DIGITALE

DEMENTIE

HOE WIJ ONS VERSTAND KAPOTMAKEN

MANFRED SPITZER

VERTAALD DOOR
MARJOLEIN VAN VELZEN

UITGEVERIJ ATLAS CONTACT
AMSTERDAM | ANTWERPEN

© 2012 Manfred Spitzer

© 2013 Nederlandse vertaling Marjolein van Velzen

Oorspronkelijke titel Digitale Demenz

Oorspronkelijke uitgeverij Droemer Verlag

Foto auteur privébezit auteur

Illustraties en grafieken: Manfred Spitzer; Foto’s: National Museum of Health and Medicine, afip; Cronos Verlag, Zürich; Google Earth; privéarchief Spitzer, dpa Picture Alliance/Konrad Maurer/Jerry Tavin/Everett; panda; nec 52; Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung; Eichborn Verlag; Tobias Wüstefeld.

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk; ISBN 978 90 450 2433 2
978 90 450 2434 0
D/2013/0108/707
NUR 870

www.atlascontact.nl

VOORWOORD

‘Meneer Spitzer, u vecht tegen windmolens… wat zeg ik, tegen complete windmolenpárken. Ga zo door!’

Een e-mail schrijf je veel sneller dan een conventionele brief die per slakkenpost wordt verstuurd. Ik krijg dan ook een groot aantal e-mails, zowel vriendelijke als minder vriendelijke.

‘Meneer Spitzer, ik sta hier met een virtuele kalasjnikov te knallen. Als ik een echte had, ging u er als eerste aan. ps: wat u zegt over het verband tussen virtueel geweld en reëel geweld raakt kant noch wal.’

Meerdere burgemeesters hebben mij naar aanleiding van een lezing in hun stadhuis als volgt begroet: ‘Goedenavond, meneer Spitzer, mijn zoon haat u, en ik had hem maar wat graag meegebracht.’ Soms is de waarheid voor vijftienjarigen niet te verteren!

En dan het volgende: ‘Circa 250000 jongeren in de leeftijd van 14-24 jaar zijn internetverslaafd; 1,4 miljoen gelden als probleemgebruikers.’ Dit staat te lezen in het jaarverslag van de Duitse commissie voor verslavingsonderzoek onder leiding van Mechthild Dyckmans, dat op 22 mei 2012 is aangeboden aan de Duitse regering. De consumptie van alcohol loopt terug, evenals het gebruik van nicotine, softdrugs en harddrugs; computer- en internetverslaving neemt daarentegen schrikbarend toe. De regering zit met de handen in het haar en de enige tot nu toe gevonden oplossing zijn hogere straffen voor uitbaters die minderjarigen toegang geven tot hun gokautomaten.

Nog geen vier weken voor het verschijnen van het rapport van de commissie voor verslavingsonderzoek had de Duitse minister Bernd Neumann de loftrompet gestoken over een killerspel waarvoor de producenten een prijs van 50000 euro ontvingen – betaald met belastinggeld. Tegelijkertijd werd een verdriedubbeling van gameverslaving binnen slechts vijf jaar vastgesteld, met name onder werkloze jonge mannen. Ikzelf heb als hoofd van de Psychiatrische Universitätsklinik Ulm patiënten behandeld met een computer- en internetverslaving. Het leven van die mensen was volledig geruïneerd door digitale media. Vijf jaar geleden constateerden artsen in Zuid-Korea, een ultramoderne industriestaat en marktleider op het gebied van it, steeds vaker geheugen-, aandachts- en concentratiestoornissen bij jongvolwassenen. Ook emotionele afvlakking en algemene versuffing kwamen vaker voor. Dit ziektebeeld noemden zij ‘digitale dementie’.

In dit boek probeer ik deze zorgwekkende ontwikkelingen beknopt weer te geven, en daarbij grijp ik noodgedwongen terug op gedachten die ik al jaren geleden genoteerd en gepubliceerd heb. Een leerproces veroorzaakt hersenveranderingen, en ik houd me al twintig jaar bezig met de gevolgen van die veranderingen voor kinderopvang, scholen en universiteiten. Zoals aan de publicatiedata te zien is citeer ik in dit boek voor een groot deel onderzoek van recente datum; ik heb geprobeerd met name nieuwe inzichten in de discussie te betrekken.

In het verleden heb ik soms het verwijt gekregen dat ik geen idee heb waarover ik schrijf. Alleen wie zelf gepassioneerd speler van gewelddadige computergames is, kan de fascinatie voor zulke games en de effecten op de eigen psyche beoordelen. Naar mijn mening als psychiater klopt dit niet. Het is overduidelijk dat een alcoholist de effecten op zijn lichaam en geest minder goed kan beoordelen dan de psychiater die hem behandelt, en bij andere verslavingsziekten en psychische stoornissen is het niet anders: afstand en een relatief objectieve blik van buitenaf zijn vaak de beste voorwaarden om de feiten min of meer onbevooroordeeld te bekijken. Zou dit dus anders zijn voor digitale media?

Ik heb geprobeerd wetenschappelijke principes als precisie en bronvermelding te hanteren zonder de leesbaarheid van de tekst in gevaar te brengen. Zo heb ik geen statistische significantiecijfers gegeven (de p-waarden), maar ik kan u verzekeren dat ik in dit boek uitsluitend verschillen aangeef met statistische significantie. Wie dit in detail wil controleren, kan de oorspronkelijke artikelen raadplegen. Verder heb ik alle Engelse citaten zelf vertaald – met deze ene zin bespaar ik me een paar honderd voetnoten ‘vertaling door auteur’.

Dit boek draag ik op aan mijn kinderen. Het is mijn streven hun een wereld na te laten die waardevol en het behouden waard is, en die zo’n prettige leefomgeving biedt dat ze ondanks problemen als de opwarming van de aarde en de wereldwijde economische crisis besluiten op hun beurt ook weer kinderen te krijgen. Ik voel de behoefte zelf aan die wereld te werken: ik hoop gemeenschapszin, toekomstbewustzijn, vrijheid, betrokkenheid bij mensen en hun praktische problemen te bevorderen, evenals de autonome gedragskeuze van welingelichte en kritische mensen. Ik hoop ervoor te zorgen dat mensen zich gaan inzetten voor degenen die hiertoe zelf nog niet (onze kinderen) of niet meer (ouderen en zieken) in staat zijn. Dat zijn de waarden die ik als kind van mijn ouders heb meegekregen, die mij als een soort vaccin zijn toegediend en die ik voor het leven met me meedraag.

ULM, PINKSTEREN 2012

Manfred Spitzer

INLEIDING

MAAKT GOOGLE ONS DOM?

‘Maakt Google ons dom?’ Luidt de titel van een mediakritisch essay van de Amerikaanse publicist en internetexpert Nicholas Carr.¹ Maar wanneer we ons bezighouden met digitale media en met de daarmee samenhangende mogelijke gevaren, mogen we ons niet uitsluitend op Google richten, en kunnen we ook niet alleen over domheid spreken. Modern hersenonderzoek doet namelijk vermoeden dat we bij het gebruik van digitale media alle reden hebben om ons op veel meer vlakken zorgen te maken. Onze hersenen ondergaan namelijk een continu veranderingsproces, en daaruit volgt onvermijdelijk dat de dagelijkse omgang met digitale media effect moet hebben op ons.

Digitale media als computers, smartphones, spelcomputers – en laten we ook de tv niet vergeten – veranderen ons leven. In de Verenigde Staten brengen jongeren intussen meer tijd door met digitale media – ruim zevenenhalf uur per dag – dan met slapen, zoals bleek uit een representatief onderzoek onder meer dan tweeduizend kinderen en jongeren in de leeftijd van acht tot achttien jaar.

In Duitsland is een enquête gehouden onder 43500 scholieren, die aan het licht bracht dat kinderen van 13, 14 jaar bijna zevenenhalf uur per dag doorbrengen met digitale media. Het gebruik van mobiele telefoons en mp3-spelers is daarbij nog niet meegerekend. De tweede tabel geeft een overzicht van media en geslacht van de gebruiker.

