-

Selma Vos was de enige Nederlander die in China woonde ten tijde van Laat Honderd Bloemen Bloeien, de Grote Sprong Voorwaarts en de Culturele Revolutie. Zij en haar gezin werden slachtoffer van de grootse idealen van de maoïstische heilstaat.

De Joodse Selma Vos groeide op in IJmuiden en wist tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de nazi’s te ontkomen. Tijdens haar studie in Cambridge ontmoette ze Chang Tsao, de man van haar leven. Na de geboorte van hun kinderen Greta en Dop bouwden ze een bestaan op in het China van Mao.

Meesterlijk roept Carolijn Visser de sfeer op van het schrale, revolutionaire Peking. Ze schildert de grote parades ter ere van de Volksrepubliek, de ideologische blindheid van westerse fellowtravellers, de grote hongersnood en uitzinnige Rode Gardisten die alles wat westers en oud was vernielden.

Selma behoort tot de hoogtepunten in haar oeuvre.

‘Eindelijk iemand die uit haar ogen keek zonder overdreven vrees om ideologische gevoelens te bezeren en risico’s te lopen.’ – Renate Rubinstein over Grijs China

‘Adembenemende literatuur.’ – Doeschka Meijsing over Buigend bamboe

-

Carolijn Visser

Selma

Aan Hitler ontsnapt,

gevangene van Mao

Uitgeverij Augustus

Atlas Contact

Amsterdam · Antwerpen

-

Om verwarring te voorkomen zijn de namen van een aantal personen in het boek vertaald.

Voor het schrijven van dit boek ontving de auteur een werkbeurs en een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © 2016 Carolijn Visser en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto privécollectie

Foto van de auteur Annaleen Louwes

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2445 5

NUR 320/680

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 2444 8

-

TERUG IN PEKING

1966

Selma wierp een nerveuze blik op de wachtenden onder aan de vliegtuigtrap. Een in blauw en groen geklede menigte stond beneden samengedromd achter een hek. Alle ogen waren meteen op haar gericht. Een buitenlandse! Terwijl ze niet eens blond en groot was, maar donker en frêle.

Tot haar grote opluchting ontdekte ze tussen de geheven gezichten dat van haar zeventienjarige zoon Dop. Net als de meeste mensen om hem heen droeg hij een blauw katoenen jasje met een bijpassende pet. Toch viel hij op omdat hij zo lang was en, zelfs van deze afstand, duidelijk Chinese én westerse trekken had. Selma bleef kijken. Ze droeg haar kroezende haar strak naar achteren onder een zwarte band. Haar dik gerande bril gaf haar een ernstige uitdrukking. Ze had een donkere broek en blouse aan die ze speciaal had uitgekozen om bij aankomst geen onnodige aandacht te trekken. Greta, haar dochter van zestien, zag ze nergens. Terwijl zíj tussen Chinezen altijd nog meer opviel dan haar broer, met haar bruine krullenbos en vrijwel ronde ogen. Op elke klassenfoto pikte je haar er zo uit. En waar was haar man, Chang? Voor hem was ze zestien jaar geleden naar China verhuisd. Selma had erop gerekend dat haar hele gezin hier zou zijn om haar te verwelkomen. Zo hadden ze haar per slot van rekening vijf maanden geleden ook uitgezwaaid.

Bij het afscheid wilden haar kinderen wachten tot zij in de Toepolev was opgestegen. Chang had daar nog lichtjes tegen geprotesteerd. Hij moest die middag vergaderen en vond het geen pas geven om de chauffeur zo lang te laten wachten. Toch gaf hij toe omdat Greta en Dop het maanden zonder hun moeder zouden moeten stellen. Selma’s ogen gleden nogmaals over de wachtenden.

Nederland was totaal anders geweest dan ze zich had voorgesteld. Vreemd was dat niet, haar laatste herinneringen dateerden uit de schrale jaren na de oorlog, toen alles nog op de bon was en er woningnood heerste. De huidige overvloed had haar verbluft.

Haar vader woonde nu in een villa in het deftige Santpoort. Haar broer Siert reed een eigen auto en kocht meubels met zijn verloofde voor hun toekomstige nieuwbouwwoning in Heerhugowaard. Op televisie had Selma gezien hoe in de Amsterdamse gemeenteraad een langharige provo was geïnstalleerd. Ze had kleding gekocht gemaakt van terlenka, dralon en trevira 2000. Verbijsterend makkelijk te wassen en meteen droog. Bij nader inzien had ze alles toch maar bij haar vader achtergelaten of weggegeven. Tijdens haar Nederlandse bezoek had ze begrepen dat westerse producten in China in een kwaad daglicht waren komen te staan.

In Peking, zo had de Hollandse pers bericht, was een revolutie uitgebroken. In plaats van drie was ze vijf maanden gebleven, in de hoop dat de onrust in China dan zou zijn overgewaaid, maar toen werd het toch echt tijd dat ze terugkeerde naar haar gezin. De situatie in China zou spoedig wel kalmeren, had ze tegen haar Nederlandse familie en vrienden gezegd. Chang had een belangrijke positie binnen de Academie van Wetenschappen en was een vooraanstaand lid van de Communistische Partij. Hij zou haar en de kinderen beschermen.

Maar nu was hij nergens te zien.

Het hek dat de wachtenden tegenhield was inmiddels geopend door een man in uniform. Selma werd onder aan de trap door mensen omstuwd. Dop had haar snel gevonden.

‘Alles goed gegaan?’ vroeg hij in het Chinees. ‘De familie in Nederland gezond?’ alsof het normaal was dat hij alleen was gekomen. Dop nam haar tas over.

‘Waar is je vader?’ wilde Selma weten.

Alle mensen zetten zich in beweging en liepen naar de aankomsthal. Aan de voorgevel, tussen een paar betonnen pilaren, hing een immens portret van Mao Zedong. Selma en Dop volgden de anderen, die hen voortdurend nieuwsgierig gadesloegen. Ook de paar Russische passagiers die met de Toepolev waren aangekomen, werden van top tot teen opgenomen.

‘Vader kon niet weg bij het instituut,’ antwoordde Dop.

‘En Greta?’ vroeg Selma meteen.

‘Zij maakt thuis alles in orde.’

Dit laatste begreep Selma niet. Wat was zo dringend dat haar dochter daarvoor was thuisgebleven? Ze hadden toch een huishoudster?

