© 2000 Kustaw Bessems
Omslagontwerp www.artgrafica.com
Omslagillustratie Spaarnestad Fotoarchief/Algemeen
Rijksarchief (ARA)
Foto auteur Ronald Hoeben
Typografie Arjen Oosterbaan

ISBN 90 254 1279 3
eISBN 9789045024325
D/2000/0108/726
NUGI 641

Voor mijn vader,

Nico Bessems

Voorwoord

De cabaretier Wim Kan is al zeventien jaar dood. Maar bij zijn leven was hij met Wim Sonneveld en Toon Hermans een van ‘de grote drie’. Tijdens zijn vermaarde oudejaarsconferences zat Nederland aan de radio – en later aan de televisie – gekluisterd. Hij was van de drie de meest nationale figuur. Maar de ooit actuele politieke grappen van Kan en zijn samenzweerderige theatertoontje doen het niet meer op de televisie, zodat hij, anders dan Sonneveld en Hermans, nog maar weinig aandacht krijgt. En toch, in 2000 klinkt zijn naam opeens weer en kan het gebeuren dat een Indisch oorlogsslachtoffer, demonstrerend voor de Japanse ambassade, verzucht: ‘Hadden we Wim Kan nog maar.’ Het is niet Kans cabaret dat dit keer in de belangstelling staat, maar zijn wanhopige poging om in 1971 het bezoek van de Japanse keizer Hirohito tegen te houden.

Nederland en Japan vieren in 2000 hun vierhonderd jaar oude handelsbetrekkingen en de Japanse keizer brengt een staatsbezoek. Als vanzelf gaan de gedachten terug naar het bezoek van Akihito’s vader Hirohito, in 1971. Wim Kan ontketende toen een media-offensief om de keizer buiten de deur te houden. Kan had in de Tweede Wereldoorlog als dwangarbeider onder de Japanners gewerkt aan de Birma-spoorweg, Hirohito was in de oorlog keizer. En terwijl Kan in het openbaar zelden ergens een standpunt over innam, raakte de aankondiging van Hirohito’s bezoek bij hem een zenuw. De keizer in wiens naam zijn kameraden waren doodgemarteld, wiens portret in ieder Japans wachthuisje hing, aan de thee met ‘onze eigen, lieve koningin’? Dát in geen geval. En dus begint Kan een wilde campagne. Wie 1971 bewust heeft meegemaakt, zullen de dramatische televisiebeelden nog wel op het netvlies staan: ‘De regering móét zeggen dat hij niet welkom is.’

Tot 1971 heeft het er alle schijn van dat de Indische Nederlanders zonder een rimpeling zijn geïntegreerd in de Nederlandse samenleving. Heimwee naar Indië en een gevoel van miskenning leven wel, maar worden niet of heel beperkt – én in eigen kring – geuit. Het bezoek van Hirohito ontketent door de actie van Wim Kan een storm van protesten. Het leed van de Indische oorlogsslachtoffers komt voor het eerst in een massale belangstelling te staan. Ná 1971 zal de Indische gemeenschap alleen maar vaker en meer van zich laten horen. Er ontstaan allerlei Indische belangenorganisaties en die roeren zich: vóór excuses en herstelbetalingen van Japan en tégen al te vriendschappelijke contacten tussen de vaandeldragers van beide twee landen.

Maar uit de volgende hoofdstukken zal blijken dat Kans campagne geen weloverwogen poging was om aandacht te vragen voor de slachtoffers van de Japanse bezetting. Sterker, in de loop van zijn actie raakte hij alle gevoel voor redelijkheid kwijt. Wat dreef hem dan wel?

Kan was een schrijver – in de zin dat hij alles wat hem bezighield op vrije momenten in de dag neerkrabbelde in blocnotes, schriften en ringbanden. Eind jaren tachtig gaf zijn naaste medewerker Frans Rühl een deel van de dagboeken uit. Maar de originelen wilde Rühl met niemand delen. Voor dit boek heeft hij het deeltje over 1971 wel beschikbaar gesteld. En in het Theater Instituut Nederland, in Amsterdam, staan nog boekenplanken – vijf meter tachtig breed – vol met notities van Wim Kan. Ze worden momenteel geïnventariseerd, maar voor dit boek mochten de stukken over de affaire-Hirohito al worden bekeken. Oudredacteur van het NOS Journaal Hans van der Werf stapte bovendien uit de schaduw als de man die Kan tijdens zijn hele campagne begeleidde. Van der Werf maakte Kan van dag tot dag mee én nam in 1971 de telefoongesprekken op die hij met de conferencier voerde. Ze zijn in dit boek verwerkt.

