Van Judith Koelemeijer verscheen

ook bij Uitgeverij Atlas:

Anna Boom

Voor meer informatie:

www.judithkoelemeijer.nl

Dit boek kwam tot stand mede dankzij de steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

© 2011 Judith Koelemeijer en erven
Jan Blokker

Foto omslag: Ad Windig / Maria Austria Instituut
Ebook: 358atwork, Almere

Deze digitale editie is gemaakt naar de 32e herziene druk; ISBN 978 90 450 1987 1
ISBN 978 90 4502 436 3

De foto’s in het boek komen uit de privécollectie van de familie Koelemeijer.

www.uitgeverijatlas.nl

Deze speciale, geïllustreerde editie, met lofrede van Jan Blokker, niet eerder gepubliceerde familiefoto’s en een nieuw nawoord van de auteur verscheen ter gelegenheid van het tienjarige jubileum van Het zwijgen van Maria Zachea.

Voor mijn vader Piet en mijn moeder Lia

Jan Blokker over ‘Het zwijgen van Maria Zachea’

Op 30 oktober 2001 werd ‘Het zwijgen van Maria Zachea’ gepresenteerd in het bruine café Het Moriaanshoofd in Wormer, in het bijzijn van de vrijwel voltallige familie Koelemeijer. De journalist, schrijver, en columnist Jan Blokker (1927-2010) hield bij die gelegenheid een onvergetelijke toespraak.

Dat ik hier sta en zelfs iets zeg, druist eigenlijk in tegen een van de weinige principes die ik in de loop van de jaren nog had overgehouden. Dat principe luidde dat boeken in stilte ter wereld moeten komen – dat wil zeggen niet onder openbaar feestgewoel in galerieachtige zaaltjes waar de genodigden ongeduldig wachten tot het officiële gedeelte van de opening voorbij is omdat ze alleen maar zijn gekomen voor de drank na afloop, en dus zeker niet ook nog in een kroeg.

Een schrijver, vind ik, schrijft in eenzaamheid, zoekt een uitgever, corrigeert de proeven, trakteert zichzelf bij het verschijnen op een eenvoudige versnapering en gaat de volgende ochtend schuw, en liefst vermomd, naar de dichtstbijzijnde boekhandel om te zien hoe iemand een exemplaar van het stapeltje neemt, er even doorheen bladert, en het dan weer teruglegt. Vernissages zijn ooit uitgevonden voor schilders die er niet toe doen – Rembrandt, El Greco en Jeroen Bosch zijn nooit gevernis-seerd – maar boeken dienen hun weg te vinden ook zonder dat ze eerst zijn begoten met alcohol, of besprenkeld met het liefhebbende televisiespeeksel van Sonja Barend of Hanneke Groenteman.

Maar ik sta hier, en ik zeg iets, dus ook dát geloof in de vrije lezerskeuze zonder dwang van de markt is me afgenomen. Tamelijk principeloos als ik ben, heb ik me voor deze oneigenlijke presentatie binnen één telefoongesprek laten verleiden door de schrijfster.

Mijn verwantschap met het onderwerp van haar boek beperkt zich tot de omstandigheid dat mijn voorouders – net als de hare – uit zuivere Noord-Hollandse klei getrokken waren. In mijn kindertijd had je nog een veelgeprezen kinderboekenschrijfster die Wilhelmina Blokker heette, en wier werk werd uitgegeven door Kluitman in Alkmaar, en dat had me nog met trots kunnen vervullen, ware het niet dat mijn Friese moeder haar uit Hoorn afkomstige schoonfamilie weigerde voor vol aan te zien, want Westfriezen waren geen echte Friezen.

Mijn familie was dus afkomstig uit wat we het ‘Noorderkwartier’ noemen – een streek waar de geuzen in de zestiende eeuw volgens de ergste tradities van het calvinistisch fundamentalisme hebben huisgehouden – volbloed protestanten, met andere woorden, met antipapistische neigingen, waar in de loop der eeuwen de scherpste kantjes misschien van af waren, maar die in mijn ouderlijk huis nog aardig voelbaar bleven. Dat had overigens vooral te maken met het toevallige feit dat een zuster van mijn vader uit liefde voor een katholieke leraar rooms was geworden – en hem vervolgens negen kinderen had geschonken – wat mijn vader niet zozeer háár kwalijk nam als wel de paus, dus de hele kerk van Rome.

Zo had ik als jongetje een toekomstbeeld waarin de vrees van mijn vader een zekere rol speelde. Hij voorzag een samenleving die op een dag geheel zou worden gedomineerd door communiekindertjes, processiegangers en bisschoppen Simonis, want, zoals hij het demografisch simpelweg voorrekende: tegen een gemiddelde van negen kinderen per gezin in Limburg, Brabant, en blijkbaar dus ook Wormer, zouden wij het als minder telende bevolkingsgroep op een dag onherroepelijk afleggen.

Van zulke vooringenomenheden raakt een mens niet een-twee-drie bevrijd. Ik herinner me nog hoe we tijdens een vakantie, halverwege de jaren vijftig in het Limburgse Slenaken – we hadden toen al twee kleine kinderen, en mijn jonge vrouw ging zichtbaar gebukt onder de derde op komst – in minzame eerbied werden toegeknikt door een pastoor in vol ornaat die ons ongetwijfeld naar een progenituur van twaalf of vijftien op weg zag. Toen hebben mijn vrouw en ik ook afgesproken om ermee te stoppen.

Maar tien jaar later – we weten het: ontkerkelijking, Vaticaanse concilies, de eerste pastoors begonnen al te trouwen of vervangen te worden door pastoraal werkers – zou de door mijn vader zo gevreesde curve ineens afgebogen raken, en in de politiek moest de Katholieke Volkspartij uit louter zelfbehoud zelfs gemene zaak maken met de erfvijanden ARP en CHU om ten slotte onder leiding van een gereformeerde fractievoorzitter nog de laatste restjes christendemocratie te redden.