Mediagebruik in de Verenigde Staten in de jaren 1999, 2004 en 2009: uren en minuten per dag ²

Mediagebruik door scholieren van 13, 14 jaar in Duitsland, 2009 ³

Ook in Duitsland wordt meer tijd doorgebracht met digitale media dan op school (een kleine vier uur).⁴ Een hele reeks onderzoeken naar mediagebruik toont intussen duidelijk aan dat dit een bron van grote zorg zou moeten zijn. Daarom heb ik dit boek geschreven. Het zal veel lezers een onbehaaglijk gevoel geven; dit kan een zéér onplezierig boek zijn om te lezen. Als psychiater en hersenonderzoeker kan ik echter niet anders. Ik heb kinderen en zou niet graag willen dat die mij over twintig jaar verwijten: ‘Papa, jij wíst dat – waarom heb je er dan niks aan gedaan?’

Omdat ik me al decennialang bezighoud met mensen, met hersenen, met leerprocessen en met media en omdat ik ontwikkelingen – zeker vanuit het gezichtspunt van een hersenonderzoeker of wanneer ik mijn vaderbril opzet – anders zie dan de meeste mensen, wil ik feiten, gegevens en argumenten zo duidelijk mogelijk ter tafel brengen. Daarbij baseer ik me hoofdzakelijk op wetenschappelijk onderzoek uit goede, bekende en vrij toegankelijke vakbladen. ‘Ach, u met uw wetenschap ook altijd!’ hoor ik de criticasters al roepen.

Hierover heel in het kort: wetenschap is het beste dat we hebben! Wetenschap is de gezamenlijke zoektocht naar ware, betrouwbare kennis over de wereld, ook over onszelf. Wie een apotheek binnenloopt en hoofdpijnpilletjes koopt, wie in een auto of een vliegtuig stapt, wie de verwarming of zelfs maar het licht aandoet (om van tv of computer nog maar te zwijgen!) geeft in wezen keer op keer aan dat hij vindt dat hij zich kan verlaten op inzichten uit de wetenschap. Wie de betrouwbaarheid van wetenschappelijke resultaten simpelweg afwijst, weet niet wat hij zegt, of weigert bewust de waarheid te spreken.

WAAR LIGT HET PROBLEEM?

In 1913 schreef Thomas Edison – de uitvinder van de gloeilamp, de platenspeler en de bioscoop – in een New Yorkse krant: ‘Binnenkort zullen op school geen boeken meer worden gebruikt... alles wat we weten moeten, kunnen we met behulp van film leren. Ons schoolstelsel zal er binnen tien jaar volledig anders uitzien.’⁵ Toen bijna vijftig jaar later de televisie in opkomst was, gingen er vergelijkbare optimistische stemmen op die beweerden dat we nu eindelijk cultuur, normen en waarden, en wetenschap tot in de verste uithoeken van de wereld konden brengen en zodoende het ontwikkelingspeil van de gehele mensheid aanzienlijk konden verbeteren. Nog eens vijftig jaar later hebben we de computer, en wordt opnieuw gesproken van ongekende mogelijkheden om leerprocessen op scholen revolutionair te veranderen. Ditmaal wordt het écht allemaal anders, beweren complete legers van mediapedagogen. Daarbij zijn we al getuige geweest van de opkomst en val van e-learning, net zoals we in de jaren zeventig het falen van het talenlaboratorium hebben beleefd. Leren, in je eentje achter de computer, dat werkt niet; daarover zijn zelfs de grootste voorstanders van computergebruik het eens. Waarom? En wat betekent dat voor degenen die continu met computers en internet omgaan?

Publicist Nicholas Carr beschrijft de gevolgen van zijn eigen internetgebruik als volgt: ‘Het lijkt wel of het internet mijn concentratievermogen en mijn bespiegelend vermogen aantast. Mijn geest verwacht nu informatie voorgeschoteld te krijgen in de vorm die het net levert: die van een snel bewegende stroom kleine deeltjes [...]. Van mijn vrienden hoor ik precies hetzelfde: hoe meer ze het net gebruiken, des te moeilijker het wordt om zich te concentreren op het lezen van lange teksten.’⁶

Als antwoord op de vraag wat het internet en de nieuwe digitale media met ons doen, biedt het onderzoek naar de effecten van media meer dan alleen getuigenissen en empirisch onderzoek. Ook zuiver wetenschappelijk onderzoek naar de manier waarop ons brein functioneert kan hier een bijdrage leveren. Net zoals de biochemie ons inzicht biedt in stofwisselingsziekten, zo krijgen we dankzij ons begrip van leer-, geheugen-, aandachts- en ontwikkelingsprocessen inzicht in het gevaar van digitale media.

Een van de belangrijkste inzichten op het gebied van de neurobiologie is dat er continu veranderingen plaatsvinden in hersenen doordat we ons brein gebruiken. Waarnemen, denken, beleven, voelen en handelen: alles wat we doen laat zogeheten geheugensporen achter. Tot in de jaren tachtig van de twintigste eeuw waren dit hypothetische constructies, maar tegenwoordig kunnen we die sporen zichtbaar maken. We kunnen foto’s en zelfs films maken van de synapsen: de plastische, telkens veranderende verbindingsstukken tussen zenuwcellen, de geleiders van de elektrische signalen waarmee de hersenen werken. We kunnen kijken hoe deze synapsen veranderen bij leerprocessen. Ook de grootte en de activiteit van complete hersendelen zijn via beelden zichtbaar te maken, en zo kunnen we aantonen op welke manier leerprocessen van invloed zijn op onze hersencellen.

Wanneer de hersenen bezig zijn met leren (en dat is altijd: er is namelijk maar één ding dat de hersenen niet kunnen, en dat is níét leren), worden ook tijdens periodes die met digitale media worden doorgebracht, geheugensporen aangelegd. Ons brein is het product van de evolutie: het is over een lange periode door aanpassing aan bepaalde ecologische omstandigheden ontstaan. Digitale media behoorden daar zeer zeker niet toe. En zoals we tegenwoordig een groot aantal ziekten zien als de uitdrukking van een wanverhouding tussen onze vroegere levenswijze (jagen en verzamelen, dat wil zeggen veel lichaamsbeweging en vezelrijke voeding) en onze moderne lifestyle (weinig beweging, voeding die arm is aan vezels), zo zijn ook de negatieve effecten van digitale media op onze psychisch-emotionele processen beter te begrijpen in een kader van evolutie en neurobiologie. Hierbij kunnen sterk uiteenlopende processen en mechanismen worden beschreven voor cognitieve prestaties als aandacht, taal of de ontwikkeling van onze intelligentie – die dus uiteindelijk betrekking hebben op de functie van onze hersenen. Zoals aan de hand van voorbeelden is aangetoond, heeft dit aanzienlijke effecten op emotionele en sociale processen, zelfs op de ethisch-morele opvattingen en ons zelfbewustzijn, dat wil zeggen onze persoonlijke identiteit.

‘Digitale dementie – wat een onzin!’ hoor ik de criticasters al luidkeels roepen. Maar als ze zich zelf eens in het wereldwijde digitale gegevensnet waagden, zouden ze meteen overtuigd raken. Wie de trefwoorden ‘digitale dementie’ of ‘digital dementia’ tussen aanhalingstekens googelt, krijgt binnen een derde van een seconde circa 8000, respectievelijk 31 200 vermeldingen.

WIE HET DENKEN UITBESTEEDT, WORDT NOOIT EEN EXPERT.

Wie nu nog twijfelt, adviseer ik even goed na te denken. De telefoonnummers van familie, vrienden en kennissen zijn opgeslagen in uw mobieltje. De weg naar een afspraak wordt u getoond door uw navigatiesysteem. Werk- en privéafspraken staan ook in uw mobiel of in uw pda (Personal Digital Assistant). Wie iets wil weten, die googelt; foto’s, brieven, mails, boeken en muziek zitten in de cloud. Zelf denken, opslaan, verzinnen: ho maar!

