Van Margaret MacMillan verschenen eerder
Parijs 1919. Zes maanden die de wereld veranderden
Geschiedenis. Gebruik en misbruik

Margaret MacMillan

1914

Hoe Europa de vrede liet varen
voor de Eerste Wereldoorlog

Vertaald door Inge Kok en Peter Diderich

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Margaret MacMillan

© 2013 Nederlandse vertaling Inge Kok en Peter Diderich

Oorspronkelijke titel The War that Ended Peace. The Road to 1914

Oorspronkelijke uitgeverij Random House

Omslagontwerp Zeno

ISBN 978 90 450 2447 9
D/2013/0108/902
NUR 680

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2446 2

www.atlascontact.nl

Voor mijn moeder Eluned MacMillan

Kaarten

Europa 1914

Westfront

Oostfront

De Balkan

Inleiding: Oorlog of vrede?

Er zijn in de geschiedenis evenveel plagen als oorlogen geweest; toch worden de mensen telkens weer evenzeer verrast door oorlogen als door plagen.

– Albert Camus, De pest

Leuven was een saaie plaats, volgens een reisgids uit 1910, maar op het moment suprême was het een spectaculaire brand. Geen enkele inwoner had zo’n lot voor het mooie, beschaafde stadje kunnen voorzien. Doordat er al eeuwenlang welvaart en vrede heersten, was het vermaard om zijn verzameling prachtige kerken, oude huizen, het schitterende gotische raadhuis en de beroemde universiteit die in 1425 was gesticht. De universiteitsbibliotheek in de befaamde oude Lakenhal bevatte ongeveer 200 000 boeken, onder andere veel beroemde theologische en klassieke werken, en een kostbare verzameling manuscripten, variërend van een kleine bundel liederen die in de negende eeuw door een monnik waren opgeschreven, tot verluchte manuscripten waarop de monniken jaren hadden gezwoegd. Maar eind augustus 1914, toen de lucht vergeven was van de stank van rook, was de brand die Leuven verwoestte mijlenver te zien. Een groot deel van de stad, met inbegrip van de beroemde bibliotheek, ging in vlammen op, terwijl de wanhopige inwoners, in taferelen waarmee de wereld in de twintigste eeuw maar al te vertrouwd zou raken, moeizaam de stad ontvluchtten met alles wat ze konden dragen.

Net als een groot deel van België had Leuven de pech dat het op de route lag waarlangs Duitsland Frankrijk binnenviel aan het begin van de Grote Oorlog, die in de zomer van 1914 uitbrak en tot 11 november 1918 zou duren. Volgens het Duitse oorlogsplan moest er een oorlog op twee fronten komen, waarbij Rusland, de vijand in het oosten, moest worden tegengehouden en Frankrijk in het westen na een snelle inval moest worden verslagen. België, een neutraal land, zou zich er rustig in moeten schikken dat de Duitse troepen er op weg naar het zuiden doorheen marcheerden. Net als bij veel van wat later in de Eerste Wereldoorlog is gebeurd, bleken die veronderstellingen volkomen verkeerd te zijn. De Belgische regering besloot zich te verzetten, wat de Duitse plannen ogenblikkelijk in de war gooide, en na enige aarzeling verklaarden de Britten Duitsland de oorlog. Tegen de tijd dat de Duitse troepen op 19 augustus in Leuven aankwamen, waren ze al kwaad over het in hun ogen onredelijke Belgische verzet en waren ze bang dat ze zouden worden aangevallen, niet alleen door de Belgische en Britse troepen maar ook door gewone burgers die wellicht zouden besluiten de wapens op te pakken.