In zekere zin, zou je kunnen zeggen, is die ontwikkelingsgang het thema van Judith Koelemeijers boek. Het wordt er niet in beschreven op de institutionele manier van de historicus of de socioloog, maar langs een haast terloopse omweg, via het verhaal van mensen uit een groot katholiek gezin waarover ik vijftig, zestig jaar geleden zo mijn eigen vooroordelen kreeg toegediend. Voor zover ik die nog zou hebben, werden ze meteen op één punt ongedaan gemaakt. In zulke gezinnen ging volgens het conventionele beeld altijd minstens één zoon naar het seminarie, en één dochter werd vaak non. Maar blijkbaar wilde geen enkele zoon van Maria Zachea priester worden, en geen enkele dochter wilde nog het klooster in. Maar een kleindochter werd journalist, schrijver, en ten slotte familiechroniqueur, om zo te zeggen als levend bewijs van het proces van verwereldlijking van oude tradities.

Al lezend in haar boek heb ik vaak moeten denken aan Montaillou, van de Franse historicus Le Roy Ladurie. Dat boek uit de beroemde geschiedschool van de Annales was omstreeks 1975 wereldwijd een bestseller, omdat de schrijver er aan de hand van de processtukken van de inquisitie in was geslaagd een ook voor onze tijd nog altijd fascinerend portret te schilderen van een door ketterij aangetast dorp in de Pyreneeën uit de vroege veertiende eeuw.

Montaillou in het twintigste-eeuwse Wormer, dat krijgen we hier zomaar cadeau, zonder er zes eeuwen op te hebben hoeven wachten. Historici van de toekomst zullen hun vingers aflikken bij het rijke materiaal, waarvoor Le Roy Ladurie jaren van monnikenwerk had moeten verrichten om de werkelijkheid uit een ver voorbij verleden te reconstrueren – dat ze dat als het ware kant-en-klaar op een presenteerblaadje geoffreerd krijgen.

Ik heb al lezend natuurlijk nog aan een ander boek gedacht – ook een bestseller, zodat we misschien nu al bijna kunnen voorspellen dat Judith Koelemeijer en haar uitgever gouden tijden tegemoet gaan. Ik bedoel De eeuw van mijn vader van Geert Mak, en ik zeg er onmiddellijk achteraan dat ik in zoverre Het zwijgen van Maria Zachea prefereer, dat Judith Koelemeijer niet, zoals Geert Mak, af en toe uit haar documentalistenrol stapt om zichzelf even als historicus in de rede te vallen, maar in kleine details de geschiedgang als het ware impliciet in het verhaal van haar tantes en ooms heeft meegenomen.

En ten slotte heeft me al lezend nog een vraag beziggehouden: hoe vaak is de schrijfster in de verleiding geweest om met de herinneringen van de door haar geïnterviewde ooms en tantes de hand te lichten, of laat ik zeggen: ze een beetje naar haar eigen hand te zétten. Kennelijk is ze voor die verlokking niet gezwicht – wie weet ook mede uit vrees voor de toorn van al die over haar schouder meekijkende familieleden. Maar misschien ook niet omdat ze vóór alles de chroniqueur wilde zijn en blijven, dat wil zeggen de journalist die z’n lezers de waargenomen werkelijkheid aanbiedt, en de wereld niet mooier, of fictiever, maakt dan ze was.

Zelf krijg ik daarmee ook de verontschuldiging aangereikt waarom ik me, tegen m’n principe, toch heb laten strikken voor een vernissage in een café. Wat ik gezegd heb, heb ik als collega gezegd, en als collega spreek ik de wens uit dat het boek ook zonder de publicitaire tussenkomst van een Sonja Barend of Hanneke Groenteman zijn verdiende loon krijgt.

Vooraf

Ik geloof niet dat ze me nog herkent. Maar zeker weten doe ik dat niet, want ze blijft me strak aankijken.

‘Dag oma’, zeg ik. ‘Ik ben het, de dochter van Piet.’

Ze blijft me aanstaren. Kunnen ogen ook ophouden met spreken? Er valt niet veel uit haar blik op te maken. Ik glimlach maar wat, leg onhandig mijn hand op haar magere arm. ‘Dag oma’, zeg ik nog een keer. Ze wendt haar gezicht af en kijkt weer naar de televisie.

Ik voel me opgelaten. In de bijna vijf jaar dat oma nu stil op haar stoel zit, ben ik bijna nooit bij haar op bezoek geweest. Ik was 21 toen zij eind 1988 werd getroffen door een hersenbloeding. Er waren reizen, liefdes, een nieuwe studie, een andere stad. Aan mijn oma dacht ik niet.

Ik kende haar ook nauwelijks. De 29 kleinkinderen waren haar best lief, we mochten met kerst allemaal komen sjoelen in de achterkamer. Maar ze was geen oma voor logeerpartijen, snoep en cadeautjes. Ze had al dertien kinderen grootgebracht – en dat vond ze meer dan genoeg.

Het is warm in de huiskamer. Mijn oom Nico zet koffie. Het is vanavond zijn beurt om op zijn moeder te passen. De familie wil niet dat oma, die sinds een paar jaar weduwe is, naar een verpleeghuis gaat. Overdag wordt ze verzorgd door verpleegsters, ’s avonds wisselen de kinderen elkaar af.

‘Waarom zegt oma niks?’, vraag ik aan Nico.

‘Dat weten we niet’, zegt hij. ‘Ze kán nog wel praten, daar ligt het niet aan.’

