Michael Foley

•••

Lang leve het gewone

•••

De lessen van het alledaagse leven

•••

Vertaald door Wybrand Scheffer

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

Van Michael Foley verscheen eerder

•••

Absurde overvloed

•••

•••

© 2012 Michael Foley

© 2013 Nederlandse vertaling Wybrand Scheffer

Oorspronkelijke titel Embracing the Ordinary

Oorspronkelijke uitgeverij Simon & Schuster

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Typografie binnenwerk Zeno

Drukkerij Bariet, Steenwijk

•••

ISBN 978 90 450 2430 1

D/2013/0108/722

NUR 770

•••

www.atlascontact.nl

••

Voor Maria, die het alledaagse met voorbeeldige intelligentie, geestdrift en humor omarmde

••

Deel 1

•••

Het belang van het onbelangrijke

••

1 | Allemaal instappen in de Oriënt-Express!

Instappen, dames en heren, allemaal instappen voor het leven, de blinkende Oriënt-Express die u snel en soepel van het saaie vertrouwde naar het exotisch betoverende, het avontuur en de spanning zal brengen.

Maar wacht eens even. De expres blijkt geen slanke sneltrein te zijn, maar een roestig oud boemeltje, dat uitgebreid het saaie vertrouwde aandoet, met langdurig oponthoud bij Hunkeren, Vitten, Ergeren, Kibbelen, Noord-, Zuid-, Oost- en West-Weifelen, Uitputting Centraal, Levenloos Buiten, allemaal haltes op weg naar het ellendige eindpunt Ploeteren.

Wat is er gebeurd? Waar is het misgegaan? Na uitgebreid piekeren en onderzoeken komen we uit bij de vertrouwde klaagzang van de niet-meer-zo-jeugdigen: kon ik het maar overdoen, met de kennis van nu, dan deed ik het allemaal anders.

Zoals talloze anderen van een zekere leeftijd ben ik teleurgesteld geweest, gedesillusioneerd, in het nauw gedreven, verknoopt in verantwoordelijkheden, geremd door verplichtingen, met steeds minder tijd, hoop, kansen en energie. Ik heb er ook naar gesmacht om terug te keren, opnieuw te beginnen en alles anders te doen, waarbij het voornaamste verschil natuurlijk frequentere, afwisselendere en spannendere seks zou zijn. Na verloop van tijd drong echter tot me door dat mijn omstandigheden geheel en al zelfgekozen waren, dat ik er niemand anders de schuld van kon geven en dat het ook eigenlijk een goed leven was, een bevoorrecht leven, ja, het leven van een zondagskind zelfs, en in elk geval een net zo geheimzinnig en rijk leven als dat van ieder willekeurig ander mens. Dat besef leidde tot nieuwe spijt. In de loop van al mijn tobben, klagen, verlangen en verwijten, gedurende al mijn lethargie, fantasie, ontkenning en wrokkigheid had een groot deel van mijn geheimzinnige, volle en enige leven zich afgespeeld zonder dat ik er erg in had gehad. Met dat gevoel van spijt ontwikkelde zich ook een nieuwe wens: terugkeren en opnieuw beginnen, om dan niet alles anders te gaan doen maar juist precies hetzelfde – dit keer echter met alle aandacht die dat leven verdient. Na nog wat verder overpeinzen begreep ik dat ook deze wens misplaatst was. Het overdoen kan niet, en spijt is zinloos. Het ging erom vanaf nú goed op te letten.

Het gebod om goed op te letten is net zo oud als de tien geboden die Mozes ontving, zo oud als Boeddha halverwege het laatste millennium voor het begin van de jaartelling, en sindsdien is het regelmatig herhaald, en toch is er geen gebod denkbaar dat makkelijker te debiteren en moeilijker na te leven valt. Het heden heeft blijkbaar iets intrinsiek ongrijpbaars. Het ogenschijnlijk voor de hand liggende is ontzettend moeilijk om te begrijpen, en wat pal voor je eigen neus ligt is ontzettend moeilijk om te zien. En de tegenwoordige tijd van het dagelijks leven is zelfs nog ongrijpbaarder. De schrijver Georges Perec heeft dat probleem eloquent verwoord: ‘Ons het gewone afvragen. Maar het gaat er juist om dat we dat gewoon vinden. We vragen ons dat niet af, het vraagt zich ons niet af, het roept geen problemen op, we beleven het gedachteloos, alsof het in zichzelf vragen noch antwoorden kent, alsof het geen drager van informatie is. Dat is geen conditionering meer, dat is verdoving. We slapen in een droomloze slaap door ons leven heen. Maar waar is ons leven? Waar is ons lichaam? Waar is onze ruimte?’ [1]

Een van de oorzaken van deze slaap is het negatieve beeld dat van het dagelijks leven bestaat. Dat leven wordt als zodanig deprimerend saai beschouwd dat we er het best onze ogen, oren en geest bij kunnen uitschakelen. De essentiële kenmerken van de alledaagse ervaringen zijn anonimiteit, herhaling, banaliteit en een gebeurtenisloosheid die elke verbeelding of opmerkelijkheid ontbeert, die geen enkele geschiedenis zal schrijven en die zich niet voor enig bevredigend drama leent. Hierdoor wekt het dagelijks leven de indruk oninteressant, triviaal, betekenisloos, belastend en onbevredigend te zijn, en uiteindelijk voelt het aan als een gevangenis waarvan de beklagenswaardige bewoners het authentieke leven dat anderen leiden wordt onthouden; in plaats daarvan zijn zij veroordeeld weg te kwijnen, dag in dag uit aan identiteit en wilsvrijheid in te boeten, en ten slotte oud te worden en te sterven zonder ooit echt te hebben geleefd. Dat is een beangstigend vooruitzicht en roept een overweldigende behoefte in het leven om niet aan het hier en nu deel te nemen, maar er juist – al was het maar tijdelijk – aan te ontsnappen in de vorm van amusement, reizen, feesten, alcohol, drugs en seks. Dit escapisme werkt echter niet. Even later is de escapist terug in zijn gevangenis, nog somberder dan voorheen, en bovendien waarschijnlijk ook nog eens blut, katerig, uitgeput en geteisterd door schuldgevoel, schaamte en angst – en wie weet nog door een hinderlijke, eigentijdse SOA op de koop toe.

Zelfs als het verlangen bestaat om het dagelijks leven met overgave te leiden, zal de – door de eisen van werk en het gezinsleven ernstig versterkte – utilitaire uitstraling ervan tot gevolg hebben dat we slechts zien, voelen en denken wat we voor onmiddellijk nuttig handelen kunnen gebruiken, en het verdovende effect van vertrouwdheid en gewoonte vormt daar de bevestiging van. Gewoonte is een doelmatig kalmerend middel, maar tot de bijwerkingen behoren blindheid, doofheid en atrofie van de hersenen.

Daarnaast zijn er culturele factoren, zoals de hedendaagse obsessie met beroemdheid, die de indruk versterken dat een anoniem, aards bestaan nog erger is dan de dood – om van de vele technologische mogelijkheden die voor afleiding van de nabije omgeving zorgen nog maar te zwijgen. Al die ontwikkelingen verergeren het eeuwige probleem van de afgeleide mens, het kniezen, betuttelen en zeuren, het verschrikkelijke bewustzijn, de meedogenloze obsessie met zichzelf en het voortdurende fantaseren en anticiperen, die het vrijwel onmogelijk maken om het heden te zien, laat staan eraan deel te nemen.

Er bestaan aanwijzingen dat de westerse cultuur niet alleen bepaalde denkwijzen gestimuleerd heeft, maar ook daadwerkelijk invloed op de hersenfuncties heeft gehad. [2] Bij dieren is de linkerhersenhelft (LH) ontwikkeld voor de smalle aandachtsspanne die nodig is voor specifieke taken, zoals het verorberen van de lunch, terwijl de rechterhersenhelft (RH) de bredere concentratie biedt voor taken als het in de gaten houden van de leefomgeving om te voorkomen dat het dier zelf de lunch van een ander roofdier wordt. Bij mensen hebben de beide hersenhelften zich analoog aan deze oorspronkelijke functies ontwikkeld. LH is buitengewoon selectief, filtert alles uit wat niet onmiddellijk nuttig is, geeft voorrang aan wat bekend is en verwacht wordt, rubriceert en deelt in, abstraheert ervaringen tot dogma’s en regels, wijst ambiguïteit af en ontkent discrepanties. LH heeft een voorkeur voor het levenloze en met name het mechanische boven levende dingen, controleert en manipuleert graag, heeft een onwrikbaar zelfvertrouwen en wordt boos om weerwoord en tegengas. RH staat daarentegen open voor alle soorten ervaringen, verwelkomt het onverwachte, gaat juist actief op zoek naar discrepanties, geniet van ambiguïteit en onzekerheid, bekijkt zaken eerder overkoepelend dan kleinschalig, heeft een voorkeur voor levende dingen, en is in staat tot zelfbewustzijn en empathie. Beide helften zijn noodzakelijk en ze werken ook vaak op toepasselijke wijze samen. Je kunt zeggen dat LH syntaxis en RH beeldspraak begrijpt (maar van belang is vast te stellen dat wanneer een metafoor een cliché wordt, deze door LH wordt verwerkt [3] ); bij het redeneren gebruikt LH rationele, reeksmatige logica en doet RH aan associatieve probleemoplossing; bij het construeren van een wereldbeeld begrijpt LH de onderdelen en RH het geheel, LH ziet structuur en vastheid, RH ziet het proces en de beweging; bij ergens aandacht voor hebben richt LH zich op het vertrouwde en RH zich op het nieuwe. In het algemeen heeft LH een voorkeur voor het nuttige en het letterlijke, terwijl RH het fantasierijke, het grappige en het spirituele meer waardeert.

