesië tegen twee Hollanders die in de vroegere kolonie hadden gewerkt en nu van landverraad beticht werden – stank voor dank, vond men in Nederland. Toen hun Nederlandse advocaat onder bedreigingen van Indonesische zijde het land moest ontvluchten en zijn echtgenote Mieke Bouman, een lerares klassieke talen, onverschrokken de verdediging van hem overnam, werd zij prompt de heldin van de hele natie, ook van ons schoolkinderen.

Als we naar de nabije stad fietsten, zagen we achter het hek van de voormalige buitenplaats Bronbeek oude mannen op bankjes zitten in het uniform van veteranen van het koloniale leger; met bewondering zagen we iedere ochtend dat ze voor dag en dauw met groot geduld de datum van die dag alweer met kleine mosplantjes hadden aangebracht in een plantsoen bij het huis van de generaal die het bevel over hun tehuis voerde. Op zaterdagavond laat kwam je de veteranen vaak aangeschoten in de trolleybus tegen. Iedereen kende Flip de Fluiter, die naar alle Arnhemse meisjes floot, onder zijn uniformpet een Vitesse-mutsje droeg en meestal dronken was. Groot was de teleurstelling toen ik gewaarwerd dat die datum elke dag door professionele tuinlieden kant en klaar met één zwaai in dat plantsoen werd geplaatst – het was net zo erg als de gewaarwording dat Sinterklaas niet bestaat.

We waren ons ervan bewust dat Nederland nog meer koloniën had. ‘Er komt een neger uit Zuremane!’ jubelde een klasgenoot op een dag bij het uitgaan van de school en de volgende middag paradeerde door het handwerklokaal een zwarte man uit Suriname in een donker driedelig kostuum, die zichzelf ‘bosneger’ noemde en voordeed hoe hij een emmer water op zijn kroeskop kon dragen zonder een druppel te morsen. Ik had van huis een kwartje meegekregen, want hij kwam geld inzamelen voor de mensen in zijn arme land. Een oom van mij ging werken bij Shell op Curaçao en het tweede meisje op wie ik verliefd werd kwam daarvandaan; ’s zomers liep ze op blote voeten door ons dorp, alsof de zwoele passaatwind ook bij ons woei.

Er woonden in de villawijken van ons dorp veel families uit Indië, planters, bankiers en koloniale ambtenaren. Ontijdig uit het paradijs overzee verdreven rentenierden zij. Mijn moeder kon er schamper over spreken: rijk geworden over de ruggen van de inlanders en nu lekker een lui leventje leiden. In een rijtjeshuis dicht bij ons woonde een zwijgzame donkere kantoorbediende van wie ik pas veel later hoorde dat hij uit Suriname kwam. Bij schoolvriendjes thuis – hun ouders geen kolonialen, maar ‘kleine luyden’ – hingen Javaanse batikdoeken tegen de schoorsteenmantel, met een kris schuin erop. Mijn vader luisterde graag naar de nostalgische klanken van de Mena Moeria Minstrels over het wonderschone Ambon. Later klonk soms muziek uit de West uit de radio, van Max Woiski, met liedjes die meer koddig dan wee-moedig waren, zoals BB met R, dat is bruine bonen met rijst.

Toen ik aan het eind van de jaren vijftig in Amsterdam studeerde, colporteerde ik met ansichtkaarten waarop de hoofden van premier Jan de Quay en minister Joseph Luns gemonteerd waren op de lijven van Papoea’s met enorme peniskokers voor. De strijd van Nederland voor hun zelfbeschikkingsrecht en het behoud van hun land, westelijk Nieuw-Guinea, vonden wij, linkse studenten, namelijk bespottelijk. Dekolonisatie was een hoog ideaal en de Indonesische president Soekarno had volgens ons het volste recht ook dat laatste deel van de kolonie op te eisen. Op de collegebanken zat ik naast jongens uit de Antillen die ook aan de Nederlandse heerschappij over hun eilanden een eind wilden maken en onze socialistische studentenvereniging nodigde een Surinaamse spreker uit die vurig pleitte voor de onafhankelijkheid van zijn land.

Een Hollandse erfenis

Na mijn studie in de politieke en sociale wetenschappen werd ik journalist en in december 1970 reisde ik voor het eerst naar Suriname. Ik werkte toen voor de Haagse Post en de VPRO. Die omroep had geld over op het reisbudget, dat moest dus voor het eind van het jaar op (anders kregen ze volgend jaar minder), en wilde ik niet eens poolshoogte nemen in de West? Ik was net getrouwd en Ila ging mee. Zij was werkzaam in het opbouwwerk in de nieuwe Amsterdamse wijk Bijlmermeer, waar steeds meer Surinamers de hoogbouwflats betrokken – zij wilde graag zien waar die vandaan kwamen. De reportages die ik over ‘onze Achterhoek in de tropen’ schreef en voor de radio maakte, waren vervuld van schaamte over de verwaarlozing van het land. ‘Suriname ís nog niet, Suriname moet nog worden, en u moet ons helpen te worden,’ zei een oude zwarte man en ik voelde me gegeneerd. Dat de meeste Surinamers niet van ons Nederlanders af bleken te willen, schreef ik toe aan een door koloniale indoctrinatie verwrongen bewustzijn.

Met Suriname is het zo: je raakt eraan verslingerd of je wilt er nooit meer heen. Voor Ila, die het er te benauwd vond, gold het laatste, voor mij het eerste. Was het een hang naar het exotische dat toch zo Nederlands was? De weelderigheid van de natuur? De zoete geur van het verval? Of was het, stiekem, ook de invloed die je er had als journalist uit het moederland waaraan daar alles werd afgemeten? Je was er een beetje in de positie van de plantageopzichter die de stand van zaken kwam opnemen en wel wist hoe het er verder moest: naar onafhankelijkheid natuurlijk.

In de Bijlmermeer interviewde ik in 1973 de schrijfster Bea Vianen over haar boek Strafhok, zoals zij haar geboorteland Suriname noemde. We werden verliefd en gingen op reis naar Saba dat, toen mijn reportage in de Haagse Post verscheen, op het omslag ‘ons kleinste waddeneiland in de tropen’ genoemd werd. Voor mijn microfoon liet ik op een ochtend Sabaanse schoolkinderen op straat het Wilhelmus zingen voor de Nederlandse radio, toen Bea net de hoek om kwam en mij voor ‘koloniaal’ uitschold. De mensen op Saba wilden dat het eiland een ‘kroonkolonie’ van Nederland zou worden, en dat vond ik raar. Elk volk moest toch onafhankelijk willen zijn? Ik droomde van Saba als soeverein republiekje, met mij als de algemeen geliefde gezaghebber.

PREMIER DE QUAY EN MINISTER LUNS ALS PAPOEA’S MET PENISKOKERS – SPOTPRENT VAN DE SOCIALISTISCHE STUDENTENVERENIGING POLITEIA, 1961. COLLECTIE BERT VUIJSJE

We reisden door naar Paramaribo en kwamen er aan toen de Nationale Partij Kombinatie (NPK), die overwegend uit Creolen bestond en aangevoerd werd door Henck Arron, de verkiezingen won. Alle jonge intellectuelen en kunstenaars die we ontmoetten, vierden het als een doorbraak naar betere tijden: weg met de macht van ‘Lachmon van Oranje’, zoals de politiek leider van de Hindostanen smalend genoemd werd omdat hij zo gesteld was op goede betrekkingen met Nederland. In de euforie van dat moment besloot Bea, zelf gemengd Creools-Hindostaans, spontaan te remigreren naar haar geboorteland. Drie maanden later verkondigde Arron in een radiorede dat het land binnen tweeëntwintig maanden onafhankelijk zou worden.

Een paar jaar later werd ik op Aruba in de knoek, het barre binnenland, rondgeleid door een man die zichzelf een ‘echte Arubaan’ noemde. Hij was licht getint, verweerd door de zon, van indiaanse afstamming, en ik was geschokt door zijn onversneden vooroordelen tegen ‘negers’. De echte Arubanen wilden los komen van Curaçao en zijn zwarte bevolking, maar niet los van Nederland, en ook dat vond ik raar.

Toen het na de onafhankelijkheid met Suriname bergafwaarts en van kwaad tot erger ging, rezen de twijfels: was het verbreken van de koloniale banden echt altijd het beste voor een land? Hadden de Antillianen niet het volste recht een blijvende band met Nederland te prefereren boven een ongewisse en doorgaans weinig voorspoedige soevereiniteit, zoals ze bij elk referendum en iedere opiniepeiling in overweldigende meerderheid te kennen gaven? Bea was Suriname toen alweer ontvlucht, nog verder Zuid-Amerika in. De Bijlmermeer had inmiddels een slechte naam gekregen door de vele Surinamers die zich er op de vlucht voor de onafhankelijkheid gevestigd hadden en van wie sommigen tot misdaad vervielen. Om haar van die dubieuze reputatie te verlosen werd de buurt toen Amsterdam-Zuidoost genoemd.

In de zomer van 1982 schreef ik een artikelenreeks over Nederlands Nieuw-Guinea, dat toen precies twintig jaar eerder was overgedragen aan de Verenigde Naties, die het spoedig zouden doorgeven aan Indonesië. Het werd in boekvorm uitgegeven onder de titel Ons laatste oorlogje. Ik sprak met tientallen betrokkenen – oud-ministers, veteranen, voormalige bestuursambtenaren, missionarissen en zendelingen – en raakte onder de indruk van het idealisme en de opofferingsgezindheid waarmee Nederlanders gepoogd hadden het gebied in de jaren vijftig en zestig een sprong van enige eeuwen in de vooruitgang te laten maken. Een beetje jaloers werd ik ervan: zij waren als jongemannen gestationeerd in gebieden waar nooit eerder een blanke was geweest om er aan mensen die nog in het stenen tijdperk leefden de pax Neerlandica te brengen, een begin van bestuur, onderwijs en gezondheidszorg. En ik voelde me beschaamd tegenover de Papoea’s die ik interviewde. Zij hadden geloofd in onze belofte van zelfbeschikkingsrecht die wij nooit waar hadden kunnen maken. Nu woonden ze in Nederland of elders in Europa, bijvoorbeeld in een vluchtelingenkamp bij Stockholm, waar een van hen de slotzin van het boek uitsprak: ‘De belofte die Nederland ons deed was als de kus die Judas aan Jezus gaf.’ Ik sprak hem niet tegen, maar vroeg mij af wat Nederland dan had moeten doen: een oorlog voeren met Indonesië om het behoud van Nieuw-Guinea? We waren al tot op de rand van oorlog gegaan!

Drie jaar later werd ik opgebeld door een tandtechnicus uit Eindhoven, die als dienstplichtig militair in het gebied had gediend en het niet meer uit zijn hoofd kon zetten. Hij wilde erheen terug om een televisiefilm te maken en had mij daarvoor als reporter nodig. We trokken een professionele filmer aan en togen met een 8 mm-camera naar Irian Jaya, zoals het toen heette. Journalisten werden in het gebied niet toegelaten, dus deden we of we toeristen waren. Wekenlang trokken we door het binnenland dat ‘mensonvriendelijk’ genoemd wordt: een vochtige jungle, meestal gehuld in nevels, waar je ook op grote hoogte nog tot je enkels in de modder zakt. Ik voelde me weer gegeneerd als we een nederzetting naderden en Papoea’s ons opgetogen tegemoet kwamen: kijk, daar keerden de Nederlanders eindelijk terug om alsnog hun belofte in te lossen!

Na een dagenlange voettocht vanuit de Baliemvallei zagen we in de zon het gegolfd plaatijzer schitteren van een dorpje waar zendelingen, afkomstig van de Zuid-Hollandse eilanden, het gereformeerde geloof van onze vaderen predikten. Ze wilden alleen gefilmd worden als ze het zogenaamd niet merkten, want televisie was voor hun achterban in Nederland het satansoog. De rieten rokjes van de vrouwen waren hier een decimeter langer dan in andere dorpen. In het bos wezen de Papoea’s ons de overwoekerde poort naar een onderaardse gang, die toegang zou verschaffen tot de onmetelijke rijkdommen in de schatkelders van het paleis van koningin Juliana; haar naam kenden ze nog maar al te goed. Jammer genoeg was iemand er lang geleden met de sleutel vandoor gegaan, maar zijn terugkomst werd nog elke dag verwacht. Zo had het aloude volksgeloof in witte mannen die over de bergen zijn weggetrokken maar ooit zullen terugkeren om het eeuwig heilsrijk te doen aanbreken, zich verbonden met de herinnering aan het Nederlandse bewind en de belofte van een eigen land voor de Papoea’s.

ZENDELING C.G. VREUGDENHIL DOOPT PAPOEA’S IN HET BINNENLAND VAN NIEUW-GUINEA, OMSTREEKS 1980

De film waarin de reis resulteerde, heette Een Hollandse erfenis. Je zag onder meer hoe achter een winkel in de heuvels aan de baai bij de hoofdstad Jayapura, het vroegere Hollandia, een Ambonese winkelier, voormalig boordschutter bij de Nederlandse en Indonesische marine, zichzelf op een amechtig traporgeltje begeleidde terwijl hij liedjes zong uit een vergeeld exemplaar van Kun je nog zingen, zing dan mee. Bij twee schipbreuken had hij het weten te redden: ‘Mijn boek, mijn boek, mijn grote boek!’ In het hooggebergte zag je honderden Papoea’s in feesttooi en peniskokers met krijgsdansen een jubileum van de zending vieren. Kort voordat de film op televisie vertoond werd, dansten Papoea’s onder aanvoering van de zoon van de oude Papoealeider Marcus Kaisiepo in rieten rokjes op straat voor de VARA-studio in Hilversum om ertegen te protesteren. Het was februari en het vroor dat het kraakte, maar zij trotseerden de kou om op te komen voor de waardigheid van hun volk, die wij volgens hen met onze film schonden door het als primitief voor te stellen.

Enige jaren later kwam ik voor zonsopgang met de veerboot uit Ambon op het eiland Buru aan. Uit de luidsprekers van een koffietentje schalde De klok van Arnemuiden over de baai van Namlea. Aan de tafeltjes zaten jonge Indonesische militairen met stenguns op schoot. Je mocht Buru, een voormalig ballingsoord, niet bezoeken zonder vergunning, die wij niet hadden aangevraagd omdat ze aan een journalist toch geweigerd zou worden. Mijn opdracht was voor de VPRO-radio de herinneringen van de schrijver Pramoedya Ananta Toer, die elf jaar politiek gevangene was geweest op het eiland, zowel onder het bewind van Soekarno als onder dat van Soeharto, te toetsen aan de werkelijkheid. Ik had hem in Jakarta geïnterviewd. Hij was wereldvermaard door zijn vierluik over de koloniale tijd Aarde der mensen en werd genoemd voor de Nobelprijs. Als je hem in zijn eenvoudige woning aan een steeg in een kampong wilde bezoeken, moest je uitkijken dat de politie je niet in de smiezen had. Hij verstond mijn in het Nederlands gestelde vragen zonder moeite, beantwoordde ze in het Bahasa Indonesia dat ik dan liet vertalen waarna hij zijn antwoorden foutloos, zorgvuldig articulerend, in het Nederlands voorlas voor de microfoon. Vijfendertig jaar na de soevereiniteitsoverdracht waren er nog hoorbare sporen van de koloniale culturele invloed.