Dagelijks krijg ik het volgende soort mailtjes van scholieren en studenten:

Geachte professor,

Ik/wij werk(en) momenteel aan een presentatie [huiswerk, een scriptie, thesis] over ‘Hersenen en x [voert u hier bij x een willekeurig woord in]. Ik/wij verzoek(en) u vriendelijk antwoord te geven op de volgende vragen: (1) Hoe werken de hersenen?

(2) Hoe...

[En als de afzender een scholier is, tref ik niet zelden de volgende slotzin aan.] Ik wil u er wel op wijzen dat ik het werkstuk morgen moet inleveren; het liefst ontvang ik het antwoord dus onmiddellijk...

Wanneer ik al antwoord, wat afhangt van mijn humeur die dag, van de beschikbare tijd en van de toon van het schrijven, stuur ik een aantal artikelen die de ontvanger zélf moet lezen. En dat zeg ik er ook bij. Want wie via het internet zomaar iemand vraagt in plaats van zelf met een onderwerp aan de slag te gaan, heeft beslist niet begrepen waarom hij het betreffende werkstuk eigenlijk maakt. Scholieren moeten immers leren zelf te denken! Zo vermijden we wat een drietal Amerikaanse scholieren overkwam: ze moesten een spreekbeurt houden over een aan Rusland grenzende staat, Georgië (dat in het Engels met een a op het eind gespeld wordt), en kwamen aanzetten met een schitterende Powerpointpresentatie over... de Amerikaanse staat Georgia!

Wat mij zeer te denken geeft is het feit dat zelfs veel leraren en professoren niet te lijken begrijpen wat leren eigenlijk inhoudt. Studenten schrijven me als ik een interview weiger of als ik hun vragen niet beantwoord: ‘Ik krijg een slechter cijfer als ik geen expert raadpleeg.’ De docenten van zulke leerlingen zou ik graag antwoorden (en soms stuur ik de scholier of student in kwestie een tekstje met die strekking): net zomin als je bergbeklimmen kunt leren door iemand naar de top te dragen, kan een jong mens ooit, op welk gebied dan ook, expertise verwerven door een expert te raadplegen. Zelf kennis uit bronnen vergaren, de verkregen informatie kritisch bestuderen, overwegen de bronnen van die bronnen te raadplegen, de details van de puzzel samenvoegen tot een betekenisvolle eenheid... dat zijn dingen die je zelf moet doen, anders leer je het nooit. Deze kennis zal, net als iedere vorm van expertise, deels bestaan uit een groot aantal feitencomplexen, maar zal voornamelijk berusten op vertrouwdheid met bronnen, een juiste inschatting van de betrouwbaarheid van die bronnen en nog veel meer. Kortom: kennis moet goed bezonken zijn.

Het gaat hier niet om ‘uit het hoofd leren’. Niemand wordt alpinist door de namen van de bergen of de wegmarkeringen van de diverse routes uit zijn hoofd te leren! Let wel: bergbeklimmers beschikken over deze kennis; maar namen en routes zijn slechts één aspect van het geheel en niet de essentie: dat zijn dingen die je gaandeweg leert. Ik krijg vaak de vraag of het verkeerd is dat er tegenwoordig op school minder gedichten uit het hoofd worden geleerd. Dat weet ik niet zeker; wel weet ik dat je door gedichten uit het hoofd te leren kunt leren je geest te gebruiken als opslagruimte. En dat is niet onbelangrijk tijdens een leerproces. Wie al weet dat hij de feiten waarmee hij op dat moment bezig is niet leren kan of wil, die leert ook inderdaad beduidend slechter. Wie er niet op uit is dat kennis blijft hangen, onthoudt aanzienlijk minder.

Dementie is meer dan alleen vergeetachtigheid. En het gaat mij bij digitale dementie ook om meer dan het feit dat met name jongeren steeds vergeetachtiger lijken te worden – een feit waarop in 2007 voor het eerst werd gewezen door Koreaanse wetenschappers. Het gaat eerder om een psychologisch vermogen tot presteren, denken, kritisch redeneren, om het overzicht in het moeras van informatie. Wanneer iemand die aan de kassa werkt de rekenmachine pakt om ‘2+2’ uit te rekenen en niet merkt dat de uitkomst ‘400’ verkeerd móét zijn, wanneer de nasa een satelliet de woestijn (of de eindeloosheid van het heelal) in stuurt omdat het niemand was opgevallen dat inches en mijlen niet hetzelfde zijn als centimeters en kilometers, of wanneer bankiers rekenfouten van zo’n 55 miljard maken, dan betekent dat uiteindelijk alleen dat niemand meer met de machines meedenkt. Kennelijk heeft in dergelijke gevallen niemand grofweg uit het hoofd uitgerekend wat zo’n beetje de uitkomst moet zijn. In plaats daarvan hebben ze zich op een digitale assistent verlaten. Wie daarentegen met een rekenliniaal of telraam rekent, moet de orde van grootte in zijn hoofd meerekenen en kan nooit tot een volledig onwaarschijnlijke uitkomst komen.

VOORGOED VAN GISTEREN, ROMANTISCH, DIGIBEET?

‘U bent volkomen ouderwets! U wilt zeker weer in een grot gaan wonen?’ krijg ik regelmatig te horen. Nee, dat wil ik níét. Integendeel: als we niet oppassen en niet eindelijk ophouden de volgende generatie systematisch dom te maken, zullen hun eigen kinderen misschien niet in grotten, maar wel in armzaligere omstandigheden moeten leven dan zijzelf. Want onze welstand en onze maatschappij zijn in hoge mate afhankelijk van experts, van mensen die een vak, wat voor vak dan ook, in de vingers hebben.

Ik heb ook geen hekel aan media, zoals keer op keer wordt beweerd. Op vrijdagavond kunt u mijn programma Geist und Gehirn op tv zien, en wanneer u zich dat kwartiertje per weekend gunt, geef ik u zwart-op-wit dat dit beslist niet schadelijk zal zijn voor uw hersenen. Al meer dan vijfentwintig jaar werk ik bijna dagelijks met de computer, die uit mijn leven evenmin weg te denken is als uit dat van vele anderen. Waarom werken miljoenen mensen met een computer? Omdat diverse werkprocessen sneller verlopen, omdat hij ons geestelijk werk uit handen neemt. Waarom gaan mensen met de auto? Omdat we ons daarmee sneller kunnen verplaatsen, doordat hij ons de lichamelijke inspanning van het transport bespaart. En net zoals ik dagelijks een computer gebruik, zo pak ik ook dagelijks de auto.

Net als de meeste automobilisten weet ik echter ook dat ik te weinig beweeg. Stelt u zich eens voor dat iemand op het idee kwam om een gaspedaal zonder auto te bouwen, dat dan op scholen kan worden ingezet om de wegens gebrek aan beweging geatrofieerde kuitspieren van de leerlingen te trainen. ‘Wij zijn een van de grootste autolanden ter wereld. Onze scholieren hebben meer lichaamsbeweging nodig; dus moeten we ze in een vroeg stadium laten kennismaken met autorijden. Een gaspedaal voor alle scholieren in het hele land, onder het tafeltje, rechts voor de stoel, is dat geen schitterend idee? Op die manier blijven de kuiten fit en wennen ze meteen aan autorijden.’ Als het argument niet zo bespottelijk was, hadden verkeerspedagogen dertig jaar geleden al met dat voorstel kunnen komen. Met digitale media is het net zo, en veel mensen merken ook dat de marketingkreten van een digitale revolutie in de klas niet deugen. Nieuwe media behoren nu eenmaal tot het leven van alledag en onze kinderen moeten eraan wennen. Nieuwe media hebben net als alcohol, nicotine en andere drugs de eigenschap verslavend te kunnen werken. Computer- en internetverslaving is in Duitsland een intussen regelmatig voorkomend verschijnsel, met verwoestende gevolgen voor de verslaafden. Je zou kunnen zeggen: ‘Bier en wijn maken deel uit van onze samenleving en onze cultuur. We moeten kinderen al in de peuterklas leren hier kritisch mee om te gaan. Dus horen bier en wijn in de peuterklas thuis.’ Een complete tak van de industrie zou dat als een zeer gunstige ontwikkeling zien, maar grote aantallen mensen en de samenleving als geheel zouden er aanzienlijke schade van ondervinden.