De natuur heeft in haar oneindige wijsheid dus besloten dat het het beste voor ons is als we altijd op twee gedachten hinken: aan de ene kant de autoritaire boekhouder die slechts oog voor praktische zaken heeft en alles wat naar idealisme neigt afwijst, en daartegenover een op zijn gitaar tokkelende hippie die zekerheden stom en paradoxen gaaf vindt. Wij zouden natuurlijk het liefst met de hippie mee naar Kathmandu liften en de boekhouder aan zijn bureau kluisteren om op een spreadsheet de kosten van de reis te becijferen. Helaas legt hij zich niet bij zijn ondersteunende rol neer en streeft de boekhouder naar niets minder dan heerschappij over de hele wereld – en heel ver van verwezenlijking van dat streven is hij inmiddels niet meer. De aanleg van LH voor bureaucratie en technologie is in de westerse samenleving leidend en versterkt zichzelf. Succes in een LH-wereld vereist LH-vaardigheden, en dat leidt tot verdere LH-ontwikkelingen. Het rijk van LH is wel een dodelijk functionele plek. Veelzeggend is dat pasgeborenen met hun onvermoeibare speelsheid, nieuwsgierigheid en verbazing de functies van hun LH nog moeten ontwikkelen en geheel en al gestuurd worden door hun RH – en het is al even veelbetekenend dat schade aan RH bij volwassenen tot apathie, onverschilligheid en afname van de vitaliteit en het gevoel ergens bij te horen leidt. [4] Slechts RH biedt de alomvattende aandacht die nodig is om volwaardig contact met de wereld te maken, en biedt ook de fantasie, humor en spiritualiteit om die wereld gefascineerd, lachend en met ontzag te interpreteren.

Al deze factoren die het alledaagse devalueren, maken het heel begrijpelijk dat het gewone leven saai lijkt. Er is hulp nodig, maar wie kan die bieden? Wat is wijsheid? De traditionele bronnen voor steun zijn religie, filosofie en de kunst, maar religie en filosofie zijn vaker onderdeel van het probleem dan van de oplossing geweest.

De christelijke religieuze stromingen devalueren het dagelijks leven door het af te schilderen als een tranendal vol lijden dat we moeten doorstaan om het in het hiernamaals beter te krijgen – en die afwaardering wordt dan nog eens versterkt door de gewone dagen inferieur te maken aan de heilige dagen met hun rituele vieringen. Het is logisch dat zoveel mensen een hekel aan zondag hebben, want dat is de door God uitverkoren dag en hij waant zich verheven boven de andere dagen. De ware doorsneedag is dinsdag, de enige dag die op geen enkele manier met enige betekenis besmet is. Maandag is doordesemd van de verschrikking dat de werkweek weer begint, woensdag is de midweekse pauze, donderdag is al beladen met de opwinding van het weekend en vrijdag is het begin van dat weekend. Alleen dinsdag is anoniem en nederig, en daarmee de enige ware heilige dag – wat ik natuurlijk helemaal niet hardop moet zeggen, want voor je het weet gaat dinsdag naast zijn schoenen lopen. Ik roep dan ook graag een geheimzinnige sekte in het leven. De leden van deze ‘Geheime Vrienden van de Dinsdag’ mogen niet alleen niet met elkaar communiceren, ze mogen elkaar niet eens kennen.

Met oosterse religies is meer te beginnen. Het boeddhisme biedt, met zijn afwijzing van een hiernamaals en de blik op het hier en nu, technieken ter beheersing van de ziedende kern van verlangen – een kern die geobsedeerd is door ontevredenheid over het verleden en beloningen in de toekomst, in beslag wordt genomen door hunkering, kwellingen en afgunst, en die volstrekt blind voor zijn omgeving is. Wanneer het slachtoffer het mediteren onder de knie heeft komt het kolkende innerlijk tot rust, wordt het zicht op de omringende wereld weer scherp en krijgen bezinning en verbazing over wat de Chinezen de Tienduizend Dingen noemen weer de ruimte.

Ik kan er uit persoonlijke ervaring van getuigen dat mediteren werkt. Gedurende een periode waarin ik last had van aan mijn werk gerelateerde spanningen, paniekaanvallen, pijn op de borst en meer van dat soort zaken, deed ik elke dag een meditatieoefening. De spanningen namen af, en onbedoeld gebeurde er nog iets anders: de blik op de lawaaiige, smoezelige spoorlijn die achter mijn huis langs liep, het soort uitzicht waar elke makelaar ’s nachts gillend van wakker wordt, werd een bron van verwondering. Het geluid van fluitende, langsrazende treinen werd als de muziek van een vlucht overvliegende ganzen, de Japanse duizendknoop die het talud van het spoor had overwoekerd werd een demonstratie van de glorie en de vindingrijkheid van de natuur, en de reusachtige graffiti op de achtermuur van het wijkcentrum aan de overkant kreeg geleidelijk de ondoorgrondelijke schoonheid en sierlijkheid van Chinese ideogrammen.

Dus sindsdien ben ik altijd trouw blijven mediteren? Natuurlijk niet. Zodra de symptomen van de stress verdwenen kapte ik er weer mee. Ik heb een tijdje gedacht dat dat door een gebrek aan geduld en discipline kwam, maar na verloop van tijd begreep ik dat daar een diepere reden voor bestond: ik ben veel te dol op mijn ik om daar iets van te willen onderdrukken. Mijn hebberige verlangen is om zowel van mijn zelf als van de wereld te genieten – ik ben eigenlijk op zoek naar een of andere harmonieuze combinatie van innerlijke en uiterlijke aandacht.

Zelfs zonder meditatie is verlichting echter mogelijk van enkele van de ernstigste obsessies van het zelf, zoals de pincethelften van verleden en toekomst die al het leven uit het heden knijpen. In de wereld van nu heeft deze obsessie met verleden en toekomst de neiging zich te openbaren in de ondermijnende vorm van wrok en angst: we kijken boos achterom en bang vooruit. Beide komen uit heel specifieke omstandigheden voort, maar worden al snel algemeen, en niet veel later chronisch. Het is daarom nog nooit zo belangrijk als nu geweest om in te zien dat we, als de hemel de plek is waar we geen spijt, hoop of angst kennen, die hemel van het heden alleen maar kunnen bereiken als we slechts spijt van spijt hebben, slechts hoop voor hopeloosheid voelen en slechts angst voor verschrikking ervaren.

Dit was ook de boodschap van de eerste stoïsche filosofen, en met name van Seneca (‘Neem afstand van twee dingen: angst voor de toekomst en de herinnering aan ellende uit het verleden’ [5] ) en Marcus Aurelius (‘Het ligt binnen uw vermogen om via een omweg alles waarvan u droomt onmiddellijk te verwezenlijken […] als u het verleden laat rusten, de toekomst aan de voorzienigheid overlaat en u zich slechts op het heden concentreert’ [6] ). Deze twee denkers namen het voortdurend op voor de tweevoudige juistheid van het hier en nu. Seneca: ‘Kenmerkend voor een groot mens is de minachting voor grootse dingen en een voorkeur voor het gewone.’ [7] Marcus Aurelius was zelfs nog positiever: ‘Het is onloochenbaar dat geen enkele toestand in het leven zo geschikt voor de uitoefening van de wetenschap is als die welke zich toevallig juist vandaag aandient!’ [8] Beiden benadrukken echter ook hoe moeilijk het is om het heden bewust te beleven en hoeveel inzet er nodig is om voortdurende spijt en het verlangen om elders te zijn te voorkomen. Aurelius beval dagelijkse oefeningen aan om de wil sterk te houden.

Al deze wijsheden gingen verloren met de christelijke devaluatie van het hier en nu ten gunste van het hiernamaals. De gedachte dat iemand in het moment en voor het moment leeft ging men als zelfgenoegzaam hedonisme beschouwen. En toen de humanistische filosofie zich ten tijde van de Verlichting eindelijk weer oprichtte, ging ook deze stroming het alledaagse zien als een afleiding van en een obstakel voor grootsere dingen. Recenter heeft het door Marx geschetste beeld van het moderne leven als een vervreemd en minderwaardig fenomeen enorme invloed gehad. Toen ik trouwde, een appartement kocht en een dochter kreeg, sprak een linkse kennis van mij neerbuigend over mijn ‘bourgeois gezinssituatie’, en daardoor schaamde ik me voor hoe diep ik gevallen was. Elitaire bohemiens lieten zich zo mogelijk nog denigrerender uit over een burgerlijk gezinsleven en over werk; mijn literaire kennissen beschouwden het huwelijk en een baan als afvalligheid. Weer later, in de twintigste eeuw, waren daar Heideggers afwijzing van ‘alledaagsheid’ als een zondige toestand van doorsnee middelmatigheid, en Sartres opvatting over het dagelijks leven als niet-authentiek en conformistisch (dit dedain voor het gewone verleidde beide denkers tot het omarmen van extremisme, rechts dan wel links: Heidegger steunde Hitler, Sartre Stalin).