‘Is mevrouw Sun er dan niet?’ vroeg Selma ongerust.

‘Mevrouw Sun komt niet meer,’ antwoordde Dop kort.

Moeder en zoon namen plaats op een van de banken in de hoge vertrekhal, waar ook al een metershoog portret hing van Mao Zedong. Reizigers moesten hier wachten tot de douane zich bij hen meldde. Twee mannen in groen uniform, de riem strak aangetrokken rond hun taille, kwamen stram naast hen staan. Selma overhandigde haar paspoort. Midden jaren vijftig was ze Chinees staatsburger geworden. Ze heette nu Wu Xiu-ming, maar iedereen noemde haar mevrouw Tsao, naar de familienaam van haar man.

De man bladerde het document door, toonde het aan zijn collega en stak op autoritaire toon van wal: ‘U had toestemming voor drie maanden verblijf in het buitenland. U bleef vijf maanden weg.’

‘U bent in overtreding,’ bevestigde de collega streng.

Zo’n vijandige ontvangst had Selma niet verwacht. Ze was gewend beleefd bejegend te worden als echtgenote van een hooggeplaatst partijlid. ‘Ik heb geprobeerd mijn verblijf in Nederland officieel te verlengen,’ verdedigde ze zich. ‘Er waren problemen op de Chinese ambassade. Ik kon er niemand meer te spreken krijgen.’ Dop nam het woord van zijn moeder over. Haar Chinees was niet accentloos, maar ook zijn verweer maakte geen enkele indruk op de douanier.

‘U had binnen drie maanden terug moeten zijn,’ beschuldigde hij Selma. ‘Ik leg beslag op dit document. U kunt gaan.’

Moeder en zoon liepen zwijgend naar de uitgang, waar ze Selma’s koffer zonder verdere complicaties in ontvangst konden nemen. Dop tilde die achter in een taxi. De chauffeur reed hen door vlak land over een stille tweebaansweg, omzoomd door populieren met bladeren waarvan enkele al geel waren. Op de akkers stond de mais verdroogd.

Het was september. In gewone jaren was dit Selma’s favoriete seizoen geweest: de zomerse hitte was verdwenen en de koude van de winter liet nog op zich wachten. Selma en haar zoon wisselden een paar opmerkingen uit over de bewolkte lucht en de regen die misschien zou komen. Daarna zwegen ze en staarden naar de dorpen in het vlakke, brokkelige land. Zolang ze niet alleen waren, zouden ze niet spreken over zaken die hen werkelijk bezighielden.

Dop vroeg zich af wat zijn moeder in Nederland had gehoord over de situatie in China. Was ze ervan op de hoogte dat hij en Greta al maanden geen les meer kregen op school? Ze moesten er alleen naartoe om politieke bijeenkomsten bij te wonen. Had zijn moeder een idee van wat haar thuis te wachten stond? Dop begreep niet wat het doel was van de chaos die was losgebarsten, ook al las hij elke publicatie die hij in handen kon krijgen. Wat zouden de Nederlandse kranten schrijven, vroeg hij zich af. Zou zijn moeder iets kunnen verklaren?

De akkers maakten plaats voor moestuinen, daarna passeerden ze fabrieken met schoorstenen en bakstenen kantoorgebouwen. De oude stadspoort doemde op. De weg leidde erlangs door een opening die in de vervallen stadsmuur was gehakt. Op de muur en de poort waren posters geplakt. Dop zag dat zijn moeder ze had opgemerkt. ‘RUIM ALLE MONSTERS EN GEKKEN OP’, ‘LANG LEVE DE PROLETARISCHE CULTURELE REVOLUTIE!’ Dop wist dat ze de karakters niet zo snel kon lezen.

Ze reden langs weer een andere muur, waarboven de golvende daken van woningen uitstaken. Peking was een stad van muren. Die muren waren nu allemaal beplakt met posters die opriepen tot wraak en geweld. Op de stoep liep een groep jonge mensen met rode banden om hun arm. Een van hen schreeuwde iets door een luidspreker. Op het zonnescherm van een winkel was ‘DOOD AAN DE REVISIONISTEN’ geklad. Links verscheen het hek van het Beihaipark. Dop had daar deze zomer veel tijd doorgebracht.

Ze reden achter een vrachtauto. In de laadbak stonden jongens en meisjes met rode vlaggen in hun vuisten geklemd. Het luidruchtige gezelschap ging rechtdoor, zij sloegen af de Grote Westpoortstraat in. Nu waren ze er bijna. In deze straat woonden ze. Selma zal misschien gehoopt hebben dat hier alles rustig zou zijn, maar dat was niet het geval. De muren aan weerszijden waren ook beplakt met posters. ‘REVOLUTIE IS GEEN MISDAAD! REBELLEREN IS GERECHTVAARDIGD!’ Aan de gevels van de winkels waar ze hun dagelijkse inkopen deden hingen grote rode vlaggen. Alleen de acacia’s met hun ragfijne bladeren waren vertrouwd.

Selma moet het gevoel hebben gehad dat ze een fuik in reed. De chauffeur stopte voor hun eigen rode poort met aan weerszijden een witstenen leeuw. Aan de overkant van de straat verhief zich de oude katholieke kerk, die gesloten was zolang Selma en haar gezin hier woonden. Terwijl Dop afrekende met de chauffeur en zich ontfermde over de bagage, werd Selma begroet door een paar buurvrouwen. ‘Ben je weer terug?’ vroegen ze. ‘Alles goed met je vader in Nederland?’ Er leek opeens geen vuiltje aan de lucht.

Dop en Selma gingen de poort door. Voor een blinde muur sloegen ze links af. Bij een binnenplaats met een zieltogende dadelboom en een oude waterput gingen ze rechtsaf. ‘Pas op voor de opstap,’ waarschuwde Dop een paar keer, alsof zijn moeder die in haar afwezigheid was vergeten.