Deze en andere bronnen geven – soms op ontluisterende wijze – inzicht in de gedachtewereld van Wim Kan. Interviews met onder anderen Van der Werf en oud-premier Piet de Jong vervolledigen het verhaal. Aan het licht komt onder meer waarom Kan zo kwistig met zendtijd werd bedeeld, en hoe prins Bernhard het op het laatste moment liet afweten voor de lunch met de keizer. Maar bovenal wordt duidelijk hoe Kan zijn ‘week van zeventig dagen’ heeft beleefd. Zoals hij zelf schrijft: ‘God? Of toeval? Wie bedacht dit lot?’

1
Het debat met Röling

Het is 17 augustus 1970 en het gaat goed met Wim Kan. Sinds een kleine drie weken speelt hij zijn eerste solovoor-stelling: ‘Wim Kan alleen met Corry aan zijn zijde en Ru van Veen aan de vleugel’. ‘Corry’ is natuurlijk zijn vrouw Corry Vonk, met wie hij al sinds 1933 is getrouwd, en Ru van Veen is al zeventien jaar zijn trouwe begeleider. De keuze voor een onemanshow is een voltreffer gebleken, voor de voorstelling is geen kaartje meer te krijgen. Lange rijen voor de kassa’s: een triomftocht. Kan heeft nooit eerder zó veel plezier beleefd aan een programma. Zelfs zijn grootste critici hebben er weinig op aan te merken. En Kan heeft nog maar kortgeleden zijn trekken thuis gehad.

Bij zijn debuut maakte Kan niets dan gejubel mee. In 1936 begonnen Corry Vonk en hij het ABC-cabaret, een vast gezelschap in het Amsterdamse Leidsepleintheater. Bij het eerste optreden juichte de pers dat er ‘eindelijk weer cabaret’ werd gespeeld. Maar de grote bekendheid kwam met de vijf oudejaarsconferences die Kan tussen 1954 en 1966 hield voor de radio. Deze actuele programma’s groeiden uit tot nationale belevenissen en wonnen het op oudejaarsavond keer op keer van de televisie. Politici zaten aan de luidspreker gekleefd: werden zij wel genoemd? Liever werden zij door Kan beschimpt dan door hem vergeten. In de loop van de jaren vijftig en begin jaren zestig bereikte Kans roem zo ongekende hoogten.

Op de achtergrond speelden echter problemen. De wat schoolse formule van het ABC-cabaret – voor de pauze ensemblenummers, daarna Kans conference – had zijn tijd gehad. In de jaren zestig kreeg het ABC-cabaret ongemeen harde kritiek. De linkse pers beschuldigde Kan van conservatisme. Het programma ‘Hop! Hop! Hop!’, dat hij in 1968 en 1969 speelde, werd meedogenloos neergesa-beld.

Maar in 1970 werkt Kan dus voor het eerst zonder ensemble. En zijn succes in de zalen overtreft alle gloriejaren tot dan toe. Dit legt hem geen windeieren. Manager Wout van Liempt is een messcherp zakelijk onderhandelaar, die voor zijn baas – en goede vriend – enorme bedragen binnenhaalt. Kan heeft naast zijn huis in Kudelstaart een chalet in het Zwitserse Langwies, de boshut ‘de Kleine Wildwal’ in Rheden, op de Veluwe, en een flat in Cap d’Ail aan de Franse zuidkust. Het zijn eilandjes van rust waar hij en zijn vrouw een teruggetrokken leven leiden. In het artiestenwereldje wordt er raar tegenaan gekeken, maar Kan en Vonk hebben zo het geluk gevonden. ‘Kluizenaar noemen ze ons. Gek, weltfremd, mensenschuw. Maar wij houden reuze van dingen vieren: met z’n tweeën. We vieren dat we samen zijn’, zo omschrijft hij een paar jaar later zijn band met zijn vrouw in Vrij Nederland.