Twee uitzonderingen waren de negentiende-eeuwse Franse filosoof Henri Bergson en de negentiende-eeuwse Amerikaanse filosoof William James, die weliswaar niet rechtstreeks over het alledaagse spraken, maar wel voorstelden er anders naar te gaan kijken. Bergson was een van de eerste moderne denkers die afwijzend stonden tegenover de uit de linkerhersenhelft voortkomende kijk op zowel het leven als de wereld in een kader van structuren, permanentheid, vertrouwdheid en voorspelbaarheid; [9] hij zag iets anders dan een mechanistisch universum dat volledig in het teken stond van wetenschappelijke wetten, bewoond door eeuwige zielen die onderworpen zijn aan eeuwige waarheden van een onveranderbare, eeuwige, in monumentale stenen tempels aanbeden God. Bergson zag in plaats daarvan leven als een proces, voortgedreven door wat hij élan vital noemde: een grenzeloze energie die ‘leven over de weg van de tijd duwt’ [10] en voor een voortdurende creatieve evolutie zorgt. Het leven gebeurt niet zomaar, het wordt voortgestuwd, en het brengt niet alleen door wetten bepaalde veranderingen voort, maar het ontdekt, in een ‘voortdurende uitweiding van het volstrekt nieuwe’. [11] Het leven ligt dus helemaal niet volledig vast, het is juist volstrekt onvoorspelbaar, het is een proces dat verschillen schept. ‘Hetzelfde blijft niet hetzelfde’, [12] en de saaie voorspelbaarheid bevindt zich niet in de wereld, maar in onszelf.

Bergsons kijk op de zaak werd vroeger afgedaan als zonderlinge geheimzinnigheid, maar is inmiddels aanvaard door de wetenschap, die zegt dat levenloze materie onderworpen is aan de wet van entropie, aan een onvermijdelijke toename van de wanorde waarmee de tijdwijzer onstuitbaar voorwaarts wordt gedreven, en dat alle levende organismen onderworpen zijn aan de omgekeerde tendens: leren, aanpassen, ontwikkelen en scheppen tot zich uit complexiteit en chaos een orde ontwikkelt. Het resultaat is in beide gevallen hetzelfde, namelijk nooit hetzelfde.

William James geloofde ook dat het onvoorspelbare nieuwe zich onafgebroken bleef ontvouwen: ‘De tijd blijft maar nieuwe momenten laten ontkiemen, en elk daarvan omvat een inhoud waarvan de individualiteit er nooit eerder was en zich nooit meer zal voordoen.’ [13] Dat is echter moeilijk naar waarde te schatten, want ‘de meesten van ons hebben het gevoel dat we in een soort wolk geleefd hebben’, zodat we ‘in vergelijking met wat we eigenlijk hadden moeten zijn maar half wakker zijn’. [14] Hoe kunnen we wakker worden en een vollediger leven leiden? Voor James bestond volheid uit ervaring, en ervaring werd niet verworven door reizen of avonturen of de liefde, maar door geconcentreerde aandacht (‘Wat onze ervaring wordt genoemd wordt vrijwel volledig bepaald door de manier waarop we gewoon zijn aandacht te schenken’ [15] ). De crux is dat aandacht geen gemakkelijke grootheid is en dat het veranderen van de manier waarop we aandacht schenken niet eenvoudig is. ‘De enige dingen die we echt zien zijn die welke we al kennen, en de enige dingen die we kennen zijn die welke voor ons van een etiket zijn voorzien.’ [16] James begreep, net als Bergson, dat het hem zat in het kennen, en niet in de waarneming. Verhoogde aandacht vergt een verhoogd gevoel van waarde en betekenis.

In de tweede helft van de twintigste eeuw ging een aantal culturele denkers rechtstreeks op het alledaagse in. [17] Dat gebeurde in werken als Critique de la vie quotidienne van Henri Lefebvre [18] en Les arts de faire van Michel de Certeau. [19] Lefebvre huldigt het standpunt dat het dagelijks leven is weggezet als het waardeloze bezinksel dat na een activiteit van betekenis overblijft, alsof het de koffiedrab was die weggegooid moest worden als het stimulerende drankje eenmaal gezet was. Als het alledaagse echter bestaat uit alles wat door de officiële vormen van kennis en gezag wordt genegeerd, geeft alleen die onzichtbaarheid het al de mogelijkheid tot vreemdheid, vrijheid en zelfs ontwrichting.

Certeau betoogde dat het mogelijk is alledaagse rollen en taken te gebruiken. Ze moeten dan niet worden afgewezen, maar voor persoonlijke doeleinden worden aangewend, en hij hield een pleidooi voor een particuliere, overtredende, inventieve handeling, de ‘misleiding’. Zoals de meeste Franse theoretici gaf Certeau de voorkeur aan het abstracte discours boven praktische voorbeelden, wat niet wegnam dat hij ongetwijfeld zijn goedkeuring zou hebben gehecht aan het fotokopiëren van gedichten op het bedrijfskopieerapparaat, het boeken van een vakantie op de computer van de baas, het gebruik van het British Museum als openbare wc en het storten van de eigen vuilnis in de kliko van de buren (ik ben zelf onlangs ’s avonds naar buiten geglipt om een oude strijkplank in een afvalbak verderop in de straat te dumpen, en ik voelde me daar niet alleen dertig jaar jonger door, maar ook zo strak, stoer, vindingrijk en clandestien als een tunnelrat in de Vietnamoorlog).

Het concept van deze misleiding doet mij geweldig handig aan, zeker als het kan worden verheven van specifieke handelingen tot een algemeen principe, tot een dominante houding, een manier om te ontsnappen zonder de gevangenis te verlaten, te zondigen zonder de regels te overtreden en uit te blinken en toch volledig ondergedompeld te blijven. De filosofie van dit ‘Misleidisme’ ondermijnt dan op een handige manier het dagelijks leven door juist van de vermeende saaiheid ervan te genieten. Misleid, en je voelt je bevrijd.

Maar hoe leer je te misleiden? Een mogelijkheid is het gebruik van de kunst om een nieuwe perceptie te ontwikkelen, om tot een fantasierijke herindeling van de alledaagse wereld te komen. Het gaat niet om waar je naar kijkt, maar om wat je ziet. Bergson: ‘Wat de kunstenaar gezien heeft zien we waarschijnlijk nooit meer, of in elk geval niet op precies dezelfde manier, maar de poging om de sluier op te lichten bepaalt onze imitatie.’ [20] En door aan die imitatie vast te houden ontwikkelt zich geleidelijk een houding, een instelling, een onbewuste afstemming die openheid, alertheid, nieuwsgierigheid, vermaak en verbazing in zich combineert. Zo’n afstemming is in zijn toepassing onmiddellijk en moeiteloos, maar kost wel tijd en inzet om te verwerven. We zien niet zozeer kunst [21] als wel via de kunst. Het kunstwerk is dus niet het onpersoonlijke voorwerp (het gedicht, het boek, het schilderij, de foto, de film), maar een persoonlijke uiting van engagement en toe-eigening. Het waarderen van kunst is niet passief maar actief, geen kwestie van eerbied maar van vertrouwdheid, geen waardige handeling van zelfverheffing maar een vrijpostige, geslepen misleiding. Het kunstwerk zoekt uit wat stimuleert, en maakt daar dan gebruik van.

Veel kunstenaars dwingen imitatie af, en we moeten allemaal onze eigen vorm daarvan vinden. Ik zal een paar voorbeelden geven die op mijzelf van toepassing zijn. Na het lezen van Joyce zijn banale conversaties plotseling grappig, boeiend en vreemd. Na het lezen van Proust begrijp ik dat de hedendaagse beroemdheden precies overeenkomen met zijn aristocraten. Na een film van Mike Leigh zie en hoor ik personages van Mike Leigh in de bus, in de trein en in de rij bij de supermarkt. Na een tentoonstelling van Edward Hopper zie ik overal Hopper-achtige oude gebouwen. Na het zien van foto’s van Robert Doisneau van Parijs zie ik tijdens wandelingen door Londen overal kaders en wilde ik dat ik over een fototoestel beschikte, en over het vermogen om het te gebruiken. Na het lezen van de gedichten van Elizabeth Bishop over verwarring en ellende snak ik ernaar door achterbuurten te zwerven en daarna een hommage te schrijven aan de schoonheid van het neonlicht dat weerspiegelt in de pis van een dronkenlap.