Na een uurtje ga ik weg. ‘Dag oma’, zeg ik. Ze kijkt niet op.

De laatste jaren van haar leven woonde oma naast mijn ouders. Ik was toen al de deur uit, maar wanneer ik bij hen op bezoek kwam, in het Zaanse Wormer, zag ik haar ’s avonds vaak zitten voor het raam. Steeds met een ander kind tegenover zich. Mijn ooms en tantes keken televisie, lazen de krant, gaven hun moeder eten en drinken en legden haar in bed.

‘Het zal vast niet lang duren’, zeiden ze in het begin tegen elkaar. Maar tegen alle verwachtingen in bleef oma leven. Acht jaar lang zat ze op haar stoel, voor ze, in 1997, overleed. Al die tijd bleven mijn vader en zijn broers en zussen voor ‘moe’ zorgen. Dat was ‘heel gewoon’, zeiden ze. ‘Zoiets doe je voor je moeder, ja toch?’ Ook onderling spraken mijn ooms en tantes amper over de verzorging van hun moeder. ‘Alles gaat goed, ja hoor, prima.’

Ik begreep die zwijgzaamheid niet. Waarom spraken zij zich niet uit? En waarom hield oma haar mond, als ze wel kon praten? Wat ging er schuil achter dat stille, ogenschijnlijk harmonieuze beeld dat avond aan avond in de huiskamer van oma werd geëtaleerd?

Als ik de acht broers en vier zussen bij elkaar zag, kon ik vaak niet geloven dat ze echt familie waren. Tussen de oudste, Jo, geboren in 1934, en de jongste, Guus, die van 1953 is, zat bijna twintig jaar verschil. Ze leken uit andere werelden te komen, mijn keurige tante die graag bij de Margriet te rade ging, en mijn ruige, langharige oom die zich in zijn jeugd liet inspireren door Marx en Jim Morrison.

Zo waren er meer intrigerende verschillen. Naast de twee oudste zussen, beide huisvrouw, had je de ‘professoren’: de serieuze broers die vroeger in de stad studeerden en die op verjaardagen vaak luidruchtig discussieerden over de wereldpolitiek. De ‘professoren’ hadden op hun beurt weinig gemeen met de ‘werkers’: de vier broers die van jongs af aan hun vader hielpen in het hoveniersbedrijf – en dat bedrijf vervolgens uitbouwden tot één van de grootste tuincentra van Nederland. En dan had je nog de vrijgevochten ‘kleintjes’, die van popmuziek hielden en die typische jarenzestigberoepen hadden als socioloog of cultureel werkster.

Mijn oma bracht al die verschillende stemmen weer bij elkaar. Jarenlang waren haar kinderen hun eigen weg gegaan. Nu deelden ze, net als vroeger, weer hetzelfde bed – al eisten sommigen schone lakens.

Ik zag de broers en zussen zitten en wilde weten wat ze dachten, in die stille uren. Wat wisten ze van hun moeder Maria Zachea? Wat wisten ze eigenlijk van elkaar? Hoe keken ze terug op hun gezamenlijke geschiedenis? Waren ze eenzaam geweest in dat grote, katholieke gezin, wat vreesden ze het meest en waar droomden ze stiekem van?

Hun verhaal zou veel méér zijn dan een familievertelling alleen. In de jaren vijftig en zestig veranderden de tijden razendsnel. Je kon, als je het rijtje afging, bij elke volgende broer of zus de maatschappelijke omwentelingen het gezin zien binnendenderen. Het was er allemaal: de armoe na de oorlog, de loodzware handkar en de aanschaf van de eerste brommer, de komst van rock-’n-roll, de invloed van de televisie en het onderwijs, de kinderen die niet meer naar de kerk wilden (en de woedende, orthodoxe vader), de eerste Vietnam-teach in, het grote geld en de nieuwe hobby-tuinen, de bevrijding die de pil bracht, de popmuziek, de drugs en ‘de ontdekking van jezelf’.

De vraag was of mijn ooms en tantes zich wilden lenen voor deze persoonlijke oral history. In elke familie, en zeker in de mijne, is er wel een zwijgen, een opeenstapeling van onuitgesproken gevoeligheden, meningen en herinneringen. Iedereen wringt zich in bochten om de band die familie heet, te bewaren.

Als dochter en nichtje had ik me die kunst van het zwijgen vast ook eigen gemaakt. Maar nu had ik een alibi. Een alibi om de stilte te verbreken. Ik ging een boek schrijven. Een boek waarin ze allemaal, voor het eerst, hun eigen verhaal zouden vertellen, te beginnen bij de oudste en te eindigen bij de jongste. Een boek waarin niets verzonnen zou zijn.

Sommigen aarzelden. ‘Mijn moeder wilde altijd alles binnenskamers houden’, zeiden ze, ‘en nu ligt onze geschiedenis op straat. Ze zou zich omdraaien in haar graf!’

Maar ik had geluk. De meesten durfden het aan. En toen wilden de anderen niet achterblijven. Al was het maar omdat ze dan konden lezen hoe hun broers en zussen erover dachten.

1 Jo [1934]

Het was een onzinnig idee, al had ze dat niet zo tegen Lucie gezegd.

‘Moe heeft heimwee, Jo’, vertelde haar zus die ochtend door de telefoon. ‘Ze moet zo snel mogelijk naar huis.’

‘Naar huis?!’, had ze uitgeroepen.

‘Ja, het gaat niet goed met haar in het ziekenhuis.’

‘Maar wat moet ze thuis doen?’

Hun moeder had een paar weken eerder, op 29 december 1988, een hersenbloeding gehad. Ze was nog niet hersteld van de operatie, ze kon amper op haar benen staan.