‘Meneer Spitzer, u hebt wat tegen de techniek!’ zullen sommige mensen me misschien verwijten. Nee, dat heb ik niet. Maar wel ben ik er voorstander van dat we voorzichtig zijn in de omgang met nieuwe technologie. Een historisch voorbeeld: ruim honderd jaar geleden werd röntgenstraling ontdekt, en binnen de kortste keren verschenen röntgenapparaten op feestjes en partijen van rijke mensen die kiekjes maakten van elkaars botten.⁷ Alleen al in de Verenigde Staten waren er tussen de jaren twintig en vijftig van de twintigste eeuw meer dan tienduizend podoscopen te vinden in schoenwinkels – daarmee werden de voetbotjes bekeken.⁸ Een interessant detail: door de verkoop van deze apparatuur nam bij klanten de angst voor slecht zittende schoenen toe, met name als het om kinderschoenen ging. ‘Voeten gaan een leven lang mee,’⁹ werd de klanten in de bijbehorende reclamecampagnes verteld, en daarom moesten schoenen precies passen – vooral bij kinderen, uiteraard. Daarbij werd, in het licht van de economische crisis van de jaren dertig van de vorige eeuw, geredeneerd dat goed passende schoenen langer meegaan en dat het apparaat dus een geldbesparing opleverde. Tot slot werd ingespeeld op het feit dat in de voorgaande jaren bijna alle huishoudens stroom hadden gekregen, zodat de triomftocht van de techniek voor eenieder duidelijk kon worden aangetoond. Niemand was bestand tegen het argument dat alles nu eindelijk beter zou worden, ook al waren er geen wetenschappelijke gegevens die de invoering en het grootschalige gebruik van dit soort apparaten rechtvaardigden. ‘Het netelige probleem van de waarheid in de reclame werd op die manier keurig omzeild,’ luidt het laconieke commentaar op deze apparatuur in een overzichtsartikel van de Canadese medisch historici Jacalyn Duffin en Charles Hayter.¹⁰ In feite was het hele verhaal een truc om mensen de schoenenzaak binnen te lokken. Vooral kinderen, die dol zijn op alles wat nieuw is, hadden enorme pret met het bekijken van hun eigen voetbotjes, vandaar dat de machines ‘voor kinderen even opwindend waren als gratis ballonnen en superlolly’s’.¹¹ De apparaten stonden dan ook op opvallende plekken in de winkel: ‘Wij adviseren de machine midden in de winkel op te stellen, zodat ze van alle kanten vrij toegankelijk is. Uiteraard dient ze in de nabijheid van de dames- en kinderafdeling te staan, omdat daar meer omzet wordt gedraaid,’¹² luidde de instructie voor het opstellen van de machine. Dat dit ook werkelijk gebeurde, is te zien in de illustratie van de opgestelde podoscoop.

Röntgenapparaat voor de voeten, de zogeheten podoscoop, zoals die in veel Europese landen nog tot de vroege jaren zeventig van de vorige eeuw te vinden was.

Pas toen na de bombardementen op Hiroshima en Nagasaki in 1945 bekend werd wat voor enorme schade de straling had aangericht bij de overlevenden, werden mensen in de hele wereld zich bewust van het gevaar van elektromagnetische stralen. Uit metingen aan podoscopen die in 1950 werden gepubliceerd¹³ bleek dat deze een onverantwoord hoge dosis straling afgaven, met zeker voor kinderen amper te schatten gevolgen voor de gezondheid. Toch duurde het nog meer dan twintig jaar voordat ook de laatste apparaten uit schoenwinkels waren verdwenen. Vier decennia lang werden deze apparaten wereldwijd gebruikt. Hoeveel ziekte en dood dit tot gevolg heeft gehad zullen we nooit weten. Maar één ding moge duidelijk zijn: in de reclame om verkoop te bevorderen werd ingespeeld op angst en toenemende economische problemen in relatief arme lagen van de bevolking. Deze twee factoren, in combinatie met het feit dat het nieuwe elektriciteitsnet zojuist volledig voltooid was, vormden ook in die tijd al de drijvende kracht achter het succes van de nieuwe machines. Die deden iets wat evengoed met een meetlat gedaan had kunnen worden, en vormden een gevaar voor de volksgezondheid dat pas decennia later werd ingezien.

Podoscoop op de kinderafdeling van schoenwinkel Bally in Basel (1953). Tussen de in de jaren vijftig onvermijdelijke niervormige salontafel en de kindercarrousel staat achterin de podoscoop als dé attractie voor nieuwsgierige kleintjes.

De overeenkomsten met de marketing van computers ten behoeve van het onderwijs zijn verbluffend: uit wetenschappelijke inzichten blijkt dat je bij het leerproces een computer even hard nodig hebt als een fiets om te zwemmen of een röntgenapparaat om schoenen te passen. Omdat de sociaal zwakke gezinnen voortdurend te horen krijgen hoe belangrijk een computer is bij het leerproces, zijn het juist deze huishoudens die van hun toch al bescheiden spaargeld zo’n apparaat aanschaffen: uit zorg om de toekomst van de kinderen. En daarmee bewerkstelligen ze precies het tegenovergestelde van wat ze voor hun kinderen wensen, namelijk betere opleidingskansen. Want computers komen de opleiding van jongeren niet ten goede, maar verhinderen eerder een opname van kennis. In het gunstigste geval hebben ze geen effect, zoals in de volgende hoofdstukken zal worden aangetoond. De industrie speelt dus handig in op de angst van ouders uit sociaal zwakke milieus om hun het laatste geld uit de zak te kloppen.

HET GAAT OM ONZE KINDEREN

Om het nog eens overduidelijk te stellen: het bedrieglijke van al het marketinggeschreeuw om computers op school is dat de handelwijze van de ouders, die voor hun vijfdegroepers een computer kopen, exact bewerkstelligt wat ze níét willen en waarvoor ze zo bang zijn. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de analyse van gegevens van een onderzoek uit 2004, waarin de Duitse onderzoekers Thomas Fuchs en Ludger Wössmann keken naar de invloed van de beschikbaarheid van computers op schoolprestaties. Kinderen die thuis beschikken over een computer leveren op school slechtere prestaties,¹⁴ met name bij rekenen en lezen. De auteurs geven zelf het volgende commentaar op hun bevindingen: ‘Wanneer thuis een computer aanwezig is, zullen kinderen die in eerste instantie gebruiken voor computerspelletjes. Daardoor blijft minder tijd over voor huiswerk, wat negatieve gevolgen heeft voor de schoolprestaties. [...] Wat betreft het gebruik van computers op school blijkt enerzijds dat scholieren die nooit met een computer werken, iets minder goed presteren dan kinderen die de computer enkele malen per jaar tot enkele malen per maand gebruiken. [...] Anderzijds zijn de lees- en rekenprestaties van kinderen die de computer meerdere malen per week gebruiken beduidend slechter. En datzelfde geldt voor internetgebruik op school.’¹⁵ Van urenlang computergebruik per dag, zoals momenteel usance is, was bij dit onderzoek nog geen sprake!

Een vergelijking tussen marketingstrategieën voor digitale media en die voor de röntgenapparatuur in schoenwinkels is interessant, omdat het grote afzetgebied voor computers en opleidingen bij kinderen ligt. Deze zouden, nieuwsgierig als ze van nature zijn, graag met computers werken. Inderdaad: kinderen storten zich op alles wat nieuw is. Niet omdat ze zo’n bijzondere belangstelling hebben voor computers op zich, en al helemaal niet omdat een computer bijzonder goed voor ze is (dat interesseert kinderen niet), maar omdat de computer met al zijn mogelijkheden en functies nieuw is. Bovendien laat hij kleurige plaatjes zien, speelt muziek af en biedt binnen luttele seconden toegang tot een schat aan informatie op het wereldwijde web – met name het soort informatie dat voor kinderen en jongeren verboden is. Dat weten kinderen en jongeren, en daarom zitten ze zo graag achter de computer.

