Dit boek kwam tot stand met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en een reisbeurs van Stichting Fonds voor de Letteren.

Een deel van de opbrengst van het boek zal ten goede komen aan de stichting Jan KLM, die projecten ondersteunt in de Derde Wereld.

© 2008 Judith Koelemeijer

Omslagontwerp en typografie Piet Gerards Ontwerpers
Anna Boom, 1947, privécollectie Anna Boom
Ebook 358atwork, Almere

Deze digitale editie is gemaakt naar de 8e herziene druk; ISBN 978 90 5807 321 1
ISBN 978 90 4502 437 0

www.judithkoelemeijer.nl
www.uitgeverijatlas.nl

EERSTE DEEL

   [1]
Bussum — Boedapest 1942

Anna liep de tuin in en keek achterom. Vanuit het huis kon haar moeder haar nu niet meer zien. De briefkaart van Géza had ze verstopt in haar beha. Ze schoof een hand in haar blouse en haalde hem tevoorschijn. Het papier vertoonde sporen van zweet.

Boedapest, 2 mei 1942

Kleine lieve Anna,

De dagen gaan voorbij zonder jou – en ik heb nog geen enkele brief van je ontvangen. Ik loop door de straten als een blinde omdat ik alle plekken waar we zo vaak samen waren niet kan aanzien. Het doet me verschrikkelijk veel verdriet. Vertel me, wanneer zul je weer hier zijn? Wanneer kan ik je kleine, zoete en zo geliefde stem weer horen? Schrijf me, schrijf me vaak. En denk aan je treurige en trouwe Géza.

Géza moest de briefkaart op het stadhuis geschreven hebben. Hij had een drukke baan als secretaris van de burgemeester van Boedapest. Toch schreef hij haar tijdens zijn werk verliefde briefjes. Het vleide haar. Ze miste Géza ook, al kon ze aan dat verlangen niet zulke woorden geven als hij. Ze miste eigenlijk alles van Boedapest.

Bijna een maand was Anna met haar moeder in Bussum. Ze logeerden er bij hun nicht Marga, die met haar man en twee kinderen in een villa aan de Jacob Obrechtlaan woonde. De dagen gingen voorbij met wandelen, lezen, samen een boodschap doen of een visite afleggen, precies zoals vroeger, toen Anna nog met haar moeder in pensions in het Italiaanse kuuroord Merano leefde. Ze vulden de tijd.

In Boedapest had Anna net een beetje haar eigen weg gevonden. Het was haar gelukt in de leer te komen bij de kostuumontwerper van de opera. Ze had Hongaarse vriendinnen gekregen. Voor het eerst van haar leven was ze echt verliefd, ’s avonds ontmoette ze Géza stiekem in restaurants waar zigeunermuziek werd gespeeld. Maar nu zat ze vast in Holland, het land waar haar moeder en zij vandaan kwamen, maar waar ze weinig waren geweest. Anna kende er bijna niemand.

Ook haar moeder was liever in Boedapest gebleven, de stad waar ze tweeënhalf jaar hadden gewoond. Hongarije steunde de Duitsers en was niet bezet. Je merkte er weinig van de oorlog. Maar door de Devisensperre kon haar moeder geen geld meer krijgen vanuit Nederland, waar ze bij een Amsterdams effectenkantoor haar erfenis had ondergebracht. Omdat ze afgesneden waren van hun inkomsten, restte hun niets anders dan op de trein naar Bussum te stappen.

‘Kom je alsjeblieft bij me terug?’ had Géza gevraagd bij het afscheid. Anna dacht toen nog dat het misschien een bevlieging van hem was. Tenslotte was Géza getrouwd en kenden ze elkaar nog geen halfjaar. Maar kennelijk maakte dat niet uit. Elke week weer werd ze bestookt met liefdesbriefjes die niets beloofden maar wel hoop gaven.

Anna las de briefkaart van Géza nog een keer over. Toen vouwde ze hem op en stopte hem weer in haar beha; de enige plaats waar haar moeder hem niet zou kunnen vinden. Het begon al te schemeren in de tuin. Ze moest naar binnen. Straks zou haar nicht Marga de ramen verduisteren en begon de avond, die altijd veel te lang duurde.

Terwijl ze naar de villa liep, over het paadje tussen de rododendrons, wist ze het ineens zeker. Ze zou teruggaan naar Boedapest. In haar eentje. Ze zou op de trein stappen en voorlopig niet terugkomen.

‘Anna, je bent niet wijs. Hoe kun je me hier alleen achterlaten? En wat moet je in Boedapest doen zonder mij? Je bent nog geen tweeëntwintig…’

Die avond, toen ze op hun kamer waren, had Anna ruzie met haar moeder. Niet dat ze schreeuwden of met deuren sloegen, laat staan dat ze lelijke woorden gebruikten. In hun milieu gingen goede manieren en zelfbeheersing boven alles. Het bleef bij beschaafd maar daarom niet minder venijnig bekvechten.

‘Mams, ik kan gaan werken, ik red me wel.’

‘Denk aan je reputatie! Ik weet dat je voor Knoflook gaat. Dat heerschap is jouw aandacht niet waard.’

Haar moeder noemde Géza altijd ‘Knoflook’, naar zijn tweede, Duitse achternaam; hij heette voluit Irányossy-Knoblauch.

‘Niet waar. Ik heb niets meer met Géza.’