De eerste paar dagen ging alles goed: de Duitsers gedroegen zich correct en de burgers van Leuven waren te bang om zich vijandig tegenover de indringers te gedragen. Op 25 augustus arriveerden er nieuwe Duitse troepen, die zich terugtrokken na een Belgische tegenaanval, en er gingen geruchten dat de Britten eraan kwamen. Er werd een paar keer geschoten, naar alle waarschijnlijkheid door de nerveuze en misschien dronken Duitse soldaten. De paniek nam toe onder de Duitsers, die ervan overtuigd waren dat ze werden aangevallen, en de eerste represailles begonnen. Die nacht en de volgende dagen werden er burgers uit hun huis gesleurd, en een aantal, onder wie de burgemeester, de rector magnificus van de universiteit en diverse politieagenten, werd standrechtelijk geëxecuteerd. Na afloop waren er ongeveer 250 doden op een bevolking van rond de 10 000, en er waren nog veel meer mensen in elkaar geslagen en beledigd. Vijftienhonderd inwoners van Leuven, van baby’s tot bejaarden, werden op een trein naar Duitsland gezet, waar ze door de menigten met spot en hoon werden begroet.

De Duitse soldaten – en hun officieren deden ook vaak mee – haalden de stad leeg, roofden en plunderden, en staken opzettelijk gebouwen in brand. Elfhonderd van de 9000 huizen in Leuven werden vernietigd. Een kerk uit de vijftiende eeuw ging in vlammen op en het dak stortte in. Op 25 augustus gingen Duitse soldaten omstreeks middernacht de bibliotheek in en goten overal benzine op. ’s Morgens was het gebouw een ruïne en bestond de collectie niet meer, hoewel het vuur nog enkele dagen doorsmeulde. Een plaatselijke geleerde en priester sprak een paar dagen later met de Amerikaanse ambassadeur in België; de Belg was kalm terwijl hij de verwoesting van de stad, de executies van vrienden en de aandoenlijke vluchtelingen beschreef, maar toen hij bij de bibliotheek kwam, legde hij zijn hoofd op zijn armen en huilde.¹ ‘Het centrum van de stad is een rokende puinhoop,’ meldde een professor die was teruggekeerd. ‘Overal hangt een drukkende stilte. Iedereen is gevlucht; door de kelderramen zie ik bange gezichten.’²

Dit was pas het begin van de Europese zelfvernietiging tijdens de Eerste Wereldoorlog. De zevenhonderd jaar oude kathedraal van Reims, de mooiste en belangrijkste Franse kathedraal, waar de meeste Franse koningen waren gekroond, werd kort na de plundering van Leuven door Duits geschut in puin geschoten. Het hoofd van een van de fraai gebeeldhouwde engelen werd op de grond aangetroffen, nog altijd met een gelukzalige glimlach op zijn gezicht. Van Ieper met zijn magnifieke lakenhal bleef niets over en de binnenstad van Treviso in Noord-Italië werd verwoest door bommen. Veel, maar lang niet alles, werd vernietigd door de Duitsers, wat een ingrijpende invloed had op de Amerikaanse algemene opinie en de Verenigde Staten er onder andere toe heeft gedreven in 1917 te gaan meevechten. Een Duitse professor heeft na afloop van de oorlog spijtig opgemerkt: ‘Vandaag de dag kunnen we zeggen dat de drie namen Leuven, Reims en Lusitania vrijwel in dezelfde mate alle sympathie voor Duitsland in Amerika hebben weggevaagd.’³

De verliezen van Leuven waren uiteraard klein vergeleken met wat zou komen: ruim 9 miljoen gesneuvelde militairen, nog eens 15 miljoen gewonden en de verwoesting van een groot deel van de rest van België, het noorden van Frankrijk, Servië en delen van Rusland en Oostenrijk-Hongarije. Maar Leuven is een symbool geworden voor de zinloze vernietiging, voor de schade die de Europeanen zichzelf hebben toegebracht in het tot dan toe welvarendste en machtigste deel van de wereld en voor de irrationele en onbedwingbare haat tussen volken die heel veel gemeen hadden.