En op 17 augustus 1970 kijken Wim Kan en Corry Vonk samen televisie. De VARA zendt een herdenkingsprogramma uit, omdat het vijfentwintig jaar geleden is dat Japan zijn verlies in de Tweede Wereldoorlog erkende en capituleerde. De wantoestanden in de vrouwenkampen worden uit de doeken gedaan aan de hand van destijds in het geheim gemaakte tekeningen. Verder bestaat de uitzending uit een reportage over de eerste officiële herdenking van de Japanse capitulatie in Den Haag, twee dagen voor de uitzending, en een documentaire over de Birma-spoorweg. Aan die ‘dodenspoorweg’ lieten de Japanners in de oorlog krijgsgevangenen dwangarbeid verrichten. Een van die krijgsgevangenen was Wim Kan. De film grijpt hem erg aan.

Het verdriet maakt echter plaats voor irritatie als een studiogesprek begint met professor B.V.A. Röling, een volkenrechtsgeleerde. Presentator Hans Jacobs blikt met de hoogleraar terug op diens ervaring als rechter in het Internationaal Militair Tribunaal voor het Verre Oosten, dat kort na de oorlog Japanse oorlogsmisdadigers berechtte. Röling vertelt dat het onmogelijk was om alle oorlogsmisdadigers te achterhalen, dat kon in Europa óók niet, maar er werden er wel een heleboel gestraft.

Dan haalt presentator Jacobs een grap aan uit Wim Kans huidige programma: ‘Zou dr. Wiesenthal de verblijfplaats van de keizer van Japan niet kennen?’ Hij vraagt Röling of keizer Hirohito van Japan na de oorlog niet terecht had moeten staan. Rölings antwoord is glashelder: ‘Nee, volstrekt niet. Als men onderscheid wenst te maken tussen naar de oorlog drijvende krachten en de krachten die de vrede wensten te handhaven, dan hoorde de keizer volstrekt bij de laatsten. Het was een misvatting in de oorlog, niet wetende hoe de Japanse regering werkte, om Hirohito tot een Hitler te maken.’

Kan vindt het onverteerbaar, is razend. Hij heeft toch zelf in de werkkampen gezeten, en Corry in het vrouwenkamp? Hij heeft toch meegemaakt hoe elk bevel werd gebruld, elke afranseling gegeven, elke moord gepleegd in naam van de keizer? Nog dezelfde avond belt hij met de VARA. Hij wil met die Röling weleens een debat. Op televisie.

Los van een consequent maar nogal vrijblijvend pacifisme dat steeds in zijn conferences terugkeert – geweld is bespottelijk – neemt Kan in het openbaar zelden een eenduidig standpunt in. Er is één uitzondering: de oorlog met de daaruit voortvloeiende rancune jegens Japan. In 1957 verscheen Kan bij de VPRO op de televisie in ‘Dag Koninginnedag’, een nationaal programma voor de verjaardag van de toenmalige koningin Wilhelmina. Tegen een tropisch decortje en gestoken in kamptenue speelde hij twintig minuten lang na hoe hij en de andere Nederlandse krijgsgevangenen Koninginnedag hadden gevierd in het werkkamp aan de spoorweg. Gedurende zijn hele internering had Kan namelijk cabaretvoorstellingen voor zijn kampgenoten gegeven. In 1957 zong hij dezelfde liedjes nog eens en haalde hij herinneringen op: aan de vervallen barakken, de bommen, de geallieerden, de bamboetoiletten en aan die ene keer dat hij bij de Japanners op het matje moest komen omdat zijn publiek spontaan in het Wilhelmus was uitgebarsten. Kan, luchtig: ‘Vijftienhonderd kerels vierden een beetje feest wat niemand weten mag, terwijl de kleine, gele schildwachtjes onrustig er omheen liepen.’