‘Moe vindt het niks om zo lang van huis te zijn’, zei Lucie.

‘En wat zegt de dokter ervan?’

‘De specialist wil haar aan het infuus leggen omdat ze ’t verdomt om te eten …’

‘Nou dat bedoel ik!’

‘… en daar zijn wij het helemaal niet mee eens.’

Dat moest er nog bij komen. Misschien was zij behoudender in die dingen, ze was tenslotte zeventien jaar ouder dan Lucie. Maar het was toch raar om tegen het advies van de dokter in te gaan.

‘Jullie lopen véél te hard van stapel’, zei ze. ‘Kunnen jullie niet wachten tot ze is opgeknapt?’

Maar volgens Lucie ging moe alleen maar achteruit. Ook dat verbaasde Jo. De hersenoperatie was niet goed gelukt, dat wist ze. De chirurg had gesproken over verkalking, complicaties, een bloedvat dat hij slechts ‘provisorisch’ had kunnen dichten. Maar moe was toch niet opgegeven? Een paar dagen eerder had ze van de fysiotherapeut nog een rek gekregen, zodat ze kon oefenen met lopen.

‘Ik neem het niet voor mijn verantwoording’, zei ze. ‘Moe is tachtig. Zo’n oude, zieke vrouw hoort in het ziekenhuis. En wie gaat er thuis voor moe zorgen? Jij soms?’

‘Maak je geen zorgen, Jo’, zei Lucie. ‘Dat regelen we wel. En het is toch maar voor een paar maanden. Volgens de dokter is moe terminaal.’

Het duizelde haar na het telefoongesprek. De afgelopen weken waren al zo chaotisch verlopen. En nu kwam Lucie met dit idiote voorstel. Wat was er toch met moe? Ze was altijd een gezonde, ferme vrouw geweest, die niet hield van zeuren of moeilijk doen. Maar sinds ze in het ziekenhuis lag, wilde ze niks meer.

‘U moet wel wat eten hoor’, had ze laatst gezegd toen ze op bezoek was. Maar moe schoof haar bord aan de kant. Ze had toen wat tegen haar zitten kletsen. Vroeger vond moe dat altijd gezellig. Waarom zei ze dan nu bijna niks terug? Ze was toch niet meer in de war, zoals vlak na de operatie. ‘Nemen jullie maar een biertje!’, had ze toen geroepen naar de verplegers, die ze aanzag voor haar zoons.

‘Weet u wat ik denk? Ik denk dat ik dood ga’, had moe verteld aan een vrouw die bij haar op zaal lag. Ze moest vast aan pa denken. Pa had, in 1986, ook een hersenbloeding gehad. En die was na twee weken overleden.

‘U gáát niet dood, moe.’ Hoe vaak had ze dat al niet gezegd. ‘Als u maar naar de dokter luistert en goed eet en drinkt.’ Maar ook dan keek moe haar glazig aan.

Toen Jo op haar dertigste trouwde, had ze nog lang heimwee gehad naar haar familie. Ze was de oudste van dertien broers en zussen. De jongste was pas tien op het moment dat zij de deur uit ging. Er gebeurde nog van alles thuis. De tijden veranderden snel. Maar zij was er niet meer bij. Voor Jo bleef haar familie een licht verbleekte foto uit de jaren vijftig.

Het rumoer, de gezelligheid, de volstrekte vanzelfsprekendheid van alles. Op de paar familieportretten die uit haar jeugd bewaard waren gebleven, vielen alle herinneringen op hun plaats.

Op één van die foto’s zat het hele gezin in een halve kring, voor de zware, gesloten gordijnen. Dicht op elkaar, anders pasten ze er niet op met z’n allen. Sommigen moesten zich voorover buigen om in de lens te kunnen kijken. Je hoorde bijna weer hun stemmen.

‘Opschuiven, ik zie niks!’

‘Oké jongens, lachen!’

‘Piet, je haar zit niet goed!’

Het was een van de weinige foto’s waar ze allemaal op stonden. Alleen haar oudste broer Jos ontbrak, die was er toen al niet meer. Zelf zat ze vooraan. Haar armen kordaat over elkaar. Alsof ze wilde zeggen: zo, dít is mijn familie. Hier hoor ik bij. Ze was een jaar of 23 en had zwart, kort krullend haar, ze droeg een koltrui en een nette lange rok.

De oudere jongens waren in pak, hadden hun haar netjes gekamd en keken ernstig. De jongsten lachten verlegen. Haar vader had de kleine Lucie bij zich, ze leunde tegen zijn knie en had een grote, witte strik in d’r haar. Pa zag er streng uit. Hij was een knappe man. Lang, donkere ogen, een scherpe neus. Moe hield de peuter Guus op schoot. Ze glimlachte en had een vriendelijk, rond gezicht, zachte wangen en bruine krullen.

Er was nog geen spoor te zien van de onmin waarin het gezin later zou leven. De oudsten hadden herinneringen waar de jongsten jaloers op konden zijn.

Ze was in de keuken bezig. In de achterkamer praatte iedereen door elkaar heen. ‘Wacht nou even met vertellen!’, riep ze. ‘Ik wil het ook horen!’ Maar het zou wel niet helpen. Zoals altijd ging het geroezemoes gewoon door.

De hele familie was vlak voor het avondeten aan tafel geschoven. Veel ruimte hadden ze niet, ook al was de tafel speciaal voor hen op maat gemaakt. Ze zaten ingeklemd tussen de houtkachel bij de schuifdeuren, waarboven de was te drogen hing, en het bankje voor het achterraam, dat uitkeek op het plaatsje achter het huis. Nu was het donker buiten. Het waaide hard en het regende.