Nu liepen ze langs de woningen van buurfamilies. Achter de ramen verschenen nieuwsgierige gezichten. De buitenlandse was terug! Via een smalle, donkere gang bereikten ze een volgende binnenplaats. Ruim een eeuw geleden resideerden de neef van de Mantsjoekeizer en zijn concubines in dit complex van gebouwen en bijgebouwen. Later, toen het keizerrijk ten val was gekomen en de Mantsjoefamilies verarmden, had de Nationale Academie van Peking het complex aangekocht en er verschillende academici en andere medewerkers met hun gezinnen gehuisvest. Het terrein was in 1949 door de communisten geconfisqueerd. Zij brachten er medewerkers onder van de door hen nieuw opgerichte Academie van Wetenschappen. Dop zeulde met de koffer achter zijn moeder aan. Achterin, waar vroeger moestuinen waren geweest, stond een nieuwe flat van grijze baksteen met vier woningen, verdeeld over twee verdiepingen. Moeder en zoon beklommen de trap naar de entree. Selma opende een tweede deur. Ze was thuis. Greta viel haar huilend om de hals. ‘Ik heb alles zo goed mogelijk opgeruimd,’ snikte haar dochter.

Zonder iets te zeggen keek Selma de woonkamer rond. De grammofoon ontbrak, registreerde ze, en de door haar zo gekoesterde collectie platen met klassieke muziek. Ook was de boekenkast halfleeg en lagen de fotoalbums niet meer op hun plaats.

De aanblik van het doorzochte huis moet haar in één klap hebben teruggebracht naar de tijd van de Duitse bezetting in Nederland. Ook toen was het huis waar ze woonde doorzocht en waren spullen meegenomen, waarna ze had moeten onderduiken. Greta en Dop keken hun moeder zwijgend aan. Ze hadden hun vader gevraagd haar te schrijven dat ze beter langer kon wegblijven, tot alles weer rustig was geworden. Hij had dat niet willen doen. Waarom, had hij niet willen uitleggen.

Er was een ontslagbrief voor hun moeder gekomen. Greta en Dop hadden hun vader tevergeefs gevraagd dát in ieder geval aan haar te melden. Zij had dan zelf de conclusie kunnen trekken hoe ernstig de situatie was, maar hun vader vreesde dat de brief onderschept zou worden, vermoedden de kinderen, waardoor ze in nog ernstigere problemen zouden belanden. Greta en Dop hadden er alles voor overgehad om hun moeder de aanblik van het doorzochte huis te besparen.

Op de deurpost van de ouderlijke slaapkamer zaten nog de resten van het papier waarmee het vertrek verzegeld was geweest. Gisteren waren de Rode Gardisten opnieuw gekomen en weer hadden ze alles doorzocht. Ze hadden het tweepersoonsbed van Selma en Chang meegenomen omdat het van het instituut zou zijn. Selma zag de ledikanten van Dop en Greta in haar kamer staan. De kinderen zelf sliepen op een kist en een veldbed.

‘Ze zijn dus al langs geweest,’ zei Selma bedroefd. Toen kreeg ze Moumoun in de gaten, die op de sofa lag te slapen. Ze nam de poes op en drukte het dier tegen zich aan. Voor het eerst lachte Selma. Opgelucht zei ze tegen haar kinderen: ‘Moumoun hebben ze tenminste niet te pakken gekregen.’

-

IN HET OMMUURDE HOF

1957

Achter de muur hoorde Greta een vertrouwde stem roepen: ‘Al uw kommen en uw bekers weer als nieuw!’ Het was de porseleinreparateur. Ze hoopte dat iemand hem binnen zou vragen zodat ze toe kon kijken terwijl hij zijn werk deed met de precisie van een chirurg. Naast een barst in een vaas maakte hij aan weerszijden minuscule gaatjes met een ragfijn boortje dat hij als een tol aandreef met een touwtje. Daarna hamerde hij daar heel voorzichtig koperen krammetjes in en werd de vaas weer waterdicht. Vandaag had blijkbaar niemand werk voor hem, want de stem verdween verder de buurt in.

Greta was zeven en ging sinds een paar maanden naar de lagere school. Alleen haar moeder noemde haar Greta, haar Chinese naam was He Li, wat Hoe Mooi! betekende. Ze zat op de betonnen trap voor het huis in de schaduw van een acaciaboom met veervormige bladeren. De treden werden voor een groot deel in beslag genomen door potten met cactussen die haar moeder nog voor de winter naar binnen zou verhuizen. Greta overwoog nog snel even naar de pasgeboren baby van de familie Hsiung te gaan kijken, maar ze bedacht zich. Haar moeder kon elk moment thuiskomen en vandaag zou zij weten of ze de volgende week naar de 1 oktober-parade mochten gaan kijken, iets waar Greta zich nu al op verheugde.

Haar vader werd elk jaar uitgenodigd voor de feestelijke viering van de stichting van de Volksrepubliek, elke keer had hij weer verteld dat het zo prachtig was geweest. De rest van de familie kende het defilé van versierde vrachtwagens en marcherende schoolkinderen alleen van krantenfoto’s. Nu zouden ook zij dat alles misschien met eigen ogen te zien krijgen.

De ijsman liep langs Greta naar binnen met een groot stuk ijs op zijn schouder. Een jutezak eronder beschermde hem tegen de kou. Afgelopen winter was het ijs uit de gracht rond het voormalige keizerlijk paleis gehakt en daarna maanden in een diepe kelder bewaard. Elke dag kwam de man langs. Het stuk dat hij bracht paste precies in het vak boven in de houten koelkist. Hij had het op maat gemaakt. De huishoudster, Lentebloesem, was in de keuken om het in ontvangst te nemen. Deze jonge vrouw was jaren eerder door Selma in dienst genomen en woonde in een bijgebouwtje aan de overkant van de binnenplaats. Vrijwel alle vijftig families op het hof hadden een huishoudster in dienst, maar Lentebloesem was deel van het gezin geworden. De kinderen waren zeer op haar gesteld.

De herinneringen van Greta en Dop aan hun jeugd op het hof hebben later een gouden glans. ‘We leefden in het paradijs,’ zal Greta zeggen. Lentebloesem was altijd even zorgzaam en van hun ouders kregen ze alle liefde en aandacht die ze zich maar wensen konden. Vader kwam weliswaar vaak laat thuis van kantoor en reisde ook veel, ‘maar als hij thuis was mochten we hem altijd alles vragen,’ zal Greta later zeggen. Nooit ervoeren zij en Dop het als een gemis dat er geen familieleden in de buurt woonden. De buurkinderen voelden als neefjes en nichtjes. Ze groeiden samen met hen op en minstens een van hun ouders werkte net als hun vader voor de Academie van Wetenschappen. Vaak hadden die ouders ook in het buitenland gestudeerd, net als de vader en moeder van Greta. Buurman Hsiung had in Amerika een doctorstitel in de scheikunde gehaald en was met jazzplaten teruggekomen. Buurman Tang promoveerde in Engeland in de biologie, op een bepaald soort orchidee. Hij gebruikte elke middag nog steeds een Britse tea: een kopje earl grey met daarbij een paar zoete biscuits.