En dankzij de eerste verhalen van Alice Munro doet het leven van de armen op het platteland machtig ingewikkeld aan. De eerste boeken van Annie Ernaux verrichten een soortgelijk kunststukje voor achtergestelde provincieplaatsjes. Dankzij de boeken van John Updike worden zelfs welgestelde buitenwijken een bron van verwondering.

Dit verlangen om te imiteren is herscheppend. De perceptie ontwikkelt zich stukje bij beetje, tot het dezelfde uniciteit, intensiteit en opwinding als die van de visie van de kunstenaar in zich heeft. Wat elk mens waarneemt is niet dé wereld, maar één versie ervan. Zelfs de natuurkunde heeft inmiddels de hoop op het vastleggen van een objectieve werkelijkheid wel losgelaten. Elke waarneming is subjectief. De herbetovering van de wereld is dus eigenlijk een persoonlijke herschepping ervan. En zo’n herschepping is altijd mogelijk, zo legde de dichter Rainer Maria Rilke zo welbespraakt aan een depressieve jongeman uit: ‘Als uw dagelijks leven u armoedig voorkomt, klaag dan niet over dat dagelijks leven maar klaag over uzelf, zeg uzelf dat u geen dichter genoeg bent om de rijkdom ervan op te roepen; voor de schepper bestaat er geen armoede en geen arme, onverschillige plek.’ [22] Dit is geen verbeeldingsvol, dichterlijk inzicht. In filosofisch opzicht refereert het aan Kants opvatting dat individuele gevoeligheid de enige toegang tot de wereld is – een besef dat door de hedendaagse neurowetenschappen bevestigd wordt. Iain McGilchrist, psychiater en neuroloog: ‘Door de richting en het karakter van onze aandacht laten we zien dat we partners in de schepping zijn, zowel van de wereld als van onszelf.’ [23]

Het wekt dan ook geen verbazing dat deze nieuwe wereld rijker zal zijn naarmate we meer energie in de herschepping ervan stoppen. Zij die geen beroep op God kunnen doen zullen wellicht meer dan zes dagen nodig hebben. En waar Gods schepping afgerond was zodat Hij op de zevende dag met een zakdoekje over zijn ogen een dutje kon gaan doen, wordt de menselijke schepping zondags met een kater wakker om, met het vooruitzicht dat er maandag weer gewoon gewerkt moet worden, weer van voren af aan met scheppen te moeten beginnen.

Er bestaan natuurlijk ook allerlei vormen van voortdurende angst als gevolg van omstandigheden waar we zelf geen invloed op hebben gehad. Voor de zwaar lijdenden, voor degenen die door armoede, ernstige ziekte, verpletterende verplichtingen of alle drie en nog meer in zak en as zitten, zullen aansporingen om het alledaagse te waarderen niet zozeer als ongepast, maar als ronduit beledigend worden ervaren. Elke strategie voor een verbetering van het welzijn vereist een zeker minimumniveau aan welvaart, gezondheid en vrijheid.

Als degenen die zich op die drievoudige zegeningen kunnen laten voorstaan echter dagelijks proberen de wereld te herscheppen, zullen ze op een ochtend, als ze zich weer naar het oude, vervallen boemeltreintje begeven, tot de ontdekking komen dat het – wonder, boven wonder – toch echt de Oriënt-Express is. De Oriënt waar de trein naartoe gaat is alleen niet het oosten van klatergoud en weelde, maar het oosten van de Verlichting. Om te beginnen ben je de koning-filosoof van het rijtuig van de ochtendspits, waar je weliswaar op een staanplaats in het gangpad bent aangewezen, je nergens aan kunt vasthouden en bij elke hobbel de rugzak van je buurman tegen je aan geslingerd krijgt, maar waar je toch met invoelende nieuwsgierigheid waarneemt. Vervolgens ben je God in vermomming die door de nieuw geschapen wereld wandelt en tevreden toeziet hoe een oude vrouw buiten de alles-voor-één-eurowinkel haar winkelwagentje langs een stapel dozen vol tomaten in blik duwt. Daarna ben je de zenmeester van het fotokopieerhok, die een woedeaanval netjes weet te onderdrukken terwijl je toch echt kopieën voor een zojuist begonnen vergadering nodig hebt, vaststelt dat er nog drie wachtenden voor je zijn en dat degene die nu met het apparaat in de weer is zonder enige notie van de haast van zijn collega’s probeert de velletjes papier aan beide zijden bedrukt te krijgen – maar geen idee blijkt te hebben hoe dat eigenlijk moet.

Het buitengewone is niet ons land van herkomst, maar ons ballingsoord. Het buitengewone is Babylon. Het gewone is ons enige land van herkomst. Hoe hebben we ons zo op het verkeerde been kunnen laten zetten? Hoe hebben we zoveel tijd kunnen verspillen? We moeten zo snel mogelijk naar ons land van herkomst.

Allemaal instappen voor de Oriënt-Express!

•••

•••

[1] Georges Perec, Species of Spaces and Other Pieces (Ruimten rondom), Penguin, 1997.

[2] Iain McGilchrist, The Master and his Emissary, Yale University Press, 2009. Dit gezaghebbende boek biedt een gedetailleerde uitleg van het functioneren van de linker- en rechterhelft van de hersenen en van de manieren waarop dat functioneren invloed heeft gehad en beïnvloed is door culturele ontwikkelingen. Het geheel is een pittige combinatie van neurologie, antropologie, filosofie, religie, literatuur en kunst.

[3] N. Mashal & M. Faust, Right hemisphere sensitivity to novel metametaphoric relations: application of the signal detection theory, Brain and Language 104, 2008.

[4] M. Kinsbourne, Cerebral Hemisphere Function in Depression, American Psychiatric Press, 1988.

[5] Seneca, Letters to Lucilius (Brieven met ethische inhoud aan Lucilius), Clarendon Press, 1932.

[6] Marcus Aurelius, Meditations (Overpeinzingen), Penguin, 1964.

[7] Seneca, The Epistles of Lucius Annae Seneca, Ecco, 2010.

[8] Meditations.

[9] Nietzsche behoorde ook tot deze school.

[10] Henri Bergson, Creative Evolution (De scheppende evolutie), Dover, 1998.

[11] Ibid.

[12] Henri Bergson, Time and Free Will: An essay on the immediate data of consciousness, Dover 2001.

[13] William James, ‘The Problem of Novelty’, in de bloemlezing Philosophers of Process, red. Douglas Browning en William T. Meyers, Fordham University Press, 1998.

[14] William James, ‘The Energies of Men’, in de bloemlezing The Heart of William James, red. Robert Richardson, Harvard University Press, 2010.

[15] William James, Psychology, MacMillan, 1892.

[16] Ibid.

[17] Everyday Life (Oxford University Press, 2006) van Michael Sheringham is een uitgebreid onderzoek naar de Franse schrijvers en theoretici over het alledaagse. In tegenstelling tot wat onder academici gebruikelijk is, is Sheringham enthousiast over zowel zijn schrijvers als zijn onderwerp. Zijn boek is daardoor een oorspronkelijke bijdrage aan de literatuur over het alledaagse, met tal van aforistische stellingen (‘Het alledaagse is het toneel van een strijd tussen vervreemding en toe-eigening’) en een interessante conclusie (‘Het gewone moet boven wellicht al het andere worden geassocieerd met de handeling en het proces van aandacht’).

[18] Henri Lefebvre, Critique of Everyday Life, Verso, 1991.

[19] Michel de Certeau, The Practice of Everyday Life, University of California Press, 1984.

[20] Henri Bergson, ‘Laughter: an Essay on the Meaning of the Comic’, in Comedy, red. Wylie Sypher, Doubleday Anchor, 1956.

[21] Ik heb een hekel aan het gebruik van het woord ‘kunst’, want dat klinkt altijd zo verschrikkelijk pretentieus en zelfingenomen, maar ik ken geen toepasselijk alternatief.

[22] Rainer Maria Rilke, Letters to a Young Poet (Brieven aan een jonge dichter), Norton, 1954.

[23] McGilchrist, The Master and his Emissary.

•••

••

2 | De hogepriesters van het lage leven

In de klassieke Griekse en Romeinse literatuur wemelt het van de aansporingen om de dag te plukken, en de klassieke oosterse literatuur staat bol van de liefdevolle aandacht voor het gewone. Een van de grootste oosterse voorvechters van het alledaagse was Po Chü-I, een Chinese dichter uit de achtste eeuw. Hij schreef over de frustraties van een ambtenarenbestaan, de vreugde van het grootbrengen van kinderen, hoe vernederend het was om oud en kaal te worden, en over de troost die ’s avonds poëzie lezen en wijn drinken boden:

•••

’s Ochtends werk ik aan een overheidsbureau;

’s Avonds word ik bewoner van de Heilige Bergen. [24]

•••

Op het gebied van proza was er Sei Shonagon, een tiende-eeuwse Japanse hofdame van de keizerin, wier Makura no soshi (‘Kussenboek’) opmerkelijk geanimeerd, persoonlijk en openhartig over het dagelijks leven aan het hof vertelt. Shonagon heeft geen belangstelling voor politiek en geschiedenis, maar beklaagt zich over een collega-hofdame die haar schrijfspullen leent en ze teruggeeft ‘met de penseel nog in de inkt’, stelt tot haar genoegen vast dat haar sierlijke Chinese spiegel een tikkeltje mistig aan het worden is, en geniet van de schoonheid van alledaagse voorwerpen die niemand ooit echt ziet, zoals het papier waarop ze schrijft, matten van stro en vuurtangen: ‘Ik vind dat ik de vrijheid moet hebben om alles ter wereld wat bestaat en gebruikt wordt te benoemen.’ [25]

Het is hartverwarmend en zelfs ronduit vrolijk stemmend dat de levendigste overblijfselen van die verloren culturen van lang geleden niet de opkomst en ondergang van wereldrijken en dynastieën zijn, maar de aardse details over de dagelijkse levens van onbelangrijke mensen.