‘Dat jok je. Je hebt altijd zoveel voor me achtergehouden.’

Zwijgend keek Anna haar moeder aan. Bijna vijfenzestig was ze nu. Vroeger moest ze mooi zijn geweest. Je kon dat nog steeds wel zien. Maar het was geen schoonheid die straalde.

‘Mijn hele leven heeft om jou gedraaid,’ verbrak moeder de stilte. ‘Alles heb ik altijd voor je gedaan, alles. En wat krijg ik nu terug? Ik begin ook ouder te worden, Anna. Het wordt tijd dat je je om mij gaat bekommeren.’

Zo ging het altijd. Als ze ruzie hadden, begon haar moeder over wat ze allemaal niet had gedaan voor haar enige dochter. Anna kon de verwijten wel dromen. ‘Weet je dan niet dat ik voor jou naar Merano ben verhuisd, omdat het klimaat in de Italiaanse Alpen zoveel beter voor je was dan in Holland … Dat ik dagen- en nachtenlang aan je bed heb gezeten als je weer eens koorts had … De beste gouvernantes voor je heb ingehuurd … Een peperdure tandenregulering in Wenen heb betaald …’

‘U kón het toch ook zo doen?’ sputterde ze soms tegen, de rijke erfenis van haar moeder indachtig. ‘Wat had u anders gewild? U kunt mij toch niet verwijten dat u goed voor me heeft gezorgd?’

Maar meestal zweeg ze. Haar moeder luisterde toch niet. Ze kon beter een boek gaan lezen.

‘Ik kom achter je aan hoor,’ zei haar moeder voordat ze in bed stapte. ‘Ik blijf hier auf keinen Fall alleen.’

Die avond lag Anna nog lang wakker. Een vreemde opwinding bonkte in haar borst. Ze vroeg zich niet af wat ze in Boedapest zou vinden, noch wat ze van Géza kon verwachten. Ook aan de oorlog dacht ze nauwelijks. Er was alleen die enorme wil zich los te rukken, het avontuur te zoeken en te zien wie ze eigenlijk was.

Het was niet makkelijk een uitreisvisum van de Duitsers te krijgen: de grenzen zaten potdicht en je moest wel een heel goede reden hebben wilde je als Nederlander toestemming krijgen te vertrekken.

Géza had geschreven dat ze ervoor naar generaal Christiansen moest, de opperbevelhebber van de Wehrmacht in Nederland. Toevallig had hij de vrouw van Christiansen wel eens ontmoet. ‘Doe haar maar de hartelijke groeten van mij,’ was zijn advies. ‘Dan komt het vast wel goed met je visum.’

Op een ochtend ging Anna op de fiets naar Hilversum, waar in het raadhuis het hoofdkwartier van Christiansen was gevestigd. De generaal zelf was er niet, vertelde zijn adjudant, maar kon hij haar misschien helpen? Zijn ogen gingen van haar blonde krullen naar haar lange benen. Anna kende die blik wel. En ook de glimlach die erop moest volgen. Als het op flirten aankwam, was ze een natuurtalent. Het hielp natuurlijk ook dat ze accentloos Duits sprak.

‘Wat jammer dat de generaal er zelf niet is,’ blufte ze. ‘Ik had hem graag persoonlijk de groeten overgebracht van een goede Hongaarse vriend van de generaal en zijn vrouw.’

Ze raakten aan de praat. De adjudant nodigde haar uit even binnen te komen, dan was ze niet voor niets uit Bussum komen fietsen. Waar kwam ze vandaan dat ze zo goed Duits sprak? wilde hij weten. Anna vertelde dat ze was opgegroeid in Merano en Wenen, maar de laatste jaren in Boedapest had gewoond. Toen had ze het zonder aarzelen gevraagd. ‘Ik wil terug naar Hongarije,’ zei ze. ‘Weet u hoe ik aan een uitreisvisum kan komen?’

Hij zou zien wat hij kon doen, beloofde de adjudant.

Een paar dagen later ontving Anna per post een uitnodiging voor een diner met de staf van Christiansen plus echtgenotes in hotel Het Bosch van Bredius in Naarden. ‘Het zou me verheugen als u komt,’ had de adjudant erbij geschreven.

Lang twijfelde ze niet. Dit was haar kans.

Op de avond van het diner werd ze bij de villa afgehaald met een militaire wagen. Haar familie sprak er schande van. ‘Hoe kun je nu met die rotmoffen gaan eten?!’ had haar nicht Marga uitgeroepen. Anna moest erg wennen aan die anti-Duitse houding. In Hongarije was de stemming nog heel anders geweest. Veel Hongaren waren juist niet tegen de Duitsers, die zagen eerder de Russen als hun vijand.

Géza zou toch wel weten op wie hij haar afstuurde? En ze deed goed beschouwd toch niks verkeerds? Van de nazi’s moest ze niet veel hebben. Maar de Duitse cultuur was Anna vertrouwder dan de Nederlandse. Ze had de adjudant herkend als een man van keurige familie. Waarom zou ze de uitnodiging afwijzen? Niet elke militair was toch een nazi, zeker niet bij de Wehrmacht? Bovendien: ze moest en zou naar Boedapest. En die weg liep kennelijk alleen via hotel Het Bosch van Bredius.