Het ommuurde hof zullen Greta en Dop zich herinneren als een vredig, veilig dorp. ’s Morgens haastten de volwassenen zich naar verschillende instituten van de academie. De kinderen vertrokken met grote tassen naar school. Daarna was het hof het domein van de inwonende grootouders, de kleine kinderen en de huishoudsters. Op de binnenplaatsen schrobden zij op houten borden de was en luisterden ondertussen naar de geluiden op straat. Elke handelaar had zijn herkenbare roep of geluid. Zo wisten ze wanneer de tofoeverkoper eraan kwam, de metaalopkoper of de timmerman, die aan een houten juk twee kisten met zich meedroeg vol gereedschap. De kapper kondigde zijn komst aan met een trommeltje. Aan zijn houten juk droeg hij een krukje en een fornuisje waarop hij warm water kon maken. De grootvaders van het hof vonden het heerlijk om eens in de zoveel tijd door hem geschoren te worden. Geliefd onder de vrouwen was de edelsmid, met zijn kist vol glanzende edelstenen en voorbeelden van hoe die gezet konden worden. Hij nam bestellingen op. Het gewenste sieraad kwam hij een paar dagen later bezorgen.

Wie een van deze rondtrekkende vaklieden nodig had riep: ‘Hier!’, dat herhaald werd door de huishoudsters die buiten waren totdat de portier het hoorde. Hij gebaarde de man in kwestie binnen te komen en dirigeerde hem naar het juiste huis. De portier, die naast de poort woonde, gaf boodschappen door, nam post aan en liet bezoekers hun naam noteren. ’s Avonds laat, als iedereen binnen was, sloot hij de deuren van de poort en vergrendelde die met een dikke balk. Het was dan aardedonker en doodstil. Het hof sliep. Vroeg in de ochtend begonnen de hanen in de omgeving te kraaien. Daarna begon de nieuwe dag. Ook op zaterdag werd er gewerkt en gingen de kinderen naar school. Alleen zondags was iedereen vrij.

Dop knikkerde dan met zijn buurjongens, Greta en de buurmeisjes hielden van touwtjespringen, elastieken twist en hinkelen op wat ze de ‘weg van cement’ noemden: een oprit, ooit door een vorige bewoner aangelegd en niet meer in gebruik. Soms waren de meisjes met een hele groep. Op zo’n moment had een van de vaders, meneer Tang, hen gefotografeerd. Eerst liet hij ze opstellen in een keurige rij met voorop de grootste, zijn dochter Lieverdje, en achteraan Greta, de kleinste. De voorste meisjes dragen een eenvoudige rok of overgooier, afdragertjes van oudere zussen of nichtjes. Greta is gekleed in een fonkelnieuw jurkje met bijpassend hesje, gemaakt door haar moeder. Geel met zwarte strepen, herinnert Greta zich nog. Van vrienden in Hongkong kreeg Selma westerse modebladen opgestuurd boordevol patronen die ze met een raderwieltje overtrok op flinterdun rijstpapier. Ook de stoffen voor de kleren die ze met haar Singer-naaimachine maakte kwamen uit Hongkong of waren een geschenk van haar Nederlandse familie. Greta en Dop wisten dat ze bevoorrecht waren met een moeder die familie en vrienden in het buitenland had. ‘Wij hadden ook het mooiste speelgoed van het hele hof,’ zal Dop later zeggen. Hij bouwde een hijskraan, een trein of een vrachtwagen van de meccano die zijn grootvader uit het Noord-Hollandse Santpoort had opgestuurd. Greta koesterde haar exotische poppen, waaronder een moderne van plastic die echt kon drinken en plassen. Ze reed ze rond in een sierlijk houten wagentje. Later zal buurmeisje Lieverdje Tang zich nog herinneren dat ze van al Greta’s speelgoed het minikeukentje het mooist vond. Er hoorde een miniwok bij waarin, boven een kaars, echte gerechtjes bereid konden worden.

Vergeleken met de andere families op het hof leefden zij in luxe, realiseerden Dop en Greta zich al op jonge leeftijd. Niet alleen vanwege hun buitenlandse moeder, ook omdat hun vader de hoogste functie had van alle vaders op het hof. Dat was niet iets waarop ze zich mochten voor laten staan. Greta en Dop werd door hun ouders juist bescheidenheid bijgebracht. Ze moesten hun eigen bed opmaken en hun eigen spullen opruimen, hun moeder wilde niet dat Lentebloesem dat voor hen deed. Maar het was Dop en Greta niet ontgaan dat zij de mooiste woning van het hof hadden. Als enigen konden zij thuis warm douchen. Rond het kolenfornuis in de keuken slingerde zich een buis waarin gedurende de dag water verhit werd en opsteeg in een vat. ’s Avonds was er genoeg voor één, misschien wel twee personen om zich te douchen. Het huis van Greta en Dop was ook het enige met een eigen telefoon.

De andere bewoners van het hof konden alleen gebeld worden bij de portier, die hen dan zo snel hij kon kwam halen. De meeste gezinnen hadden wel een radio, maar niet zo’n mooi en groot exemplaar als zij, gekocht in Cambridge, waar hun ouders elkaar ontmoet hadden. Hun prachtig klinkende platenspeler dateerde uit diezelfde tijd. Maar hun grootste weelde was zonder enige twijfel de stofzuiger. Greta’s vader had die in een bijzondere winkel gekocht, waar betaald moest worden met speciale certificaten. Hij wist hoezeer zijn Nederlandse vrouw zich ergerde aan de voorjaarsstormen die zand uit de Gobi tot in alle hoeken van het huis achterlieten. Het was een rechtopstaand model dat erg veel lawaai maakte en regelmatig stukging, maar in de werkplaats van het instituut wisten de technici de stofzuiger steeds weer aan de praat te krijgen. Omdat de Tsao’s zoveel elektrische apparaten in gebruik hadden, was er in hun woning een elektriciteitsmeter geïnstalleerd. De andere bewoners betaalden een vast bedrag gebaseerd op het aantal gloeilampen in hun huis, die meestal aan een draad vanuit het plafond hingen. Bij Greta en Dop thuis zorgden de schemerlampen van hun moeder voor sfeervolle verlichting. Aan al deze voordelen zat ook een donkere kant, realiseerde Greta zich al op jonge leeftijd.