Jos en Maarten, haar oudste broers, waren laat binnengekomen. Omdat er in de buurt van Wormer geen katholiek middelbaar onderwijs was, gingen ze elke dag naar het St. Nicolaaslyceum in Amsterdam. Ze luisterde graag naar hun verhalen over de stad.

Zelf kwam ze niet vaak in Amsterdam. Pa en moe hadden de huishoudschool in Zaandam al te ver weg gevonden. ‘Ga jij maar naar de naaischool hier in het dorp’, had moe gezegd. ‘En als je vijftien bent, kun je mij helpen met het huishouden.’ Zo was het gegaan, ook al had ze een bloedhekel aan naaien. Ze deed alles wat pa, moe of de pastoor zei. Januari 1951 was het nu. Ze was net zeventien geworden. Af en toe had ze een baantje in een winkel, of als hulp in de huishouding. Maar meestal was ze thuis.

Zo gauw het eten op tafel stond, bad pa met luide stem voor. De rest zei hem na. Ze konden het heel snel, de meeste woorden slikten ze in. Na het bidden was het stil, de aardappelen, jus en andijvie waren in vijf minuten op.

Pa vertelde dat hij, door het slechte weer, vandaag niks was opgeschoten met zijn werk. Hij was tuinman. Elke ochtend stapte hij al vroeg op de fiets, met een zware mand met gereedschap op zijn rug. Hij knipte de heg van de pastorie, maaide het grasveld bij het huis van de fabrieksdirecteur, plantte bomen in de tuin van de dokter. Maar als het de hele tijd regende, zoals nu, moest hij schuilen en kon hij geen uren schrijven.

Ze bewonderde pa omdat hij zo hard voor hen werkte. ‘Als eerst de jongens je vader maar eens gaan helpen’, verzuchtte moe vaak. ‘Dan krijgen we het beter.’ Toch had pa Jos en Maarten naar het lyceum gestuurd. Jos was zelfs de eerste katholieke jongen van Wormer geweest die ging studeren. De mensen in de kerk spraken erover. In het dorp kwamen alleen de protestanten verder dan de lagere school. De katholieken gingen naar het seminarie, de ambachtsschool of gewoon aan het werk. Maar hun Jos reisde elke dag met de trein naar Amsterdam.

‘Jo! De bel!’, riep moe. ‘Hou jij de kleintjes stil?’ Nee toch, nog een klant. Zo laat nog. Ze stond net aan de afwas. In de achterkamer was het rumoerig, nu pa even naar ome Jo was gegaan, zijn ongetrouwde broer die in een oude boerderij op de buurt woonde. Piet, Jan en Gerard vertelden elkaar verhalen en hadden de slappe lach. De kleine Frans, Marian en Martien liepen ook nog rond. ‘Jongens, kop houden!’, riep ze. Ze keek de kleintjes aan en wees op de gesloten schuifdeuren. ‘Ssst’, siste ze, terwijl ze een vinger voor haar mond hield. ‘Er komt iemand wat kopen.’

Vlak na de oorlog had pa de voorkamer verbouwd tot bloemenwinkel. ‘Ach joh’, had moe gezegd, ‘ik heb toch geen tijd om er te zitten.’ Maar Jo miste de ruimte wel. Ze zaten er weliswaar alleen op zondag, maar in de zomer, wanneer ze niet beide kamers hoefden te verwarmen, stonden de schuifdeuren vaak open. Het huis leek licht en groot. En nu werden ze met z’n allen opgesloten in de kleine achterkamer, waar de eettafel bijna alle ruimte in beslag nam.

‘Ssst Frans!!!’ Ze hield haar broertje op schoot. Maar hij wilde rondrennen. Hij begon te huilen. Gerard schoot in de lach, toen hij zag hoe ze met Frans zat te worstelen. ‘Hou toch op jullie!’, siste ze nog een keer. Martien trapte een balletje weg. ‘Waarom luisteren jullie toch nooit naar me?!’ Straks zou moe weer klagen dat het niet stil was geweest. ‘Ik schaam me zó tegenover de klanten als er lawaai is’, zei ze vaak. ‘Wat zullen die wel niet van ons denken?’

Het was een zaterdagavond. Om negen uur lagen de meesten in bed. Nu kwam het uurtje waarop ze zich al de hele week verheugde. Moe zette de radio aan en zocht naar het openingslied van het Negen Heit de Klok, hun favoriete amusementsprogramma. Het werd uitgezonden door de KRO, dus mochten ze ernaar luisteren van pa. De Bonte Dinsdagavondtrein van de AVRO was ‘niks voor katholieken als zij’.

Vandaag ging het programma over Amerika. Ze moest lachen om een sketch over een hongerige Hollander in New York die geen Engels sprak. En ook moe wiegde met haar hoofd mee bij een swingend nummer:

Ga je mee, ga je mee naar Amerika,

Over zee, over zee naar Amerika,

Waar je gaat, waar je staat, rolt het geld over straat,

Waar geen Lieftinck over gaat!

Moe hield erg van muziek. Overdag, wanneer ze het huis door werkten, hadden ze bijna altijd de radio aan. Maar Jos en Maarten lazen onverstoorbaar verder in hun boek. Ook pa luisterde niet echt. Zoals vaker ’s avonds, werkte hij aan zijn postzegelverzameling. Die hobby had hij al sinds z’n twaalfde. Pa had zelfs Esperanto geleerd, zodat hij kon corresponderen en ruilen met verzamelaars in het buitenland. Er vielen vaak enveloppen met vreemde, felgekleurde zegels bij hen op de mat.

Na Negen Heit de Klok volgde het kerkelijk programma Wij Luiden de Zondag in. Ze luisterden stil naar het Ave Verum en naar de lange preek van pater Jelsma. Boven was iedereen in diepe rust. Ook van buiten drong geen geluid door. Rond dit uur was er niemand meer op straat.