Last van schroom had Anna niet toen ze het statige hotel aan de Oud Blaricummerweg binnenliep. Je kon haar in elk denkbaar gezelschap neerzetten, ze wist zich altijd aan te passen. Stelde de adjudant haar aan iedereen voor als ‘een Nederlandse vriendin van de Christiansens’, dan was ze die vriendin ook, of ze de generaal en zijn echtgenote nu kende of niet. Ze zat in haar mooiste jurk aan tafel, tussen de Duitse officieren en hun vrouwen, ze nipte van haar witte wijn, glimlachte vriendelijk, wisselde wat beleefdheden uit maar liet zich intussen niets ontgaan, want ze moest wel dat uitreisvisum zien te bemachtigen.

Aan het einde van de avond werd ze keurig thuisgebracht en niemand maakte avances.

Via de adjudant kreeg ze twee dagen later het adres van de Ein- und Ausreisestelle in Amsterdam, de Duitse dienst die de visa regelde. Kennelijk kenden ze daar haar naam al toen ze zich meldde. Er werd zonder veel vragen een stempel in haar paspoort gezet. ‘Zielland Ungarn’ stond er met zwierige, rode letters geschreven.

Op zaterdag 13 juni 1942, een paar weken voordat de eerste wagons met Nederlandse joden naar Auschwitz reden, stapte Anna in Amsterdam op de trein naar Hongarije. Ze wilde Géza verrassen en had hem daarom niet geschreven dat ze eraan kwam.

De treinreis naar Boedapest, die zo’n dertig uur duurde, bleef Anna bij als één lange nacht. Ze reisde via Keulen, Frankfurt en Wenen en juist tijdens de etappe door Duitsland was het buiten grotendeels donker. Het was druk in de trein. Bij elk volgend station drongen meer mensen naar binnen. Families die de steden in het Ruhrgebied ontvluchtten vanwege de aanhoudende geallieerde bombardementen, soldaten met zware bepakking. Het leek of heel Duitsland op drift was. Urenlang stond Anna op de gang omdat ze nergens anders een plek kon vinden.

Nog niet eerder was de chaos in Europa zo dichtbij gekomen. Toch was het net of het Anna niet raakte. De oorlog, dat was iets van hoge heren die aan politiek deden of van soldaten aan het front, ver weg in Rusland of Noord-Afrika. Wat had zij ermee te maken? Een jonge vrouw met geld en een hoofd vol dromen? Zij was op weg naar Hongarije, een van de weinige plaatsen in Europa waar het leven nog zijn oude loop had en waar Géza op haar wachtte, haar eerste grote liefde.

Het voelde goed weer onderweg te zijn. Haar moeder had haar jarenlang op sleeptouw genomen door heel Europa; ze was niet gewend op één plek te blijven. De gedachte dat ze in het doodsaaie Bussum zou moeten wachten tot de oorlog voorbij was – misschien wel een halfjaar, of nog langer – had haar steeds benauwd. Nu ging ze haar vrijheid tegemoet. De trein denderde voort en elk uur raakte ze verder verwijderd van haar overbezorgde moeder, die haar altijd zo angstvallig in de gaten had gehouden.

   [2]
Badenweiler 1919-1920

In de winter van 1920 kreeg Anna’s moeder, Annie Boom-Osieck, last van haar maag. Ze had een opgezette buik, voelde zich zwak en misselijk. De dokter in Menton, de Franse kustplaats waar ze met haar man Willem verbleef, vermoedde dat ze een gezwel had. Hij schreef radiotherapie voor: een nieuwe behandeling waarmee goede resultaten werden geboekt. Maar ook nadat Annie een aantal keren was bestraald, bleef het gezwel groeien.

‘Zou je soms zwanger zijn?’ vroeg een vriendin op een dag.

Annie Boom-Osieck keek haar stomverbaasd aan. Ze had nooit met die mogelijkheid rekening gehouden. Toen ze in mei 1919 trouwde met Willem Boom was ze al tweeënveertig. Ze rekende nergens meer op.

Opnieuw werd de dokter geraadpleegd. Al snel moest deze zijn falen erkennen. Annie Boom-Osieck bleek vijf maanden in verwachting te zijn.

‘Ik ben dus eigenlijk een bestraald maaggezwel,’ zei Anna daar later met een grote grijns over.

De schok was groot. Zou alles wel goed zijn met het kind, nadat het was blootgesteld aan bestraling? Schuldbewust gingen Annie en Willem op zoek naar een goede vrouwenarts, die ze vonden in professor Bulius van de universiteitskliniek in Freiburg im Breisgau, Zuid-Duitsland.

In afwachting van de bevalling namen ze in mei 1920 hun intrek in hotel Römerbad in het kuuroord Badenweiler, aan de rand van het Zwarte Woud, een uur rijden van Freiburg.

Hoe haar vader eruitzag als hij lachte, wist Anna niet, want op de paar foto’s die ze van hem had, keek hij steeds even ernstig.

Op een van die foto’s, gemaakt in Badenweiler in 1920, zie je haar vader op een bankje zitten in het kuurpark. Hij is twee-enveertig maar lijkt veel ouder – en niet alleen omdat hij al helemaal grijs is. Hij leed aan tuberculose. Zijn ogen liggen diep in hun kassen en staan dof, uitgeblust. Ook zijn houding is die van een man op leeftijd. Door het vele hoesten houdt hij zijn schouders opgetrokken en lijkt het of zijn hoofd direct op zijn romp rust. Het driedelige pak dat hij draagt kan zijn magerte niet verhullen.