Ze was half-Chinees en half-Nederlands, van gemengd bloed dus. Dat betekende een smet, had ze ontdekt. Een Nederlands kinderboek waar ze veel van hield ging over een jongetje met een zwarte moeder en een blanke vader. Het jongetje was geboren met een geblokte huid. Precies zo ervoer Greta het. Ze was anders en iedereen kon het meteen zien. Zolang ze binnen de muren van het hof bleef, was er niets aan de hand. Alle buren waren aan haar en Dop gewend.

Ze hoefden maar één stap buiten de poort te zetten of mensen begonnen te wijzen en te roepen: ‘Hé, kijk eens, buitenlanders!’ Meteen waren alle ogen op hen gericht. Volwassen mannen en vrouwen bekeken hen ongegeneerd van top tot teen. Moeders draaiden het gezicht van hun kleine kind naar hen toe. ‘Moet je díé zien,’ lachten ze daarbij hard, alsof Greta en Dop geen Chinees verstonden, terwijl ze zelfs konden horen of de persoon in kwestie uit het westen of het zuiden van Peking kwam. Dop trok zich daar niet zoveel van aan, Greta vond het vreselijk. Door die hinderlijke aandacht kwam zij niet graag buiten het hof. Alleen als het donker was ging ze op bezoek bij haar schoolvriendinnetje Hong Fei. Ze woonde even verderop. Achter een grote rode poort, in wat de residentie was geweest van een adellijke voorvader die verwant was aan de toenmalige keizer. Het complex bestond uit verschillende gebouwen met golvende daken, gegroepeerd rond twee binnenplaatsen. Marmeren trappen leidden naar hoge vertrekken die werden verdeeld door uit hout gesneden bogen. Alle meubels waren antiek en ademden een andere tijd. Tegen de muren leunden zwartgelakte, met paarlemoer ingelegde kasten. Aan de wanden hingen kostbare kalligrafieën. Tafels en stoelen waren uit de mooiste houtsoorten gemaakt. De grootvader van Hong Fei voerde in een van de gebouwen een praktijk, hij was arts. Ook ’s avonds ontving hij vaak patiënten. Greta liep op haar tenen voorbij de kliniek om niemand te storen. Hong Fei kwam haar elke ochtend thuis ophalen. ‘Goedemorgen mevrouw,’ zei ze dan altijd beleefd tegen Greta’s moeder. Hong Fei was niet beducht voor de buitenlandse Selma, zoals de andere vriendinnen van Greta. Ze verbaasde zich er ook al snel niet meer over dat door Greta’s familie vreemde dingen werden gegeten, zoals bruin brood met kaas voor ontbijt. Twee keer per dag wandelden de twee meisjes samen naar school. Hong Fei hielp Greta de blikken van de voorbijgangers te trotseren.

-

AAN DE GROTE WESTPOORTSTRAAT

1957

Buiten de poort voelde Greta zich het best op haar gemak in het gezelschap van haar vader. Iedereen kon zien dat zij zijn dochter was. Dat maakte haar meer tot een Chinees meisje. Haar vader straalde rust en wijsheid uit vanachter zijn ronde, zilveren bril. Hij droeg altijd een eenvoudige blauwe of grijze katoenen broek met een jasje in dezelfde kleur. Haar vader was tien jaar ouder dan haar moeder, hij was al midden veertig. Zijn achterovergekamde haar grijsde bij de slapen, maar omdat hij vrijwel geen rimpels had zag hij er toch jeugdig uit. Na het avondeten maakte hij vaak een ommetje door de buurt en Greta en Dop gingen graag met hem mee.

Wanneer je het hof uit kwam zag je in de westelijke richting de enorme stadspoort en de hoge stadsmuur boven alles uitsteken, maar zij gingen altijd de andere kant op. Over de Grootpoortstraat reden trolleybussen en vrachtwagens. Ze toeterden om de zwaarbeladen paardenkarren met groenten of bouwmaterialen ruimte te laten maken. De paarden droegen een zak onder hun staart om hun uitwerpselen op te vangen. Greta wist dat haar moeder daar blij om was, anders zou Peking nog viezer zijn, zei ze vaak. Met bakfietsen van allerlei model werden steenkool, aardappels of zakken graan vervoerd. Riksjarijders trapten hun passagiers voort. De elite van het verkeer waren de fietsers. Een fiets was een kostbaar bezit.

Greta, Dop en hun vader wandelden over een breed trottoir tussen twee rijen acacia’s. Algauw kwamen ze voorbij het theehuis, waaruit meestal luid gepraat opklonk. Zij gingen er nooit naar binnen, het was een gelegenheid voor de oude mannen uit de buurt. Soms dreef een flard naar buiten van een verhaal dat binnen door een beroepsverteller met luide stem en grote uithalen werd verteld. Over een samenzwering tegen de keizer, of een sluwe krijgsheer die zijn vijand in de pan hakt. De vertellers putten uit klassieke romans. Chang kende die goed en hield ervan. Elke gelegenheid greep hij aan om zijn kinderen er iets over te leren. Voortwandelend tussen de acacia’s citeerde hij dan een paar alinea’s uit het betreffende boek, hij had een geweldig geheugen. Greta was een en al oor. Dop luisterde, maar hield ondertussen zijn ogen op het stoplicht midden op het kruispunt gericht. Het werd bediend door een politieman in een cabine. Hoe was het mogelijk, vroeg Dop, dat die man met één handbeweging alle lichten kon veranderen en het altijd klopte? Wat was dat voor schakeling? Op dit soort vragen moest zijn vader het antwoord schuldig blijven, hij was psycholoog, van schakelaars had hij geen flauw benul. Daarom had hij voor Dop het uit het Russisch vertaalde boek Honderd duizend maal waarom gekocht. Helaas stond daar over stoplichten niets in.