Van de herinneringen van Pramoedya bleek niet veel te kloppen. Hij had bij aankomst op Buru herten over de heuvels zien dartelen, maar vanaf de veerboot gezien was het eiland zo plat als een pannenkoek. Door de ongeplaveide hoofdstraat schreed, met opgeheven kop, een tamme kasuaris. Toen we de avond tevoren op Ambon een kaartje hadden gekocht voor het veer, moesten we op een formulier onze namen invullen, waarop de loketbeambte uitriep: ‘Uw naam is Van Galen? Tromp, Evertsen, De Ruyter, De Kortenaer, Van Galen, Harer Majesteits Van Galen!’ Hij was kanonnier geweest op deze Nederlandse oorlogsbodem en zei met rollende r’s: ‘Mooi schip, meneer, zó trots.’

Schuld en schaamte

Over de West schreef ik het boek Kapotte plantage. Een Hollander in Suriname. Veel Surinamers namen mij die titel kwalijk, zoals mij werd ingepeperd toen ik voorzitter werd van een debatgezelschap met vooral Surinaamse en Antilliaanse leden. De meesten waren voormalige nationalisten, die ons Nederlanders aansprakelijk stelden voor het lot van hun land, een historisch onrecht dat rechtgezet moest worden, een ereschuld, de white man’s burden van deze tijd. Zij mochten hun land zelf wel een broko parnasi noemen, een verlaten plantage, maar als een bakra (blanke) dat deed, getuigt het van gebrek aan respect en verantwoordelijkheidsgevoel: wie had het land eigenlijk kapotgemaakt? Het werden complete Poolse landdagen, vol oplaaiende emoties. Hadden zij gelijk met hun verwijten? Droegen ze zelf geen verantwoordelijkheid voor het lot van hun geboorteland?

Daarna schreef ik Hetenachtsdroom (over het Surinaamse nationalisme), Het Suriname-syndroom (over het beleid van de Partij van de Arbeid), Laatste gouverneur, eerste president (een biografie van Johan Ferrier, die voor en na de onafhankelijkheid in Suriname het hoogste ambt bekleedde, wat een unicum moet zijn in de wereldgeschiedenis), De toekomst van het Koninkrijk (over de Nederlandse Antillen) en een hoofdstuk in De geschiedenis van vijftig jaar Nederlandse ontwikkelingssamenwerking waarvoor het onafhankelijke Suriname na 1975 als ‘proefpolder’ had gediend.

De grilligheden in het beleid gingen mij steeds meer intrigeren. Waarom had Nederland in de Oost een geleidelijke dekolonisatie nagestreefd en moest de West een kwarteeuw later zo spoedig mogelijk onafhankelijk worden? Waarom wilde het Indonesië achterlaten als een federale staat en wees het voor de Antillen de federale staatsvorm af? Waarom maakte het zich, tot op de rand van oorlog toe, sterk voor het zelfbeschikkingsrecht van de Papoea’s maar ontzegde het dit lang aan de Arubanen? Waarom ijverde het voor een volksstemming over de toekomst van Nieuw-Guinea, maar wees het een referendum over de onafhankelijkheid van Suriname van de hand?

In de loop van die 65 jaar leek de geschiedenis van de Nederlandse dekolonisaties steeds meer een zaak van nationale schande te worden. De ‘politionele acties’ die bedoeld waren om orde en rust in ‘ons Indië’ te herstellen alvorens het land ontvoogd kon worden, heten nu steevast ‘koloniale oorlogen’, en gebeurtenissen die eerst als ‘excessen’ werden aangeduid, werden als ‘oorlogsmisdaden’ bestempeld. Als algemeen aanvaard feit gold langzamerhand dat Nederland zich vier jaar lang hardnekkig en hardhandig verzet heeft tegen de Indonesische onafhankelijkheid, maar dat het Suriname juist achteloos snel ‘de onafhankelijkheid in geduwd’ heeft. Het zou de Surinamers ‘in de steek gelaten’ hebben zoals het eerder de Papoea’s in de steek liet.

Zo stolde de historie van de dekolonisaties tot een aantal als vaststaand aangenomen waarheden die zich in het Nederlandse publieke geheugen hebben vastgezet, en waarin schuld en schaamte overheersten. De historicus H.L. Wesseling noemt het een accepted truth: Nederland heeft het slecht gedaan.

Over die vragen schreef ik dit boek: hoe zijn de innerlijke strijdigheden in het Nederlandse dekolonisatiebeleid te verklaren? En: deed Nederland het zo slecht?

DEEL I

HET ONTSTAAN VAN EEN NEDERLANDS WERELDRIJK

1

‘ ALS EEN ZEILSCHIP ONDER VOLLE TUIGAGE ’

Een rede van koningin Wilhelmina

De dekolonisatie van het Nederlandse wereldrijk begint op 6 december 1942, als koningin Wilhelmina zich op de vijfde verdieping van Stratton House in Londen via Radio Oranje tot haar onderdanen overal op aarde richt. In haar rijk gaat de zon nooit onder: als bij de vuurtoren op de westpunt van Aruba het donker invalt, wordt het op Nieuw-Guinea alweer licht. In Nederlands-Indië is een nieuwe dag al aangebroken als de koningin de studio betreedt en daar komt haar toespraak dan ook bekend te staan als de 7 decemberrede. Deze datum zal terugkeren in de naam van een Nederlandse legereenheid, die vier jaar later naar de Indische archipel gezonden wordt. Deze moet het opnemen tegen Indonesische nationalisten die het onmiddellijke vertrek van Nederland als koloniale mogendheid eisen en een eigen staat geproclameerd hebben. De 7 decemberdivisie dient er ‘rust, orde en veiligheid’ te herstellen opdat de belofte waargemaakt kan worden die de koningin in 1942 heeft gedaan: een zelfstandig Indonesië in een vrijwillig verband met Nederland.

Wilhelmina neemt het woord op de avond voor de dag waarop een jaar eerder, op 7 december 1941, de Japanse luchtmacht de Amerikaanse basis op Pearl Harbor heeft aangevallen. Hierdoor is Azië in de oorlog betrokken, die nu echt een wereldoorlog wordt. Er heeft in Engeland veel wind gestaan die dag. Kuiven en jaspanden waaien op als de bemanningen van drieënnegentig vliegtuigen van de Royal Air Force op hun bases naar de startbanen lopen. Ze gaan opstijgen om in het kader van Operation Oyster de Philipsfabrieken aan de Emmasingel in Eindhoven te bombarderen teneinde de productie van radarapparatuur voor het Duitse leger te schaden. Het is zondag en de meeste arbeiders zijn vrij, waardoor in het bedrijf weinig slachtoffers vallen, maar in omringende buurten worden honderdachtendertig mensen door bommen gedood. In Rotterdam wint Feyenoord die dag in een volle Kuip met 2-0 van Ajax door goals van Manus Vrauwdeunt en Jan Bens; het moet de match met tien man beëindigen als Bens aanstalten maakt eigenmachtig een niet-toegekende strafschop te nemen en van het veld gezonden wordt.

KONINGIN WILHELMINA ACHTER DE MICROFOON VAN RADIO ORANJE

De journalist en romancier A. den Doolaard, de voornaamste presentator en propagandist van Radio Oranje, heeft beschreven hoe Wilhelmina ‘met majesteitelijke gratie als een zeilschip onder volle tuigage’ de Londense studio pleegt binnen te treden om achter de microfoon plaats te nemen. Op foto’s uit die jaren zien we de ‘Oude Dame’ achter het zware, hoge apparaat zitten: de kin geheven, de blik vastberaden, het papier met haar tekst in de hand, hoed op, bontkraag om, want brandstof is schaars en het is koud in het gebouw op de hoek van Piccadilly en Stratton Street waar de omroep van de Nederlandse regering in ballingschap gevestigd is. Den Doolaard vindt haar koppig en eigenzinnig, autocratisch en impulsief, maar wel een puik radiospreekster, al pleegt ze te luid te spreken. Maar met haar vaste stem, zonder te haperen, op een toonhoogte die aan haar woorden iets geagiteerds en een zekere urgentie geeft, weet ze haar landgenoten in bezet gebied te bezielen.

Maar die avond gaat het haar minder om haar onderdanen in Europa die onder Duitse bezetting leven, dan om de tientallen miljoenen in de Oost die de Japanse bezetter te verduren hebben en de enige honderdduizenden in de West die van een vijandelijke bezetting gevrijwaard zijn gebleven. En meer nog om diplomatieke meeluisteraars in de regeringsgebouwen te Washington. De Verenigde Staten hebben de oorlog in het kader gesteld van een strijd voor het zelfbeschikkingsrecht der volkeren en ze verwachten van de koloniale mogendheden onder hun bondgenoten een duidelijk signaal dat zij spoedig een einde zullen maken aan het kolonialisme.

Wilhelmina verklaart in haar toespraak dat het in de bedoeling van de Nederlandse regering ligt om ‘na de bevrijding’ een rondetafelconferentie bijeen te roepen voor ‘gezamenlijk overleg over een voor de veranderde omstandigheden passende bouw van het Koninkrijk’. Zij wil daarover niet nader in details treden, dat moet te zijner tijd aan die conferentie worden overgelaten, maar zegt wel: ‘Ik ben overtuigd dat het Rijk na den oorlog zal kunnen worden opgebouwd op den hechten grondslag van volledig deelgenootschap, die de voltooiing zal betekenen van hetgeen zich in het verleden reeds heeft ontwikkeld.’ En zij vervolgt: ‘Ik weet dat geen politieke eenheid en verbondenheid op den duur kunnen blijven bestaan die niet gedragen worden door de vrijwillige aanvaarding en de trouw van de overgrote meerderheid der burgerij.’ Een klein tipje van de sluier over wat zij voor ogen heeft wil zij al wel oplichten: ‘Een Rijksverband waarin Nederland, Indonesië, Suriname en Curaçao tezamen deel zullen hebben, terwijl zij ieder op zichzelf de eigen, inwendige aangelegenheden in zelfstandigheid en steunend op eigen kracht, doch met den wil elkander bij te staan, zullen behartigen.’

In Nederlands-Indië neemt nagenoeg niemand kennis van de rede, de Japanners beheersen er het radioverkeer met straffe hand en Radio Oranje kan niet ontvangen worden. Maar in Suriname en Curaçao (de Nederlandse Antillen dragen dan gezamenlijk nog de naam van het grootste der zes eilanden) luistert een kleine, politiek bewuste voorhoede met opgetogenheid naar de belofte die in haar woorden besloten ligt: zelfbestuur! Belangrijker echter is dat Wilhelmina’s rede in Washington goed ontvangen wordt, zozeer zelfs dat president Franklin Delano Roosevelt haar ten voorbeeld stelt aan de Britten.

Het had wellicht voor de hand gelegen als de regering zich na de Duitse inval in een van de koloniën had gevestigd en Wilhelmina haar gehoor van daaruit had toegesproken. In mei 1940 is inderdaad overwogen de regeringszetel van Den Haag te verplaatsen naar Batavia, Paramaribo of Willemstad. Artikel 21 van de Grondwet bepaalt dat de regering van Nederland zich nimmer buiten het Koninkrijk mag vestigen; in een uitzondering op deze regel is niet voorzien en vestiging in een der koloniën zou staatsrechtelijke complicaties voorkomen hebben. De grondwettelijke basis van de Nederlandse regering in ballingschap te Londen zal dan ook herhaaldelijk aangevochten worden, zij het zonder succes, vermoedelijk omdat de Britse rechters de Duitsers het genoegen niet gunnen dat een gevluchte bevriende regering onwettig verklaard wordt, waardoor Nederland in het geallieerde bondgenootschap buitenspel zou zijn komen te staan.

De koloniale hoofdsteden worden echter beschouwd als te ver van het moederland en de geallieerde bevelscentra gelegen, en bovendien voelt de koningin er absoluut niet voor domicilie te kiezen in de tropen. Ze meent niet bestand te zijn tegen de hitte en is bang voor het grote scala aan besmettelijke ziekten die men er kan oplopen. Zij heeft, evenals haar voorgangers op de troon, nooit een voet in haar koloniën gezet en ontraadt ook haar schoonzoon en dochter ten stelligste erheen te gaan. Tot grote vreugde van de bevolking van Suriname en de Nederlandse Antillen slaan Bernhard en Juliana dit advies in de wind. Zij bezoeken deze landen in respectievelijk 1942 en 1943: het is de eerste maal sinds ruim een eeuw dat een lid van het Koninklijk Huis een Nederlandse kolonie aandoet. In Paramaribo spreiden volksvrouwen hun anisja’s, de traditionele Creoolse hoofddoeken, op de grond uit voor de kroonprinses opdat zij eroverheen kan lopen. En nog tientallen jaren zal men in de West opgetogen herinneringen ophalen aan haar bezoek en dat van haar gemaal.

Het tekent de verhouding tussen het koningshuis en de koloniën: inniger van hun kant dan van de zijde van de Oranjes. Na de napoleontische tijd zijn de overzeese bezittingen het persoonlijk domein van de koning geweest; het parlement mag er zich pas na 1848 mee bemoeien. Koning Willem I interesseert zich wel voor hun winstgevendheid, maar gaat er nooit heen. Zijn kleinzoon Willem III, de vader van Wilhelmina, wordt door zijn onderdanen overzee uitbundig (en in strijd met de feiten) geëerd als hun bevrijder uit de slavernij. Bij het zilveren jubileum van de afschaffing der slavernij in 1888 verschijnt te Willemstad een feestbundel met de titel Fiesta Willem III – Curaçao – Hulde uit Dankbaarheid en in Paramaribo zingt men decennialang op 1 juli, de datum waarop de slaven vrij werden, Wi fri, wi fri! Tangi Kownu Willem Dri (Wij zijn vrij! Dankzij koning Willem III). Actieve belangstelling legt de vorst voor de koloniën niet aan de dag, laat staan dat hij de reis daarheen aanvaardt.

Een uitzondering in dat patroon is prins Hendrik de Zeevaarder, de derde zoon van Willem II. Hij bezoekt in 1835 de West en twee jaar later ook de Oost. In Indië ontmoet hij onder meer prins Diponegoro, de roemruchte aanvoerder uit de Java-oorlog die tot zeven jaar daarvoor gewoed heeft. De prins blijkt over een vooruitziende blik te beschikken: hij waarschuwt zijn vader dat het niet nog eens tot zo’n oorlog moet komen want dan ‘zal een der beiden ten onder gaan: wij of de Javaan’. Geen inheems hoofd zal volgens hem daarna namelijk nog ‘immer iets met ons te doen willen hebben’.

DANKLIED VOOR DE BEVRIJDING UIT DE SLAVERNIJ

Daarna duurt het als gezegd nog ruim een eeuw voordat weer een lid van het vorstenhuis voet aan wal zet in de koloniën en wat regerende Oranjes betreft is dit zelfs pas voor het eerst in 1955 het geval, als de soevereiniteit over Nederlands-Indië al is overgedragen en koningin Juliana de rijksdelen in de West bezoekt om het Statuut in te huldigen, dat de betrekkingen tussen de landen van het Koninkrijk regelt op basis van zelfbestuur. Nog twintig jaar later vertellen de mensen op Saba over de halve dag dat zij er was alsof het gisteren gebeurde. Wel is er sprake van geweest dat Juliana’s moeder als vorstin eens naar de Oost zou reizen. Gouverneur-generaal J.P. van Limburg Stirum wil het in 1919 erg graag en het comité ‘De Koningin naar Indië’ zamelt een kwart miljoen handtekeningen in als steunbetuiging aan het idee. Er ontbrandt een fikse discussie: zal haar eventuele bezoek geen aanleiding geven tot protesten en zo de ‘rijkseenheid’ schaden? Zal haar verschijning haar mystiek in de ogen van de inlander niet aantasten? De Dajaks op Borneo stellen zich de koningin voor als ‘een viermaal levensgrote vrouw met ogen als schotels, enorme tanden en geweldige borsten’. Aan zulk ontzag kan haar lijfelijke, weinig charmante verschijning slechts afbreuk doen. Maar zulke overwegingen zijn feitelijk van geen enkel belang, want Wilhelmina is allerminst van plan naar Nederlands-Indië te gaan.