Computergebruik op vroege kleuterschoolleeftijd kan leiden tot aandachtsstoornissen¹⁶ en op latere kleuterschoolleeftijd tot leesproblemen.¹⁷ Op basisschoolleeftijd wordt meer sociaal isolement waargenomen, zoals blijkt uit Amerikaans¹⁸ en intussen ook uit Duits onderzoek.¹⁹

Daar wordt al enkele jaren lang tegen ingebracht dat deze trend lijkt om te keren: dankzij de sociale media, toegankelijk via computer, mobiele telefoon of tablet, zijn jonge mensen tegenwoordig voornamelijk sociaal bezig.²⁰ Daarover kan worden opgemerkt dat juist de digitale sociale netwerken geenszins tot meer en betere contacten leiden, maar veeleer tot sociaal isolement en oppervlakkige contacten. Slechts voor weinig meisjes gaan onlinevriendschappen samen met positieve emoties. Die positieve gevoelens beleven ze eerder met persoonlijke vrienden. In de volgende hoofdstukken zal ik dan ook uitvoerig beschrijven hoe en in welke mate digitale sociale netwerken onze kinderen en jongeren eenzaam en ongelukkig maken.

Men vraagt zich natuurlijk af: als dat allemaal zo is, waarom gebeurt er dan niets? Waarom pleegt niemand verzet tegen het dagelijkse dommer worden? Als psychiater moet ik niets hebben van complottheorieën waarbij een boosaardige macht van plan is de complete bevolking middels de verspreiding van digitale media sluipenderwijs dement te maken om de mensen zo beter onder de duim te kunnen houden. Nee, volgens mij is de zaak veel eenvoudiger. Heel veel mensen verdienen met digitale producten heel veel geld, en zij trekken zich niets aan van het lot van de medemens of van kinderen. Kijk ter vergelijking ook eens naar wapenproducenten en -handelaren: de een zijn brood is de ander zijn dood – letterlijk. Net als de tabaksindustrie, die aanwijsbaar dodelijke producten vervaardigt en verkoopt, een groot aantal levensmiddelenproducenten, die met name onze kinderen ziek maken met hun producten, of reclamebureaus, die onder andere de tabaks- en levensmiddelenbranches hun levensgevaarlijke podia bieden. En de grote bedrijven die de markt van de digitale media beheersen. Intel, Apple, Google, Facebook en andere zeer grote ondernemingen willen geld verdienen en lobbyen dus. Gewiekst verspreiden ze valse informatie, net als de rokerslobby in de jaren zeventig, toen beweerd werd dat roken niet gevaarlijk was, dat wetenschappelijke bewijzen elkaar tegenspraken, enzovoort. Ze moffelen feiten weg, ze verduisteren en verdraaien ze. En zolang niemand zich daarover opwindt, gebeurt er niets.

‘Meneer Spitzer, u overdrijft mateloos!’ hoor ik de mediapedagogen (die van de media leven en dus niet kritisch zijn), voorstanders van zelfbeheersing en van de media zelf al zeggen. Dat is te verwachten. Droevig en vanuit mijn gezichtspunt veel gevaarlijker is het dat zelfs hooggeplaatste functionarissen in de kerk, de politiek, het ministerie van Volksgezondheid, van Onderwijs en Wetenschappen, de Duitse commissies voor politieke vorming en de onderzoekscommissie voor internet en digitale gemeenschap van de Bondsdag volledig kritiekloos meezingen met de lofzang op de digitale media. Ze laten de inzichten uit de wetenschap niet alleen links liggen maar verspreiden willens en wetens onwaarheden; daarmee worden ze uiteindelijk zelf lobbyisten. Ik zal een aantal bronnen aanhalen waaruit dit duidelijk blijkt.

Wat moeten we dus doen? Het zou al een begin zijn als meer mensen het probleem onder ogen zouden willen zien. Verder zal ik in de volgende hoofdstukken een aantal concrete manieren noemen waarop ieder voor zichzelf in het bijzonder, en voor de samenleving in het algemeen, de digitale dementie een halt toe kan roepen. Daarom heb ik dit boek geschreven.

1.

TAXI IN LONDEN

Bent u ooit in Amerika in een taxi gestapt? Dan is u misschien hetzelfde overkomen als mij, een paar jaar geleden in San Francisco. Na aankomst op San Francisco International Airport wilde ik op bezoek bij vrienden die ten noorden van Berkeley wonen. Ik nam een taxi, want na een vlucht van bijna twaalf uur had ik geen zin me in het gedrang van metro en bus te begeven. In de daaropvolgende twee uur zou me echter duidelijk worden dat de chauffeur noch Engels sprak, noch de weg wist. Bovendien kon hij niet autorijden. Hij kreeg rijles van een tweede chauffeur, op de passagiersstoel naast hem, die evenmin beschikte over kennis van de topografie of van de Engelse taal. In Londen kan u dat niet gebeuren. Daar spreken taxichauffeurs niet alleen Engels en kunnen ze autorijden, maar kennen ze de stad als hun broekzak. Maar daarover later meer...

NAVIGEREN - IN HET EIGEN HOOFD EN DAARBUITEN

In het begin van de jaren negentig werd duidelijk dat op de Duitse wegen steeds meer verkeersongelukken werden veroorzaakt door automobilisten die de weg niet kenden: ze reden te langzaam, hielden het verkeer op en stonden onverwachts op de rem, zodat ze van achteren werden aangereden. Kennelijk hadden de aardrijkskundelessen hun doel gemist, want veel mensen konden geen kaart meer lezen; daardoor gingen ze in onbekende steden onzeker rijden en vormden zo een gevaar voor zichzelf en voor anderen. Vertegenwoordigers van de ministeries van Verkeer en Cultuur en van de auto-industrie gingen in discussie over mogelijke oplossingen. In 2000 kwam het Amerikaanse ministerie van Defensie met technische verbeteringen aan het wereldwijde satellietnavigatiesysteem gps, waardoor het mogelijk werd in alle nieuwe auto’s een digitaal navigatiesysteem te plaatsen. In 2001 werd het navigatiesysteem net als de autogordel en de airbag verplicht gesteld in Duitsland. De achterliggende gedachte was eenvoudig: als iedereen een beeldscherm met landkaarten in de auto heeft, leren de mensen zich weer te oriënteren, want dan hebben ze een optimale digitale leermeester tot hun beschikking – het navigatiesysteem in de auto. Dan kún je niet meer verdwalen.

U hebt natuurlijk al wel gemerkt dat dit verhaal niet helemaal klopt: er vonden inderdaad steeds meer aanrijdingen plaats in de steden doordat automobilisten de weg kwijt waren, en ook heeft het Pentagon in 2000 de exacte positiesignalen van gpssatellieten vrijgegeven, maar de verplichting om in iedere auto een navigatiesysteem in te bouwen is er nooit gekomen. Toch zijn die systemen ingevoerd – vrijwillig –, en tegenwoordig hebben veel mensen navigatieapparatuur in de auto. De aanname dat automobilisten daardoor hebben leren navigeren blijkt echter volledig fout te zijn. Integendeel! Wie een satellietnavigatiesysteem in zijn auto heeft, láát zich navigeren in plaats van zelf te navigeren. Het zogeheten vermogen tot oriëntatie in de ruimte, ofwel de kennis te weten waar men zich bevindt, neemt af.Dit vermogen bevindt zich in een bepaald gebied van de hersenen, de hippocampus. In de hippocampus zitten cellen waar plaatsbepalingen worden opgeslagen, omdat ze die plaatsen geleerd hebben. Zulke leerprocessen kun je waarnemen, dat wil zeggen: je kunt zien hoe cellen die voorheen niet codeerden voor een bepaalde plek dat plotseling wél gaan doen. Aan de hand van de activiteit van deze cellen kun je zelfs nagaan waar een proefdier zich op dat moment bevindt. Je kunt de informatie uit de hersenen van het dier aflezen door middel van dunne kabeltjes – eigenlijk doe je dan dus precies wat het dier zelf ook doet. Door middel van dit soort onderzoek weten we intussen al heel veel over de manier waarop onze hersenen zorgen voor oriëntatie in de ruimte.¹

1.1 De hippocampus ligt aan beide zijden diep in de temporaalkwab. Links een doorsnede ongeveer ter hoogte van het vlak dat op de middelste tekening is afgebeeld. Rechts een doorsnede in de lengterichting.