‘Wat praat de pater toch weer mooi hè’, zei moe. En Jo knikte.

Ze kende de tijd dat ze nog met weinig waren. Zijzelf, Jos, Toos en Maarten. De geboorte van Toos, in 1937, bleef haar altijd bij, omdat het haar allereerste herinnering was. Drie jaar was ze. Plotseling kwamen er allemaal vreemde mensen in huis om naar het kindje te kijken.

In de oorlog kreeg moe bijna elk jaar een baby. Jan in 1941, Piet in 1942, Nico in 1943 en Gerard in 1945. Maar daarvan herinnerde Jo zich vrijwel niets. Alleen onbenulligheden drongen zich op. Dat ze Jan zo graag Hansje had willen noemen. En dat Gerard zo’n dikkerd was en iedereen zei: ‘Je kunt wel zien dat hij in de hongerwinter is geboren, hij heeft zeker alleen suikerbie-tenstroop gehad.’

‘Jongens, de omes uit Duitsland zijn gekomen’, zei pa op een ochtend. Hij probeerde zijn stem gewoon te laten klinken. Maar dat lukte hem niet echt. Het was april 1945.

‘Waar, waar?!’, riep Maarten, die net zes was geworden.

‘In de boerderij van ome Jo’, zei pa.

Jo keek naar moe, die brood aan het snijden was in de keuken. Ook haar gezicht stond bezorgd. Maar ze zei verder niks, zoals gewoonlijk.

‘We gaan kijken!’, zei Maarten.

Ze liep achter haar broertje aan naar buiten. Ook Jos en Toos gingen mee. Eerst durfden ze de stal niet in te gaan. Ze aarzelden, duwden elkaar naar voren. Maar toen zwaaide de deur vanzelf open. Er kwam een Duitse soldaat uit. Hij droeg grote laarzen en lachte. Ze glipten naar binnen. In de stal lagen, op het stro, een stuk of tien mannen. Ze rookten een sigaret, praatten met elkaar.

‘Eh, du!’, zei er eentje. Hij had het tegen haar. Voorzichtig liep ze naar de man toe. De man trok zijn laars uit, liet z’n sok zien. Er zat een groot gat in. Hij deed alsof hij iets tussen duim en wijsvinger vasthield, maakte met z’n hand een vreemde beweging. Wat hij zei, verstond ze niet.

‘Hij heeft naald en draad nodig’, zei Jos.

Zo snel ze kon rende ze naar huis. ‘Moe, moe! Die Duitser heb een gat in z’n sok en ik moet stopgaren hebben, nu meteen.’

De groep soldaten hoorde bij het leger dat op de terugtocht was. Al dagenlang had ze de mannen voorbij zien trekken op de Dorpsstraat, met rammelende paarden-karren en auto’s. De omes uit Duitsland waren moe en kwamen uitrusten in de boerderij, had pa gezegd. Jo hing er urenlang rond met haar broertjes. Een van de mannen had een verrekijker. Zoiets hadden ze nog nooit gezien. De belangrijkste Duitser, de Feldwebel, sliep zomaar in ome Jo’s bed. En als de mannen zich verveelden, pakten ze hun geweren en schoten ze op de hazen achter in het land.

Alles in de oorlog was spannend. ‘Kom je mee, er zijn bommen gevallen in de Badhuisstraat!’, riepen de buurtkinderen. En ze renden erheen, om te kijken naar de gaten in de daken.

Bang hoefde ze niet te zijn. Pa zei steeds dat alles goed zou komen. En als pa het zei, dan was het zo. Haar vader was sterk. Midden in de nacht fietste hij naar boerenfamilie van hen in de Spaarndammerpolder, wel twintig kilometer verderop. Ze had hem een paar keer ’s ochtends vroeg zien thuiskomen. Onder zijn jas droeg hij een smokkelvest van jutezakken. Die zakken zaten vol met graan, bonen en aardappelen. Zij hoefden niet met een pannetje naar de gaarkeuken om waterdunne soep te halen, zoals andere mensen in het dorp.

Er waren wel erge dingen gebeurd in Wormer. Ze had gehoord dat er een verzetsman op de vlucht was neergeschoten in de sloot bij weverij Koster, vlak bij hun huis. De Duitsers hadden de papierfabriek leeggeroofd, waar zo veel mannen uit het dorp werkten. En op de Zaanweg waren vijf mensen doodgeschoten.

Maar dat gebeurde allemaal bij anderen. Niet bij hen thuis, waar de koeien melk bleven geven en de groentetuin elk jaar weer vol stond met wortelen en andijvie. Als moe al moeite had om elke dag genoeg eten op tafel te krijgen, dan liet ze dat niet merken. Het enige wat Jo miste, waren nieuwe kleren. Ze durfde zich amper te vertonen in de kerk met het stomme, gebreide mutsje dat bij gebrek aan een leuk hoedje op haar hoofd werd gezet.

Eén keer was ze wel bang. Dat was toen er op een nacht hard werd aangebeld. Ze had met Toos door een kier in de gordijnen naar buiten gekeken. Er stonden Duitse soldaten voor de deur. Ze schenen met lampen naar binnen. Pa had opengedaan. Straks nemen ze hem mee, dacht ze alsmaar, straks nemen ze hem mee en komt hij nooit meer terug, net als de vader van dat meisje op school. Maar ze moesten een ander hebben. ‘Waar woont Groen?’, riepen ze. Pa zei dat die ergens verderop woonde, hij wist niet waar.