Hun vader wilde tijdens deze avondwandelingen vaak medicijnen kopen bij de apotheek, hij had een hoge bloeddruk. Hun Nederlandse moeder geloofde niet in de traditionele geneeskunst, maar hun vader zwoer erbij. De kinderen raakten elke keer weer diep onder de indruk van de bitterzoet ruikende zaak. De apotheker resideerde voornaam kijkend achter een hoge toonbank, voor een hoge kast met tientallen laatjes waarin geneeskrachtige kruiden, stenen en zaden werden bewaard. Zorgvuldig woog hij daar het een en ander van af. Hun vader kreeg advies hoe van dat alles een drankje te brouwen en hoe vaak dat ingenomen moest worden. Daarna ging het trio de straat weer op, waar het inmiddels stiller was geworden.

Soms had Lentebloesem gevraagd of ze sojasaus of sesamolie mee terug konden brengen omdat ze dat in de ochtend al nodig dacht te hebben. Dan gingen ze door naar de kruidenier. Met een bamboe maatbeker schepte hij het gevraagde uit een aardewerken vat in de fles die ze hadden meegebracht. Hun moeder zat vaak verlegen om een pakje sigaretten, ze rookte het liefst het merk Da Qianmen, Grote Voorpoort, met op de verpakking een afbeelding van een stadspoort waarachter gele wolken dreven. De kruidenier telde de bedragen bij elkaar op met een telraam. Sinds Greta en Dop allebei op de lagere school zaten nam hun vader ze weleens mee naar de kantoorboekwinkel. In de herinnering van Greta was dat de mooiste winkel van de hele buurt.

Allerlei rijstpapier lag over houten stokken gedrapeerd. In vazen op de toonbank stonden varkensharenpenselen in verschillende maten gerangschikt. Van ragfijn tot polsdik. Hun vader kon die goed hanteren, zij waren de kalligrafeerkunst nog niet meester. Greta en Dop bewonderden de donkere inktstenen boven op een glazen vitrine. Grote en kleine, gedecoreerd met lotusbloemen, bamboebladeren, of dikke boeddha’s. Met water en een penseel kon je er inkt vanaf nemen. Greta en Dop mochten van hun vader meestal een schrift of een potlood uitzoeken die ze, gerold in grijs pakpapier en omwikkeld met een touwtje, als schatten in ontvangst namen.

Daarna liepen ze langs de groente- en vleeswinkel waar Lentebloesem en de andere huishoudsters soms wel twee keer per dag verse ingrediënten haalden. Die was ’s avonds altijd gesloten. Ook het luik van de noedelzaak was dicht. Overdag werden hier handgemaakte noedels afgewogen om thuis te verwerken tot Noord-Chinese gerechten. Rijst was in Peking minder in trek.

Eigenlijk hoefde een mens zijn hele leven de Grote Westpoortstraat niet te verlaten. Alles kon je er krijgen, zelfs doodskisten. De kinderen en hun vader liepen langs de werkplaats waar die gemaakt werden. Niemand ging daar zomaar binnen. Dat bracht ongeluk.

Helemaal aan het einde van de straat was de boekhandel. Als er nog tijd was gingen ze ook daar even kijken. Klassieke poëziebundels lagen in indrukwekkende stapels op elkaar, aan de ruggen hingen kaartjes met de titels. Ze waren gedrukt op papier dat daarna gevouwen en genaaid was. Moderne boeken stonden rechtop in een kast. De pronkstukken waren meerdelige klassiekers als Droom van de Rode Kamer, De reis naar het westen, Roman van Drie Koninkrijken en Verhaal van de wateroever. Dop zat in de derde klas van de lagere school en kende al veel karakters, maar dit soort boeken was voor hem nog te hoog gegrepen en helemaal voor Greta, die net begonnen was met lezen. Toch konden ze het niet laten om ze van de plank te pakken en de kleurige illustraties op de omslagen te bekijken. De verhalen kenden ze al wel omdat ze door hun vader, door Lentebloesem en op school werden verteld. Greta ging op zondagmiddag wel eens met haar vader naar de Peking-opera, meestal werden er scènes uit deze boeken opgevoerd. Dop en Selma gruwden van de schelle stemmen die de acteurs opzetten en de luidruchtige muziek, maar zij en haar vader hielden er juist van. Het mooiste vond Greta de schitterende kostuums die de krijgers, de prinsessen en de concubines droegen.

In dit deel van de boekhandel liet hun vader hen altijd even alleen omdat hij zelf in een vertrek achter in de zaak ging kijken. Dat werd alleen opengemaakt voor klanten met een speciale pas. De tijdschriften en boeken daar mochten uitsluitend ingekeken of gekocht worden door hoge kaderleden.

Eén wandeling met hun vader zullen Greta en Dop nooit vergeten. Het was op een zondag dat hun moeder ’s ochtends wakker was geworden met migraine. Dat had ze vaak. Ze kon dan geen licht of geluid verdragen en niemand om zich heen velen, behalve Moumoun, die de situatie feilloos aanvoelde en haar gezelschap hield. Op die dag waren de kinderen en hun vader bij hoge uitzondering buiten de poort niet links maar rechts afgeslagen. De stadsmuur en de Westpoort leken heel dichtbij. Maar het was een eind lopen voordat ze die hadden bereikt. Vader vertelde dat deze verdedigingsmuur de hele stad omringde en meer dan vierhonderd jaar geleden was gebouwd, tijdens de Mingdynastie. Ze gingen door een reusachtige poort en kwamen op een grote binnenplaats. Daarna volgde een tweede poort. Greta was nog klein, ze moest haar voeten hoog optillen om over de houten drempel te kunnen stappen. Immense houten deuren, die ’s nachts door poortwachters werden gesloten, rezen boven hen uit. Vervolgens waren ze bijna tegen een paar kamelen opgelopen. Greta’s vader had uitgelegd dat die dieren tegenwoordig de stad niet meer in mochten omdat ze de straten zouden bevuilen. Vroeger zag je in Peking lange karavanen van kamelen die vracht, soms helemaal uit Mongolië, aanvoerden. Nu waren er alleen nog deze haveloze dieren, die steenkool hadden gebracht uit een mijn ten noorden van de stad. Die werd hier overgeladen op vrachtwagens.

De kinderen en hun vader stonden aan de rand van Peking en keken op een dorp van lemen huizen. Over een pad tussen groentetuinen liepen boeren in versleten katoenen kleren met een hak of een hooivork over hun schouder. Hier begon een andere wereld.