In de westerse wereld ontmoedigde de Kerk na de val van het Romeinse Rijk duizend jaar lang een dergelijke viering van het alledaagse. Pas na de Renaissance wist het gewone zich een plek tussen de religieuze schilderijen te verwerven, met name dankzij Caravaggio, die zo brutaal was Romeinse schooiers met rafelige kleren, ontbrekende tanden en vieze nagels als modellen te gebruiken. Niet de vinger van God in Michelangelo’s Schepping, maar de vieze nagels van Caravaggio’s scharrelaars wezen de kunst de weg.

Schilders in Nederland begrepen wat hun te doen stond en stopten niet alleen met het afbeelden van religieuze onderwerpen, maar lieten ook historische, militaire en klassieke thema’s links liggen. In plaats daarvan concentreerden ze zich op de profane glorie van het dagelijks leven, en daarmee luidden zij de Nederlandse Gouden Eeuw in. Schilderijen durfden plotseling te laten zien dat het schillen van knolrapen net zo inspirerend kon zijn als het nationale leger naar de overwinning leiden, dat een brutale, oesters etende keukenmeid net zo mooi en uitdagend kon zijn als de godin Diana, en dat een vrouw die een klein meisje ontluisde net zo goed geëerbiedigd mocht worden als de Madonna met Kind. De personages in deze schilderijen waren geen helden, legendarische figuren of heiligen, maar gewone mensen die zich inlieten met heel gewone bezigheden, zoals koken, het opruimen van de keuken, voor kinderen zorgen, naaien, brieven lezen of schrijven, een spelletje kaarten, een muziekinstrument bespelen, drinken, flirten, zich oneerbaar opdringen, of – om maar eens een heerlijk Hollands specialisme te noemen – raadselachtig en in hemelse vervoering naar het niets staren.

De locaties waren al even alledaags – vaak gewoon thuis – en daarbij was liefdevol aandacht besteed aan de vastlegging van het afbrokkelen van de muur om de tuin, de plooien van uitgehangen handdoeken, de kromme twijgjes in een staande bezem, de kronkelige patronen in de tafelkleden en de geometrische ritmes in de glanzende vloertegels (maar die vloer was dan vaak ook bezaaid met huiselijke voorwerpen) – en dat alles werd altijd beschenen met licht dat net zo warm en subtiel was als de zegen van God, licht dat van achteren kwam om personen en voorwerpen in een gouden gloed te plaatsen, of van opzij kwam een scherpe, maar warme distributie van licht en schaduw, om de glinstering in het glas, de beker, het aardewerk of het fruit te benadrukken. En welk tafereel er ook afgebeeld werd, er was ook altijd een sfeer van serene onderdompeling in het alledaagse. Nooit had het gewone leven er zo aantrekkelijk uitgezien.

Er was niets heroïsch aan de keuze en de benadering van het onderwerp, en zelfs niet aan de afmetingen van de schilderijen. De meeste waren zo klein dat je ze zo onder de arm kon stoppen – iets waar ik me meer dan eens ernstig toe verleid heb gevoeld. Het gaat misschien wat ver om zomaar met een topstuk van Vermeer de deur uit te lopen, maar een De Hooch, een Van Hoogstraten, een Metsu of een Maes moet toch wel kunnen? Het is zowel frustrerend als inspirerend om vast te stellen hoe goedkoop en overvloedig dergelijke Nederlandse stukken waren. Een schatting luidt dat Nederland in die periode meer dan vijf miljoen schilderijen voortbracht. [26] Een andere verbazingwekkende breuk met de traditie bestond eruit dat de schilderijen niet langer uitsluitend iconen voor de Kerk of statussymbolen van de aristocratie waren: gewone mensen kochten ze, samen met de dagelijkse boodschappen.

Waarom voltrok zich dit in het Nederland van de zeventiende eeuw? Na een lange oorlog met Spanje (de Tachtigjarige) had de Republiek der Nederlanden zich eindelijk weten te ontworstelen aan de Spaanse monarchie, de adel, het militarisme, de praal, en aan het Spaanse katholicisme van de Inquisitie. Nederlanders ondervonden voor het eerst de vrijheid om te leven zoals ze dat zelf wilden. Ze tolereerden in hun gelederen zelfs Baruch Spinoza, de eerste openlijk atheïstische filosoof in de christelijke wereld, die in elk ander christelijk land zonder enige twijfel op de brandstapel was beland en wiens boeken elders in Europa nog eeuwenlang verboden bleven. In vrijheid van het gewone leven kunnen genieten was een groter wonder dan welk dan ook uit de Schrift, en daarom de moeite van het schilderen waard.

Waar het daarna mis is gegaan? Ach, zoals altijd. De Nederlanders gingen hun vrijheid als iets vanzelfsprekends en hun voorspoed als bewijs van hun superioriteit beschouwen – de eeuwige misvatting van de bourgeoisie. Ze waren niet langer dankbaar, en die ondankbaarheid werd afgestraft, zoals altijd gebeurt. Het Nederlandse schilderen werd geklieder en heeft zich nooit weten te herstellen.

De achttiende eeuw was in het algemeen niet erg interessant voor het alledaagse. Er dienden zich her en der slechts geïsoleerde voorbeelden aan, zoals Chardin in Frankrijk, die de heersende hang naar alles wat klassiek was negeerde en met dezelfde liefdevolle aandacht als de Hollandse meesters dienstmeisjes en keukenspullen schilderde. Gedurende de hele achttiende eeuw bleven de Nederlandse schilderijen wel door Europa circuleren, en op die manier vormden ze de inspiratie voor het gewone dat de eeuw daarna tot de wasvrouwen van Degas, de appels van Cézanne en de stoel van Van Gogh zou leiden. De schilderijen uit de Gouden Eeuw inspireerden zelfs tot het toenemende realisme in de negentiende-eeuwse literatuur. [27] George Eliot was heel expliciet over die invloed in haar eerste roman, Adam Bede:

•••

Ik hou van veel van de Nederlandse schilderijen, die hooghartige mensen juist verafschuwen, vanwege hun zeldzame, zo waardevolle eigenschap van waarachtigheid. Aan die trouwe afbeeldingen van een monotoon huiselijk bestaan, dat het lot is geweest van zoveel meer medemensen dan een leven vol praal of absolute behoeftigheid, vol tragisch lijden of wereldschokkende handelingen, ontleen ik een heerlijk medeleven. Zonder aarzelen wend ik mij af van hemelse engelen, profeten, sibillen en heldhaftige krijgers en kijk ik naar een oude vrouw die zich over een bloempot buigt of haar eenzame avondmaaltijd nuttigt terwijl het middaglicht, eventueel verzacht door een bladerdek, haar mopsmutsje beschijnt, nog net een straal werpt op het spinnewiel, op haar aardewerken kan en op al die andere eenvoudige, alledaagse dingen die voor haar de waardevolle noodzakelijkheden van het leven zijn. [28]

•••

De negentiende-eeuwse romans staan vol voorbeelden van huiselijke omstandigheden vol eenvoudige, veel voorkomende spullen, maar dergelijke details werden vooral ter inkleuring van het decor toegevoegd. In de verhalen van Tsjechov en in Un coeur simple van Flaubert wordt het gewone wel de hoofdlijn in de vertelling, maar zelfs deze meesters van het alledaagse waren door de censuur van de tijd gedwongen al te vunzige details, met name over seks, weg te laten.

In de twintigste eeuw verbreidde de Nederlandse ervaring met een alledaags leven zonder nooddruft of praal zich uit over een groot deel van de westerse wereld. De kunstenaars van die eeuw genoten eindelijk de vrijheid elk aspect van het leven te benoemen, en ze deden dat dankbaar en vreugdevol, in schilderijen, romans en poëzie. In New York schilderde de Ashcan School, met onder meer John Sloan, George Bellows en later ook Edward Hopper, het stedelijke leven waarin ze zelf verkeerden; in Londen deed de Camden Town Group onder aanvoering van Walter Sickert hetzelfde. In Parijs vonden Picasso, Braque en Juan Gris het stilleven opnieuw uit en verzonnen ze verder spannende nieuwe manieren om alledaagse genoegens uit te beelden met behulp van kranten, wijnflessen en schalen fruit. In de poëzie bezong William Carlos Williams met ongekende animo de bouwvallige wijken waar de armen in de grote steden woonden en deed Robert Frost, soberder maar net zo gepassioneerd, hetzelfde met de armen op het platteland in monologen als The Death of the Hired Man en A Servant to Servants – waarin het net is alsof de keukenmeid uit de Gouden Eeuw uit het schilderij treedt. Het begin van de twintigste eeuw was een gouden tijd voor alle kunst.