Die nacht had ze nog lang wakker gelegen. Ze wist niet wat ze zou moeten zonder haar vader, met wie ze ’s nachts de zwarte hemel afspeurde, op zoek naar een spoor van de Engelse vliegtuigen die overvlogen. ‘Nu zal het echt niet lang meer duren’, zei pa dan, terwijl hij even in haar arm kneep.

De Duitsers waren net uit de boerderij vertrokken, toen de Canadezen kwamen. ‘Ze zijn in Wormerveer!’, riepen de mensen. Jo rende met een paar buurtkinderen naar de Zaanweg, waar de troepen voorbij trokken. Er werd gejuicht. Er was chocolade. Zoiets had ze nog nooit geproefd. Sommige oudere meiden sprongen op de wagens en zoenden de soldaten. Ze durfde er niet naar te kijken.

Verder was de bevrijding geen feest. Meisjes als zij moesten spelletjes doen op het voetbalveld. Zaklopen, of met een balletje op een lepel naar de overkant rennen. Erg bedreven was ze daar niet in. Ze verloor steeds, de andere kinderen lachten haar uit. Ze was blij toen pa zei dat het tijd werd dat ze het gewone leven weer oppakten.

‘Meid, jij komt altijd een slag op achter’, zei haar moeder. Ze bedoelde te zeggen dat Jo niet zo snel was.

Soms kon ze met verbazing naar moe kijken. Die deed vijf dingen tegelijk en dan bleef ze er nog rustig onder. ’s Morgens ging moe als eerste haar bed uit. Ze had geen tijd om d’r haar te kammen of haar gezicht te wassen. Binnen een half uur had ze de tafel gedekt, thee gezet en stapels boterhammen gesmeerd.

Zo handig was zij lang niet. Nooit vergat ze de geboorte van Lucie. Terwijl moe met de baby boven in bed lag, moest zij beneden het huishouden doen. Het leek wel of ze een heel leger moest voeden en verzorgen. Alleen al met het snijden en wassen van vijf kilo andijvie, in een teil met ijskoud water in de schuur, was ze bijna een uur bezig.

‘Akela, wij doen ons best!’, pestten haar broertjes, die ook wel zagen dat ze er doodnerveus van werd. Intussen bleef moe vanuit haar bed opdrachten geven. Had ze er wel aan gedacht om tien broden te bestellen? Lag de was al op de bleek? Moesten er niet nog groenten worden ingemaakt?

Ze was blij toen moe na tien dagen naar beneden kwam met Lucie op de arm; een mooi meisje dat weinig huilde. En ook haar moeder was zichtbaar opgelucht dat ze zelf weer koffie kon zetten.

Spijt dat ze niet had doorgeleerd, had ze nooit. Ze was het liefst thuis. ’s Middags deden moe en zij verstelwerk. Ze luisterden naar de radio, of zaten urenlang te kletsen. ‘God kind, wat kan jij kwekken’, zei moe dan. Waarover ze het hadden, kon ze zich later niet meer herinneren. Het was de sfeer die haar bijbleef – en die ze nog lang zou missen. Het rumoer, de verhalen, de onuitgesproken verbondenheid. Ze wachtte niet voor niets tot haar dertigste voordat ze het waagde om te trouwen.

Moe was jarig op de dag dat ze uit het ziekenhuis kwam, 10 februari 1989. ’s Ochtends was Jo al vroeg naar de Dorpsstraat in Wormer gefietst, waar moe sinds pa’s dood in het huis naast Piet woonde, vlak bij het tuincentrum. Het dubbele woonhuis was in de jaren zestig gebouwd op de plek van de oude boerderij van ome Jo. Het beviel moe er goed. Ze had haar oude dag met pa in Heiloo doorgebracht. Maar nu was ze weer terug op de buurt waar ze altijd had gewoond, dicht bij haar kinderen. Alleen Toos was uit de Zaanstreek vertrokken. De anderen woonden allemaal in Wormer, Jisp, Assendelft of Krommenie.

‘Wat moet dat bed daar?’, zei moe zo gauw ze binnenstapte, ondersteund door Toos en Lucie. ‘Wat een gekkigheid.’

‘Maar u kunt toch niet meer de trap op, moe?’, zei Jo. Moe staarde naar de houten trap, midden in de kamer. ‘Oh ja, dat is waar ook’, mompelde ze.

Even later zat moe op haar grote stoel voor het raam. Ze dronk koffie, wilde er graag een koekje bij. Vergeefs probeerde ze op te staan om te gaan helpen met de afwas. ‘Laat mij dat maar doen, zo klaar.’

Jo wist niet wat ze zag. Misschien hadden haar zussen toch gelijk. Moe voelde zich beter thuis. En de verzorging was door Toos goed geregeld, dat moest ze toegeven. Terwijl zij zelf nog piekerde over hoe het verder moest, had haar zus de Gouden Gids gepakt en particuliere verpleging geregeld voor dag en nacht.

‘Ze ziet er goed uit hè?’, zei Toos. ‘Ze heeft weer een lekkere kleur op haar wangen.’

‘Ik heb altijd een goede kleur gehad’, zei moe. ‘Zelfs op mijn doodsbed zullen ze zeggen dat ik er best uitzie.’

Toos pakte een spiegeltje uit haar tas. ‘Hier moe’, zei ze, ‘dan kunt u het zelf zien.’

‘Ja, u ziet er hartstikke hip uit, moe, met dat korte haar’, zei Jo.

Toos hield moe het spiegeltje voor. Maar moe staarde naar zichzelf en zei niets. Misschien herkende ze zichzelf niet, dacht Jo. Ze was, vóór de operatie, kaalgeschoren. Haar schedel was bedekt met een wit, pluizig donslaagje.

‘U krijgt vast snel uw krullen weer terug’, zei Toos.