Soms vroeg Anna zich af hoe hij het vond om vader te worden. Had hij ernaar uitgezien, had hij hoop durven hebben?

Anna’s moeder had Willem Boom ontmoet in 1917. Een beschaafde, aimabele man uit een vooraanstaande Amsterdamse familie, die een goedlopend verzekeringskantoor had aan de Weteringschans. Tot dan toe had Annie weinig geluk gehad met mannen. Als jonge vrouw was ze verliefd geweest op een Indische student, met wie ze van haar ouders niet mocht omgaan omdat zij de ‘zwarte jongen’ ver beneden hun stand achtten. Annie had erg geleden onder die verboden liefde. In het dagboek dat ze in die jaren bijhield, schreef ze:

Het was avond, toen wij het feest verlieten,

Jij kwam met schuwe blik op me af,

In je hand zag ik een papiertje glinsteren,

Mijn eerste liefdesbrief!

In plaats van het aan te nemen, ging ik er snel vandoor,

Als ik er nu aan denk, spijt het me nog steeds,

De eerste liefdesbrief bleef ongelezen.

En waarom? Alleen vanwege mijn goede opvoeding …

De vader van Annie had veel geld verdiend met de import van meel en mout uit Amerika. Ze groeide in weelde op aan de Keizersgracht in Amsterdam. Op jeugdfoto’s poseert Annie in hooggesloten, lange jurken. Een jonge vrouw met opgestoken haar, donkere wenkbrauwen en een trotse, maar ook gekwelde blik in haar ogen.

Wat is het toch, dat me zo bedroeft,

Is het onmogelijk waarnaar ik verlang,

Wat pijnigt toch mijn hart,

Geen mens kan helen wat door de liefde werd verwond.

Vanaf 1910 verbleef Annie vaak in kuuroorden. Ze kampte met tal van vage kwalen en had last van ‘melancholie’. Terwijl haar zussen een goede partij trouwden, kinderen baarden en hun drukke huishouden met personeel bestierden, wandelde zij in haar eentje door de bossen bij Badenweiler, of dompelde ze zich onder in de genezende baden van Garmisch. Even had ze een oogje op haar lijfarts in Badenweiler, Hofrat dokter Schwoerer, maar dat kon niets worden omdat hij getrouwd was. Het begon erop te lijken dat ze alleen zou blijven. Totdat ze, op haar veertigste, Willem Boom tegenkwam.

Was ze zo verliefd op hem dat ze de ernst van zijn ziekte niet wilde zien? Of klampte ze zich aan hem vast omdat hij haar laatste kans was op een huwelijk en nog een paar mooie jaren samen? Anna wist niet waarom haar moeder haar zinnen had gezet op de tuberculeuze Willem. Voor het geld hoefde ze het in elk geval niet te doen: in 1906 had ze bij de dood van haar vader honderdduizend gulden geërfd, een kapitaal waaraan ze haar hele leven genoeg zou hebben.

Elke week weer stuurde Annie vanuit haar woonplaats Den Haag oesters naar haar geliefde in Amsterdam, al werd daar in de familie Boom lacherig over gedaan. De ‘Bomen’, zoals Annie haar schoonfamilie kortweg noemde, waren tegen een mogelijk huwelijk, officieel omdat Willem ziek was, maar ook speelde mee dat hij zijn moeder en een ongetrouwde zuster onderhield, die bang waren dat hun toelage minder werd wanneer Willem een gezin zou krijgen.

Lange tijd twijfelde Willem. Hij wilde loyaal zijn aan zijn familie en maakte zich zorgen over zijn gezondheid. Steeds vaker moest hij wekenlang kuren in Davos. Wat had hij een vrouw te bieden? Maar na ruim twee jaar koos hij toch voor Annie. Ook voor hem was het een laatste kans op een huwelijk en een beetje geluk.

Allen bij mij thuis, moeder vooraan, hebben de grootste waardering en genegenheid voor je persoon en weten je blijken van liefde voor mij ook heus naar waarde te schatten,

schreef Willem op 12 maart 1919 aan zijn ‘allerliefste Mädel, verwijzend naar de oesters en de verlovingsperikelen.

Zij staan echter ten opzichte van mijn trouwen met jou op een standpunt – ingegeven uitsluitend door mijn gezondheidstoestand – dat van het jouwe verschilt. Hoor eens kind, ik begrijp heel goed dat je het een heel ding vindt om hier thuis te komen en ik kan al je bezwaren volkomen billijken. Maar als ik je nu zeg dat mijn liefde voor jou groot genoeg is om alle bezwaren uit de weg te ruimen, dat ik alles zal willen doen wat binnen mijn vermogen ligt om je een gelukkig en heerlijk samenzijn te verschaffen zolang mij het leven gegeven is, ben je dan overtuigd dat het mijn wens is om aan allen hier te zeggen: ‘Hier is Annie weer terug – wij blijven elkander trouw en zullen de rest van ons leven samen delen.’

Op 6 mei 1919 trouwden Annie en Willem. Ze gaven een grote receptie in het Amstelhotel in Amsterdam, ook al had Willem nog kort daarvoor aan zijn ‘lieve bruidje’ geschreven dat hij ‘het verschrikkelijk benauwd had, heel veel hoestte, en dringend rust nodig had’. Kort daarna vertrok het echtpaar naar Menton, aan de Franse Côte d’Azur, in de hoop dat de zeelucht en het mediterrane klimaat Willem goed zouden doen.