Hun vader was geboren in zo’n dorp zoals ze daar zagen, vertelde hij, een paar honderd kilometer ten zuiden van Peking. Hij had zijn vrouw en kinderen er nooit mee naartoe genomen, maar een zeer enkele keer kwam een van zijn broers of neven bij hen logeren. In de ogen van Greta en Dop waren het mannen van een andere planeet. Er was geen woord te verstaan van wat ze zeiden. Ze waren donker verbrand door de zon en gekleed in gewatteerde broeken en jassen gemaakt uit zelfgeweven stof. Ook hun schoenen of laarzen waren van eigen makelij. Het was duidelijk dat de broers en neven in hun dorp een heel ander soort leven leidden. Ze namen alles in de woning met grote belangstelling in zich op. Voorzichtig probeerden ze de sofa, ze bestudeerden de spoelbak van de wc en tilden een punt van het vloerkleed op om te bekijken hoe dat was gemaakt. In het dorp van de familieleden waren alle vloeren van leem, had hun vader uitgelegd. In hun woonkamers stonden niet meer dan een eettafel en krukjes.

De broers en de neven kwamen om een familiekwestie te bespreken met hun vader. Het ging om een gunst, of om geld, de details werden niet aan de kinderen onthuld. Overdag, als iedereen naar het werk of naar school ging, installeerden de bezoekers zich op een krukje in de poort van het hof om samen met de portier naar het voorbijstromende verkeer te kijken. Of ze keuvelden met Lentebloesem, die ook van het platteland kwam en geen moeite had met hun zware accent.

Voordat de neef of broer weer vertrok kocht hun vader altijd een zakje dure thee voor hen omdat hij wel wist dat ze thuis veel bezoek zouden krijgen van dorpelingen die kwamen luisteren naar hun verhalen over de grote stad.

De andere familie, de Nederlandse tak, kenden de kinderen slechts van foto’s. Greta had een aantal boven haar bed gehangen. Van de drie Hollandse ooms was er één vrijwel net zo oud als zij. Op de foto’s waren ze een sneeuwpop aan het maken in de tuin van een groot huis, of ze zaten trots naast een zandkasteel op een strand. Het leek Greta niet geheel ongevaarlijk, Nederland overstroomde immers regelmatig. In het Nederlandse blad dat haar moeder las had ze huizen diep in het water zien staan. Grootvader Max droeg op alle foto’s altijd een donkere bril en grootmoeder Corrie was nogal dik. Zij was niet de moeder van Selma, wist Greta, dat was grootmoeder Grietje, naar wie zij was vernoemd. De nazi’s hadden haar in de oorlog vermoord. Omdat grootmoeder Grietje Joods was, had haar moeder uitgelegd, waren Selma en Greta dat ook. Fijn vond Greta dat: ze was dus ten minste íéts. Boven haar bed had ze ook een portretje van haar overleden grootmoeder opgehangen.

Nog steeds zat ze te wachten op de trap. Dop was al thuisgekomen en naar binnen gegaan. Hij had er een hekel aan als zijn moeder hem zo noemde, want het sloeg op zijn platte neus. Alle anderen noemde hem Tseng Y, dat was zijn Chinese naam die ‘Meer Rechtvaardigheid’ betekende. Alleen Greta moest hem eigenlijk ‘Oudere Broer’ noemen, maar dat vond hun moeder onzin. ‘Die jongen heeft een naam,’ zei ze altijd. Haar moeder zou vast zo komen. Greta hoopte dat ze naar de parade zouden mogen. Die zien, van dichtbij, in het echt! Ze zouden toch wel gaan? Met de parade werd de oprichting van de Volksrepubliek gevierd, de feestelijkste gebeurtenis van het jaar. Haar moeder had allang thuis moeten zijn. Daar was ze! Selma kwam met snelle passen aangelopen, in elke hand droeg ze een boodschappentas. Greta keek haar verwachtingsvol aan.

‘Het is geregeld!’ zei haar moeder blij.

-

DE 1 OKTOBER-PARADE

1957

Op die ochtend kwam een chauffeur van het instituut beleefd melden dat de auto voor de poort stond. Chang vertrok. Hij zou zoals elk jaar vanaf de tribune naast de poort bij het Plein van de Hemelse Vrede de festiviteiten gadeslaan. Voor hem en een aantal collega’s was daar een plaats gereserveerd. Zij vertegenwoordigden de wetenschap van het Nieuwe China. Andere vakken waren gereserveerd voor militairen en voor partijleiders uit verschillende provincies. Ook een klein deel van de duizend buitenlanders die dit jaar waren uitgenodigd, mocht daar plaatsnemen.

Greta, Dop en Selma haastten zich daarna de deur uit. Ze stelden zich op bij de halte aan de Grote Westpoortstraat. Het drietal wrong zich in een overvolle bus. Na tien minuten reed de chauffeur niet verder. Alles was afgezet. Het laatste stuk moesten Selma en haar kinderen te voet afleggen. Bij een barricade hield een politieman hen staande. Selma liet op verzoek haar identiteitsbewijs zien en raakte geïrriteerd door het oponthoud.

Als ze nu maar niet uit haar humeur raakte, hoopte Greta. In Peking waren veel poorten en bewaakte slagbomen waar niemand zonder de juiste papieren voorbij werd gelaten. De militair overlegde met een superieur en schoof het hek op een kier. Ze mochten door en kwamen in een gebied waar nog maar weinig mensen waren. Bij een volgende militaire post moest Selma opnieuw haar verhaal doen. Greta wist uit ervaring dat haar moeder boos kon worden als haar iets belet werd door mannen in uniform. Het zou kunnen gebeuren dat ze onverrichter zake terugkeerden naar huis.

Ze bereikten een zijstraat van de Boulevard van de Eeuwige Vrede die naar de achterkant van het Peking Hotel leidde, een van de grootste gebouwen van de stad. De voornaamste buitenlandse bezoekers logeerden hier. Selma moest zich nog een keer identificeren. Het drietal mocht weer een hek voorbij, liep naar de voorkant van het hotel en beklom een imposante trap. Moeder en kinderen betraden een enorme marmeren hal die ondersteund werd door dikke rode pilaren. Opnieuw vroeg iemand naar identiteitspapieren. Daarna werden ze in een lift naar boven gebracht door een jongeman in livrei.