KONINGIN JULIANA IN SURINAME, MET GOUVERNEUR KLAASESZ EN PREMIER FERRIER, 1955

Dit wil niet zeggen dat het koloniale rijk haar onverschillig laat. Minister Huib van Mook van Koloniën, een echte ‘Indische jongen’, geboren en getogen in de kolonie, die hartstochtelijk hoopt op een bestendige band tussen Nederland en zijn geboorteland Indonesië, merkt in Londen dat de koningin in dat opzicht nog aanzienlijk ‘behoudender’ is dan hij. Zelf stelt hij in het kabinet ook ‘de vraag voorop of wij wel alles doen om zoo goed mogelijk Indië terug te krijgen’ maar hij is zich ervan bewust dat Washington van Nederland een stap in de richting van dekolonisatie verwacht en dringt er in het kabinet herhaaldelijk op aan daarover een ‘positieve verklaring’ af te leggen. (Voor de bron van citaten zie de noten bij de wetenschappelijke academische versie van dit boek op www.atlascontact.nl/afscheidvandekoloniën, waar ook de herkomst van andere gegevens en een meer uitgebreide literatuurlijst te vinden is.)

Premier Pieter Sjoerds Gerbrandy en de meeste ministers willen het laten bij een onverplichtende principeverklaring over toekomstige ontvoogding en de koningin houdt het nog vager. Als zij in augustus 1942 het Amerikaanse Congres zal gaan toespreken oefenen president Roosevelt en Gerbrandy beiden ‘directe pressie’ op haar uit om in principiële zin iets te zeggen over de toekomstige verhouding van Nederland tot zijn koloniën, maar zij hult zich in ‘vage bewoordingen’. Het kost Van Mook dan ook bloed, zweet en tranen om haar te bewegen tot het uitspreken van haar rede van 6 december 1942, die niet dan onder ‘het geknars van haar tanden’ tot stand komt. Maar, en daar komt het op aan, ten slotte spreekt ze die rede uit

De betekenis van Wilhelmina’s woorden is later gebagatelliseerd, als zouden ze slechts ‘voor de bühne’ zijn gesproken en alleen bedoeld zijn om de Amerikanen gunstig te stemmen. Volgens haar biograaf Cees Fasseur bewijst de vorstin niet anders dan ‘lippendienst’ aan het zelfbeschikkingsrecht, en de historici Gert Oostindie en Inge Klinkers noemen haar belofte ‘schoorvoetend’ en ‘halfslachtig’. Maar de aankondiging van de Nederlandse regering bij monde van de vorstin dat een ‘verband’ tussen Nederland en zijn overzeese gebieden alleen zal worden voortgezet als ‘vrijwillig aanvaard deelgenootschap’ betekent in werkelijkheid niet minder dan de aankondiging van het einde van het Nederlands kolonialisme. Het kenmerk van kolonialisme is volgens alle definities de onderwerping aan vreemd gezag en een vrijwillig samengaan is daarmee niet verenigbaar. Het Nederlandse wereldrijk neigt ten einde.

2

‘ HET GROOTSTE AVONTUUR VAN DE NEDERLANDERS ’

De groei van een overzees wereldrijk

Om te weten hoe Nederland zijn koloniën is kwijtgeraakt, moeten we eerst weten hoe het er aan gekomen is. Was het alleen uit veroveringsdrift, of speelden andere motieven mee?

‘… Mijn hert en drukt anders niet nacht en dach dan om vreemde landen te besien,’ schrijft Jan Huygen van Linschoten in februari 1584 aan zijn familie in Enkhuizen. Het is de uitdrukking van een romantisch verlangen naar verre verten: mijn hart verlangt er dag en nacht naar vreemde landen te zien. ‘Daer en is ghenen tyt quaeder versleten als een Jongman op syn moeders ceuken te blijven,’ vervolgt hij, ‘ende te weeten niet wat armoede is, noch weelde, noch wat die werelt in sich heeft.’ Niet bij moeders pappot blijven! De briefschrijver, geboren rond 1562, is dan al vijf jaar van huis en heeft gedurende die tijd vooral op kantoor gezeten, als secretaris van de bisschop in de Portugese kolonie Goa aan de westkust van Voor-Indië, het huidige India.

In een volgende passage legt hij, heel wat minder avontuurlijk, uit waarom het ‘sotternie’ zou zijn geweest zonder handelskapitaal naar China te reizen, zoals hij oorspronkelijk van plan is geweest. Volgens de historica Vibeke Roeper was het dus ‘kennelijk’ toch in de eerste plaats zijn bedoeling ‘er financieel beter van te worden’. Maar het is ook mogelijk dat een hartstochtelijke drang naar de horizon en winstbejag zich elkaar in zijn gemoed in evenwicht hebben gehouden, zoals bij zoveel van zijn landgenoten.

VOORBLAD VAN JAN HUYGEN VAN LINSCHOTENS ITINERARIO

Zijn achternaam schijnt hijzelf verzonnen te hebben. Niet duidelijk is hoe hij aan de toevoeging ‘van Linschoten’ kwam: van een connectie met dit Zuid-Hollandse dorp is niets bekend. Van zijn omzwervingen over de wereld moet men zich overigens niet te veel voorstellen: hij verlaat Goa nauwelijks maar legt zijn oor wel goed te luisteren bij reizigers die deze stad aandoen. Als hij na bijna dertien jaar in 1592 in Nederland terug is, boekstaaft hij zijn ervaringen en raakt betrokken bij initiatieven om een zeeweg naar Indië te vinden, rond de Kaap de Goede Hoop of om de Noord. Aan twee expedities noordwaarts neemt hijzelf deel, maar zijn reputatie wordt gevestigd door zijn drie boeken: de Itinerario (over Azië), de Beschrijvinghe van de gantsche Custe van Guinea en het Reys-gheschrift (over Portugese en Spaanse routes naar de Oost). De geleerden zijn het er niet over eens of deze laatste publicatie als een vroeg geval van bedrijfsspionage moet worden beschouwd. In ieder geval zijn de teksten van onschatbare waarde voor gezagvoerders als Cornelis de Houtman op hun weg naar de Oost en moet men Jan Huygen van Linschoten eerder dan De Houtman beschouwen als de grondlegger van de Nederlandse expansie overzee. Hij verenigt handelsgeest met zin voor avontuur.

PLAAT VAN JAN HUYGEN VAN LINSCHOTEN: EEN INHEEMS DORP BIJ GOA

Met name bij de promotie van zijn boeken toont Huygen zich een gewiekst zakenman. Hij grossiert in geschreven opdrachten aan hoogmogenden, waarvoor deze grif geld over hebben en waardoor hij een indrukwekkend netwerk van relaties opbouwt, waartoe hij ook prins Maurits kan rekenen. Jan Huygen wordt een vermogend man en treedt toe tot het bestuur van de stad Enkhuizen, waar hij in 1611 sterft, achtenveertig jaar oud. Nog in de jaren vijftig van de twintigste eeuw zullen Nederlandse schooljongens de gepopulariseerde versie van zijn Itinerario verslinden.

Ons ‘grootste avontuur’

Strikt genomen is het Nederlandse wereldrijk waarvan koningin Wilhelmina in 1942 het naderend einde aankondigt, op dat moment nog geen halve eeuw oud en dus jonger dan zij zelf. Pas tegen het eind van de negentiende eeuw liggen de grenzen ervan vast en is overal het Nederlandse gezag verankerd. Wel vangt het ‘grootste avontuur’ dat de Nederlanders ondernomen hebben, zoals de socioloog Jacques van Doorn hun overzeese expansie noemde, al eeuwen eerder aan, als op 25 juni 1596, als vier schepen onder het bevel van Cornelis de Houtman – de Hollandia, de Amsterdam, de Mauritius en het jacht Duyfken – het anker laten vallen op de rede van Bantam, aan de noordwestkust van het eiland Java in de Indische archipel. Zo wil het de gangbare geschiedschrijving.

De reis van De Houtman heeft veertien maanden geduurd en in het teken gestaan van scheurbuik, onderlinge onenigheid en muiterij; voordat Indië wordt bereikt, is al meer dan de helft van de opvarenden gestorven. Het is een klein wonder dát de vloot er aankomt, want de gezagvoerder is niet alleen lomp en onbehouwen gebleken, maar ook onbekwaam: hij heeft zijn opdrachtgevers in Holland om de tuin geleid door veel te hoog op te geven van zijn kennis. Maar de zeeweg naar de Oost is ten slotte gevonden en daar gaat het om: de ‘eerste schipvaart’ wordt het startpunt voor de oprichting, in 1602, van de Verenigde Oostindische Compagnie (voc).

Al enige jaren voor de expeditie van De Houtman hebben watergeuzen en andere schippers uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden de Caribische wateren afgeschuimd op zoek naar zout voor het pekelen van haring en naar mogelijkheden om vaste voet aan land te krijgen en er handelsposten te vestigen. In het begin van de jaren negentig van de zestiende eeuw zijn aan de noordkust van Zuid-Amerika bij de mondingen van de Amazone en de Essequibo de eerste Nederlandse nederzettingen in de tropen verrezen. Ze worden door de Spanjaarden verwoest in het jaar waarin De Houtman de Indische archipel bereikt. De eerste Nederlandse expansie overzee vindt dus eigenlijk niet op het oostelijk maar op het westelijk halfrond plaats en het typeert onze blik op de koloniale geschiedenis dat we aan het bereiken van Indië de voorrang geven.

Wat zijn nu de drijfveren die ten grondslag liggen aan dit ‘grootste avontuur’? Ze zijn velerlei, maar het verlangen om voor Nederland in den vreemde grondgebied te veroveren speelt er in elk geval geen rol in. Het gaat de avonturiers, als ze koers zetten naar tropische kusten, in de eerste plaats om materiële motieven. De ondernemers en beleggers die de expedities ‘uitreedden’ en voor de gezagvoerders die de schepen bestuurden op hun gevaarlijke tochten is het begonnen om het maken van winst en vergaren van vermogen, de meeste opvarenden ging het om uitzicht op enig inkomen, ontsnapping aan armoede en honger, een bankroet of speelschuld.

Het uitvaren naar verre landen is daarnaast ook een speurtocht naar het paradijs op aarde. Lang leeft in de westerse wereld de overtuiging dat de Hof van Eden nog ergens ter wereld moet bestaan. Algemeen wordt gedacht dat dit in het Oosten moest zijn. En al vaart Columbus uit in zuid-zuidwestelijke richting, als hij in 1492 in Amerika landt denkt hij van die kant Indië bereikt te hebben en te zijn aangekomen in ‘oudtestamentisch land’. Hij veronderstelt ‘niet ver meer verwijderd te zijn van het aardse Paradijs’, zoals de historicus Henri Baudet schrijft, en stuurt een bekeerde jood op verkenning uit, die Hebreeuws, Arabisch en Chaldees kent, want ‘dat waren de talen waarop het immers hier aankwam’. Ook Hollandse zeevaarders zijn in de zeventiende eeuw ongetwijfeld door deze belofte gelokt. De rijke bodemschatten en overvloedige oogsten die ze uit overzeese gewesten thuis brengen zijn daarmee niet in tegenspraak, maar sterken hen juist in hun verwachting, omdat ‘zulke overvloeden in verband werden gebracht met de nabijheid van het Paradijs’. In de West neemt deze mythe de vorm aan van Eldorado, een rijk waar een koning heerst die met goud bekleed is, waar de straten met goud geplaveid zijn en een uitgestrekt meer met goud gevuld is. Nog in de twintigste eeuw wordt naar het aardse paradijs gespeurd, een mysterieus land van melk en honing ergens achter de bergen en in de Tweede Wereldoorlog menen Amerikaanse oorlogsvliegers dit ‘Shangri-La’ zelfs gevonden te hebben, en wel in de Baliemvallei op Nieuw-Guinea in Nederlands-Indië.

Het verlangen naar de tropen heeft ook een erotische component. Enerzijds raken Europeanen er gemakkelijk onder de indruk van een cultuur waar ‘heidendom geen beletsel is voor een hoge beschaving’, anderzijds zijn ze gefascineerd door de vermeende zinnelijkheid en veronderstelde seksuele bandeloosheid van het Oosten. De tekeningen van Jan Huygen van Linschoten zijn gepubliceerd in een boek met als titel Het verheven en verdorven Azië. Het gangbare kauwen van betel of sirih (bladeren van een peper-achtige plant) ‘voordert’ volgens hem ‘dertelheyt’ en kruidnagel is niet alleen goed tegen vele kwalen maar, ingenomen met melk, ook voor de ‘Venushandel’. Jan Huygen is geïntrigeerd door afwijkende, soms als pervers ervaren seksuele praktijken in Azië. Hij wijst erop dat de Europeaan, van huis uit geneigd tot matigheid, in die warme streken lossere zeden aantreft dan in zijn kille land van herkomst en dat de hitte hyperactiviteit op seksueel gebied veroorzaakt. Men dweept met de cultuur en de religie van de Indische archipel, maar in een voortdurend besef van een inheemse zondigheid, die als gevaarlijk en besmettelijk maar heimelijk ook als verleidelijk wordt ervaren.

In Paradijzen van weleer typeert E.M. Beekman met de woorden melati en teranglit, jasmijn en maanlicht, de hang naar het exotische in de Nederlands-Indische literatuur, die niet zelden erotisch getint is. De herinneringen van Nederlanders in Indië aan de baboe (het inheemse kindermeisje), soms ook aan de min en aan de njai (de bijzit) zijn doortrokken van een lichamelijkheid, waarnaar men terugverlangt en waarvoor men zich tegelijk geneert. Zo is de schrijver-journalist Willem Walraven (1887-1943) door innige liefde verbonden met Indië en zijn inheemse vrouw Itih, maar ook vervuld van een aan haat grenzende wrevel over de Indische samenleving en speciaal over de gemengde Indo-Europese bevolking waartoe ook zijn kinderen behoren. ‘Ongestraft wandelt niemand onder de palmen,’ getuigt hij van zijn verscheurdheid in een van zijn postuum in 1952 uitgegeven brieven.

Tot de veelheid van motieven voor de Nederlandse expansie behoort ook het verlangen het christelijk geloof over de wereld te verbreiden. Het meest prominent is dat het geval bij Willem Usselincx, een Antwerpse koopman, die zich tot het calvinisme heeft bekeerd en in 1574 omwille van zijn geloof naar het noorden is gevlucht, waar hij zich met de gedrevenheid van de bekeerling en balling aan de zijde van de Republiek schaart. Hij ijvert voor stichting van een Westindische Compagnie, naar analogie van de voc. Door kolonisatie op het Amerikaanse continent van ingezetenen uit de Republiek kan de compagnie er in de gebieden die beheerst worden door Spanje niet alleen de natuurlijke rijkdommen ten eigen bate (en ten nadele van de vijand) exploiteren, maar tevens door vestiging van calvinisten het katholicisme ondermijnen.