Net toen het stel een beetje op adem was gekomen, werd hun een kind in de schoot geworpen.

In de jonge Weimarrepubliek heerste politieke chaos en was, bijna twee jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog, nog steeds aan alles gebrek. Maar in hotel Römerbad in Badenweiler, waar Annie en Willem de bevalling afwachtten, dronken de kuurgasten koffie uit zilveren kannen en genoten ze op het grote terras aan de achterkant onverminderd van het uitzicht over de Vogezen.

Af en toe maakte Annie met haar dikke buik nog een korte wandeling door het kuurpark, dat naast het hotel lag. Als Willem niet te veel hoestte, ging hij met haar mee. Ze schuifelden dan samen langs de bronzen buste van de Russische schrijver Anton Tsjechov, die in 1904 in Badenweiler was overleden aan tuberculose. Hofrat Schwoerer, Annies lijfarts, had Tsjechov bijgestaan op zijn sterfbed, al kon hij op het laatst niet veel meer doen dan de grote schrijver een glas champagne aanbieden. Nu probeerde diezelfde Schwoerer de steeds ziekere Willem te helpen.

Toen de bevalling zich aandiende, spoedden Annie en Willem zich met een auto met chauffeur naar Freiburg. Op 24 juni 1920 werd Anna geboren in de vrouwenkliniek van het universiteitsziekenhuis. Het was een zware bevalling – ‘moeder of kind’, zou professor Bulius op een kritiek moment hebben gevraagd – maar als door een wonder liep alles goed af.

Op de eerste foto’s kijkt ze met heldere, nieuwsgierige ogen om zich heen, vastbesloten er te zijn, al hadden haar ouders nog geen idee welke plaats ze dit kind in hun leven moesten geven.

Anna kende geen verhalen over haar vader, geen anekdotes. Haar moeder had bijna niets over hem verteld. Soms keek ze naar de enige foto die er van hen samen was. Dan zag ze een grijze man in pak, gebogen over het in kant gehulde popje in zijn armen, en dacht ze: Was dat mijn vader? Heb ik hem gemist? Had ik hem moeten missen? Heb ik hem in anderen, in mannen, gezocht?

Willem kon zijn pasgeboren dochter maar even zien in Freiburg. Het was druk en warm in de stad, hij voelde zich ziek. Zo snel hij kon keerde hij terug naar de rust van hotel Römerbad, waar hij elke dag brieven schreef aan zijn ‘allerliefste Annie’.

Badenweiler, 1 juli 1920

Al een week is nu het kindje oud en pas één keer heeft de vader het kunnen bewonderen en misschien komt er ook in de eerste dagen niets van dat ik bij jullie in Freiburg kom om moeder en kleine Anna nog eens te liefkozen.

Vanmorgen heeft Schwoerer mij weer onderzocht en bevonden dat ik noch slechter noch beter ben en met zeer taai bron-chitisslijm te maken heb, door dit laatste blijf ik aldoor zo hoesten en blijft de kortademigheid mij zo hinderen. Dan ben ik ook weer zo ellendig moe en slap, alles is mij te veel en ik ben maar blij als ik alleen op mijn kamer zit en rust. Zeer hindert mij ook de nervositeit.

Een van de lichtpunten dagelijks zijn de goede berichten die van de lieve jonge moeder en het kindje komen. Pijn, ja kind dat zal nog wel niet geheel over zijn, maar dat gaat nu ook niet alles in eens en wij mogen toch blij zijn dat alles zo goed gelopen is.

De wereld van Willem werd steeds kleiner. Hij verlangde naar de kleine Anna, schreef hij meer dan eens, maar had niet de kracht naar ‘zijn popje’ toe te komen.

Mijn liefste Annie, de Hofrat heeft mij weer wat nieuws voorgeschreven, namelijk inhalatie, vandaag houd ik mijn kamer weer. Gelukkig dat het weer afgekoeld is, die hitte heeft ook gemaakt dat ik naar een andere kamer heb omgezien en voorlopig wel wat beters heb gevonden.

Elke dag word ik van 11 tot 1 en van 5 tot 7 met wikkels in bed gestopt. Van naar beneden gaan is nog geen sprake. Ik hang de hele dag op bed of stoel, zonder iets anders uit te voeren dan in mijn krantje te bladeren.

Eind juli 1920 kwam Annie met de baby terug naar Badenweiler. Anna werd gedoopt in het protestantse kerkje vlak bij hotel Römerbad; Hofrat dokter Schwoerer werd haar peetvader. Maar echt feestelijk was de stemming in het gezin niet. Willem hoestte bijna onophoudelijk. Annie had last van ischias en andere pijnen, op kaartjes die ze aan haar zussen stuurde beklaagde ze zich erover dat ze ‘zo slecht vooruit ging’ en ‘down’ en ‘zenuwachtig’ was. Over haar dochter, die was toevertrouwd aan een kinderverzorgster, schreef Annie niets.

In het vochtige, kille Holland konden ze niet wonen, en ook in Badenweiler werd het te koud. In de herfst van 1920 trokken Annie en Willem opnieuw naar Menton, waar ze een kamer met zeezicht vonden in het Westminster Hotel, vlak achter de boulevard.

Ondanks alle goede zorgen kreeg Willem in november van dat jaar een longontsteking. Penicilline bestond nog niet. Hij kreeg hoge koorts, raakte uitgeput en op de negentiende november 1920 overleed hij. Anna was nog geen vijf maanden oud.