1.2 Een deel van het stratenplan dat chauffeurs van de klassieke zwarte taxi’s in Londen moeten kennen om hun beroep te kunnen uitoefenen.²

Sinds het einde van de vorige eeuw weten we dat mensen die op onbekend terrein de weg moeten vinden, dat doen met behulp van de hippocampus. In een experiment is aangetoond dat bij proefpersonen op zoek naar de uitgang van een labyrint de hippocampus werd geactiveerd.³ Twee jaar later ontdekte een groep wetenschappers dat taxichauffeurs in Londen een grotere hippocampus hebben dan een bij het experiment betrokken controlegroep.⁴ Wanneer je bedenkt dat taxichauffeurs in Londen een wirwar van circa vijfentwintigduizend straten en duizenden adressen en belangrijke plekken moeten kennen om in Londen een taxi te mogen besturen, is dit niet verwonderlijk. Het duurt drie à vier jaar voordat iemand deze kennis heeft verworven. Daarna volgt een reeks examens en als die allemaal met succes zijn afgelegd, krijgt de chauffeur zijn taxivergunning. Dit is een unieke procedure die voor de passagiers uiteraard een gigantisch voordeel heeft: de chauffeur weet de weg.

HET LEERPROCES IN DE HERSENEN

Omdat taxichauffeurs in Londen hun eigen stad zo grondig leren kennen, vormen ze ideale proefpersonen voor onderzoek naar de geheugenprocessen in de hersenen die dit mogelijk maken.⁵ Zo wordt inzichtelijk gemaakt wat er tijdens een leerproces gebeurt; ook is aangetoond dat het aantal jaren dat een taxichauffeur in Londen op de weg zit, effect heeft op het volume van de hippocampus: hoe langer de Londense taxichauffeur zijn beroep uitoefent, des te groter wordt dat deel van zijn hersenen dat verantwoordelijk is voor navigatie. Het inprenten van plaatsen zorgt er dus voor dat de opslagruimte voor plaatsgegevens groter wordt.

Dit principe geldt niet alleen voor speciale plaatsen of voor individueel personenvervoer in de Engelse hoofdstad, maar ook in het algemeen. Bij mensen die leren jongleren vindt een meetbare toename plaats van het volume van die hersengebieden die zorgen voor de verwerking van zich verplaatsende voorwerpen (afbeelding 1.3). Ook musici zijn uitermate geschikte proefpersonen als het om leerprocessen gaat.⁶ Wie viool of gitaar leert spelen, vergroot het deel van zijn hersenen dat de vingers van de linkerhand aanstuurt (afbeelding 1.4). Orkestmusici hebben in het algemeen een groter hersengebied voor het gehoor, en de grootte is zelfs afhankelijk van hun plek in het orkest (afbeelding 1.5). Geneeskundestudenten moeten voor een bepaald examen talloze feiten uit hun hoofd leren; zelden wordt het geheugen zozeer op de proef gesteld, en uit onderzoek is gebleken dat ook dit intensieve stampen van feiten gevolgen heeft voor het volume van de hippocampus. Bovendien is aangetoond dat dit vergrote volume na het leerproces behouden blijft (afbeelding 1.6).

1.3 Groei van de hersenen door hersengebruik bij het jongleren.⁷

1.4 Groei van de hersenen door hersengebruik bij het musiceren in het sensomotorische gebied dat de linkerhand aanstuurt: gegevens van zes violisten, een altviolist en twee gitaristen.⁸

1.5 Groei van de hersenen bij het musiceren in het gebied waar geluid wordtverwerkt: gegevens van orkestmusici.

1.6 Groei van de hersenen bij geneeskundestudenten die een groot aantal feitenuit het hoofd hebben geleerd.⁹

Wie uitspraken wil doen over oorzaak en gevolg van langlopende processen, ontkomt niet aan zogeheten longitudinaal (langlopend) onderzoek: een bepaalde eenheid, bijvoorbeeld het volume van de hippocampus, moet zowel voor als na een bepaalde ervaringsperiode gemeten worden. Wanneer je bijvoorbeeld bij mensen die een training doorlopen veranderingen aantreft die je niet ziet bij mensen die die training niet doorlopen, is de kans groot dat deze veranderingen zijn veroorzaakt door de training. Zulk onderzoek is al gedaan, en naast de zojuist genoemde geneeskundestudenten moeten we met name een nieuw experiment met, hoe kan het ook anders, taxichauffeurs in Londen vermelden.

Neurowetenschappers in Londen hebben de groei van de hippocampus bestudeerd bij negenenzeventig mannelijke taxichauffeurs vóór hun opleiding, en drie à vier jaar later, na de opleiding. Ook een controlegroep van eenendertig mannen werd onderzocht. Van de negenenzeventig mannen aan het begin van het experiment slaagden er negenendertig voor het examen en kregen hun vergunning. De groei van de hippocampus kon dus worden gemeten bij in totaal drie groepen: een groep die geslaagd was, een groep die het geprobeerd had maar niet door het examen kwam, en een derde groep als controlegroep die het leerproces niet doorlopen had. Er was geen significant verschil tussen de groepen voor wat betreft leeftijd, schoolopleiding, intelligentie en totale opleidingsduur in maanden. Wel was er verschil tussen de studietijd per week. Degenen die voor het examen slaagden, studeerden gemiddeld 34,5 uur per week. Bij degenen die niet slaagden was dat slechts 16,7 uur. Zoals duidelijk blijkt uit afbeelding 1.7 was bij taxichauffeurs die voor het toelatingsexamen slaagden – en alleen bij hen! –een significante toename zichtbaar van de grijze stof (dat wil zeggen, de hersencellen) in de hippocampus.

1.7 Dichtheid van de grijze stof in de hippocampus van taxichauffeurs in Londen vóór de opleiding (witte balken) en drie à vier jaar later (zwarte balken) bij 39 geslaagde examenkandidaten (links); bij 20 van de 40 gezakte examenkandidaten (20 kandidaten verschenen niet op het tweede meetmoment); en bij 31 controlepersonen die geen opleiding hadden gevolgd.¹⁰

Je zou natuurlijk kunnen redeneren dat een chauffeur zich continu verplaatst en daarmee indrukken opdoet, en dat het die voortdurende indrukken zijn die leiden tot de groei van de hippocampus.

1.8 Mijn dochtertje Anna, pas uit bad, komt naar me toe, glimlacht naar me, voelt behaaglijk warm aan, ruikt naar vanilleschuimbad en zegt: ‘Hallo.’ Mijn cortex of hersenschors verwerkt de indrukken door middel van activaties in de betreffende delen (linksboven). De daarmee samengaande positieve emoties activeren gelijktijdig de hippocampus. De cellen van de hippocampus leren de samenhang van deze activaties doordat ze zelf heel snel de betreffende onderlinge verbanden aanleggen (rechtsboven). Daardoor kunnen ze de gebeurtenis opnieuw activeren in de cortex (linksonder), zodat er op de langere termijn een netwerk ontstaat van verbindingen tussen die plekken in de cortex waar de gebeurtenissen opgeslagen liggen. Wanneer deze eenmaal tot stand zijn gekomen, is de herinnering corticaal opgeslagen en kan de hippocampus haar verder vergeten (rechtsonder).