Overigens zal dit motief – verbreiding van het ware geloof – in de praktijk weinig bevrediging vinden, aangezien de bewindvoerders van de beide compagnieën zich pragmatisch terughoudend opstellen ten aanzien van zending en missie. De Spaanse koloniën worden volkomen katholieke landen, maar Nederlands-Indië blijft islamitisch, hindoeïstisch en animistisch. Men wil de inheemse machthebbers, met wie lucratieve handelscontracten gesloten moeten worden, niet voor het hoofd stoten door hun godsdienst als heidendom te bestrijden. In Suriname worden zendelingen lang geweerd van de plantages: de planters zien het christendom als dynamiet onder de slavernij. Wel wordt Curaçao op den duur gekerstend door de katholieke missie, maar in Suriname zullen missie en zending nooit vat krijgen op de grote groep van immigranten uit Azië en christendom blijft er altijd in de minderheid.

Het handelsbelang voorop

Het voornaamste motief is dus niet veroveringsdrang, maar winstbejag door het drijven van handel. De Nederlandse expansie overzee is in de eerste eeuwen dan ook een zaak van handelsondernemingen. Het bericht dat de ‘eerste schipvaart’ Azië bereikt heeft ontketent in de Republiek een geweldig enthousiasme en met ongebreidelde energie worden meteen nieuwe expedities naar Azië ‘uitgereed’. Er is raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt veel aan gelegen om de jonge Republiek een sterkere positie te verschaffen in de concurrentiestrijd met Spanje en Portugal, die dan nog het primaat hebben van handel op Azië. Voor hem is het doel de ‘verseeckertheyt van den Vaderland’ te vergroten door ‘afbreuk van den vyant’. De investeringen, met de vaarten gemoeid, gaan door de lange duur, het grote aantal schepen en de omvangrijke bemanningen de capaciteit van particuliere financiers echter verre te boven. Van Oldenbarnevelt wendt al zijn diplomatieke vernuft aan om de steden van de Republiek daartoe in een consortium te verenigen. Bij de Verenigde Oostindische Compagnie (voc), die ontstaat als een samenwerkingsverband van de compagnieën van Amsterdam, Delft, Enkhuizen, Hoorn, Middelburg en Rotterdam, hebben de stadsbesturen een dikke vinger in de pap.

Het benodigde kapitaal van zes miljoen gulden wordt in een mum van tijd volgestort, temeer doordat aandeelhouders in de vloten op hun inleg per vaart soms 165 procent winst maken. Reeds de tweede schipvaart naar Azië zou een winst van 300 procent hebben opgeleverd. Degenen die in 1602 hun geld steken in de vloot van ‘Veertien Schepen,’ vermoedelijk de eerste voc-vaart, ontvangen in tien jaar aan winstuitkeringen 265 procent van hun ingelegde kapitaal. Zulke verhalen doen als een lopend vuurtje de ronde over de Oost, terwijl verhalen van wanbeheer, misinvesteringen en tegenslag het beeld van de West bepalen, hoewel sommige ondernemers, met name in de suiker, ook daar schatrijk worden.

De kooplieden die onder aanvoering van Willem Usselincx ijveren voor de stichting van een Westindische Compagnie, naar het voorbeeld van de voc, vinden daarbij echter Van Oldenbarnevelt op hun weg. Als hoogste ambtenaar van de Republiek acht deze inmiddels het belang van zijn land namelijk het best gediend door het sluiten van een wapenstilstand. Spanje en Portugal zijn in de Atlantische en Caribische wateren oppermachtig en als zo’n compagnie daar handelsactiviteiten ontplooit, zullen zij daar direct nadeel van ondervinden. De landsadvocaat ziet in het schrappen van zulke plannen daarom een mooie concessie voor het bereiken van een wapenstilstand. De koopman en de dominee moeten wijken voor de staatsman, het politiek belang gaat vóór de belangen van handel en zending. De wic wordt voorlopig in de ijskast gezet.

Als in 1609 het Twaalfjarig Bestand van kracht wordt, hoopt Johan van Oldenbarnevelt dit om te zetten in een bestendige vrede. Het blijft dus inopportuun de vijand op zijn eigen terrein te beconcurreren. Pas als een ‘oorlogspartij’ onder leiding van prins Maurits van Oranje de raadspensionaris voor landverraad veroordeeld weet te krijgen en op het schavot terecht te laten stellen, is de kust in 1621 vrij voor oprichting van een wic. Die is ‘vooral bedoeld als wapen tegen de vijand’ en zal nooit, zoals de voc, ‘een groot handelslichaam’ worden. Bij haar ontplooiing wordt ze onvermijdelijk meteen de oorlog ingezogen. Ze moet het vooral hebben van kaapvaart en het onderscheppen van de Spaanse vloten die met hun vracht op thuisreis zijn. Zo overmeestert Pieter Pietersz Heyn (‘zijn naam is klein, zijn daden benne groot’) in 1628 voor de Cubaanse kust een Spaanse vloot, vol beladen met zilver op de terugweg naar Spanje. De buit van dit staaltje zeeroverij, waarvoor de Staten-Generaal vergunning verleend hebben, is elfeneenhalf miljoen gulden en nadat het leeuwendeel daarvan is uitgekeerd aan de aandeelhouders van de wic, resteert er nog genoeg om de inbezitneming van de Portugese kolonie Brazilië met haar rijke suikerrietvelden te financieren. Terwijl een onder volle zeilen huiswaarts varend schip, de ruimen tot de nok gevuld met specerijen, het symbool wordt van de voc, is de geplunderde en in brand gestoken Spaanse ‘zilvervloot’ het zinnebeeld van dit nationale avontuur in de West.

In de West staan kaapvaart en smokkel voorop, maar in de Oost handel en daarvoor zijn verovering van grondgebied, heerschappij en onderdrukking niet de meest geëigende middelen. Men moet inheemse machthebbers juist voor zich winnen om via hen de tropische producten in handen te krijgen. Gewelddadige onderwerping mag alleen toegepast worden als het waarachtig anders niet lukt. Het onder bestuur brengen van en gezag uitoefenen over verre gewesten zou van het kleine Nederland bovendien te veel mankracht en financiële middelen vergen. In de eerste drie eeuwen van dit grootse avontuur is daarom in politiek opzicht ‘onthouding’ het parool. Nederlanders staan overzee niet bekend als machthebbers maar als ‘luyden hen bemoeyende met koopmanschappen’.

Bij het begin van de Franse Revolutie zijn de beide Compagnieën door een combinatie van wanbeheer en commerciële tegenslagen failliet en neemt de staat het beheer van de koloniën over. Maar aan het beleid van politieke onthouding – liefst geen machtsvorming overzee, geen vestiging van bestuur en gezag – wordt de hand gehouden. Hoe heeft op den duur dan toch een Nederlands wereldrijk kunnen ontstaan?

In de eerste plaats is die onthouding nooit consequent toegepast. Cornelis de Houtman en zijn navolgers treffen in de Indische archipel feodale maatschappijen aan met een talrijke bevolking, die meestal door land- en tuinbouw in haar bestaan voorziet. Het lijkt verstandig met de inheemse machthebbers verdragen te sluiten om de agrarische producten, door de inlanders verbouwd en geoogst, op lucratieve voorwaarden aan de voc te leveren: kruidnagelen, nootmuskaat en foelie, specerijen die er al geteeld worden voor de komst van de Nederlanders, maar later ook gewassen die er omwille van hun marktwaarde door de agenten van de compagnie worden ingevoerd: zoals suiker, koffie en thee.

Hier is op zich geen politieke overheersing voor nodig. Jan Pieterszoon Coen, in 1617 benoemd als de vierde gouverneur-generaal van de voc, neemt evenwel het standpunt in dat de Compagnie overal monopolies op de handel in tropische producten moet afdwingen en handhaven. Ze moet daarvoor machtsposities veroveren en organiseren om de voorwaarden voor een bloeiend bedrijf te scheppen. Verdragen sluiten, overeenkomsten aangaan: het is allemaal mooi en wel, maar, schrijft hij: ‘Connen wij geen vrienden syn, so laet ons d’oorloch publiceren en laet ons oorloch voeren.’ ‘Sonder authoriteyt ende macht’ zal het zijns inziens in Indië niet gaan.

Coen is een strenggelovig calvinist en komt net als Jan Huygen van Linschoten uit West-Friesland. Geboren te Hoorn als zoon van een zoutkoopman wordt hij als dertienjarige voor zes jaar naar Rome gestuurd om er de nieuwe administratieve techniek van ‘dubbel boekhouden’ (zoals wij die nu nog kennen: met debet en credit, en niet te verwarren met ‘dubbele boekhouding’) machtig te worden. Op zijn twintigste vaart hij als onderkoopman op het voc-schip Hoorn voor het eerst naar Indië, een reis die drieënhalf jaar vergt. Kort na zijn terugkeer vertrekt hij opnieuw naar de archipel en in 1614 wordt hij er directeur-generaal over alle kantoren van de voc. Tot zijn wapenfeiten als gouverneur-generaal behoren vanaf 1618 de stichting van de hoofdstad Batavia (na verwoesting van het oorspronkelijke Jacatra) en de uitroeiing van de Banda-eilanden. Hij ijvert voor beperking van de inlandse scheepvaart om te voorkomen dat inlanders door onderlinge handel het voc-monopolie omzeilen. En hij bepleit immigratie van Nederlandse, calvinistische gezinnen om de eilanden te bevolken. Het opmerkelijkst is zijn streven naar een inter-Aziatisch handels-netwerk. Coen gaat er namelijk van uit dat op handel tussen India, China, Japan en de Indische archipel op den duur meer winst behaald kan worden dan op de rijk beladen retourvloten naar het moederland – hij is toch kennelijk niet de superchauvinist waarvoor hij meestal gehouden wordt.

De Banda-eilanden zijn een testcase voor het beleid van de Verenigde Oostindische Compagnie. De bevolking wil vasthouden aan vrije verkoop van haar nootmuskaat en foelie, omdat zij daardoor gegadigden van diverse nationaliteiten tegen elkaar uit kan spelen en zij dan niet gebonden is aan de (lage) prijzen die de Compagnie betaalt. Als drie voc-afgezanten er de bouw van een fort komen afdwingen worden zij door Bandanezen vermoord, waarna een van hun kampongs is uitgemoord. Als de bevolking van de eilanden zich blijft verzetten tegen een monopolie voor de voc geeft Coen ten slotte bevel haar met behulp van Japanse huurlingen uit te roeien. Meer dan 14 000 Bandanezen komen om, de anderen worden gedeporteerd en Coen laat de eilanden voortaan exploiteren door in Holland gerekruteerde ‘perkeniers’, die van de compagnie een stuk grond (perk) pachten. Het is de eerste Nederlandse volksplanting van betekenis in de tropen.

De bewindvoerders van de voc denken het hunne van de gevolgen die zo’n krachtdadig optreden kan hebben. ‘’t Sal wel ontsagh, maar geen gunst baren,’ menen zij. ‘Die ’r veel doet vreesen, moet veel vreesen.’ Maar Coen is er de man niet naar om bakzeil te halen. Niet voor niets luidt zijn lijfspreuk: ‘Dispereert niet, ontziet uw vijanden niet, want God is met ons.’ De eerste twee woorden staan nog altijd op de sokkel van zijn standbeeld op het Roode Steen in Hoorn, waar in zijn tijd de terechtstellingen van veroordeelden plaatsvonden. In het hoogtij van het Nederlandse wereldrijk was Coen een icoon van het imperialisme, in het postkoloniale tijdperk zouden we met hem in onze maag zitten.

Wars van veroveringen en volksplantingen

Het optreden van Coen vormt in werkelijkheid een uitzondering in de praktijk van Nederland overzee, die wars is van veroveringen en volksplantingen. De overzeese expansie blijft tot de Franse Revolutie een zaak van handelsondernemingen. Ook de WIC opereert in politieke zin terughoudend. Weliswaar verwerft ze aan de westkust van Afrika genoeg invloed om stammenoorlogen te kunnen uitlokken, die haar krijgsgevangenen en daarmee slaven kunnen opleveren, alsmede een groeiende macht in het gebied. Maar oorlogen zouden de handelswegen waarover het goud uit het binnenland naar de kust wordt vervoerd onveilig maken en goud is winstgevender dan slaven. Daarom vaardigen de Heren Negentien, het bestuur van de wic, een verbod uit aan het compagniepersoneel op de Goudkust om wapens aan Afrikanen te verkopen. Het handelsbelang staat ook hier steeds voorop.

Het zijn hoofdzakelijk Zeeuwen die de Nederlandse expansie in de West voor hun rekening nemen. Aanvankelijk streven zij ook daar naar overeenkomsten met inheemse machthebbers, ‘Princen en Naturellen’, de opperhoofden van de Indianen. De helft van hen is uitgeroeid in de strijd tussen Engelsen, Spanjaarden, Portugezen, Fransen en Nederlanders om het bezit van deze gebieden en de andere helft vlucht het onherbergzame binnenland in om te ontkomen aan het lot als ‘rode slaven’ voor de blanke te moeten werken. De Antilliaanse eilanden en de gebieden aan de ‘wilde kust van Guyana’ zijn dan ook nagenoeg lege landen. Om ze te kunnen exploiteren kan de wic dus niet het systeem van de voc volgen, die voor de exploitatie van de Indische archipel gebruikmaakt van een traditie van bevolkingslandbouw onder feodaal gezag. In de West moet daartoe eerst een complete bevolking worden ingevoerd: blanke planters uit Europa, zwarte slaven uit Afrika.

Nadat de eerste WIC spoedig ten onder is gegaan aan wanbeleid en wansucces, wordt een tweede wic opgericht die de bezittingen aan de wilde kust en op de eilanden gaat beheren. De compagnie, naar haar aard niet gespitst op politieke macht, geeft er daarbij de voorkeur aan in de minderheid te blijven tegenover haar twee deelgenoten: de stad Amsterdam en het geslacht Van Aerssen van Sommelsdijck, de familie van een gouverneur van Suriname.

Het eiland Tobago wordt in de duizelingwekkende opeenvolging van Europese nationaliteiten die het in bezit hebben genomen, ook veroverd door Zeeuwen. Aan Great Courland Bay staat hier een monumentje dat gewijd is aan de heerschappij van de hertogen van Koerland, in Litouwen, die in 1654 de eerste veroveraars waren. Volgens het opschrift heeft een ‘internationale gemeenschap van handelaren’ zich op het eiland gevestigd: Duitsers, Letten, Britten, Fransen, Scandinaviërs, joden, Carib en Gambianen, maar de Surinaams-indiaanse schrijver Albert Helman (alias Lou Lichtveld) die op het eiland woonde, beschouwde dat als ‘koloniale propaganda’: die Carib waren volgens hem de laatste overlevende Indianen en die Gambianen waren negerslaven uit Afrika. Tobago noemde hij een ‘fokstation’ voor slaven van wie de sterksten niet doorverkocht werden. Het eiland veranderde liefst 33 keer van eigenaar. Tegen het verlangen van de Zeeuwen in, die het eiland Nieuw Walcheren dopen, weigert de WIC het definitief in bezit te nemen: er is volgens de bewindvoerders geen commercieel doel mee gediend.