Moe schudde haar hoofd. ‘Het is niks meer met me’, zei ze. ‘Het is echt helemaal niks meer.’

Wie had bedacht dat ze ’s nachts zelf wel voor moe konden zorgen? Al na een week of drie werd besloten dat ze met z’n twaalven om beurten bij moe zouden slapen. Alleen overdag kwam er nog een verpleegster. Vanaf zes uur ’s avonds pasten de kinderen op hun moeder.

Jo was er niet over geraadpleegd. Blijkbaar vond iedereen het zo vanzelfsprekend om zelf voor verpleger of verpleegster te gaan spelen, dat overleg niet nodig was. Dat was eigenlijk het vervelendste. Dat iedereen ervan uitging dat ook zij wel mee zou doen.

Niet dat ze niet voor haar moeder wílde zorgen. Ze begreep best dat de particuliere verpleging te duur werd. Maar waarom vroegen ze zich niet af of ze hun moeder wel zelf konden verplegen? Het leek haar nogal griezelig. Moe kon alleen lopen als ze goed werd ondersteund. Maar ze was zwaar. Straks zou moe midden in de kamer zo uit haar armen glijden. En wat als ze onrustig zou gaan ademhalen. Of iets anders raars kreeg.

Tijdens een van de nachten bij moe, het was zomer 1989, kon ze zoals vaker niet slapen. Ze had het warm, hoorde elk geluid. Het hoesten van moe (het was toch niks ernstigs?), het geblaf van een hond. Ze maakte zich zorgen. Moe was nu bijna een half jaar thuis, maar echt veel beter ging het niet. Ze kon met moeite zelf eten en drinken, het lopen ging steeds slechter.

Meestal hielp Jo’s dochter moe in bed te leggen. Er woonde ook een aantal broers op de buurt, maar die vroeg ze liever niet om hulp. Dat was misschien gek: iedereen redde zich het liefst alleen. Alsof ze tegenover elkaar niet wilden toegeven dat de verzorging soms best lastig was. Ze praatten er niet over. Alleen in het logboek dat ze met z’n allen dagelijks bijhielden, werd weleens wat gezegd:

Om kwart voor elf bracht ik moe naar bed. Omdat ze erg nat was, moest ik, terwijl ze op het toilet zat, nog een droog slipje zoeken. Net toen ik weg was viel ze van haar hoge toilet af en liep een schaafwondje aan haar knie op. Verder niets zo te zien, maar het was wel een hele schrik. (Nico, 30 mei 1989)

Ze vond het erg dat haar broers moe moesten aan- en uitkleden. Dat was vrouwenwerk. Zelf had ze er al moeite mee een luier om te krijgen. ‘Doe niet zo gek meid’, mompelde haar moeder soms, terwijl ze haar benen stijf tegen elkaar kneep.

Hoe zou Guus met moe omgaan? Die was twintig jaar jonger dan zij. Hij kon zo nonchalant zijn. Laatst nog had de verpleegster geklaagd dat er overal patat-zakken lagen nadat Guus had opgepast. Ook was er niet afgewassen. Ze had zich geschaamd toen ze dat hoorde.

Misschien had ze vroeger beter op hem moeten letten. Ze liet het opvoeden altijd graag aan moe over. Maar als ze nu soms zag hoe slecht gemanierd sommige broers waren, voelde ze zich een beetje schuldig. Dan vroeg ze zich af of ze haar moeder, die altijd zo druk was, misschien niet meer had moeten helpen.

Aan de andere kant: Guus was net elf toen zij in 1964 trouwde. Ze had weinig meegemaakt van de jeugd van de jongsten. En juist in de jaren zestig veranderde er veel. Ze hoorde wel dat het toen niet meer zo gezellig was thuis. Pa klaagde soms tegen haar dat de scholen ‘communisten’ maakten van zijn zonen. Maar het fijne wist ze er niet van. Ze had er dan snel overheen gepraat. Het zou niet aardig zijn om haar broers af te vallen.

Maar ze was ook solidair met haar vader. Hij bedoelde het vast goed. Meestal had ze hem gelijk gegeven, als hij zich beklaagde. ‘Het zijn ook rare tijden, pa’, zei ze dan.

Hoe laat zou het zijn? Ze probeerde op haar klokje te kijken. Moe snurkte beneden. Die had in elk geval geen zorgen. Wat zou haar moeder overdag denken, als ze zo stil was? Het was vreemd dat haar moeder de laatste tijd steeds minder sprak. Ze kón nog wel praten, want af en toe zei ze een zinnetje. Een enkele opmerking (‘meid, wat heb je het toch druk met me’), een kort antwoord (‘ik hoef geen koffie’). Alleen met de verpleegsters voerde ze soms hele gesprekken, als je het logboek mocht geloven.

Mevrouw had een zeer spraakzame ochtend, was vrolijk en lacherig. Reageerde praktisch op alle vragen. Heel gezellig! (verpleegster Toinny, 29 mei 1989)

Dat was merkwaardig. Bij haar was moe nooit zo praterig. En van haar broers en zussen hoorde ze ook niet anders dan dat moe zwijgzaam was.

Ik vind de avond best lang duren anders, ook omdat ik het altijd meemaak dat moe ’s avonds niet veel zegt. (Lucie, 13 juni 1989)

Had moe geen zin om te praten? Ze hoorde de kerkklok vijf uur slaan. Het zou zo licht worden. Ze was altijd opgelucht als ze de eerste vogel hoorde zingen.

2 Toos [1937]

De eend startte gelukkig, ondanks de ochtendkou. Ze had haast. Om negen uur moest ze bij haar moeder zijn. ‘De verpleegster is ziek’, had Lucie gezegd door de telefoon. ‘Kun jij morgen misschien op moe passen?’