   [3]
Merano 1923-1934

Als kind droeg Anna ook met mooi weer een wollen muts. En wanneer ze tijdens een wandeling met haar moeder wilde uitrusten, werd er eerst een schapenbontje voor haar uitgespreid op een stadsbank of het gras. Net als haar vader had Anna zwakke longen. Met vesten, sjaals en warme kousen probeerde haar moeder haar angst te bezweren.

Nadat Willem was begraven op de Amsterdamse begraafplaats Zorgvlied, besloot Annie aanvankelijk in Nederland te blijven, dicht bij haar familie. Ze huurde een appartement in Den Haag en nam een kindermeisje aan, Hanna, dat de dagelijkse zorg voor Anna op zich nam. Zelf was ze vaak weg. Ze moest zaken regelen, zoals Willems erfenis, waarover ze ruzie had met de familie Boom. Ook ging ze regelmatig naar een kuuroord of kliniek. Anna werd dan samen met het kindermeisje ondergebracht bij het gezin van oom Jacques in Overveen, een broer van haar moeder die het meel- en moutimportbedrijf Osieck & Co had overgenomen.

Mijn popje, wat ben je toch een grote dame dat je nu kaarten van mij krijgt. Blijf je lief liggen als Hanna je neus schoonmaakt? En stil zitten kleine schat als Hanna je bolletje met brandewijn doet. Ik hoop dat je me volgende week kunt komen halen met Hanna, en dan mag mammie jou wel een handje geven hè, want mammie kan nog niet alleen lopen. Dag toetie, heel veel kusjes van moeder.

In hun Haagse kamers was het vaak stil. ‘Ssst,’ zei Hanna dan, ‘je mama heeft hoofdpijn en slaapt …’ Kinderliedjes leerde Anna niet. Zelfs de woorden van ‘Slaap kindje slaap’ kon ze zich later niet herinneren. Ze speelde veel in de tuin met haar paard op wielen. Soms, als het erg warm was, gingen ze naar zee. Dan mocht ze op een deken op het zand zitten, dicht tegen haar moeder aan.

Op foto’s straalt ze. Een blond meisje in witte jurkjes, met ogen die niets willen missen. ‘Alles was donker in die tijd,’ vertelde haar moeder over die eerste jaren, ‘maar jij zat aldoor te lachen in je bedje. Je was een kind van de zon.’

Anna was wel vaak ziek. In de winter van 1923 liep ze voor de zoveelste keer een bronchitis op. Ze had hoge koorts en lag nachtenlang te ijlen. Toen besloot haar moeder dat het genoeg was, misschien ook omdat ze na haar jarenlange zwerftochten zelf niet meer kon aarden in het ‘naargeestige, Hollandse klimaat’. Nog voor het einde van het jaar pakte ze haar koffers en vertrok ze met kind en kindermeisje naar Merano: een kuuroord in de Italiaanse Alpen dat sinds het einde van de negentiende eeuw een elitair, vaak ook artistiek publiek trok – onder wie keizerin Sissi, de componist Béla Bartók en schrijver Franz Kafka – en dat bekendstond om zijn milde temperaturen, gezonde berglucht en mooie ligging aan de rivier de Passer.

Anna en haar moeder woonden in pension Hohenwart, in een villawijk net buiten het centrum. Vanaf het balkon hadden ze uitzicht op de tuin en de besneeuwde Alpentoppen in de verte. Haar moeder had uit Holland tafelkleedjes, ingelijste familiefoto’s en vaasjes meegenomen; met kleine snuisterijen probeerde ze hun pensionkamer iets huiselijks te geven. Toch had Anna nooit het gevoel dat pension Hohenwart haar thuis was. Ze logeerde er, net als de andere gasten – met dit verschil dat haar moeder en zij niet na een paar weken weer vertrokken, maar dat zij er bijna tien jaar bleven.

In het pension waren bijna nooit kinderen. ’s Avonds, wanneer Anna met haar moeder de eetzaal binnenkwam, begroette ze de andere, vaak bejaarde kuurgasten met een knicks, een lichte kniebuiging. Haar moeder hechtte erg aan goede manieren. Aan tafel zat ze rechtop. Ze hield haar ellebogen bij zich, wist dat je aardappels niet met een mes mocht snijden. Gute Nacht, zei ze keurig tegen iedereen als ze weer naar boven gingen. Ze rende niet op de trappen. Als een kleine volwassene deed ze mee in de wereld van haar moeder.

Anna speelde vaak in haar eentje in de grote tuin van het pension. Soms kwam iemand van het personeel bij haar kijken, maar haar moeder had niet graag dat ze met de kamermeisjes omging. ‘Je moet niet zo amicaal zijn met iedereen,’ zei ze. Anna had veel poppen en beren. Als het mooi weer was, zette ze die in de tuin allemaal op een rijtje. Ze zat op het grasveld, in haar witte jurk, omringd door mooi aangeklede poppen met porseleinen gezichten en pluchen beesten. Anna gaf ze namen, praatte tegen ze en sleepte ze steeds met zich mee. De ommuurde tuin kon ze niet uit, maar in gedachten ging ze overal naartoe. Totdat de stem van haar moeder haar weer terugbracht: ‘Anna, je wordt koud daar in de schaduw, kom gauw naar binnen.’