Al een jaar nadat in 1634 Curaçao in bezit is genomen, overweegt de compagnie het als zijnde van geen nut weer van de hand te doen, maar omdat het zo gunstig ligt ten opzichte van de Spaanse gebieden op het vasteland van Zuid-Amerika, begint men er met enige tegenzin toch fortificaties te bouwen. Op Aruba en Bonaire wordt in het geheel geen vorm van bestuur gevestigd en alleen bij gebrek aan belangstelling van anderen blijven ze in Hollandse handen.

Weliswaar staat voor de compagnieën commercie voorop, ze zijn van meet af aan nauw verweven met de politiek. De investeerders die de winsten opstrijken, zijn overwegend particulieren, maar stadsbesturen hebben een grote invloed op de gang van zaken. De Staten-Generaal houden toezicht op de naleving van contracten en verdragen. Zij fourneren ook de gewapende macht die deze moet handhaven. Elke commandant van een terugkerende compagnievloot moet bij de landsregering in Den Haag verslag uitbrengen. De compagnieën zijn met een moderne term privaatpublieke ondernemingen. ‘Onthouding’ is weliswaar hun parool wat betreft het verwerven en uitoefenen van politieke macht, maar geleidelijke uitbreiding van macht is de praktijk. De bewindvoerders willen de vestiging van een bestuursapparaat bekostigen als het niet anders kan (lees: als het ter wille van de handelsbelangen strikt nodig is) en maar al te vaak lijkt het niet anders te kunnen.

Telkens nopen omstandigheden tot het proclameren van de Nederlandse soevereiniteit, met name om vreemde kapers op de kust te weren en verovering van handelsposten door andere mogendheden af te wenden. Dikwijls ook roepen inheemse heersers de interventie van de compagnie in om te hunnen gunste te bemiddelen bij conflicten met andere machthebbers. Ook zoekt men regelmatig haar bescherming tegen bedreigingen van buitenaf. Zo vragen de inheemse hoofden van Roti, een van de Kleine Soenda-eilanden, in 1735 aan de voc om schoolmeesters op het eiland te vestigen, die hen het christendom kunnen bijbrengen als probaat middel tegen slavenjagers uit de omringende eilanden – want de compagnie staat niet toe dat christenen worden verkocht als slaaf. Een dergelijke machtspositie heeft volgens historici de neiging permanent te worden.

Onwillekeurig en vaak onwillig worden de compagnieën aldus steeds verder de overzeese machtuitoefening ingetrokken. Al is het uitgangspunt dat men zich zo veel mogelijk van machtsvorming moet onthouden, het aantal gebieden en ingezetenen onder rechtstreeks gezag van de compagnieën neemt steeds toe. De historicus Cees Fasseur heeft deze paradox kenmerkend genoemd voor het koloniale beleid in de negentiende eeuw, maar hij is al eerder werkzaam. Tegen wil en dank worden de compagnieën ‘van koopman tot soeverein’.

Tegen het eind van de zeventiende eeuw oefent de voc rechtstreeks gezag uit over haar ‘gouvernementen’ Ambon, Banda, Ceylon, Malakka en over grote delen van de Coromandelkust in Voor-Indië, een eeuw later ook over de Kaapkolonie, Makassar en een reeks gebieden aan de noordoostkust van Java. Omstreeks 1780 regeert de voc in directe zin al over meer dan zeshonderdduizend Aziatische onderdanen, ruim een derde van het inwonertal van de Republiek en meer dan dat van menig Duits vorstendom.

Onder beheer van de koning

Na de napoleontische tijd worden alle overzeese gebieden formeel tot grondgebied van het Koninkrijk der Nederlanden uitgeroepen en onder het exclusieve beheer gesteld van de koning (de volksvertegenwoordiging mag zich er pas na de vreedzame omwenteling van 1848 mee bemoeien). Dit wil echter nog niet zeggen dat Willem I er nu overal het Nederlands bestuur laat uitoefenen. Evenals voorheen de compagnieën stelt hij geen belang in het vestigen van gezag overzee, maar wel in de mogelijke winstgevendheid van de koloniën. Omdat op Suriname en Curaçao jaarlijks verliezen worden geleden, vaardigt hij in 1827 zijn favoriete generaal Johannes van den Bosch daarheen af om de vooruitzichten van deze gewesten in kaart te brengen; hij wil dat de West ‘ophoudt in eenigerlei opzigt een bezwaar voor het moederland te zijn’.

Van den Bosch heeft als jong officier op Java gediend. ‘Na vele dorpen verbrand en menig Javaan over den kling gejaagd te hebben, werd ook daar de rust schijnbaar hersteld,’ schrijft hij. Terug in Nederland verdient hij zijn sporen door in Drenthe onder auspiciën van de Maatschappij van Weldadigheid een reeks ‘koloniën’ te stichten, gemeenschappen waarin grote aantallen zwervers en paupers ondergebracht, gevoed en tot ontginningsarbeid verplicht worden. Het is een beschavingsoffensief dat gebaseerd is op dwang en disciplinering: de koloniën zijn een ‘oefenschool’ waarin armen van ‘goeden wil’ uit hun ‘dierlijke staat’ werden opgeheven tot ‘zuivere zedelijkheid’. De koning is er zeer van onder de indruk.

In de West toont Van den Bosch zich voor een Nederlander ongewoon geestdriftig over alles wat hij ziet: ‘De landbouw van Suriname is voor alle vreemde natiën een voorwerp van bewondering, die het genie onzer natie eer aandoet.’ In zijn enthousiasme stelt hij deze kolonie zelfs ten voorbeeld aan de rest van het Koninkrijk. Wel is de slavernij hem een gruwel. Het Koninkrijk telt dan omstreeks tachtigduizend slaven, waarvan dertigduizend in Indië: vooral op Banda, de ‘perkslaven’. Op Java, waar voornamelijk huisslaven werken, is de slavernij al op haar retour. In de West leven vijftigduizend uit Afrika stammende slaven op plantages, die volkomen van deze ‘slavenmacht’ afhankelijk zijn. Van den Bosch wil de slaven echter pas bevrijden als elders is gebleken ‘dat met vrije negers de grond op eene voldoende wijze kan worden bewerkt’. ‘Wat zal dan zulk eene emancipatie anders te weeg brengen dan het verlies der kolonie, die geen de minste waarde bezit dan die de landbouw oplevert.’ En aan prijsgeven van de kolonie valt niet te denken, aangezien ‘Suriname thans, jaarlijks voor zeven millioen guldens producten oplevert, waarvan slechts twee millioenen in de colonie verteerd worden’, zodat het moederland daarvan een voordeel geniet ‘grooter dan dat hetwelk thans de gezamenlijke Oost Indiën opleveren’.

Van den Bosch adviseert onder meer tot het samenvoegen van de koloniën Suriname en Curaçao onder één bestuur. Dit krijgt als ‘Nederlandse Westindische bezittingen’ in 1828 zijn beslag. Deze blijken echter te verschillend van aard en te ver van elkaar gelegen om vanuit één centrum bestuurd te worden en de samenvoeging wordt al na drie jaar ongedaan gemaakt. Maar Willem I is ingenomen met Van den Bosch’ raadgevingen en al een jaar later vraagt hij hem advies uit te brengen over een meer effectieve exploitatie van Java.

Nederlands-Indië is in de napoleontische oorlogen in bezit genomen door de Engelsen, die er een liberalisatie van de economie hebben doorgevoerd. Vrijwillige arbeid is in de plaats gekomen van de gedwongen levering van gewassen die ten tijde van de voc gangbaar was. Daarmee zal men echter naar Van den Bosch in een brochure schrijft weinig resultaat boeken, want ‘bij alle Volkeren, die nog slechts eenen geringen trap van beschaving bereiken, overweegt de afkeer van den arbeid den wensch naar genot’. Het dwangsysteem van de compagnie waarbij ‘om het decorum te bewaren’ gebruik werd gemaakt van inheemse vorsten en regenten getuigde van meer wijsheid. Inderdaad verbouwt de Javaan, aan zichzelf overgelaten, vooral rijst voor eigen consumptie. Hij ontbeert het kapitaal dat hem in staat kan stellen op de markt te concurreren met de teelt van koffie en nu ook indigo (een natuurlijke kleurstof), zodat het kapitalistisch concept hier niet werkt. De opbrengsten uit Indië voor Nederland zijn sterk verminderd en het kost Van den Bosch weinig moeite de koning ervan te overtuigen dat een systeem van dwang nodig is: het roemruchte ‘cultuurstelsel’, zoals het nooit formeel genoemd is maar wel in de volksmond en de debatten die erover zijn gevoerd.

In 1830 benoemt de koning Van den Bosch tot gouverneur-generaal van Nederlands-Indië en vanaf dat jaar wordt Java beheerd als een geleide economie of, met enige overdrijving gezegd, als één grote staatsplantage naar Surinaams voorbeeld. Ieder dorp moet een vijfde van zijn grond afstaan voor de teelt van door het gouvernement aan te wijzen gewassen, aan deze ‘cultures’ dienen alle dorpsbewoners een vijfde van hun arbeidstijd te besteden, terwijl lokale machthebbers hun bovendien allerlei herendiensten opleggen.

Deze inheemse edellieden hebben door het op individuele productie gerichte economisch systeem veel aan gezag ingeboet. In ruil daarvoor zijn zij weliswaar in groten getale aangesteld als bestuursambtenaar, maar Van den Bosch beseft dat dit een wassen neus is omdat de koloniale mogendheid nu eenmaal ‘in de ogen der Javanen geen legitimiteit’ heeft, zodat de vorstelijke ambtenaar onder de bevolking geen gezag geniet terwijl hij tegelijk ook ‘van het Nederlandsche gezag vervreemd’ raakt. In de uitvoering van het cultuurstelsel krijgen de inlandse hoofden daarom nu opnieuw een centrale rol. Zo wordt de kolonie economisch gedisciplineerd. Dit wil echter niet zeggen dat ze ook geheel ‘onder bestuur gebracht’ wordt. Van den Bosch waarschuwt daar ook tegen: ‘Vooral dient te worden vermeden eenen te ver getrokken bemoeienis met de inwendige aangelegenheden der volkeren. Om overal te regeeren zijn wij te zwak, en ieder is graag meester in zijn eigen land.’

Toch breidt het Nederlandse gezag zich voortdurend uit. Waar Nederlandse troepen opstanden bedwingen, acht men het vaak nodig gewapenderhand aanwezig te blijven. ‘Tuchtigingsexpedities’ tegen oproerige hoofden in de Molukken, sultans en radja’s in Zuid-Sumatra of Zuid-Celebes, Chinese kongsi’s op Borneo of fanatieke moslims in de Padangse Bovenlanden beginnen doorgaans met smadelijke nederlagen voor de koloniale mogendheid, maar als later het oproer alsnog is neergeslagen pleegt de overwinning bezegeld te worden met vestiging van een bestuurspost. Ook breiden vooral in de buitengewesten (de gebieden buiten het hoofdeiland Java) overijverige lagere bestuursambtenaren het Nederlands gezag regelmatig op eigen initiatief uit, volgens gouverneur-generaal Otto van Rees ‘hoofdzakelijk om [zelf] een groot man te worden’.

De historicus Jeroen Overweel heeft geprobeerd aan te tonen dat de ‘paradox van Fasseur’ – dat Nederland zijn gezag gestaag uitbreidt hoewel het beleid in dat opzicht onthouding voorschrijft – niet klopt. Volgens Overweel is het beleid meteen na de napoleontische tijd juist wel bewust gericht op gebiedsuitbreiding. Dit zou bijvoorbeeld blijken uit de vestiging in 1828 van een bestuurspost op Nieuw-Guinea, waarmee Nederland zijn macht buiten het traditioneel door de voc beheerste gebied uitbreidt. In werkelijkheid is het doel daarvan te voorkomen dat Engelsen zich op Nieuw-Guinea vestigen en van daaruit het Nederlandse monopolie op de specerijenhandel met de Molukken zullen bedreigen. Ook hier is dus wel degelijk een handelsbelang in het geding. Zodra de Engelse ‘dreiging’ geweken is, wordt Merkusoord, genoemd naar gouverneur Hendrik Merkus de Cock van de Molukken die voor de bestuurspost geijverd heeft, dan ook al in 1835 weer opgeheven.

Ook is Willem I van plan geweest een met gevangenen bevolkte kolonie te stichten op de kust van West-Australië, waar de voc al helemaal nooit iets te zoeken heeft gehad. Het zou dus zuiver koninklijk imperialisme zijn om daar Nederlanders te vestigen. Maar het blijft in dit geval bij een hersenspinsel: Van den Bosch, die immers ervaring heeft met koloniën voor criminelen, wordt erover geraadpleegd en adviseert negatief, waarna het plan van de baan is. De ‘paradox van Fasseur’ blijft dus van kracht.

Doordat de kolonie via inheemse hoofden indirect bestuurd wordt, kan voor de exploitatie van het eiland Java, ruim drie keer zo groot als Nederland, halverwege de negentiende eeuw nog volstaan worden met tweehonderd bestuursambtenaren. Van Rees keert zich krachtig tegen verdere gezagsuitbreiding omdat ‘de zoogenaamde leer der natuurlijke grenzen noch regtvaardig noch met beperkte middelen toe te passen’ is. Met andere woorden: hoe moeten wij bepalen wat Nederlands grondgebied is en gaat het onze krachten niet te boven om dat allemaal te besturen en te verdedigen? ‘Waarom Borneo, dat zoveel millioenen verslindt, niet aan eene kleine mogendheid overgedaan?’ vraagt hij zich in 1869 hardop af. En ook minister van Koloniën James Loudon verklaart al in 1861 met stelligheid: ‘Elke uitbreiding van ons gezag in den archipel beschouw ik als een schrede nader tot onzen val.’

De ‘grond der vaad’ren’

Het moment waarop een politiek van onthouding omslaat in imperialisme, in een streven naar de vestiging van een Nederlands wereldrijk, is vrij nauwkeurig aan te wijzen. ‘Ik sta geen grond der vaad’ren af, wier kloekheid ons dat erfdeel gaf!’ roept in 1871 een Tweede Kamerlid uit tijdens de behandeling van de Londense traktaten, waarbij Nederland onder meer zijn bezittingen op de Goudkust van Afrika met Engeland ruilt voor aanspraken op Atjeh. Dit idee van overzeese bezittingen als een nationaal erfgoed, dat behouden en verdedigd moet worden, is nieuw.

Als een Nederlander zich ergens ter wereld in een erfdeel der vaderen kan voelen staan, is het wel in Malakka. In de zeventiende eeuw hebben troepen van de voc het veroverd op de Portugezen en het wapen van de compagnie (de letter v verweven met de o en de c) siert nog de poort van het voormalige fort. De stad leek het Hollandse handelscentrum voor Azië te worden, maar werd overvleugeld door Batavia. Het Stadthuys, opgetrokken uit terracotta bakstenen die op voc-schepen uit Zeeland zijn aangevoerd, is vandaag de dag nog intact. Op een verroest bordje is de naam Jonkerstraat nog leesbaar, het woord ‘duit’ keert terug in vele opschriften en op de begraafplaats liggen Hollanders begraven die ‘oppercoopman’, ‘winckelier’, ‘comptoir’ en ‘fiscaal’, soms ‘sabandaer’ (havenmeester), ‘predicant’ of ‘vrijborger’ waren. Hun kinderen stierven vaak jong: ‘Hier onder desen steen van ligt [onleesbaar] Gecloven/ leght Theodoras van Kerckhoven/ In sijn leven was hij Veders en Moeders Vreugt/ Sijn Broeder leefde hij tot een geneugt/ Een Iaer min drie dagen was dese spruit/ Doen God de Ziel Deed gaan het lichaem Uit/ En Ofter Nae Syn Uitvaert Yemand Vroeg/ November Vijf men hem ter Aerden Droeg/ Int Iaer Sestienhondert en zesmaal thien/ Binnen de Stat Malacca sag ment geschien.’