Er dienden zich zelfs twee nieuwe, uitbundige kunstvormen aan: de fotografie en de film. Die waren gezien de technische ontwikkelingen onontkoombaar, maar een andere nieuwe vorm, het maken van een specifiek tijdschrift op een specifiek moment en op een specifieke plaats, kwam voort uit een aanleidingloos en feestelijk toeval. Wij danken hiervoor de cartoons van de New Yorker, die de spotprent verhieven tot de rijkdom en weerklank van het korte verhaal. Dus ja, het was een geweldige eeuw, ondanks de latere opkomst van Hitler, Stalin, Pol Pot en televisiekoks.

Een volledige viering van het aanbod zou een omvangrijke reeks boekwerken vergen. Voor één enkel boek moeten we selectief en vooringenomen zijn. Poëzie, schilderkunst, film, fotografie en de spotprent hebben allemaal grote successen gekend en ik hoop ze allemaal ooit de eer te geven die ze toekomt. De belangrijkste spreekbuizen van het alledaagse waren echter James Joyce en Marcel Proust, en zij zullen hier dan ook mijn grote voorbeelden en leraren zijn. Hun werk is inmiddels bijna een eeuw oud, maar er is geen enkele fictie van voor of na hun tijd die meer over het alledaagse leven gaat, die er meer en nuttiger lering uit heeft getrokken en die het een sacraler, grappiger en vreemder aanzien heeft gegeven. Niemand heeft het gewone leven met geconcentreerdere nieuwsgierigheid onderzocht dan Proust, niemand heeft het met grotere vreugde bezongen dan Joyce. En elk combineert in één enkel oeuvre de heilige drie-eenheid van de wederbetovering: de fantasierijke visie die schoonheid openbaart, de grappige visie die van absurditeit geniet en de spirituele visie die geheimzinnigheid aanbidt.

Jammer genoeg is de opvatting tamelijk algemeen dat de kloof tussen boeken als Ulysses van Joyce en À la recherche du temps perdu van Proust en het dagelijks leven groot is, terwijl ze er juist veel dichterbij staan dan de verschillende fantasieën – avonturenverhalen, thrillers, romantische vertellingen – waar de meeste lezers een voorkeur voor hebben. De filosoof John Dewey: ‘De vijandschap jegens de associatie van de schone kunsten met de normale processen van het leven is een zielige en zelfs tragische reactie op het leven zoals dat door de bank genomen geleefd wordt. Slechts omdat het leven veelal zo onderontwikkeld, onvoltooid, laks en overbelast is kan het idee postvatten dat er een of andere inherente tegenstelling is tussen het proces van gewoon leven en de schepping en het genieten van esthetische kunstwerken. […] De kunstwerken en de reacties die ze oproepen staan in één lijn met het proces van het leven, waar ze tot onverwacht gelukkige voltooiing worden geleid.’ [29] Dewey verzette zich ertegen dat kunstwerken op een voetstuk werden geplaatst, omdat dat ‘diepgaande invloed heeft op de praktijk van het leven, want het verdrijft esthetische ervaringen die noodzakelijkerwijs de ingrediënten zijn van geluk, of brengt ze in elk geval terug tot het niveau van compensatie voor vluchtige, aangename prikkelingen’.

Een gebruikelijke manier om een kunstwerk op een voetstuk te plaatsen is door het te scheiden van het leven van de schepper, en meer in het bijzonder van alles wat onwaardig, triviaal en armoedig is. Er zou echter geen onderscheid mogen bestaan tussen waardering voor de kunstzinnigheid en het lachen om de menselijke beperkingen van de kunstenaar. Joyce en Proust waren immers mede zulke grote kunstenaars omdat ze hun eigen merkwaardigheden begrepen. Dewey zei ook dat het ‘de opdracht is om de continuïteit te herstellen tussen de verfijnde en de geïntensiveerde vormen van ervaringen die zowel kunstwerken als het dagelijks leven zijn – beide handelingen en verplichtingen waarvan algemeen wordt erkend dat zij uit ervaring bestaan. Bergtoppen zweven niet zonder ondersteuning door de lucht, en ze liggen zelfs niet zomaar op de aarde, ze zíjn de aarde, in een van diens manifeste werkingen.’ Ofwel: om contact met de aarde en de mens te behouden, ben ik van plan veel plezier aan de dagelijkse levens van Joyce en Proust te beleven.

De twee worden maar zelden samen beschouwd, omdat ze op het eerste gezicht weinig anders gemeen hebben dan dat ze rond dezelfde tijd schrijver waren en in Parijs woonden. Hun werk en hun persoonlijkheden verschillen ogenschijnlijk volledig van elkaar, en de kringen waarin ze zich bewogen waren welhaast tegenpolen: Joyce was de drinkende Ierse immigrant, Proust het paradepaardje van de aristocratische salons. Ze woonden dus in dezelfde stad, oefenden hetzelfde beroep uit en waren zich scherp van elkaars aanwezigheid bewust, maar de kans dat ze elkaar ooit zouden ontmoeten was dus klein. Beiden waren monomane egoïsten die anderen aanspoorden zich in hun gevolg te voegen, maar die zelf nooit in het gevolg van iemand anders zouden kunnen bestaan, reden waarom ze niet alleen het contact met elkaar meden, maar ook weigerden elkaars werk te lezen. Proust leidde in die tijd bovendien een buitengewoon teruggetrokken bestaan, en zijn eerdere ervaring met een Ierse schrijver was bepaald onaangenaam geweest. Nadat hij bij de heer en mevrouw Proust had gegeten, trakteerde Oscar Wilde tout Paris op allerhande vernietigende opmerkingen over de burgerlijke gewoonheid van het meubilair van de Prousts. Oscar had zich vast wel wat welwillender opgesteld als hij toen al geweten had dat Marcel het later zou gebruiken om een bordeel voor homoseksuelen in te richten. Een ontmoeting tussen Joyce en Proust was dus hoogst onwaarschijnlijk. Toch zou het treffen uiteindelijk plaatshebben, en het werd zowel een buitengewoon banaal als een wonderlijk bizar samenzijn, net zo gewoon en buitengewoon als alles in hun werk tegelijk gewoon en buitengewoon was.

In de levens van de beide mannen bestonden verrassend veel parallellen, en waar zich verschillen voordeden bleken die vaak complementair.

De belangrijkste overeenkomst tussen de twee is dat ze allebei elk aspect van het gewone leven, tot het ellendigste en meest afgezaagde aan toe, aanvaardden en er gefascineerd door waren. Joyce zei: ‘Ik wil mijn opvatting over de betekenis van triviale dingen aan de twee of drie ongelukkige stumpers geven die mij misschien ooit zullen lezen.’ Proust sprak over het vieren van het ‘oneindig onbetekenende’. Ze wijdden hun leven eraan de ijverigste en meest toegewijde dienaren te worden van het alledaagse, en met name van alles wat walgend geminacht of ronduit afgewezen wordt. Ze beschouwden het als hun heilige roeping het wereldse op het schild te hijsen. Ze waren de hogepriesters van het lage leven.

Nu we bijna een eeuw verder zijn en alles inmiddels kan, is nauwelijks te bevatten hoeveel moed daarvoor nodig moet zijn geweest. Het opvallendste kenmerk van de eerste reacties op beide schrijvers was de woede dat de literatuur, een terrein voor het edele en de schoonheid, zich verlaagde tot benoeming van zaken als de stoelgang en masturbatie. Virginia Woolf, die toch bezig was aan Joyce verwante technieken te ontwikkelen, schreef hem vol walging af als ‘ongemanierd’ en noemde Ulysses ‘het boek van een autodidactische arbeider’. [30] George Moore, wiens fictie eveneens verwantschap met het werk van Joyce vertoonde, reageerde nog feller snobistisch: ‘Joyce, ach, Joyce, hij is niemand, uit de haven van Dublin: geen familie, geen manieren.’ [31] Joyce reageerde op dat soort woede met de grap dat ‘als Ulysses niet geschikt om te lezen is, het leven niet geschikt om te leven is’.

Joyce en Proust walgden nergens van. Ze bewonderden beiden Flaubert, waren ook allebei door hem beïnvloed, maar ze namen geen van beiden Flauberts ironische minachting over. Joyce gebruikte wel een flaubertiaanse stijl in zijn vroege verhalenbundel Dubliners (hij omschreef die schrijfwijze zelf als ‘gewetensvolle gemeenheid’) – net als talloze andere jonge schrijvers wilde hij als een gerijpte meester klinken – maar met Ulysses vond hij zijn eigen toon en verruilde hij soberheid, afstandelijkheid en minachting voor geestdrift, onderdompeling en bekoring. De volwassen stijl laat zich het best omschrijven als ‘gewetensvolle gulheid’.