Vlak naast de rivier de Passer stond de meisjesschool van de nonnen; de Englische Fräulein. Anna ging er graag heen. Ze hield van het rumoer, de spelletjes op het schoolplein. Ze had er ook vriendinnetjes. Maar vaak mocht ze van haar moeder niet naar school. Als ze ook maar een beetje hoestte, moest ze in het pension blijven. Dan werd ze op het balkon in de zon gezet, ingepakt in een dikke deken, en bracht een kamermeisje haar warme melk.

Wanneer ze lang moest verzuimen, liet haar moeder soms een privélerares komen; juffrouw van Dijk, een Nederlandse vrouw die met haar moeder en zuster in Merano woonde. Juffrouw van Dijk had niet geleerd voor onderwijzeres. Ze was ook niet erg intelligent en bovendien ‘een beetje eenvoudig’, zoals Annie Boom-Osieck altijd zei over mensen die niet van haar stand waren. Maar kennelijk kon ze in Merano geen betere juf vinden.

Terwijl haar moeder buiten in de tuin wandelde, zat Anna met juffrouw Van Dijk aan een klein tafeltje in de pensionkamer. Het was er vaak warm. Vliegen botsten zoemend tegen de gesloten ramen op. ‘Kom Anna, we gaan lekker aan de slag,’ zei juffrouw Van Dijk. Ze moest voorlezen uit de aardrijkskunde- en geschiedenisboekjes die haar oom Jan Boom vanuit Nederland had opgestuurd. Juffrouw Van Dijk gaf een dictee op, of ze moest wat sommen maken. Vaak was ze met haar gedachten ergens anders. Waarom zou ze ook moeten weten waar de Rijn Nederland binnenkwam of wie Willem van Oranje was? Uit verveling begon ze juffrouw Van Dijk soms te pesten; die goede vrouw geloofde alles.

‘Wist u wel dat ik vorige week jarig was?’

‘Nee Anna, wat erg. Ik heb niets voor je meegebracht!’

‘Dat kunt u best de volgende keer doen, hoor.’

Anna miste ook veel lessen omdat haar moeder haar meenam op reis. Dan gingen ze naar ski-oorden of badplaatsen aan zee en leerde ze niks, al liet haar moeder juffrouw Van Dijk nog zoveel huiswerk opgeven. En van het dictee dat haar moeder haar ’s avonds liet maken – meestal las zij een stukje voor uit de plaatselijke krant – werd ze niet veel wijzer.

Het gebeurde ook vaak dat haar moeder kuren moest en Anna voor een paar weken werd ondergebracht in een internaat, waar ze wéér andere lessen kreeg of zelfs helemaal niet naar school hoefde.

Mijn lievste moedertje, dank u hartelijk voor uw briefkaart.

Wij zijn deze week in de dieretuin geweest, wij hebben ook olivaanten gezien,

schreef Anna in mei 1930 – ze was toen bijna tien jaar oud – vanuit een internaat in het Zwitserse Rheinfelden aan haar moeder, die in hotel Römerbad in Badenweiler logeerde.

Wij zijn met de trein naar Basel gegaan, zo leuk. En die mevrouw van Henny die hebben mij zondagmiddag gehaald om naar een huis te gaan waar ze bier maken, zo leuk. Ik heb een paar zaadjes waar ze bier van maken voor u bewaart. Deze briefkaart schrijf ik om 9 uur morgens, wij lopen al om 10 uur op de straat. Om half 9 zijn wij al klaar met ontbijten. En het middag eten is om half 1 en om 1 uur zijn wij klaar. En dan gaan wij liggen. En om 3 uur zijn wij klaar met liggen en dan gaan we in het bos spelen tot half 6 en dan naar huis. Dag mijn moedertje, 1000 kusjes van Anna.

Een paar maanden na haar verblijf in Rheinfelden zat Anna alweer voor een aantal weken in een internaat in het Beierse Oberstdorf, terwijl haar moeder in Garmisch-Partenkirchen verbleef.

Nu worden juist de appels klaar gesed en gongt het, dag mams, ik schrijf zo weer verder. En hoe gaat het met uw buikpijn mams en ik hoop dat u altijd lekker slaapt.

Haar moeder klaagde vaak over de vele spelfouten die ze maakte. ‘Mis je me nog een beetje met een t en niet met een d?!’ Maar de gezondheid van haarzelf en haar dochter ging voor alles.

Steeds weer verlangde Annie Boom-Osieck naar elders. Een plek waar ze zich misschien beter zou voelen, waar ze geen last had van hoofdpijn en niet werd gekweld door somberheid. Anna wist niet beter dan dat al hun verblijfplaatsen tijdelijk waren. Ze volgde haar rusteloze moeder; het koffers pakken en vertrekken werd haar vertrouwder dan het blijven.

Er was geen God die hen vergezelde. ’s Avonds, als haar moeder haar in bed stopte, vroeg ze altijd in een gebedje of de goede Heer heel de nacht over Anna wilde waken, maar naar de kerk gingen ze nooit en uit de Bijbel lazen ze niet. Voor Anna werd God een sprookjesfiguur uit verhaaltjes, een lieve man met een baard op een wolk; zeker niet iemand die ze hoefde te vrezen of met wie ze op een andere manier rekening moest houden.

Altijd was ze zonder morren meegegaan als haar moeder op zondagmiddag een wandeling maakte over de Tappeiner Weg, een wandelpad voor de kuurgasten van Merano. Ze deed haar zijden jurk aan, gaf haar moeder een hand en knikte vriendelijk naar de mensen die ze onderweg tegenkwamen. Maar op een dag, ze was een jaar of elf, wilde ze niet meer.