Nu blijkt inderdaad uit een reeks neurowetenschappelijke experimenten dat de eigen beweging in verband kan worden gebracht met de activiteit van de hippocampus; deze verklaring kan dan ook niet zonder meer terzijde worden geschoven. Om te bewijzen dat het grotere volume van de hippocampus bij taxichauffeurs in Londen inderdaad te maken heeft met de extreme navigatiekennis die zij in de loop van jaren opdoen, zou je hun hersenen moeten vergelijken met die van anderen; niet met die van ‘gewone’ mensen, maar met een heel specifieke vergelijkingsgroep: buschauffeurs in Londen. Ook zij verplaatsen zich net als taxichauffeurs continu door het verkeer, maar dan via bepaalde routes, waarvoor ze geen bijzondere geografische kennis nodig hebben. De jarenlange navigatietraining ontbreekt dus, en voor de rest zijn alle premissen gelijk. De hersenonderzoekers in Londen onderzochten achttien officiële Londense taxichauffeurs en zeventien Londense buschauffeurs. Beide groepen waren vergelijkbaar qua leeftijd, vooropleiding, beroepservaring en intelligentie. De toename van de hippocampus was alleen te zien bij taxichauffeurs.¹¹

De hippocampus, een relatief klein hersengebiedje, is van essentieel belang voor de werking van het gehele brein (zie afbeelding 1.8). De hippocampus bevat niet alleen een netwerk van geografische (werkelijke) kennis, maar ook van plaatsen (‘adressen’) in de neocortex, waar bijzondere eigenschappen of kenmerken zijn gecodeerd. De combinatie van die twee behelst datgene wat een ‘gebeurtenis’ wordt genoemd, bijvoorbeeld: ‘Gisteren om halfdrie is in de keuken de groene mok in duizend scherven gevallen.’ Terwijl de neocortex met zijn vele modules in een traag leerproces kenmerken in mappen ordent, is de hippocampus continu bezig verbanden te leggen en uit de vele stimuli van onze neocortex ervaringen, belevenissen en langdurende geheugeninhoud te vormen.

Al lang wordt vermoed dat de voortdurend en intensief gebruikte hersencellen in de hippocampus bij extra belasting, bijvoorbeeld door stress, kunnen afsterven.¹² Stress verhoogt dus niet alleen het risico van hoge bloeddruk, een hartinfarct, maagzweren, hormonale stoornissen (zoals groeistoornissen en seksuele problemen), spieratrofie (door eiwitafbraak ten behoeve van snelle energievoorziening) en een afbraak van het immuunsysteem (die leidt tot een toename van het aantal infectieziekten en van kanker), stress leidt ook, zoals illustratie 1.9 duidelijk laat zien, tot het afsterven van hersencellen.

1.9 Zenuwcellen in de hippocampus van een dier zonder (links) en met (rechts) stressverschijnselen. De normale zenuwcellen links en het na afsterving overgebleven ‘celafval’ rechts zijn duidelijk te onderscheiden.¹³

Onderzoek door de Frankfurtse anatoom Heiko Braak heeft al jaren geleden aangetoond dat de ziekte van Alzheimer (zie het volgende hoofdstuk) begint in de hippocampus en zich vervolgens via de talrijke verbindingen met andere gebieden in de neocortex uitbreidt (zie afbeelding 1.10).

CONCLUSIE

Gebruik van de hersenen leidt, zoals we hier aan de hand van verschillende voorbeelden hebben laten zien, tot groei van die hersengebieden die voor een specifieke vaardigheid worden gebruikt. Onze hersenen functioneren dus in belangrijk opzicht net als een spier: als ze gebruikt worden, groeien ze. Worden ze niet gebruikt, dan verschrompelen ze.

Lange tijd is gedacht dat de hersenen niet veranderen bij geestelijke arbeid. De veranderingen voltrekken zich in minuscule structuren, de zogeheten synapsen, die pas enkele jaren geleden voor het eerst goed bestudeerd konden worden. Ook de effecten op de hersenen en de algemene hersenstructuur zoals hier beschreven kunnen pas sedert enkele jaren onderzocht worden: daarvoor is complexe technologie nodig, en complexe rekenmethodes voor de analyse van de gegevens uit de scanner. Tegenwoordig weten we dat ons brein niet alleen het meest complexe, maar ook het meest dynamische orgaan in ons hele lichaam is: het verandert met het gebruik. Wanneer het niet wordt gebruikt, wordt de neuronale hardware gesloopt. Wat dat betekent, wordt in het volgende hoofdstuk nader bekeken.

1.10 Uitbreiding van de ziekte van Alzheimer. In de vroege stadia (boven) is alleen het gebied van de hippocampus aangetast, in de middelste stadia (midden) die gebieden van de hersenschors die met de hippocampus verbonden zijn, en in de latere stadia (onder) zijn vrijwel de gehele hersenen aangetast.¹⁴

2.

WAAR BEN IK?

Bent u ook regelmatig met de auto onderweg en verlaat u zich daarbij op uw navigatietoestel? Dan vergaat het u misschien op een keer net als mij, kortgeleden, toen dit wonder van vernuft uit mijn auto was gestolen: het viel niet mee om zelf de weg te vinden. Ook van de route naar plekken waar ik al meerdere malen was geweest had ik maar een flauw besef. Volkomen gefrustreerd over mijn onvermogen tot geografische oriëntatie verdwaalde ik steeds meer.

Vroeger gebeurde me dat niet. Als ik ergens eenmaal geweest was, vond ik de weg daarnaartoe altijd weer terug. Sowieso was er altijd een kaart in de auto aanwezig en wisten we min of meer waar we ons bevonden en in welke windrichting we ons bewogen. Daar lette je op, want alleen als je weet waar je bent, kun je komen waar je zijn wilt, zoals mijn vlieginstructeur me keer op keer heeft voorgehouden. Aan de stuurknuppel van een klein vliegtuigje gezeten kun je niet even stoppen om de kaart te raadplegen. Je moet dus te allen tijde weten waar je je bevindt, anders overkomt je wat een piloot gebeurde tijdens een vlucht van Mannheim naar Neurenberg: op een gegeven moment werd hij door Tsjechische straaljagers gedwongen te landen. Maar erger nog, het is gevaarlijk, want er zijn plaatsen die verboden luchtruim zijn, en de brandstof mag niet opraken voordat je je doel hebt bereikt: ook even naar het benzinestation is in de lucht niet mogelijk. Navigeren is dus een van de belangrijkste vaardigheden die een piloot aanleert en beheerst.

DEMENTIE

Waarom vind ik plotseling zonder navigatiesysteem de weg niet meer? Als psychiater weet ik maar al te goed dat ik ook op mijn drieënvijftigste dement kan worden. De eerste patiënte die Alois Alzheimer (1864-1915) ooit beschreef, was aan het begin van haar ziekte eenenvijftig jaar oud. Begon het bij mij ook langzamerhand? Ik kom ook niet meer zo makkelijk op de naam van mensen, terwijl ik hun gezicht onmiddellijk herken, en ik heb al een paar keer ’s morgens naar mijn sleutels lopen zoeken.

2.1 Auguste Deter uit Frankfurt am Main, de eerste door Alois Alzheimer beschreven patiënte met de tegenwoordig naar hem vernoemde vorm van dementie.

Nu weet ik gelukkig dankzij mijn kennis van de wetenschappelijke literatuur vrijwel zeker dat het niet al te erg met mij gesteld is, want dit soort ervaringen is volstrekt normaal: wie na een lange werkdag uitgeput en met zijn gedachten nog bij het werk of anderszins afgeleid thuiskomt, gooit zijn sleutels ergens neer en vergeet vervolgens niet waar die liggen, maar slaat die plek eenvoudigweg niet in het geheugen op.¹ En wie op een feest kennismaakt met een paar mensen en een van hen later bij het koude buffet wil aanspreken maar zich de naam van die persoon niet meer herinnert, is daarom nog niet dement.

Amerikaanse wetenschappers hebben het geheugen voor persoonsnamen onderzocht bij dertig mensen met een beschadiging in een van beide hersenhelften (dus ofwel links, ofwel rechts) en vijftien gezonde proefpersonen. Die kregen op een computer tien gezichten achter elkaar te zien, elk met een naam erbij. Alle gezicht-naamcombinaties bleven twee seconden lang op het scherm staan. Daarna werden de gezichten na elkaar getoond en moesten de proefpersonen de namen noemen. Na één sessie konden patiënten met een hersenbeschadiging links zich geen enkele naam herinneren. Ook mensen bij wie de beschadiging rechts zat, herinnerden zich niet één naam. Maar de gezonde controlegroep ook niet! Bij herhaling van de procedure werden alle proefpersonen langzaamaan beter, maar ook na zeven sessies bereikte zelfs de controlegroep geen honderdprocentscore – zie afbeelding 2.2. Wanneer u dus weer eens bij een koud buffet staat en niet op een naam komt, dan spreekt u de persoon in kwestie gewoon eerlijk aan: ‘Mijn excuses, maar pas als wij zevenmaal aan elkaar zijn voorgesteld, heb ik circa 80 procent kans me uw naam te herinneren...’