De tweede belangrijke overeenkomst tussen Joyce en Proust is dat wat zij over het dagelijks leven schreven vrijwel volledig gebaseerd was op hun eigen leven. Hun werk was autobiografisch en ontleende zijn kracht aan de obsessies en neuroses van de schrijvers. Ze begrepen allebei de essentiële paradox dat voor jezelf schrijven tot werk leidt dat voor iedereen relevant is, en dat voor iedereen schrijven tot werk leidt dat voor niemand relevant is. En zo was het werk van Joyce en Proust onlosmakelijk verweven met hun leven, en de lezers van het werk zullen de levens willen begrijpen. Door hun buitengewoon zonderlinge karakters bloot te leggen lieten deze twee schrijvers zien dat psychologische eigenaardigheid universeel is. Niemand is zo vreemd als Joyce en Proust, op iedereen na.

De parallellen tussen de twee levens dienden zich al vroeg aan. Beiden waren ze de oudste zoon van een liefhebbende, beschermende, slaafse moeder, die hen buitengewoon zelfverzekerd en buitengewoon veeleisend maakte. Ze bleven heel sterk aan die moeder gehecht, maar reageerden ambivalent op die hechting, en ze waren slim genoeg om de optredens van mammie en mama in hun werk te beperken. Beide mannen hadden een twee jaar jongere broer die ze gebruikten, en die ze in de eerste versies van hun autobiografische boeken opnamen en er in de uiteindelijke versies uit weglieten. Beiden waren ook katholiek grootgebracht, en hoewel de invloed daarvan blijvend was, wezen ze het geloof allebei al op jonge leeftijd af. Voor hun wetenschappelijke loopbaan deden ze allebei net genoeg om verder te komen. Ze streefden niet naar een grote belezenheid, en later, toen ze steeds meer in de ban van hun eigen omvangrijke oeuvre kwamen, lazen ze überhaupt nog maar weinig. Beiden aanbaden Tolstoj. Joyce noemde hem ‘een geweldige schrijver’, Proust ‘een verheven god’. Beiden waren op het tirannieke af veeleisend ten opzichte van vrienden en geliefden. Van beiden is het vroege werk pedant, en ze ontwikkelden allebei pas in volwassenheid een humoristische blik.

Ze waren ook allebei ongekend vindingrijk in het uit de weg gaan van een studie of baan. Joyce ging tot drie keer toe medicijnen studeren, maar woonde nooit meer dan een enkel college bij. Proust studeerde rechten, maar lang duurde dat niet. Joyce doorstond een paar maanden lang het bestaan als bankbediende (‘Voortgaan op de huidige voet leidt absoluut tot mijn geestelijke ondergang’), terwijl Proust welgeteld twee weken op een rechtskundig bureau werkte (‘Zelfs in mijn meest wanhopige momenten heb ik nooit iets verschrikkelijkers verzonnen dan een advocatenbureau’). Omdat ze in de ban van boeken waren, overwogen ze allebei om bibliothecaris te worden. Joyce werd afgewezen door de National Library of Ireland omdat hij ‘volstrekt ongeschikt’ was; Proust slaagde er wel in een baan als bibliothecaris bij de Bibliothèque Mazarine te krijgen en die voor niet minder dan vier jaar te bekleden, maar dat deed hij zonder in al die tijd ook maar één keer daadwerkelijk te komen opdagen – een prestatie die in de annalen van de werkgelegenheid toch minimaal een eervolle vermelding verdient.

Bij gebrek aan steun van rijke ouders ondernam Joyce allerhande pogingen om geld te verdienen, waaronder het lidmaatschap van een toneelgenootschap, het leiden van het theatergezelschap The English Players, middeleeuwse Engelse liederen zingend langs de Engelse zuidkust trekken (waarbij hij zichzelf op een speciaal voor hem door Arnold Dolmetsch gemaakte luit begeleidde), het stichten van de krant The Goblin, de import van vuurpijlen naar Triëst, het ontwikkelen van Galway als belangrijke trans-Atlantische haven, het vertegenwoordigen van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie bij de Dublin Woollen Company en Irish Foxford Tweeds, en zichzelf omtoveren tot een naamloze vennootschap waarvan hij aandelen op de markt bracht die een kapitaal zouden opbrengen zodra zijn genie eindelijk werd erkend. Het is jammer dat Proust dit opzetje nooit ter ore is gekomen, want hij belegde maar wat graag geld in aandelen; de kans is wel groot dat hij Joyce niet exotisch genoeg zou hebben gevonden.

Proust stak zijn geld in betoverende projecten zoals Australische goudmijnen, Malakkaanse rubberplantages, het bedrijf Doubowaia Balka, Noord-Kaukasische olievelden en Egyptische raffinaderijen. Gezien zijn overtuiging dat het spoorboekje het interessantste drukwerk ter wereld was verbaast het niet dat hij ook flink investeerde in de Tanganyika Railway, de United Railways of Havana en de spoorlijn met de welluidende naam SA Chemin de Fer de Rosario à Puerto Belgrano. De meeste van deze investeringen leverden niets op. ‘Aandelen in rubber, olie en andere ondernemingen wachten altijd tot de dag nadat ik erin geïnvesteerd heb met de totale ineenstorting,’ klaagde hij in een brief.

Een andere verrassende parallel is dat beiden weliswaar de reputatie hadden compromisloos elitaire Kunst met een grote K te maken, maar dat ze ook allebei ondernemingen in de amusementsindustrie op poten zetten. Joyce slaagde er niet in een bioscoop in Dublin van de grond te krijgen, maar Proust had met zijn homoseksuele bordeel in Parijs wel succes.

Geen van beiden hadden ze enig talent voor het verdienen van geld, maar ze waren allebei wel ontzettend goed in het uitgeven ervan. Joyce ontving enorme sommen van rijke weldoeners en joeg dat geld er dan allemaal onmiddellijk doorheen. Proust erfde een kapitaal van zijn ouders en had het meeste daarvan ook binnen enkele jaren opgemaakt. Beide mannen waren krankzinnig scheutig met fooien en geschenken. Zodra hij wat geld in zijn zak had kocht Joyce dure sieraden en bontjassen voor zijn vrouw en zijn dochter. Proust overlaadde zijn vrienden en minnaressen met horloges vol edelstenen, met diamanten afgezette sigarettendoosjes, vazen van Gallé, schilderijen, en bij één gelegenheid zelfs een vliegtuig.

Beiden waren diepgaand neurotisch, bijgelovig en bevreesd, en beiden werden geteisterd door gezondheidsproblemen, met name op het gebied van de zintuigen. Proust doorstond 110 cauterisaties in de neus tegen zijn astma, maar hield altijd problemen met het inademen van frisse lucht. Joyce is twaalf keer aan zijn ogen geopereerd, maar zijn zicht werd steeds slechter en hij kon het daglicht slechts velen met een donkere bril op. Beiden mochten hun kwalen ook graag gebruiken om sympathie en steun op te wekken en om onwelkome aandacht af te wimpelen.

Er zijn ook opmerkelijke parallellen in hun opvattingen over fictie. Hun eerste werken (die niet tijdens hun leven in druk verschenen) waren autobiografische verhalen met als titel de naam van hun pedante helden (Jean Santeuil, Stephen Hero), wat betekende dat zowel Proust als Joyce schrijver werd door te schrijven over het proces van het schrijver worden zelf. Later lieten ze die pedante plechtigheid varen, en in hun volwassener boeken ontwikkelden ze een alomvattende, humoristische visie waarmee ze van het alledaagse genoten, maar die weinig ruimte overliet voor de gebruikelijke inrichting van romans. Geen van beiden hadden ze belangstelling voor grote gebeurtenissen, conflicten of dramatische actie, ze namen allebei de moeite niet om het uiterlijk van hun personages te beschrijven, en wat de traditionele manier van het vertellen van een verhaal betreft kan gezegd worden dat ze geen van beiden een plot zouden hebben herkend als die voor hun neus op tafel had staan dansen.

Het ontbreekt dan ook aan elke vorm van plot in hun beider grootse en volslagen originele volwassen werk, Ulysses en À la recherche du temps perdu, romans die de heersende en kritische smaak veronachtzaamden, sociale taboes doorbraken, een loopje met de wetten van fatsoen namen, enorme eisen aan lezers stelden en zonder twijfel door de traditionele uitgeverijen geweigerd zouden worden. Deze romans werden in eerste instantie in beperkte oplages en met particulier geld gedrukt en uitgegeven, maar beide groeiden uit tot zulke algemeen aanvaarde meesterwerken dat de namen van de schrijvers tot adjectieven werden waarmee ook tallozen die nooit een letter van hun hand hadden gelezen achteloos durfden te strooien.