‘Mams, we lopen elke week hetzelfde rondje,’ zei ze, ‘vandaag ga ik niet mee.’

Haar moeder was niet te vermurwen. ‘Anna, toe nou. Zo’n bergwandeling is goed voor je borstkas. Kom op, je moet.’

Mokkend volgde ze haar moeder. Ze liepen de promenade langs de rivier af, passeerden het witte Kurhaus, lieten de bebouwing achter zich en klommen naar boven. Het was herfst, de wijnstruiken op de bergflanken rondom Merano kleurden goud en geel. Al snel lag het stadje met z’n rode pannendaken ver beneden hen.

Af en toe bleef haar moeder staan om met iemand te praten. Zelf zei Anna de hele weg niets. Ze keek naar haar schoenen. Ze schopte een steentje weg. Toen hielden haar voeten stil. Van het ene op het andere moment had ze besloten dat ze geen stap verder zou zetten.

Het duurde lang voordat haar moeder erachter kwam. Aanvankelijk bleef ze op haar staan wachten, zo’n honderd meter verderop. Ze begon te zwaaien.

‘Kom nu, Anna!’

Maar ze bleef staan waar ze stond.

‘Anna!’

Nu kwam haar moeder teruglopen.

‘Anna, wat is er met jou aan de hand,’ zei ze toen ze, een beetje buiten adem, voor haar stond.

‘Ik wil niet meer.’

‘Doe nu niet zo kinderachtig, Anna.’

‘Ik wil nooit meer met u wandelen.’

‘Anna …’

Ze begon te schreeuwen. Er kwam een enorme woede omhoog. Ze wist niet dat ze zo boos kon zijn. Ze schreeuwde dat ze een rotmoeder had. En dat ze nooit, maar dan ook nooit meer mee ging wandelen.

Anna had veel verwacht, maar dit niet. Haar moeder ging op een steen zitten en begon te huilen. Ze pakte een zakdoek uit haar handtas, veegde haar ogen af, snoot haar neus. Maar de tranen bleven komen.

Zwijgend keek Anna toe. Ze sloeg geen arm om haar moeder heen, ze maakte geen excuses, ze deed niets. Een gevoel van triomf welde op in haar borst. Toen begon ze langzaam weg te lopen, zonder nog om te kijken.

Als er sneeuw lag, gingen ze naar Cortina d’Ampezzo in Italië, St. Moritz in Zwitserland of Oberstdorf in Duitsland. Haar moeder hield van wandelen en langlaufen, althans, op de dagen dat ze zich in orde voelde. Anna ging graag skiën. Ze kon het goed. Al toen ze negen was, suisde ze van de steilste pistes naar beneden.

Het was in Cortina d’Ampezzo, in 1933, dat ze op een dag bloed vond in haar onderbroek. Ze zat op de ‘hum’ – nooit ‘toilet’ zeggen, had ze van haar moeder geleerd – van hun kamer in het Cristallo Palace Hotel en schrok enorm. Had ze zich verwond tijdens het skiën? Bloedde ze nu dood?

Haar moeder zat te lezen. Ze besloot het erop te wagen.

‘Mams, ik bloed, van onderen.’

Haar moeder keek verbaasd op. ‘Nu al?’ vroeg ze.

Ze kreeg van haar moeder verband en een gordeltje. ‘Het hoort erbij,’ zei ze. Anna durfde niet te vragen wáárbij het dan hoorde. Ook over zulke dingen spraken ze niet.

Haar lichaam was het hare niet meer. Ze werd steeds langer, de meeste meisjes van haar leeftijd waren nu kleiner dan zij. ’s Nachts duwde ze vergeefs haar hoofd tegen de bedsteun; niets leek het groeien nog te kunnen stoppen. Als ze een sprong maakte op de ski’s voelde ze haar borsten heen en weer wiebelen in haar wollen hemd.

Misschien moest ze een beha gaan dragen, net als haar moeder. Maar ze wist niet hoe ze daarover moest beginnen en haar moeder zei er niets over, ook al waste die elke dag haar rug en kon de verandering haar niet zijn ontgaan.

Misschien had haar moeder het liefst gehad dat ze altijd een meisje was gebleven. Een meisje dat ze elke ochtend kon wassen en borstelen en dat tot het einde bij haar zou zijn. Ze was alles wat haar moeder had. En lange tijd was haar moeder alles wat zij had. Ze had zich uitsluitend naar háár gericht, als een zonnebloem naar de zon, niet wetende waar ze zich anders aan kon warmen.

Als Anna lachte op foto’s uit die tijd, kon je het goed zien. Haar boventanden stonden ver naar voren, terwijl haar onderkaak naar achteren week. ‘Er moet echt iets aan gedaan worden,’ zei haar moeder steeds vaker. ‘Een goed, gezond gebit is zo belangrijk.’

Wekenlang correspondeerde haar moeder intensief met kennissen, op zoek naar de allerbeste tandarts. Ze werd getipt dat er een hele goeie in Wenen zat, professor Gottlieb in de Türkenstrasse.

‘Daar moeten we dan maar heen,’ verzuchtte haar moeder uiteindelijk.

Zo verhuisden ze alleen voor Anna’s tanden naar Wenen. Ze waren er nog nooit geweest en kenden er niemand.