Selma zocht de juiste kamerdeur en klopte. Er werd opengedaan door een kleine man met een bos warrig lang, grijs haar. Het was Joris Ivens, de Nijmeegse cineast, die wereldbekendheid zou krijgen met een zeven uur durende documentaire over China. Hij was een ‘belangrijke vriend van China’, hadden de kinderen van hun moeder gehoord. Selma had hem via haar werk als talendocent aan het Handelsinstituut verschillende keren ontmoet. Ivens kwam in de jaren dertig voor het eerst naar China en wist toen contact te leggen met het communistische leger dat zich schuilhield voor Japanners en nationalisten in de bergen van de provincie Shaanxi. Ivens kon daar niet heen reizen, maar liet wel een filmcamera bezorgen. Daarmee werden de eerste beelden van het Rode Leger vastgelegd en naar buiten gebracht. Die camera van Ivens zou later in het Museum van de Revolutie tentoongesteld worden. Ivens zelf zou altijd welkom zijn in het Nieuwe China. Hij werd regelmatig persoonlijk door Zhou Enlai uitgenodigd en kreeg dan een eersteklas ontvangst. Op 1 oktober was Ivens vaak een van de eregasten.

Dop en Greta gaven Ivens een hand en zeiden beleefd: ‘Welkom in Peking’, in het Nederlands. Een man met haar dat alle kanten uitstak hadden ze nog nooit gezien. Ivens opende een lade en stak hun allebei iets toe. Gebiologeerd keek Greta naar het kleinood in haar hand. Boven op een puntenslijper, onder een doorzichtige halve bol, bewogen metalen kogeltjes heen en weer. Ze pasten precies in een paar kuiltjes, ontdekte ze, maar ze kreeg de bolletjes er niet allemaal tegelijkertijd in.

Ivens zou net als Chang de parade vanaf de eretribune gadeslaan en vertrok. Aan Selma had hij aangeboden dat zij en haar kinderen alles vanaf het balkon van zijn kamer zouden volgen. Selma opende de deur naar het balkon en stapte naar buiten, gevolgd door Dop en Greta. Op de Boulevard van de Eeuwige Vrede bewoog vooralsnog niets, stelden ze vast. Ze moesten wachten. Greta ging terug naar binnen en richtte haar ogen op de bolletjes in haar puntenslijper. Haar moeder installeerde zich in een fauteuil en sloeg een Nederlands boek open dat Ivens haar had gegeven. Dop bleef op het balkon de boel in de gaten houden.

‘Ik hoor trommels!’ riep hij na verloop van tijd. In de verte naderden mannen in militair uniform met mitrailleurs in de hand. ‘Ze lopen niet netjes in de pas,’ merkte Dop teleurgesteld op. ‘Dat doen ze pas als ze dicht bij het Plein van de Hemelse Vrede komen,’ legde zijn moeder uit, ‘waar papa staat, en meneer Ivens.’ Vrachtwagens met militairen volgden, daarna rolden tanks voorbij. Dop had op school gehoord dat die nu in China werden gemaakt. Vroeger moesten ze uit de Sovjet-Unie worden geïmporteerd, maar het communistische Russische broedervolk had China zelf wapens leren maken. De vriendschap tussen de Sovjet-Unie en de Volksrepubliek kwam vaak aan de orde op de school van Dop en Greta.

Met oorverdovend lawaai kwamen bommenwerpers van de luchtmacht overgevlogen. Ze maakten een bocht in de lucht om opnieuw over de boulevard te scheren. Selma vluchtte naar binnen. Zij had een hekel aan militair vertoon en kwam pas weer naar buiten toen pioniertjes in witte blouses met rode vlaggen voorbij marcheerden. Ook zij boden een rommelige aanblik. ‘Ze lopen nog niet netjes, maar wij zien alles wel veel eerder dan de mensen op het plein,’ stelde Dop tevreden vast. Selma lachte. ‘Dat is waar,’ zei ze, ‘wij hebben de primeur.’ De volgende groep jonge mensen hield elk een duif in de hand die ze later zouden loslaten op het Plein van de Hemelse Vrede. Een grote vrachtwagen vervoerde een bouwwerk dat leek op een geweldige bruidstaart van verschillende verdiepingen. Daarop poseerden atletische jongens en meisjes die gejuich ontlokten aan Selma en de kinderen.

Greta zag zichzelf er al tussen staan. Het meisje helemaal bovenop hield een rode vlag in de hand die ze op het plein hoog in de lucht zou steken, verwachtte ze. Motoren met zijspan voerden een zeilboot en een kano met zich mee, bemand door mannen en vrouwen in rode pakken. In hun kielzog stapten jonge mensen in badpak. ‘Die zullen het wel koud hebben,’ zei Selma. Een praalwagen met Peking-opera-acteurs in kleurrijke kostuums en met dramatisch beschilderde gezichten gleed voorbij. Greta genoot.

De parade werd afgesloten door een eindeloze groep jonge mensen met rode vlaggen die in westelijke richting verdween, naar het Plein van de Hemelse Vrede. In de verte zagen Greta, Dop en hun moeder honderden witte duiven opstijgen. Inmiddels kon Greta alle balletjes met een handomdraai in de gaatjes krijgen, liet ze aan haar broer zien. ‘Ik heb honger,’ zei Greta.

‘We gaan naar huis,’ besloot Selma.

-

ZONDAGMIDDAG: SELMA SCHRIJFT HAAR VADER

NAJAAR 1957

Dop en Greta maakten hun huiswerk aan de rozenhouten, met paarlemoer ingelegde eettafel in de huiskamer. Hun vader las een vaktijdschrift in een fauteuil daar vlak naast en hun moeder had zich tegenover hem op de bank geïnstalleerd met haar schrijfmachine op haar schoot. ‘Lieve pap en Corrie’ stond boven aan het papier. Selma kon razendsnel tikken met twee vingers. Moumoun, het lawaai van de machine negerend, lag tegen haar aan gevlijd.

Het was zondagmiddag, buiten was het koud en nat. Selma had die ochtend besloten dat ze thuis zouden blijven. Op hun enige vrije dag van de week bedacht zij vaak een uitstapje naar de dierentuin, een paar haltes met de bus, of naar het verderop gelegen Zomerpaleis. Daar maakten ze een wandeling rond het grote meer dat het hart vormde van de Paleistuin. Het was de enige plek in Peking waar ze haar benen kon strekken. Greta had er een hekel aan omdat ze altijd aangegaapt werden door drommen mensen.