De schrijvers zelf veinsden natuurlijk een hooghartige onverschilligheid ten aanzien van de lof van de critici en de populariteit die hun ten deel viel, maar in werkelijkheid waren ze in de zelfbevordering zo onvermoeibaar en geslepen dat de optredens van de meeste hedendaagse publicisten erbij verbleken. Hoe gekmakend onpraktisch ze ook op tal van andere terreinen waren, voor bijval van de juiste personen hadden ze een haarscherpe neus. Ze bewerkten vrienden en kennissen schaamteloos voor gunstige recensies (waarbij ze niet zelden de tendens of zelfs de letterlijke tekst ervan zelf voorstelden) en stuurden invloedrijke deelnemers aan het openbare debat dan kopieën van die beoordelingen. Om absoluut zeker van de toekenning van de prestigieuze Prix Goncourt te zijn kocht Proust de juryleden om met dure cadeaus en etentjes in het Ritz. Beiden begrepen ze ook het belang van het schandaal. Joyce vond het geweldig dat geprobeerd werd Ulysses vanwege obsceniteit gecensureerd te krijgen, en Proust was diep teleurgesteld toen vergelijkbare juridische aandacht aan À la recherche voorbijging (hij was zo dom geweest de vunzigste stukken voor het einde van het boek te bewaren, en zover kwamen de meeste lezers niet). Ze snapten ook hoe belangrijk geheimzinnigheid was en deden allebei driftig aan legendevorming door – ter versterking van het mysterie – te weigeren hun boeken te bespreken of uit te leggen. Ondanks die façade van ondoorgrondelijkheid konden ze zich in kleine kring enorm opwinden over onwelwillende opmerkingen en negatieve recensies.

Beide schrijvers hadden ook lange tenen. Ze waren lichtgeraakt en wraakzuchtig, waren door – werkelijke dan wel vermeende – blijken van geringschatting snel in hun wiek geschoten en zochten dan vastberaden naar vergelding. Proust heeft ooit daadwerkelijk een duel uitgevochten, en daarnaast nog vier keer een tegenstrever uitgedaagd. Joyce was een moderner mens en riep iemand liever via de rechtbank tot de orde. Hij liet de rechters één keer over een vermeende smaadkwestie oordelen, en dreigde nog talloze keren met eenzelfde gang. En uiteraard gebruikten ze hun boeken om wraak te nemen op iedereen die zo brutaal was geweest hen voor het hoofd te stoten. Dankzij die gevoeligheid waren ze beiden ook wel extreem ontvankelijk voor hun omgeving – van zowel de mens en de natuur als van de literatuur. Ze waren allebei uitmuntende nabootsers en parodisten, en de parodie maakte ook deel uit van hun werk (Proust beperkte zich tot het parodiëren van de Journaux des Goncourt, Joyce besloot de volledige Engelse literatuur op de hak te nemen). En beiden bejubelden de ‘epifanie’, een mystieke maar seculiere ervaring die zij als de opperste vervoering beschouwden.

Ze veinsden ook allebei onverschilligheid ten opzichte van de samenleving, maar zochten en vonden wel contact met de welgestelden en mensen met de juiste relaties (Proust was gebiologeerd door de aristocratie, Joyce liet zich door rijke weldoeners steunen). Aan de andere kant konden ze de beperkingen van rang en stand in hun privélevens prima loslaten. Beiden werden verliefd op bedienden (Proust op een chauffeur, Joyce op een kamermeisje), en beiden woonden samen met vrouwen zonder opleiding die hun boeken nooit gelezen hebben (Proust met Céleste Albaret, Joyce met Nora Barnacle).

Op het gebied van liefde en seks onthulden ze de niet-romantische waarheid met een realisme, diepgang en openhartigheid die tot dan nooit vertoond waren en sindsdien nooit overtroffen zijn. Beiden voelden met vrouwen mee en introduceerden in de literatuur de concepten van het veranderbare geslacht en de vrouwelijke man. Beiden kenden en begrepen de seksuele jaloezie, schreven daar in hun werk ook over, en beiden waren betrokken bij en schreven over driehoeksverhoudingen waarin een van twee partners de ander gebruikte om dichter bij een derde persoon te komen. Ze hadden ook een vooruitziende blik in het doorgronden van het belang in de moderne seksualiteit van fetisjisme, voyeurisme en sadomasochisme, en de hoofdrolspelers in hun rijpere boeken gaven zich over aan de meest voorkomende, maar tot dan voor de literatuur nog te verachtelijke vorm van seks, de zelfbevrediging. Het is een bewijs van de enorme vooruitgang van de fictie in de twintigste eeuw dat de hoofdpersonen in de twee beroemdste romans rukkers waren (alleen een vastberaden en vindingrijke onderzoeker zou in manuscriptvorm precedenten kunnen vinden, maar in de wedstrijd wie het eerst in gedrukte vorm masturbeerde kwam Proust beslist als winnaar uit de bus). Beide mannen begrepen ook die andere zoveel voorkomende activiteit, de betaalde seks. Zowel Ulysses als À la recherche omvat uitgebreide bordeelscènes (Proust bezat een bordeel, dus onderzoek doen was voor hem een kleine moeite). Proust is beroemd om zijn enthousiaste beschrijvingen van de meidoorn, maar daarvan staan er in zijn boek slechts drie, terwijl het dertien bordeelscènes omvat, waarvan één zeer gedetailleerde van veertig bladzijden. Slechts weinig commentatoren noemen de bordelen, terwijl die toch een stuk leuker dan meidoorns zijn.

De mannen waren op een aantal manieren complementair. Proust was homoseksueel, Joyce hetero. Beiden waren sadomasochistisch en hadden een katholieke opvoeding genoten, maar Joyce was Ier en dus masochistisch, terwijl Proust Frans en dus sadistisch was. In hun verkenningen van de menselijke geest onderzocht Joyce het bewustzijn en Proust het geheugen. Beiden hadden een uitgesproken gevoel over knaagdieren, maar dat was wel tegengesteld. Joyce was doodsbang voor ratten en viel flauw zodra hij er een zag, Proust raakte door ratten seksueel opgewonden en gebruikte ze bij het voorspel.

Het cruciale complementaire element is echter hun stijl. Joyce was de superieure presentator, Proust de superieure uitlegger, Joyce de meester van de mimesis, Proust de meester van de analyse. Joyce verschafte de gegevens, Proust de interpretatie. Joyce liet zien hoe mensen praatten, Proust liet zien waarom ze die dingen zeiden. Joyce onthulde de rijkdom en merkwaardigheid van elke dag, Proust de rijkdom en merkwaardigheid van elk leven. Met Joyce die de textuur en de sfeer van het moment schetst en Proust die de onderliggende psychologie laat zien, met Joyce die levendig de zonovergoten buitenkant vertolkt en Proust die aandachtig de smoezelige dieptes verkent, biedt hun werk bij elkaar een onovertroffen wederbetovering van het gewone, een nieuwe ontsluiering van de glorie en de geheimen van het dagelijks leven en een aanmoediging om niet alleen ‘op te letten’, maar om ook gehoor te geven aan dat andere, even oude en even bindende gebod om ‘uzelf te kennen’. Deze ogenschijnlijk ver van elkaar afstaande grote kunstwerken zijn in feite dus in de eerste plaats essentiële bijdragen aan de kennisliteratuur, want hun kern bestaat uit de sleutelvraag ‘Hoe moeten we leven?’ En ook daarop zijn de antwoorden complementair: Proust liet zien hoe het niet moet, Joyce hoe wel.

Maar hoewel ze zich in hun werk helemaal aan het dagelijks leven verplichtten en zelf voor het overgrote deel levens zonder grote gebeurtenissen leidden, heeft zowel Joyce als Proust ook een prachtig extreme, excessieve, onvoorzichtige, extravagante en zelfs krankzinnige kant. Elk verenigde in zichzelf een autonome schrijver, een fervent mysticus, een uitgestreken komiek, een seksuele afwijking, een indringende psycholoog, een meesterlijk stilist, een lyrische dichter en een fanatieke megalomaan, verknocht aan de dominantie van de oude wereld.

Wie zou er niet van zulke schatjes kunnen houden?

•••

•••

[24] Chinese Poems, vert. Arthur Waley, Unwin, 1946.

[25] Sei Shonagon, The Pillow Book of Sei Shonagon, vert. Ivan Morris, Penguin Classics, 1971.

[26] Marten Jan Bok, ‘The Painter and his World: the Socioeconomic Approach to Seventeenth-Century Dutch Art’, in The Golden Age of Dutch Painting in Historical Perspective, Cambridge University Press, 1999.

[27] Zie voor een volledig verslag van deze inspiratie het uitstekende onderzoek van Ruth Bernard Yeazell, Art of the Everyday: Dutch Painting and the Realist Novel, Princeton University Press, 2008.

[28] George Eliot, Adam Bede, Penguin Classics, 1985. Er is vastgesteld dat de schrijfster doelt op de schilderijen Oude vrouw die haar planten water geeft en De gratie van de spinster, beide van Gerard Dou.

[29] John Dewey, Art as Experience, Perigee, 1980.

[30] Virginia Woolf, A Writer’s Diary, Hogwarth Press, 1953.

[31] Barrett H. Clark, ‘George Moore’ in Intimate Portraits, Kennikat Press, 1970.

••

Deel 2

•••

De heilige drie-eenheid van de wederbetovering

••

3 | De weg kwijtraken: de fantasierijke visie