In Nederland laat honderdvijfendertig jaar later niemand een traan als Malakka in andere handen overgaat. In augustus 1795 is een Engelse oorlogsvloot van vijftien schepen en 3500 opvarenden op de rede verschenen en na langdurige besprekingen heeft gezaghebber Abraham Couperus de stad overgegeven. Het komt hem op beschuldigingen van hoogverraad te staan, wat het echter niet is: prins Willem van Oranje heeft namelijk een halfjaar eerder bevolen alle Nederlandse koloniale bezittingen over te dragen aan onze Engelse bondgenoten. Maar deze vrezen dat Nederland, wanneer het weer in bezit van Malakka komt, opnieuw een geduchte concurrent zal worden. Om dat te voorkomen laat Stamford Raffles, de roemruchte stichter van Singapore, het fort slopen. In 1818 krijgt Nederland de stad terug maar al zes jaar later ruilt het deze met de Britten tegen de havenstad Benkoelen op de noordpunt van Sumatra. Geen protest wordt in het moederland vernomen: het lijkt iedereen blijkbaar wel een goede deal, waardoor Sumatra grotendeels in Nederlandse handen komt.

Nederland is al veel eerder Brazilië en Ceylon kwijtgeraakt, heeft Nieuw-Amsterdam, het huidige New York, tegen Suriname geruild en in 1815 bij vredesverdragen na de napoleontische tijd Berbice, Demerara en Essequibo aan de noordkust van Zuid-Amerika (het huidige Guyana) afgestaan zonder dat daaraan betuigingen van nationaal rouwbeklag zijn gewijd. En nog maar zes jaar voor de dramatische uitroep in de Tweede Kamer is het eiland Aves aan Venezuela overgedragen zonder dat er een haan naar kraait.

Nu is Aves niet meer dan een koraalbank in de Caribische Zee van nog geen vierhonderd meter lang, waar slechts vogels en schildpadden wonen, gelegen ten zuidwesten van het Nederlandse eiland Saba. Achtereenvolgens Engeland, Spanje, Portugal en Nederland hebben er aanspraken op doen gelden. En al ligt het op wel 340 mijlen ten noorden van Venezuela, ook dit land claimt het, mede vanwege de rijkdom aan guano (vogelmest), die bij uitstek geschikt is voor bemesting van akkers. De claim past in de imperialistische oogmerken van Venezuela wat betreft het Caribisch gebied, waar het ook aanspraak maakt op de Benedenwindse Eilanden in Nederlands bezit.

Joodse Curaçaose handelaren drijven in die tijd legaal of illegaal veel handel met Venezuela, en sommigen van hen wonen op Coro, het Venezolaanse schiereiland dat men bij helder weer vanuit Willemstad kan zien liggen. Bij de plaatselijke bevolking heerst, naar de kroniekschrijver C.Ch. Goslinga meldt, een ‘actieve antipathie tegen de Curaçaose joden’ en halverwege de negentiende eeuw komt het tot ‘allerlei opstootjes’. De Venezolaanse autoriteiten vragen van de handelaren een bijdrage in de kosten van het garnizoen dat hun veiligheid moet waarborgen en als deze weigeren te betalen ontstaan in 1855 ‘troebelen’ waarbij ‘het grauw’ onder meer de zaak van de bekende firma S.L. Maduro jr plundert en een aantal joden mishandelt. Velen slaan op de vlucht naar hun eiland van herkomst.

Den Haag laat het niet over zijn kant gaan. Nederlandse oorlogsschepen zetten koers naar Coro, maar Venezuela weigert de joden een ongestoord bestaan te garanderen en wil hen niet schadeloos stellen voor de geleden schade. In 1857 wordt Otto van Rees, voormalig resident (hoofd van het gewestelijk bestuur) van Batavia, naar Caracas gezonden om een ‘minnelijke schikking’ te treffen. Deze is een mannetjesputter die later als gouverneur-generaal van Nederlands-Indië de bijnaam Koning Otto zal verwerven. ‘Wij kennen geen verschil tussen christen en jood,’ verklaart hij. ‘Een Nederlands onderdaan is een Nederlands onderdaan.’ En ook dat is nieuw: het idee van burgerschap over grenzen heen.

Van Rees weet te bereiken dat de Curaçaose joden met een schadeloosstelling van tweehonderdduizend gulden terug kunnen keren naar hun eiland en Venezuela krijgt volgens de historicus Goslinga als pleister op de wonde het eiland Aves. Diens collega Hartog meldt echter dat overeengekomen is het geschil over Aves te onderwerpen aan een ‘scheidsrechterlijke uitspraak’ van Spanje waarna de Spaanse koningin Isabella II het eilandje in 1865 aan Venezuela zou hebben toegewezen. Hoe het ook zij, Nederland is het kwijt.

Pas bijna een eeuw later, in 1950, zal de bemanning van twee patrouilleboten het eilandje daadwerkelijk voor Venezuela in bezit nemen, lang nadat de voorraden guano door Amerikaanse exploitanten zijn uitgeput. In 1980 breekt Aves, waar dan een naar Simon Bolívar, de grondvester van de Venezolaanse natie, vernoemde marinebasis gevestigd is, bij een orkaan in tweeën en dreigt verzwolgen te worden; een nieuwe basis moet in 2004 op stelten gebouwd worden. Venezuela hecht echter aan het eiland omdat het territoriale wateren pleegt te claimen tot tweehonderd zeemijlen buiten zijn kust, zodat het in een straal rond Aves een groot deel van het Caribische gebied, waaronder de Nederlandse Bovenwindse Eilanden, tot zijn grondgebied zou kunnen rekenen.

Imperialistische opmars

Het vaderlijk erfdeel dat in 1871 in het geding is, bestaat vooral uit de forten aan de kust van West-Afrika vanwaar eeuwenlang slaven zijn verscheept naar het Amerikaanse continent. Nederland krijgt er erkenning van zijn soevereiniteit over het noordelijk deel van Sumatra voor terug, waar het sedert 1824 al de havenstad Benkoelen bezit. Spoedig worden expedities uitgerust om het gewest Atjeh in het noorden van het eiland aan het Nederlandse gezag te onderwerpen.

Nederland is dan nog slechts marginaal aanwezig in de Indische archipel: in niet meer dan een kwart van het gebied heeft het zijn gezag feitelijk gevestigd, en tot voor kort heeft het er niet naar uitgezien dat het daar verandering in wil brengen. Wat verklaart de ommekeer in die politiek van onthouding naar de ambitie om een Nederlands koloniaal rijk te vestigen en de grenzen ervan af te palen en te verdedigen? Rond de barre kusten van Nieuw-Guinea worden wapenschilden geplaatst om de grens van de kolonie te markeren en de Papoea’s kijken vreemd op van die Nederlandse leeuw, want zo’n dier kennen ze niet.

De directe aanleiding voor deze omslag in imperialistische richting vormen geruchten dat de sultan van Atjeh in Singapore contacten heeft gelegd met Italiaanse en Amerikaanse consulaten. Het is in die tijd niet ongewoon dat plaatselijke machthebbers bescherming zoeken bij andere naties, maar Nederland toont zich er ditmaal bijzonder gevoelig voor, juist omdat het zijn gezag nog lang niet overal in Nederlands-Indië heeft gevestigd en voortdurend moet vrezen voor concurrentie. Kort daarvoor is een traumatische ervaring opgedaan met de Engelse avonturier James Brooke die zich op Borneo een eigen koninkrijkje heeft verworven dankzij zijn goede verstandhouding met een inheemse vorst. Den Haag heeft geen deugdelijk juridisch bewijs kunnen opbrengen op grond waarvan dit tot een onwettige inbreuk op het Nederlandse grondgebied verklaard had kunnen worden, want Nederland oefent in dat deel van het eiland geen feitelijk gezag uit. Het is daarom nu zaak Atjeh met vaste hand onder Nederlands gezag te stellen.

Synoniem met deze onderneming is de naam Van Heutsz. Als na het debacle van de eerste veldtocht tegen Atjeh in 1873 in hetzelfde jaar een tweede expeditie naar het oproerige gewest wordt uitgerust, meldt de tweeëntwintigjarige officier Joannes Benedictus van Heutsz zich daarvoor te Breda prompt aan. Hij stamt uit een geslacht van militairen; de grootvader naar wie hij vernoemd is heeft als militair van de Verenigde Oostindische Compagnie aan Kaap de Goede Hoop en in Indië gediend, en is ook in de Nederlandse kolonie Berbice gelegerd geweest. Die tweede veldtocht wordt evenmin als de eerste met succes bekroond.

Negentien jaar later, in 1892, publiceert Van Heutsz met de brochure De onderwerping van Atjeh het eerste ronduit imperialistische geschrift van Nederlandse signatuur. Zijn motto is een klaroenstoot: ‘De Atjeh-oorlog knaagt aan ons koloniaal bezit, hij moet eindigen. Laten wij eindelijk aan de beschaafde wereld toonen, dat wij daartoe in staat zijn.’

Er is wel geschreven dat het ook bij de campagnes tegen het oproerige Atjeh net als in de tijd van de voc alleen om economische belangen gaat. Het gewest is inderdaad rijk aan olie, maar omstreeks 1870 speelt dat nog geen rol. Pas tien jaar later zal een tabaksplanter de eerste concessie voor oliewinning in het grensgebied tussen Atjeh en Deli verwerven. Ook schaden de invallen van Atjeeërs in dat laatste gewest het ‘wonder’ van de enorm profijtelijke tabaksteelt, waarover dividenden tot 1300 procent worden uitgekeerd, maar daar zou men als vanouds tegen hebben kunnen optreden met kortstondige strafexpedities, waarna de militairen zich weer terugtrekken.

In de Atjeh-oorlogen echter gaat het, zoals uit Van Heutsz’ woorden blijkt, om de verovering van grondgebied en de definitieve vestiging van Nederlands gezag: een politieke, imperialistische onderneming. Het belang ervan overschaduwt en schaadt zelfs andere belangen. De Atjeh-oorlogen kosten in de eerste twintig jaar aan Nederlandse zijde niet alleen tienduizend militairen en tienduizend Javaanse dwangarbeiders het leven, evenals 35 000 Atjeeers, maar ook bedragen de kosten niet minder dan vijfhonderd miljoen gulden (omgerekend bijna € 6 miljard nu). Het ‘batig slot’ van de exploitatie van Indië waar het rijk in Europa zo sterk van heeft geprofiteerd verdampt door de oorlogen in Atjeh en de kosten van deze strijd maken uitbreiding van het bestuur elders in de archipel praktisch onmogelijk.

‘Verkoop de koloniën!’

Het is kenmerkend voor het gebrek aan interesse voor de West dat verwijzingen naar een ‘vaderlijk erfdeel’ hier geen opgeld doen. Als enige leden bij de begrotingsbehandeling in de Tweede Kamer in 1869 het idee aan de orde stellen de Antilliaanse eilanden maar liever te verkopen, wordt dit door minister Engelbertus de Waal van Koloniën ‘gretig aangegrepen,’ mits ‘de wensch daartoe van de koloniën zelve zou uitgaan’. Maar daar verzet men zich juist heftig tegen iedere suggestie dat Nederland de kolonie zal afstoten. ‘Zolang een Oranje Koning der Nederlanden zal zijn,’ bezweert een vertegenwoordiger van de Curaçaose bevolking, ‘zal de Nederlandse wapenspreuk “Je maintiendrai” luiden en niet “Ik zal loslaten”.’

Zeven jaar later is de suggestie Curaçao van de hand te doen opnieuw actueel. Bij de algemene beschouwingen bepleit de katholieke afgevaardigde Herman Agatho des Amorie van der Hoeven, een man met veel ervaring in de Oost, in de Tweede Kamer het eiland aan Venezuela te schenken. Het gaat hem daarbij niet in de eerste plaats om de kosten van de kolonie, maar om het vermijden van spanningen met dit laatste land. Tegen de zin van de Nederlandse gouverneur heeft Den Haag namelijk doorgedreven dat de revolutionair Antonio Guzmán Blanco van Curaçao verwijderd is. Als deze daarop president van Venezuela wordt, begint hij een campagne tegen het eiland, dat hij beschouwt als bron van politieke crises in zijn land; hij wil het daarom van Nederland kopen en er zelfs zijn hoofdstad vestigen. Van der Hoeven vindt dat Den Haag daarop moet ingaan: een goede manier om een kolonie te lozen die toch verlies geeft.

In een brochure met de titel Is Curaçao te koop? reageert daarop de praktizijn (niet-academisch gevormd advocaat) en journalist Abraham Mendes Chumaceiro, een telg uit een geslacht van Sefardische Joden, die zich als handelaren op het eiland gevestigd hebben. Als naar aanleiding van Guzmán Blanco’s optreden de discussie over het verkopen van Curaçao losbarst, verblijft hij om medische redenen in Nederland. ‘Curaçao geeft ons niets anders dan onaangenaamheden en verwikkelingen met de omliggende Republieken en is tevens een lastpost op onze Begrooting,’ vat hij de Nederlandse beweegredenen samen om van het eiland verlost te willen raken. Verontwaardigd keert Chumaceiro zich daartegen.

Terwijl Nederland in het begin van de twintigste eeuw ten aanzien van Indië door een imperialistische koorts bevangen lijkt, gaat de agitatie voor verkoop van de eilanden in het Caribisch gebied door. De Amsterdamse advocaat Van Perlstein voert een campagne voor belastingverlaging die gefinancierd moet worden uit verkoop van de West; voor de Antillen rekent hij op een opbrengst van drie, voor Suriname van twee miljard gulden. (De Deense Antilliaanse eilanden zullen in 1916 bij verkoop aan de Verenigde Staten slechts 25 miljoen dollar opbrengen.) Het nationaal belang lijkt in de West geen vestiging van krachtig gezag, maar juist het afstoten van koloniën te dicteren. ‘Als wij menschen schulden maken,/ En wij willen eerlijk zijn,/ Dan verkoopen w’een en ander,/ Aan een koopman of tagrijn [handelaar in oud ijzerwerk],’ schrijft de volksdichter Joris Kwistenbibel, ‘Excellentie laat u raden! / Toe, verkoop gauw heel de West!/ Excellentie, u houdt over,/ En wij deelen dan de rest.’

Bij de Oost is de betrokkenheid groter. Wanneer bewoners van het eiland Lombok in 1894 een beroep doen op Nederlandse bescherming tegen hun hardvochtige vorst, die afkomstig is van het naburige Bali, aarzelt Den Haag aanvankelijk om daarop in te gaan: men heeft met Atjeh waarachtig al genoeg aan zijn hoofd. Als er bij nader inzien toch wordt ingegrepen loopt dit uit op een smadelijke nederlaag van het Nederlandse koloniale leger tegen de Balinezen, die in het moederland een golf van wraakgevoelens en belustheid op revanche ontketent. En wanneer het eiland alsnog veroverd wordt – waarbij compagniescommandant Hendrik Colijn, dertig jaar later minister-president, met zijn rug naar de slachting doodgemoedereerd een sigaar opsteekt – neemt een ongekende nationalistische geestdrift bezit van Nederland. Overal in het land worden straten naar plaatsen in de Indische archipel vernoemd, in Utrecht en Arnhem nieuwe stadswijken naar het heroverde Lombok. Het Nederlandse imperialisme is een volkszaak geworden.