Een jaar later, in 1958, hield Kan een inleiding bij de Nederlandse galapremière van de film Bridge on the River Kwai, over de Birma-spoorweg. De film gaf erg heroïsch en nogal geromantiseerd weer hoe een bataljon Britse soldaten door de Japanners werd gedwongen te werken aan de brug over de Kwai, een onderdeel van de Birma-spoorweg. Maar voor wie zelf de internering had meegemaakt, moet het een emotionerende film zijn geweest. Het gele-genheidsoptreden bij de première bracht Kan er bovendien toe passages te herlezen in zijn kampdagboek en zo werd, zoals hij zelf in zijn dagboek schrijft, een nachtmerrie voor hem tot leven gewekt. In 1963 besloot hij zijn boek 100 dagen uit en thuis, over zijn kampperiode, opnieuw uit te geven. Hij schreef het direct na de oorlog, maar voegde er in 1963 een nieuw voorwoord aan toe: ‘Praten over de oorlog betekent in Nederland praten over de strijd tegen de Duitsers. Dat er ook nog Japanners zijn geweest met wie wij 3½ jaar in oorlog waren, wordt gemakshalve maar vergeten.’ En: ‘In de vredig bedwelmende sfeer van de naoorlogse kersebloesem heeft het toch misschien wel nut, om zonder boosheid, maar wel duidelijk, nog weer eens te roepen: de keizer van Japan en zijn onderdanen, dat waren tussen 1942 en 1945 geen aardige mensen. Echt niet.’

In 1967 trad Kan op bij een reünie van achttienhonderd Japanse ex-krijgsgevangenen. Wederom in tenue hield hij een aan de actualiteit aangepaste Birma-conference en bracht hij liedjes, mét de voor de gelegenheid uit Amerika overgevlogen Nico Rayer, die hem ook in de oorlog begeleidde.

En dan waren er de bezoeken over en weer tussen Nederlandse gezagsdragers en leden van de Japans keizerlijke familie. Het irriteerde Kan mateloos. Kroonprinses Beatrix, die twee keer bij Hirohito langsging, Juliana, die Hirohito’s zoon en schoondochter op Soestdijk ontving, en – in het voorjaar van 1970 – prins Bernhard, burgemeester Samkalden van Amsterdam, prinses Beatrix en prins Claus en minister Luns, die allen de wereldtentoonstelling in het Japanse Osaka bezochten. Kan moest toch al niks van Beatrix hebben, hij vond haar vreselijk, en hij was ook een Bernhard-hater, maar bij zulke gelegenheden ontplofte hij echt. Op 1 april, een dag nadat prins Bernhard in Japan met keizer Hirohito lunchte, schreef hij het liedje ‘Er leven niet veel mensen meer die het kunnen navertellen’, dat al snel bekendheid zou genieten als ‘het railroadliedje’.

Dit railroadliedje zingt hij nu avond aan avond in zijn programma. Het is een melancholisch slot aan een reeks wrange grappen (‘Met stokjes eten, dat heb ik in het kamp geleerd. Het was niet moeilijk. Er zat niets tussen die stokjes.’). Met bitterheid herdenkt Kan de duizenden doden van de Birma-spoorweg. ‘Ik denk niet zwart-wit, maar ik heb in die kampen gezeten en als ik dan een grapje maak, moet men dat begrijpen. Ten slotte werd iedereen in Japan in naam van die keizer vermoord of doodgeschoten. En dan vind ik het toch te gek dat we nu maar doen of er niets gebeurd is en de prins ook gezellig bij hem zit te eten zonder ergens over te praten. Mijn conference over Japan moet men zien als een ereschuld die ik te vereffenen heb, nog altijd, al zeg ik wel dat we maar moeten denken dat er nu andere Japanners zijn.’

Kan laat zijn interneringsperiode niet achter op het podium. De oorlog hangt bij hem in huis. Hij en zijn vrouw vieren ieder jaar hun trouwdag, maar ook de dag van hun weerzien aan het eind van de oorlog. Soms, als hij een lief briefje schrijft aan zijn vrouw, zet hij daar een oude datum op. Dan doet hij even of het weer 1945 is.

Frans Rühl is in deze tijd een naaste medewerker van Kan. Hij is in 1968 bij het kleine clubje medewerkers gekomen en blijft bij Kan tot diens dood in 1983. Hij kan zich nog goed herinneren dat de oorlog een grote rol speelde in het leven van Kan en Vonk: ‘Het is geen geheim dat er na de voorstelling gezellig werd gedronken. Dan volgden de nachtgesprekken. In elk van die gesprekken kwamen de verhalen over de oorlog. Zij was degene die erover begon, had ook nog altijd nachtmerries over haar kamptijd. Dan haalden ze herinneringen op, ze vielen veel in herhaling. Maar het ging veel vaker over hun hereniging dan over de wreedheden. Over zijn optredens sprak Kan zelfs nooit. Ze vertelden hoe Corry aan het eind van de oorlog gewoon het initiatief had genomen om van Java naar Thailand te vliegen, naar haar man toe, dat zij als bekende Nederlander avant la lettre aan boord van een bommenwerper had weten te komen en plotseling voor zijn neus had gestaan. Niet de gewelddadigheden, maar de scheiding van zijn vrouw, dat was het ergste dat Kan in zijn leven had meegemaakt. Daarom waren ze nooit zonder elkaar. Geen dag, geen uur.’