2.2 Percentage correct herinnerde namen van personen van wie het gezicht samen met de naam op een computerbeeldscherm was vertoond, afgezet tegen het totaal aantal gezichten/namen: gezonde controlepersonen, patiënten met een beschadiging in de linkerhersenhelft, en patiënten met een beschadiging in de rechterhersenhelft.²

ORIËNTATIE IN DE RUIMTE

Zoeken naar uw sleutelbos, namen vergeten: dit kunt u gerust beschouwen als normaal gedrag. Er is geen reden tot zorg, en vooral geen reden tot zorg met het oog op mogelijk beginnende dementie. Maar hoe zit het met navigatie? Niet weten waar men is behoort tot een van de klassieke symptomen in mijn vakgebied, ongeveer zoals een versnelde hartslag behoort tot het vakgebied van een internist. Wanneer een psychiater een patiënt onderzoekt, behoort het tot de klinische routine om eenvoudige vragen te stellen in de trant van: ‘Hoe laat is het momenteel, en wat is de datum?’, ‘Waar bevindt u zich?’, en zelfs ‘Wie bent u?’.

Iedere geneeskundestudent leert: wie die laatste vraag niet kan beantwoorden is er mentaal behoorlijk slecht aan toe. Wanneer iemand zijn eigen naam kent maar niet weet waar hij is, gaat het met die persoon ook niet echt goed. Wie daarentegen simpelweg de datum niet weet, kan ofwel niet helemaal ‘bij’ zijn, ofwel... op vakantie! Want op vakantie hebben veel mensen geen enkel gevoel van tijd, en dat is juist goed. Wie op vakantie wél een gevoel van tijd heeft, is misschien zelfs dan nog aan het werk – althans in zijn hoofd.

Oriëntatie in de tijd, en de kennis van plaats en persoon behoren tot onze mentale basisvaardigheden; bij patiënten met dementie nemen die vaardigheden in precies die volgorde af: tijd, plaats, persoon. Natuurlijk kan ook iemand die al aan ernstige cognitieve tekorten lijdt op zijn horloge kijken (voor zover de persoon in kwestie een horloge heeft en weet waar dat zich bevindt) en me zeggen hoe laat het is. Maar daar gaat het niet om, het gaat er eerder om dat bij voortschrijdend mentaal verval de wil wegvalt om de controle te behouden over de eigen persoon en het eigen leven, evenals het bewustzijn van het hier en nu: mensen met dementie bekommeren zich minder om datum en tijd. Mensen verlaten minder vaak het huis, begrijpen de wereld steeds minder – zowel de onmiddellijke omgeving als de buitenwereld – en begrijpen op een gegeven moment ook zichzelf niet meer zo goed, omdat ze steeds minder kunnen onthouden. Uiteindelijk blijft alleen een omhulsel over, de schil van een mens; de geest, de unieke persoonlijkheid, de karaktertrekjes en eigenaardigheden van die persoon, zijn geschiedenis, zijn verdwenen.

Niet alleen de persoon gaat ‘verloren’, maar ook de met die persoon samenhangende feiten. Wie aan dementie lijdt, weet niet meer wat er aan de hand is; vergeet wat hij van plan was; voert dezelfde handelingen keer op keer na elkaar uit zonder dat zelf te merken. Ook de relaties met andere mensen lossen langzaam op: eerst vallen kennissen uit het recente verleden weg, tot uiteindelijk ook de eigen partner of de eigen kinderen niet meer herkend worden. Tegelijkertijd verdwijnt het bewustzijn van verleden en toekomst. Dementiepatiënten lijden niet alleen aan desoriëntatie in de tijd (een vroeg symptoom), maar ook aan een volledig gebrek aan tijdsgevoel. Als gevolg daarvan leven ze van ogenblik naar ogenblik, waarbij er geen permanent bewustzijn is dat de doorwaakte momenten onderling met elkaar verbindt; het gaat eerder om losse momenten zonder samenhang. Het heeft overigens geen zin te vragen wat er eerst is, de onbezorgdheid of het niet-denken of het verdwijnen van personen en zaken – tussen al deze elementen bestaat een wisselwerking.

Hoe groot de invloed van leren is op ons vermogen tot ruimtelijke oriëntatie zien we niet alleen aan de taxichauffeurs in Londen. Ook bij doodgewone kinderen van verschillende afkomst is goed te zien dat de mate van oriëntatie in de ruimte afhangt van de training op dit gebied. Kinderen en jongeren die opgroeien in Indiase Sanskriet-scholen doen het bijzonder goed bij tests op ruimtelijke oriëntatie. Hoe komt dat? Net als Latijn is Sanskriet een dode taal uit de Indo-Germaanse taalfamilie. Dit is echter een van de in totaal tweeëntwintig erkende nationale talen in India, en na Hindi en Engels is dit de derde taal waarin op de meeste scholen in het Indiase voortgezet onderwijs les wordt gegeven. Sanskriet is meer dan drieduizend jaar oud, werd in diverse schriftsoorten genoteerd en was honderden jaren voor Christus al gesystematiseerd. Voor de hindoes is het een heilige taal, die in het kader van religieuze rituelen tot op de dag van vandaag wordt gebruikt omdat alle belangrijke geschriften (de Veda’s en de Upanishaden) in het Sanskriet opgetekend zijn. De oudste van de vier Veda’s is de Rig-Veda, een religieus geschrift over goden, machten, krachten en de natuur, waarin – net als in de overige Sanskriet-literatuur – de ruimte in tien windrichtingen is opgedeeld: naast boven en onder zijn er acht windrichtingen, dus niet gewoon noord, zuid, oost en west, maar ook noordoost, noordwest, zuidoost en zuidwest. De mentale codering van de ruimte is bij mensen die een gedegen opleiding in het Sanskriet hebben meegekregen ingeprent door middel van dit schema van acht windrichtingen. Dit bepaalt in zekere zin de kwaliteit van de cognitieve landkaart, en speelt een belangrijke rol in de bepaling van de eigen positie in de wereld. Mensen die met deze ‘wereldblik’ zijn gesocialiseerd, bekijken de ruimte, hun wereld, op een heel bepaalde manier: ongeveer zoals schakers de stukken op het bord op een geheel eigen manier bekijken en zoals musici hun instrumenten op bijzondere wijze beleven. Het gaat hierbij beslist niet alleen om een paar namen voor richtingen. Een groot aantal activiteiten van het dagelijks leven is doortrokken van dit geocentrische ruimtebegrip in het Sanskriet, zowel op school als binnen de onmiddellijke leefomgeving, die door religieuze en culturele praktijk gemeenschappelijk ingestudeerd en dus intensief geleerd wordt.

Bij kinderen op Sanskriet-scholen is het aanleren van kennis over de acht windrichtingen een uitermate actief proces. Niet alleen de richtingen in de ruimte en de culturele betekenis van die richtingen worden aangeleerd; ze worden ook gestimuleerd deze kennis in dagelijkse oefeningen, bijvoorbeeld bij het ochtend- en het avondgebed, toe te passen. En daarbij worden ze of door hun leraren, of door oudere leerlingen nauwgezet begeleid. Bij fouten worden de kinderen gecorrigeerd en wordt hun geleerd hoe ze verkeerde inschattingen van de windrichting voortaan kunnen vermijden.³

2.3 Lotusbloemen (links) hebben beslist niet altijd acht bloembladen. Maar wanneer ze gestileerd als mandala worden weergegeven (midden), gebeurt dat meestal in de vorm van acht bloembladen die de acht windrichtingen symboliseren (rechts).