GENERAAL VAN HEUTSZ INSPECTEERT DE TROEPEN IN ATJEH

In Atjeh gaat het inmiddels steeds slechter. Het Nederlandse leger kan zich nauwelijks handhaven in zijn kleine enclave, de ‘geconcentreerde linie’, terwijl de verwoestingen die het aanricht tot ‘grondige ontvolking’ van Atjeh leiden. Daarop stelt regeringsadviseur Christiaan Snouck Hurgronje, die Van Heutsz al als jongeman in Breda heeft leren kennen, een plan op voor volledige verovering en bezetting van Atjeh. Snouck, een eminent kenner van de islam, benadrukt de rol die dit geloof speelt in het verzet: islamieten zullen alleen voor het Nederlands gezag zwichten als zij zich voor een ‘onwrikbare overmacht’ gesteld weten. Daarbij zijn volgens hem de militaire capaciteiten van Van Heutsz onontbeerlijk. Het gouvernement, wanhopig door de uitzichtloze toestand in Atjeh, stelt deze in maart 1898 aan als gouverneur van het gebied, met Snouck als zijn rechterhand.

Bij het verankeren van het Nederlandse gezag over het gebied introduceert Van Heutsz, op advies van Snouck, de ‘Korte Verklaring’, waarbij inlandse hoofden met hun handtekening bevestigen ‘dat hun landschap volledig tot het grondgebied van Nederlands-Indië behoort en zij met de bevolking volkomen onderworpen zijn aan ons gezag en in alles onze bevelen en voorschriften als wettig zullen erkennen’. Het is een radicale breuk met het verleden, waarin de Verenigde Oostindische Compagnie in een ‘Lange Verklaring’ met de inheemse heersers formeel niet meer dan gelijkwaardige bondgenootschappen met wederzijdse verplichtingen sloot en slechts een vage erkenning van Nederlands oppergezag vroeg. De Korte Verklaring daarentegen stelt de betreffende gebieden onder rechtstreeks bestuur en maakt zelfbestuur inhoudsloos. Van Heutsz’ adjudant Colijn trekt door de archipel om overal deze bestuursvorm in te voeren.

De overgang van politieke onthouding naar overheersing is in de eerste plaats toe te schrijven aan de wedloop van grote mogendheden naar overzeese bezittingen. De wereld die eeuwenlang onbegrensd heeft geleken, bereikt haar grenzen; nieuwe, nog niet door westerse naties beheerste gebieden worden steeds schaarser en het lijkt geboden om de grenzen van wat men bezit af te bakenen en te verdedigen. Sedert de Franse Revolutie is bovendien een bewustzijn van natie en burgerschap gegroeid, dat allengs ook de koloniën gaat insluiten. Nederland beseft dat het alleen groot kan zijn door zijn overzeese rijk. Het overgrote deel van de bevolking van het Koninkrijk woont in de Oost, alleen op Java al zestig procent.

HENDRIK COLIJN (R.) OP INSPECTIE IN DE BUITENGEWESTEN VAN NEDERLANDS-INDIë

Als in 1903 officieel de definitieve onderwerping van Atjeh aan het Nederlandse gezag wordt geproclameerd (een claim die prematuur zal blijken), leidt dit in het moederland tot groot enthousiasme en uitbundige jubel. De huldiging in Nederland van de ‘held’ Van Heutsz wordt een imperialistische triomftocht en de sociaaldemocratische woordvoerder voor koloniale zalen H. van Kol eert hem als ‘pacificator’ van het zo lang opstandige gewest. Er heerst dan in het land wat critici noemen een ‘Boulangistische rage’, naar de golf van nationalisme, militarisme en imperialisme die Frankrijk enige jaren eerder heeft overspoeld toen onder leiding van minister van Defensie en generaal Georges Boulanger de verovering van Indochina krachtdadig werd voltooid.

Een jaar later wordt Van Heutsz benoemd tot gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. In zijn vijfjarige ambtsperiode worden volgens zijn biograaf J.C. Witte ‘een aantal los samenhangende gebieden, die in een bepaalde verhouding stonden tot het Nederlands gezag, hecht aaneengesmeed tot een Nederlands koloniaal rijk’. ‘De eenheid werd gesmeed en pas in die tijd is er werkelijk sprake van Nederlands-Indië.’ Daarmee is in 1908, in ieder geval in de Oost en volgens Den Haag, het Nederlandse wereldrijk gevestigd waarvan de koningin al 34 jaar later het einde zal aankondigen.

Geen tropisch ‘Nieuw Nederland’

Dekolonisatie is letterlijk het tegenovergestelde van kolonisatie: de vestiging van groepen landgenoten buiten de landsgrenzen. Maar dat laatste is nooit een sterk punt geweest van Nederlanders. Integendeel: tot de roemruchte ruil van Manhattan voor Suriname, bij de Vrede van Breda in 1634, ziet de Republiek zich min of meer gedwongen doordat te weinig Hollandse kolonisten zich er hebben gevestigd om het gebied te kunnen beschermen tegen de Indianen. Het eiland Banda is het vroegste voorbeeld van een Nederlandse volksplanting in de tropen – zogeheten ‘perkeniers’ uit de Republiek vestigen zich er om voor de voc nootmuskaat te verbouwen – maar veel meer andere voorbeelden zijn er niet gekomen. Alleen op Curaçao en Ceylon houden kleine groepen Hollandse afstammelingen lang stand. Op het eerste eiland zijn ze er nu nog en hebben ze een aanzienlijke invloed in de samenleving. In de Sri Lankaanse hoofdstad Colombo rest slechts een Dutch Burgher Club. Men wijst de bezoeker uit Nederland de stoel waarin tot haar overlijden het laatste lid heeft gezeten dat Nederlands sprak, maar de voorzitter van de club, Pieter Kunneman, architect en tevens voorzitter van de communistische partij, is de taal niet machtig.

Een ‘Nieuw Nederland’ in de tropen is er nooit gekomen. Nergens behalve aan de Kaap ontstond een Nederlandse volksplanting die uit zichzelf groeide. Aan te weinig zin voor avontuur kan het niet gelegen hebben: Nederlanders voeren wel massaal en gretig uit naar de koloniën en in de kuststeden van Java woonden op den duur relatief aanzienlijk meer Nederlanders dan Britten in de havensteden van India. Maar ze bleven er niet voorgoed. Minder dan andere koloniale naties hebben Nederlanders zich in hun koloniën gevestigd om er te blijven, volgens sommige historici doordat de betrekkelijk gunstige levensomstandigheden in de Republiek nu eenmaal niet tot landverhuizing noopten. Alleen aan Kaap de Goede Hoop, waar de schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie op weg naar of van Indië voor anker gingen om te foerageren, vestigden zich Nederlandse boeren die er groenten teelden, vee hielden en voorgoed bleven. Boeren hechten zich aan hun grond. De meeste Hollanders werkten overzee als koopman, militair of ambtenaar, weinigen bezaten er land. De Britse volksplantingen in Rhodesië en Kenia, de Franse in Algerije en de Duitse in Namibië worden gedragen door boeren en grondbezitters. Hoe kort dit laatste, Duits Zuidwest-Afrika, ook in handen van Duitsland is geweest, er woont nu al een vierde generatie blanke Südwester, boeren en afstammelingen van boeren.

Dat Nederland zulke volksplantingen in zijn koloniën niet had, zou de dekolonisaties minder ingrijpend en pijnlijk hebben kunnen maken. Niettemin werd de onafhankelijkheid van Indonesië een traumatische ervaring voor de Nederlanders die er na de soevereiniteitsoverdracht bleven – en vooral voor de grote bevolkingsgroep van gemengde afstamming die, zoals in veel koloniën, beklemd raakte tussen het oude moederland en een nieuw vaderland.

3

‘ DE BOSNEGERS ZIJN GEKOMEN! ’

Slavernij en het Nederlandse wereldrijk

In discussies over de overzeese gebieden gaat het in de negentiende eeuw niet om de legitimiteit van de Nederlandse aanwezigheid aldaar, maar voornamelijk over de wijze van beheer; met name over het cultuurstelsel op Java en in veel mindere mate over de slavernij, al heeft met name John Gabriel Stedman daarover een krachtig getuigenis geboekstaafd.

‘Toen ik aan land stapte was het eerste dat ik zag een hoogst ellendige jonge vrouw in ketenen, alleen bedekt door een vod rond haar lendenen, die, evenals haar huid, op de meest schokkende manier gesneden en gekerfd waren door zweepslagen,’ schrijft hij over zijn aankomst in 1773 in de Surinaamse hoofdstad Paramaribo. ‘Haar misdaad was dat ze haar taak niet vervuld had, waartoe zij zichtbaar niet in staat was. Haar straf: tweehonderd zweepslagen te krijgen en voor maanden een ketting van enige meters lang mee te slepen, aan het uiteinde waarvan een gewicht van zestig pond of meer bevestigd was. Zij was een prachtige zwarte meid, en terwijl ik nadacht over haar schokkende ijzeren last, ontsnapte ik maar nauwelijks aan haar fascinatie. Ik maakte toen een schets op papier van het gekwelde wezen, die ik hier de meevoelende lezer aanbied, en die mij inspireerde tot een hoogst ongunstige opinie over de menselijkheid van de planters in deze kolonie ten opzichte van hun negerslaven.’

Stedmans relaas getuigt in veel opzichten van de erotische aantrekkingskracht die de tropen uitoefenen op Europeanen. In Noordoostpassanten, een lijvige bloemlezing uit verslagen en verhalen van Nederlanders die de koloniën in de West hebben bezocht, is daarvan echter weinig te bespeuren. In de selectie van Michiel van Kempen en Wim Rutgers, eminente kenners van wat er door Nederlanders over Suriname en de Nederlandse Antillen in literaire zin geschreven is, overheersen wrevel en weerzin, ongenoegen en ongeduld tegenover deze landen en hun bevolking.

Stedman is een Schotse huurling. Hij heeft als kapitein dienst genomen bij een regiment van achthonderd Europese vrijwilligers dat door de Staten-Generaal is uitgezonden om de strijd aan te binden met de weggelopen slaven, die voortdurend plantages beroven en brandschatten. Suriname is dan de productiefste en – voor de blanke ingezetenen – rijkste kolonie in het Caribisch gebied. In een journaal dat in vier delen gepubliceerd wordt legt hij de ervaringen vast die hij tijdens zijn ruim vierjarige diensttijd in de kolonie opdoet: de strijd tegen de marrons, het sociale leven in Paramaribo, zijn leven met Joanna, zijn liefde voor het land en zijn visie op de slavernij. Stedman levert de bestrijders daarvan veel munitie.

Twaalf jaar na zijn terugkeer uit Suriname beschrijft hij, inmiddels een gezeten burger en huisvader, zijn innige liefde voor Joanna, zijn pogingen haar vrij te kopen en zijn vaste voornemen haar als zijn christelijke echtgenote mee te nemen naar Europa, hetgeen hij uiteindelijk niet doet: hij trouwt met een kleindochter van de Nederlandse vestingbouwer Menno van Coehoorn. Uit zijn verhaal blijkt dat zijn verhouding met Joanna een ‘Surinaams huwelijk’ is geweest, een concubinaat tussen een blanke Europeaan en een zwarte inheemse, dat voor de eerste de verplichting meebrengt haar familie financieel te ondersteunen. Juist doordat dit arrangement zo gangbaar is kan in Suriname en andere koloniën in Zuid-Amerika een grote gemengde bevolking ontstaan met een mengcultuur die creolisering of mestizaje genoemd wordt en wel gezien wordt als de kern van de nationale identiteit.

De ‘grote nationale zonde’

Het koloniale stelsel van productie en handel is voor een belangrijk deel gebaseerd op slavernij. Verzet in het moederland tegen dat systeem van onvrijheid en dwangarbeid zou logischerwijs hebben kunnen leiden tot kritiek op het kolonialisme en de eerste aanzet hebben kunnen vormen voor een streven naar dekolonisatie. Maar het blijft uit. De liberale prof. P.J. Veth, specialist inzake Nederlands-Indië (dat hij overigens nimmer zal bezoeken), heeft zich al in 1853 afgevraagd hoe het kan dat de Nederlander, die zoveel prijs stelt op ‘eerbaarheid’ en het tonen van ‘mededoogen met ongelukkigen’, ‘aan de andere kant der zee’ optreedt als een ‘barbaar, die menschelijkheid en liefde schijnt te hebben uitgeschud’ en onaangedaan lijkt over de ‘grote nationale zonde’ der slavenhandel, door onze voorvaderen bedreven.

Weliswaar is de dichter Gerbrand Adriaensz Bredero al tijdens de Tachtigjarige Oorlog in zijn toneelstuk Moortje van 1617 tegen de slavernij tekeergegaan als ‘paepsche stoutigheyt’, maar daarmee richt hij zich toch vooral tegen de Spanjaarden en hun praktijk om ook blanken, nadat ze als vijand verslagen zijn, tot slaaf te maken – dat geldt dan als moreel onaanvaardbaar. Zwarte slaven van blanke eigenaren ziet men in de Republiek der Verenigde Nederlanden zelden of nooit, onder meer doordat het verboden is slaven uit de koloniën mee te nemen naar het moederland, op straffe van hun vrijlating.

De slavernij wordt veelal verdedigd met een beroep op het door Hugo de Groot ontworpen oorlogsrecht: aan de westkust van Afrika vechten Afrikanen onderling ‘rechtvaardige oorlogen’ uit en door hun krijgsgevangenen als slaven op te kopen redt men hen van een wisse dood. In feite maken krijgsgevangenen slechts een derde tot de helft van het aantal uit Afrika weggevoerde slaven uit. Volgens diverse godsdienstige redeneringen kunnen heidenen nu eenmaal geestelijk noch lichamelijk vrij zijn en is het gelovigen daarom geoorloofd hen dwangarbeid te laten verrichten. Mochten zij echter door de zending bekeerd worden tot het christendom, dan moeten ze uiteraard in vrijheid gesteld worden, maar pas zeven jaar na hun bekering. De zwarte dominee Jacobus Elisa Johannes Capitein, een voormalige slaaf, staat in de steden van de Republiek op de kansel en trekt overal volle kerken met preken in die geest. En ook Stedman bestrijdt wel de wreedheden van slavernij maar pleit niet voor afschaffing ervan.

De Franse Revolutie brengt hierin geen wezenlijke verandering. Wel veroordeelt de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen in 1789 de slavernij als ‘het hoogst mogelijk tafereel der menschelijke Ellende’ en drie jaar later keurt zij slavenhandel af als strijdig met ‘Goddelijke en menschelijke wetten’, maar ze spant zich niet in om een eind te maken aan die wantoestanden en feitelijk blijft slavernij in Nederland eeuwenlang ‘gedoogd’. De historicus Maarten Kuitenbrouwer wijst erop dat de ‘protestantse humanitaire bewogenheid’, die een grote rol speelt in het Britse abolitionisme (de beweging voor afschaffing van slavernij), in Nederland lang zwak blijft. Het sentiment dat in Engeland gedragen wordt door aanhangers van nieuwe, snel groeiende kerkgenootschappen, buiten de officiële kerk staande en een praktische toepassing van het christelijk geloof in het dagelijks leven nastrevend, komt in Nederland tot uiting in het Réveil, maar dit begint in 1823 nu juist met de klaroenstoot van Isaac da Costa in diens geschrift Bezwaren tegen den geest der eeuw waarin hij de slavernij op bijbelse gronden hartstochtelijk verdedigt.