Nadat Kan Röling heeft gezien op televisie is zijn ergernis weer groot. Hij belt Joop Koopman, hoofd amusement bij de VARA en vaste producent van zijn oudejaarsconferences. Kans voorstel: heruitzending van het eind van de film over de spoorweg, overgaand in zijn railroadliedje, daarna een korte discussie tussen hem en Röling over de verantwoordelijkheid van de keizer in de oorlog.

Koopman: ‘Hij vroeg: Kun je me niet eens in een behoorlijk actualiteitenprogramma krijgen? Hij was geëmotioneerd. Kan was niet snel te bewegen tot iets buiten zijn vak, überhaupt niet tot iets wat hij niet zelf had bedacht. Op televisie wou hij al helemaal nooit. Hij had natuurlijk een naam te verliezen. Zijn successen in theaters waren erg groot en zijn grote angst was dat met een slecht televisieoptreden in één keer te verspelen. Hij was een buitengewoon wellevende man, heel goedgemanierd. Maar heel wellevend kon hij ook zeggen dat hij iets niet wilde. Als hij dan met een verzoek kwam, waren we snel geneigd daar-op in te gaan, puur om het feit “Kan wil iets”. Hij was een man van aanzien, stond op een voetstuk. Wat Kan deed was welgedaan, dat gevoel leefde bij de mensen: “Kan zei het.” Een soort autoriteit. Hij kon zeggen wat hij wilde. Maar de programmaleiding vond dit ook een goed en serieus onderwerp voor Achter het nieuws. We kenden Kan goed en wisten dat hij daar heel serieus in zou zijn, dat hij een goed denkende persoon was en dat we in zo’n uitzending zinnige argumenten van hem mochten verwachten.’

Koos Postema was in 1970 redacteur en medepresentator van de actualiteitenrubriek Achter het nieuws: ‘Wij besloten: doen, de moeite waard. Wij vonden de kwestie belangrijk. Kan en Röling waren beiden hoogstaande mensen, die Hirohito’s (on)schuld goed konden bespreken. Wat Kan dreef was duidelijk. Hij was de grote hekeldichter aan het Nederlandse “hof” en hij had aan die spoorlijn gewerkt. Hij kon en “mocht” toch die slachtoffers vertegenwoordigen? Röling berechtte eens Japanse oorlogsmisdadigers. Journalistiek gezien: een ideaal duel. Wij waren nerveus, moesten een piano huren en zo, keken erg op tegen Kan.’

Een week later, op 24 augustus 1970, houden redactie en gasten de middag voor de opnamen een bespreking in café de Rozenboom in Bussum. Koopman: ‘Daar tastten we de opvattingen van Kan en Röling een beetje af. Corry Vonk was er niet bij. Dat wilde Kan ook niet. Zij kon niet zo goed denken als hij, dan kreeg je een eindeloos geklep. Zij was er wel altijd bij op momenten dat hij een belangrijke beslissing in zijn leven moest nemen, maar niet hierbij.’ Het gesprek dwaalde af, vertelt Koopman. ‘Op een goed ogenblik deed zich aan Röling de vraag voor of het ene volk meer voorbestemd is tot het begaan van wreedheden dan het andere. En daar werd de conclusie van ons allen, onder aanvoering van Röling, dat dat niet zo is. Net toen we het daarover hadden gebeurde er iets. De Rozenboom had een erker die uitkeek op de straat. In Bussum waren we, en Bussum is geen wereldstad, een weinig toeristische stad.’ Postema: ‘Het was stil op straat. Plotseling stond er een groepje mannen aan de overkant, klaar om over te steken, onze richting op. Daar kwamen ze. Rustig links en rechts kijkend. Het waren Japanners! Onze reactie? Lacherig. Ook Kan, niet boos.’

De uitzending begint met het einde van de documentaire over de Birma-spoorlijn, die ook een week eerder was te zien. Twee ex-krijgsgevangenen vertellen over hun ervaringen. Dan zien we oude opnamen van een fluitend stoom-treintje dat door het oerwoud rijdt, over de door de krijgsgevangenen aangelegde spoorweg. Onder de beelden horen we Wim Kan met zijn liedje. Dan zien we dat hij het zingt in de studio. Hij ziet er gespannen uit, zingt indringend, recht in de camera. En hij gaat goed met die camera om, heeft een subtiele mimiek: net even iets naar voren leunen, het wenkbrauwtje optrekken of de ogen opslaan. Het is goed getroffen.

Op het lied volgt de discussie met Röling. Een nerveuze Hans Jacobs zit achter een iel tafeltje, ingeklemd tussen de twee grootheden. Kan kijkt beteuterd om zich heen, als een circusleeuw door de tralies van zijn nachtverblijf. Hij en Röling praten langs elkaar heen. Röling zegt: Hirohito kan niet als een oorlogsmisdadiger worden beschouwd. Hij was een constitutioneel vorst die zijn volk veel ontzag inboezemde, maar die zelf weinig te vertellen had. Op kritieke momenten was hij tegen de oorlog, maar hij kon een traditie van duizenden jaren moeilijk doorbreken. Kan antwoordt dat alles in naam van de keizer gebeurde. Wie tekent voor de regie, is verantwoordelijk voor de voorstelling, vindt hij. Maar meer dan om de positie van de keizer lijkt het Kan te gaan om erkenning in Nederland van het onder de Japanners doorstane leed: waarom wordt de oorlogsperiode doodgezwegen in de relatie tussen Nederland en Japan? Waarom kunnen die bezoeken door het vorstenhuis zo makkelijk plaatsvinden? Waarom worden de slachtoffers opzettelijk vergeten? Jacobs vat het gesprek raak samen als hij tot slot opmerkt dat we hebben geluisterd naar een juridisch betoog en een emotioneel betoog, moeilijk met elkaar te verbinden.

Als hij na afloop de opnamen ziet, weet Kan niet of zijn optreden goed of slecht is. Hij heeft het liedje drie keer moeten doen voordat het er goed op stond. Hij was van de wijs gebracht door beelden van de bielzen waaronder gedurende zijn krijgsgevangenschap bezweken dwangarbeiders weleens werden begraven. ‘De tweede maal was ik er totaal uit. Zoals een week geleden toch weer erg onder de indruk van het Birma-filmpje waar ik op aansloot. Begon mijn tekst terwijl je het treintje zag rijden, close-up van de rails … met … dwarsliggers.’ Onder de programmamakers heerst onverdeeld enthousiasme. Postema: ‘Wij waren verbijsterd over zijn fout in het liedje: hij had de tekst al zo vaak gebracht! Hij was zeer nerveus. Maar wij vonden de uitzending zeer geslaagd.’

Kan concludeert uit het gesprek dat de keizer de machtigste machteloze man van de wereld was. Hij laat de kwestie achter zich en concentreert zich weer op zijn buitengewoon goed lopende optredens. Zijn serieuze verschijning op televisie beschouwt hij als een eenmalige gebeurtenis. Hij speelt door tot en met januari 1971, neemt dan februari vrij wegens oververmoeidheid. Uitrustend in Zwitserland verneemt hij het voor hem schokkende nieuws: ‘Op bed. Moe en weinig adem. Hirohito komt naar Nederland.’

2
Een oude man komt rusten

Keizer Hirohito bezocht Nederland al eens als kroonprins, in 1921. Hij maakte toen met zijn twee broers een grote tournee door West-Europa. Die reis was in Japan zeer omstreden. De keizerlijke familie gold als goddelijk. De Japanse keizer heet niet voor niets ‘Tenno Heika’, ‘Zoon van de Hemel’. De Japanners vreesden dat de buitenlandse barbaren hun kroonprins slecht zouden behandelen. Zij protesteerden daarom massaal tegen de reis.

Hirohito verbleef tijdens dat bezoek drie dagen in Nederland. Hij bezocht Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. Incognito bracht hij de laatste dag een bezoek aan de Amsterdamse dierentuin Artis, waar vooral de nijlpaarden zijn belangstelling trokken. Tijdens een galadiner in het paleis op de Dam onderstreepte hij dat het Nederlandse bezit van Nederlands-Indië ertoe bijdroeg ‘onze betrekkingen van goede nabuurschap nauwer aan te halen’.