De geschiedenis van slavenopstanden en de strijd van weggelopen slaven tegen koloniale troepen die hen weer in het bezit van hun meesters wilden brengen zal in de twintigste eeuw een belangrijk bindend element gaan vormen in een streven naar onafhankelijkheid voor Suriname en, later ook, voor Curaçao.

Het begrip slavernij wordt in Nederland doorgaans in verband gebracht met de West. Maar terwijl daar in de negentiende eeuw 50 000 slaven leven, zijn er in de veel uitgestrekter gebieden van de Oost nog slechts 12 000. Voor Oost-Indië is echter het slavenwezen volgens historici nooit van een zo kardinaal belang geweest. Zogenoemde ‘lijfeigenen’ (men schaamt zich voor het woord ‘slaaf’) dienen daar vooral als huisbedienden en ambachtslieden, met name als schrijnwerker, goud- en zilversmid. In de West daarentegen is ‘de geheele economische toestand met de handhaving der slavernij gemoeid’. Suriname is een slavenmaatschappij, Nederlands-Indië een maatschappij met slaven. Op Java is de slavernij ook een minder massaal verschijnsel dan in Suriname waar de landerijen bewerkt worden door een ‘slavenmacht’ van soms honderden koppen, dicht naast elkaar gehuisvest in rijen hutten op de plantage.

In de catalogus van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Landen Volkenkunde vindt men 187 titels over slavernij, waarvan slechts één zijdelings en één direct betrekking heeft op de Oost. De laatste is een brochure van 34 pagina’s uit 1920 met onder de titel De slavernij in Oost-Indië het logo van de uitgever, Hollandia-Drukkerij: Humanitas durat (menselijkheid is duurzaam), waaruit blijkt dat ook in Nederlands-Indië sprake is geweest van wreedheden jegens slaven en dat ook daar regelmatig slaven zijn vrijgelaten met tot bezorgdheid stemmende gevolgen in de sfeer van criminaliteit en straatslijperij. En ook daar komt menging van slaven met blanken voor: zelfs gouverneur-generaal Gustaaf Willem van Imhoff leeft als weduwnaar in concubinaat met een slavin uit Bone, een vorstendom op Celebes, bij wie hij vier kinderen krijgt.

Slavenhandel vertegenwoordigt slechts een half procent van de activiteiten van de voc, maar ze verscheept in twee eeuwen toch bijna een miljoen mensen, tweemaal zoveel als het aantal door de WIC vervoerde slaven. Dat slavernij in de publieke herinnering vooral bestaan heeft in de West, kan ermee te maken hebben dat over het leven van slaven in de Oost minder geschreven is. Een boek als De negerhut van Oom Tom van Harriet Beecher Stowe bestaat voor Azië niet. Daar wordt met de slavernij onder het kolonialisme dan ook een reeds lang bestaande traditie voortgezet: van oudsher brengt men er uit oorlog overwonnen tegenstanders als slaven mee terug naar huis. Op het Amerikaanse continent wordt slavernij pas geïntroduceerd als de Portugezen geen kans zien in Brazilië suiker te verbouwen anders dan door Afrikanen massaal als slaven aan het werk te zetten; als de WIC in 1830 een deel van het land in handen krijgt, neemt ze dit stelsel, dat ze kort tevoren nog als onethisch verworpen heeft, over.

Eindstation voor slaven

In de loop van drie eeuwen maken rond tien miljoen Afrikanen de gedwongen overtocht op slavenschepen; Nederlanders nemen daarin een aandeel van 5 procent en staan daarmee op de vierde plaats in de rij van slavenhandelaars, achter Portugal, Groot-Brittannië en Frankrijk. De schattingen van het aantal slaven dat Nederlandse schepen naar Suriname brachten lopen uiteen van 185 000 tot 300 000 à 350 000. In Curaçao zouden er 100 000, op Sint Eustatius 28 000 ingevoerd zijn. Op de eilanden worden de meeste slaven verkocht met het doel daarna naar elders vervoerd te worden, Suriname is daarentegen een eindstation voor slaven.

In Suriname bestaat de bevolking in 1791 voor 91 procent uit slaven. De straffen voor weerspannige slaven zijn onbarmhartig en de slaaf leert uit lijfsbehoud een houding aan te nemen van onderdanigheid, eerbied en deemoed jegens de blanke, een ‘psychisch mechanisme om zichzelf te beschermen dat in geen enkel opzicht zijn wezenlijke gemoedsgesteldheid verraadt’. Op Curaçao is het aantal slaven per eigenaar veel geringer; ze zijn er vrijer en vrijmoediger, en hebben met blanken een ‘inniger cultuurcontact’ dan Surinaamse slaven.

Dat men afhankelijk is van zoveel in onvrijheid geëxploiteerde arbeidskrachten maakt het kolonialisme kwetsbaar. Stedman komt naar Suriname om deel te nemen aan de slepende oorlog die daar in de achttiende eeuw gevoerd wordt tegen de marrons, zoals de weggelopen slaven worden genoemd. Dat slaven vluchten van de plantages en zich terugtrekken in het binnenland is een verschijnsel dat zich in alle koloniën voordoet, maar Suriname is door zijn natuurlijke gesteldheid bij uitstek geschikt voor deze vorm van vrijbuiterij: een dicht begroeid oerwoud, uitgestrekte moerassen en drasbossen, die bijzonder moeilijk toegankelijk zijn voor wie het terrein niet kent. Het woord ‘marron’ komt van negros cimarrones, wilde negers. Aanhoudend lopen Surinaamse slaven weg uit hun dienstbaarheid en vestigen zich in de jungle in dorpen, die geschoeid zijn op een mengeling van Afro-Amerikaanse tradities en van waaruit ze de plantages bestoken om levensmiddelen en vrouwen in de wacht te slepen waarna ze zich, vaak na de opstallen in brand gestoken te hebben, schielijk weer terugtrekken. Ze vormen in het oerwoud, waar hun vestigingen vaak alleen bereikbaar zijn over in het moeras verzonken paden, ‘een staat in de staat’: een verzameling autonome gemeenschappen buiten het bereik van de koloniale overheid, die onderling weinig contact hebben en elkaar soms vijandig gezind zijn.

Het precieze aantal marrons in Suriname is onbekend. Volgens de historicus Wim Hoogbergen lopen jaarlijks gemiddeld 250 slaven, voor 90 procent mannen, weg van de plantages, van wie twee derde er terugkeert, met alle risico’s van dien (op marronage staat de doodstraf), zodat er elk jaar per saldo een honderdtal bij komt. De schattingen van hun totale aantal lopen uiteen van duizend tot zestienduizend in de loop van de achttiende eeuw.

Je kunt niet zeggen dat de marrons feitelijk een ernstige uitdaging en bedreiging hebben gevormd voor de Nederlandse heerschappij over Suriname: ze voeren geen aanvalsoorlog om de kolonie te overmeesteren, maar een verdedigingsoorlog om met rust en in vrede gelaten te worden binnen hun nieuwe woongebieden. Maar door hun niet-aflatende raids op plantages zijn ze wel een constant gevaar, een zware schadepost en vooral ook een bron van angst voor de blanken in de kolonie. De Bosnegers zijn gekomen!, de titel van Hoogbergens studie over de marrons, is in die tijd een veelgehoorde angstkreet. Door hun guerrilla is de kolonie ‘het toneel van voortdurende oorlog’. De vraag wie moet opdraaien voor de kostbare bestrijding van de marronage, de overheid of de plantagehouders, geeft aanleiding tot eindeloze ruzies in het politieke bestuur van de kolonie en tot de herhaalde klacht van planters dat het moederland wel profiteert van Suriname, maar geen oog heeft voor zijn noden en belangen. In de tweede helft van de achttiende eeuw wordt deze ‘oppositie tegen het WIC-bestuur steeds verbetener,’ schrijft de historicus Henk den Heijer. ‘De Compagnie werd verweten wel belastingen op te strijken, maar geen cent uit te willen geven voor de verbetering van het bestuur en de verdediging van haar koloniën.’ Het is een klacht die in de twintigste en eenentwintigste eeuw nog resoneert in de bittere sermoenen van de regeringen in Paramaribo en Willemstad.

De overheid hanteert tegenover de marrons een tweeledige strategie: militaire campagnes en onderhandelingen. De eerste vergen veel geld en blijken weinig effectief. De Europese huursoldaten zijn in het oerwoud als katten in een vreemd pakhuis en bezwijken er bij bosjes aan tropische ziekten, terwijl de weggelopen slaven zich er weten te verschansen en zeer wendbaar zijn. Pas de rekrutering van slaven die door toetreding tot een vrijkorps hun vrijheid kunnen verwerven, maakt het optreden van de koloniale macht tegen de marrons effectiever. Het korps draagt rode baretten en nog heden ten dage is redi moesoe, roodmuts, een Surinaams scheldwoord voor verrader.

EEN REDI MOESOE, SOLDAAT VAN HET VRIJKORPS ZWARTE JAGERS

Onderhandelingen leveren meer succes op. In de jaren zestig van de achttiende eeuw worden ‘traktaten’ gesloten met de twee grootste groepen marrons, de Njduka en de Saramaka. Als Stedman in Suriname aankomt zijn deze al gepacificeerd, maar kleinere groepen weglopers zijn daardoor des te desperater; ze kunnen niet langer hun toevlucht zoeken in de dorpen van deze marrons, die zich verplicht hebben hen uit te leveren. Stedmans diensttijd gaat grotendeels heen met het vergeefs bestrijden van deze uit enkele honderden ex-slaven bestaande guerrillabeweging en hun legendarische leidsman Boni en met conflicten tussen zijn commandant en de gouverneur over de juiste strijdwijze. Moet men de plantages verdedigen met een linie van versterkte posten of de marrons telkens opnieuw aanvallen? Moet men vertrouwen op het vrijkorps van bevrijde slaven of zijn die in wezen toch onbetrouwbaar?

In de traktaten beloven de koloniale autoriteiten de marrons voortaan met rust te laten, mits zij geen nieuwe weglopers opnemen maar deze aan hen uitleveren. ‘Zij verkregen hiermee zowel een erkenning van hun vrijheid als een zekere mate van autonomie,’ stelt de geschiedschrijver Ben Scholtens vast. Bij de vredesbesprekingen tonen de marrons zich zelfverzekerde en intelligente onderhandelaars, alleszins opgewassen tegen de afgevaardigden van de koloniale overheid. Een van hen is Kwaku, van wie nu in het centrum van Paramaribo een fier beeldje staat dat vaak het brandpunt was van betogingen, en naar wie een Surinaams festival in Amsterdam vernoemd is. De onderhandelaars van de marrons weigeren doorgaans zich te verbinden tot het actief jagen op nieuwe weglopers en ze nemen voor de ‘presenten’, die de autoriteiten zich verplichten periodiek aan de marrons te schenken, geen genoegen met ‘snuisterijen’ maar eisen geweren, munitie en kruit. Ook bedingen zij het recht zelf slaven te mogen kopen en te houden. Om naleving der traktaten te garanderen neemt de overheid enkelen van hen in gijzeling en stationeert bij hun dorpen ‘posthouders’ en ‘bijleggers’, die door de marrons op hun beurt als gijzelaars beschouwd worden. In hun mondelinge overlevering leggen zij de traktaten uit als een gul gebaar van de Oranjevorsten die hen de soevereiniteit over hun gebied zouden hebben geschonken. Portretten van de Nederlandse koninginnen hangen nog aan het eind van de twintigste eeuw aan de wand van hun hutten.

Afschaffing van de slavernij: geen volkszaak

Op het kleine, overwegend kale Curaçao kan van heimelijke wegloperij van slaven geen sprake zijn, maar daar komen zij in 1795 rechtstreeks en massaal in opstand tegen het regime waaraan zij zijn onderworpen. In die jaren vindt veel handel in textiel plaats tussen Curaçao en het Franse eiland Saint-Domingue, waar vier jaar eerder rebellerende vrij geworden slaven de eerste negerre-publiek in de geschiedenis hebben uitgeroepen: Haïti. De leiders van de opstandige Curaçaose slaven tooien zich met namen van helden uit de Haïtiaanse revolutie: hun leider Tula noemt zich naar ‘generaal’ Rigaud, een ander naar de aanvoerder Toussaint-Louverture; in het kamp van de opstandelingen worden Franse vrijheidsliedjes gezongen. Waarschijnlijk is aan bezoekende Haïtiaanse zeevaarders het gerucht toe te schrijven dat Nederland door zijn afgedwongen fusie met Frankrijk een Frans gewest is geworden, waar alle verworvenheden van de Franse Revolutie gelden, inclusief afschaffing van de slavernij; de autoriteiten op Curaçao zouden dit echter bewust verzwegen hebben.

Tula is een gelovig christen die eerder geprotesteerd heeft tegen de mishandeling van een medeslaaf en daarvoor zwaar gestraft is. ‘Wij zijn al te zeer mishandeld, wij zoeken niemand kwaad te doen, maar zoeken onze vrijheid,’ zegt hij tegen een pastoor die probeert te bemiddelen tussen de opstandelingen en het gouvernement. ‘De Fransche negers hebben hunne vrijdom verkregen, Holland is ingenomen door de Franschen, vervolgens moeten ook wij hier vrij zijn.’ Hij beroept zich op de band met het moederland: wat daar geldt moet ook gelden op het eiland dat een Nederlandse kolonie is.

Nadat de opstand is neergeslagen, zou Tula bekend hebben ‘alle blanken op het eiland te hebben willen doden om daarna aan het hoofd van een regering van ex-slaven de macht over te nemen’. Niet duidelijk is of deze bekentenis zijn ware intenties weergeeft dan wel onder martelingen afgedwongen is, en in het laatste geval vooral de angst van de koloniale overheid weergeeft. Tula wordt ter dood veroordeeld, ‘op een kruis gebonden en te beginnen met de benen van onderen op geradbraakt; hierna zal hij in het gezicht worden geblakerd; vervolgens moet hij onthoofd worden, waarna het hoofd op de galg zal worden geplaatst’.

Een jaar na de slavenopstand doen ‘patriotse kringen’ op Curaçao een poging tot een ‘staatsgreep’. Volgens de historicus Goslinga gaat het daarbij om een machtsstrijd tussen pro-Franse en pro-Oranje facties, beide zonder duidelijk program. De hedendaagse lezer zou verwachten dat die eersten, zo kort na de Franse Revolutie, de afschaffing van de slavernij in hun vaandel voeren. Maar weliswaar ‘roepen zij luide om vrijheid, gelijkheid en broederschap’, zij zijn toch niet geneigd deze idealen ook toe te passen op de zwarten; in 1795 hebben zij zelfs gemene zaak gemaakt met de blanke bestrijders van de slavenopstand, wat Goslinga een ‘anomalie’ vindt: aanhangers van mensenrechten die zich nota bene keren tegen bevrijding van de slaven.