Hirohito’s goede herinneringen aan Nederland uit 1921 spelen een rol bij de voorbereiding van het bezoek in 1971. In dit jaar moet hij een goodwillreis maken door Europa, zo heeft de Japanse regering beslist. Japan wil onderstrepen dat het vijfentwintig jaar na de oorlog niet alleen in economisch, maar ook in politiek opzicht als een volwaardig lid van de wereldgemeenschap dient te worden erkend. Het zal de eerste keer zijn dat een regerend Japans staatshoofd een buitenlandse reis maakt. Keizerin Nagako is zelfs nog nooit in het buitenland geweest. Al snel staat vast dat Hirohito een officieel staatsbezoek zal brengen aan Engeland, België en de Bondsrepubliek, en een particulier bezoek aan Denemarken, Frankrijk en Nederland.

In de tweede week van januari 1971 neemt de Japanse ambassadeur in Nederland, Masato Fusijaki, vertrouwelijk contact op met het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij vraagt of de keizer een particulier bezoek van een dag kan brengen aan Nederland, inclusief een ontmoeting met koningin Juliana. Het ministerie reageert instemmend. Eind januari laat de koningin het ministerie weten dat zij overweegt Huis ten Bosch ter beschikking te stellen aan de keizerlijke gasten, ze wil hun daar een lunch aanbieden. Twee weken later melden de Japanners dat de keizer graag een dag langer wil blijven om de inpolderingswerken te bekijken en, net als vijftig jaar eerder, Artis te bezoeken.

De top van Buitenlandse Zaken is zich bewust van de blijvende grief die sommige Nederlanders koesteren jegens Japan, maar verwacht geen protesten, daar die ook zijn uit-gebleven bij de diverse bezoeken van leden van het Koninklijk Huis aan Japan. De ministerraad van het kabinet-De Jong gaat op 19 februari dan ook akkoord met het bezoek. Van twijfel over die beslissing is in de notulen niets te vinden, over te treffen voorzorgsmaatregelen wordt niet gerept.

Oud-premier De Jong kan zich die ministerraad niet meer herinneren. ‘Maar minister Luns van Buitenlandse Zaken en ik hebben er in ieder geval over gesproken. Het bezoek was natuurlijk omstreden. We zeiden direct: we kunnen hem niet echt op bezoek hebben. Dat stond vast. Hij kon geen officieel of semi-officieel bezoek afleggen, toch vanwege de gevoeligheden. Hij was de man tenslotte, de keizer van Japan, met de kampen en de oorlog, al dat soort zaken. Dus of hij nou veel te zeggen had gehad of niet, dat was toen nog niet helemaal duidelijk, een officieel bezoek wou ik onze eigen mensen niet aandoen. Die hadden het in die kampen vreselijk gehad en dat was allemaal in naam van die keizer gegaan. Aan de andere kant hadden de Amerikanen het uitgezocht en die hadden hem geaccepteerd als keizer. En zij hebben 99,9 procent van de oorlog tegen Japan gedaan. Dus dat was de formele situatie in de buitenlands-politieke opvattingen.’

De Jong vervolgt: ‘Daarbij kwam, hij zou naar Engeland gaan en daarna naar Duitsland en de vraag was of hij hier even mocht uitrusten. Een oude man die een dag rust wil hebben, het gaat me wat ver om te zeggen: “Dat mag niet.” Het was natuurlijk vermoeiend, zo van hot naar her met die officiële bezoeken. En ja, hij kon natuurlijk niet hier komen zonder koningin Juliana te begroeten. Dat is internationaal gebruik. Toen heb ik met de koningin afgesproken dat zij hem op de thee zou vragen of zoiets, misschien een hapje eten. Ik meende me te herinneren dat hij logeerde op de Japanse ambassade. Maar ook al was het op Huis ten Bosch, het was allemaal niet officieel en gewoon als gast, gast van de koningin. Ze kon hem niet negeren.’ De Jong verwachtte wel dat het bezoek wat stof zou doen opwaaien. ‘O, ik wist dat er rumoer zou komen. Dat was duidelijk. Dat begreep ik ook wel. Die verschillen tussen een officieel en een niet-officieel, toevallig bezoek, dat spreekt natuurlijk niet erg aan. De keizer was de keizer en die was in het land. Dat mocht niet, zo redeneerden die mensen natuurlijk.’