Ten opzichte van Leuven is de Eerste Wereldoorlog begonnen aan de andere kant van Europa, in Sarajevo op de Balkan, met de moordaanslag op aartshertog Frans Ferdinand, de troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije. Net zoals het vuur zich razendsnel door Leuven verspreidde, bracht die daad een conflict op gang dat zich uitbreidde totdat het grootste deel van Europa en veel delen van de wereld daarbuiten erbij betrokken waren. Aan het west- en oostfront vonden de grootste slagen plaats en werden de grootste verliezen geleden, maar er werd ook gevochten op de Balkan, in het noorden van Italië, overal in het Midden-Oosten en in de Kaukasus, evenals in het Verre Oosten, in het gebied van de Grote Oceaan en in Afrika. Militairen stroomden vanuit de hele wereld naar Europa, of ze nu uit India, Canada, Nieuw-Zeeland of Australië in het Britse Rijk kwamen, of uit Algerije of het Afrika ten zuiden van de Sahara dat bij Frankrijk hoorde. China stuurde koelies om voor de Geallieerden voorraden te vervoeren en loopgraven te graven, en Japan, eveneens een bondgenoot, hielp patrouilleren op de wereldzeeën. In 1917 sloten de Verenigde Staten zich aan bij de strijd toen ze de tergende Duitse provocaties niet langer konden dulden. Ze verloren ongeveer 114 000 militairen en hadden achteraf het gevoel dat ze in een conflict waren gelokt waar ze geen enkel belang bij hadden.

In 1918 werd het vrede, min of meer, maar Europa en de wereld waren totaal veranderd. Vier grote rijken waren uiteengevallen; Rusland, dat over veel onderworpen volken had geheerst, van de Polen in het westen tot de Georgiërs in het oosten; Duitsland met zijn Poolse en overzeese gebieden; Oostenrijk-Hongarije, het grote, multinationale rijk in Centraal-Europa, en het Ottomaanse Rijk, dat nog steeds bestond uit delen van Europa, evenals het huidige Turkije en het grootste deel van het Arabische Midden-Oosten. In Rusland was de macht gegrepen door de bolsjewieken, die ervan droomden een nieuwe communistische wereld tot stand te brengen, en die revolutie veroorzaakte een reeks andere, in Hongarije, in Duitsland en later in China. De oude internationale orde was voorgoed verdwenen. Het verzwakte en armere Europa was niet langer de onbetwiste leider in de wereld. In de koloniën roerden nationalistische bewegingen zich en rondom Europa kwamen nieuwe mogendheden op, in het oosten Japan en in het westen de Verenigde Staten. De Eerste Wereldoorlog was niet de katalysator voor de opkomst van de volgende nieuwe supermacht – die was al bezig –, maar daardoor is de Amerikaanse eeuw wel eerder aangebroken.

Europa heeft in veel opzichten een vreselijke tol betaald voor zijn Eerste Wereldoorlog: in veteranen die de oorlog psychisch of lichamelijk nooit te boven zijn gekomen, in weduwen en wezen, en in de jonge vrouwen die nooit zouden trouwen doordat er zoveel mannen waren gesneuveld. Tijdens de eerste jaren van vrede werd de Europese samenleving getroffen door nieuwe bezoekingen: de griepepidemie (die misschien is veroorzaakt doordat de vette, van microben vergeven aarde in het noorden van Frankrijk en in België was omgewoeld), waaraan wereldwijd ongeveer 20 miljoen mensen bezweken; honger doordat er geen mannen meer waren om het land te bewerken en evenmin een infrastructuur om het voedsel op de markten te brengen, en politieke chaos doordat rechtse en linkse extremisten geweld gebruikten om hun doel te bereiken. In Wenen, ooit een van de rijkste steden van Europa, zagen medewerkers van het Rode Kruis tyfus, cholera, Engelse ziekte en scheurbuik, allemaal gesels waarvan was aangenomen dat ze uit Europa waren verdwenen. En uiteindelijk bleken de jaren twintig en dertig slechts een adempauze te zijn in wat sommigen inmiddels Europa’s laatste Dertigjarige Oorlog noemen. In 1939 kreeg de Grote Oorlog een nieuwe naam toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak

De Eerste Wereldoorlog werpt nog steeds een schaduw, zowel in stoffelijk opzicht als in onze verbeelding. In de slagvelden liggen nog altijd tonnen aan militair materieel begraven en om de zoveel tijd wordt er iemand – misschien een arme boer die in België aan het ploegen is – aan de lijst met slachtoffers toegevoegd. Elk voorjaar, als de grond is ontdooid, moeten eenheden van het Belgische en Franse leger de niet-ontplofte granaten verzamelen die naar boven zijn gekomen. In onze herinnering blijft de Eerste Wereldoorlog ook een duister en afschuwelijk hoofdstuk in onze geschiedenis, deels dankzij een buitengewone stroom memoires, romans en schilderijen, maar ook doordat velen van ons er familiebanden mee hebben. Allebei mijn opa’s hebben in de oorlog gevochten; de ene met het Indiase leger in het Midden-Oosten, de andere als Canadese arts in een veldhospitaal aan het westfront. Mijn familie heeft nog altijd de medailles die ze toen hebben gekregen, een sabel – het geschenk van een dankbare patiënt in Bagdad – en een handgranaat, waar we als kinderen in Canada mee speelden, tot iemand besefte dat hij waarschijnlijk niet was gedemonteerd.

We zijn de Eerste Wereldoorlog evenmin vergeten omdat hij zo’n raadsel is. Hoe heeft Europa zichzelf en de wereld dit kunnen aandoen? Er zijn heel veel mogelijke verklaringen, zoveel zelfs dat het moeilijk is een keus te maken. Om te beginnen de wapenwedloop, starre oorlogsplannen, economische rivaliteit, handelsoorlogen, het imperialisme met zijn strijd om koloniën, en de alliantiesystemen die Europa in vijandige kampen verdeelden. Ideeën en emoties overstegen vaak de landsgrenzen: het nationalisme met zijn onverkwikkelijke gevolgtrekkingen vol haat en minachting voor anderen; angst voor verlies of revolutie, voor terroristen en anarchisten; hoop op verandering of een betere wereld; de eisen van eer en mannelijkheid, die inhielden dat je niet mocht toegeven en geen zwakke indruk mocht maken, en het sociaal darwinisme, dat menselijke samenlevingen rangschikte alsof het diersoorten waren en dat niet alleen een geloof in evolutie en vooruitgang predikte, maar ook in de onvermijdelijkheid van strijd. En hoe zit het met de rol van individuele landen en hun motieven: de ambities van opkomende landen als Duitsland of Japan, de angsten van landen die in verval waren, zoals Groot-Brittannië, wraak op Frankrijk en Rusland, en de overlevingsstrijd van Oostenrijk-Hongarije? Bovendien stond elk land onder druk door binnenlandse kwesties: een opkomende arbeidersbeweging, bijvoorbeeld, openlijke revolutionaire krachten, de roep om stemrecht voor vrouwen of onafhankelijkheid voor onderworpen landen, en conflicten tussen de klassen, tussen gelovigen en antiklerikalen, en tussen militairen en burgers. Wat voor rol heeft dit allemaal gespeeld bij het handhaven van de lange vrede in Europa en het afglijden naar oorlog?

Krachten, ideeën, vooroordelen, instituten en conflicten zijn allemaal zonder meer belangrijk. Maar dan zijn er ook nog de individuen, uiteindelijk niet zo heel veel, die ja moesten zeggen, ga je gang en begin een oorlog, of nee, stop. Sommigen waren erfvorsten met veel macht: de keizer van Duitsland, de tsaar van Rusland en de keizer van Oostenrijk-Hongarije; anderen – de president van Frankrijk, de premiers van Groot-Brittannië en Italië – maakten deel uit van een constitutioneel systeem. Achteraf was het tragisch voor Europa en de wereld dat geen van de sleutelfiguren in 1914 een grote, vindingrijke leider was die de moed had zich te verzetten tegen de groeiende druk om een oorlog te beginnen. Op de een of andere manier moet elke verklaring voor het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog de grote stromingen uit het verleden en de mensen die erin meedobberden maar die de stroom soms van richting lieten veranderen, tegen elkaar afwegen.

Het is heel gemakkelijk om vertwijfeld de armen op te heffen en te zeggen dat de Eerste Wereldoorlog onvermijdelijk was, maar het is wel gevaarlijk om zo te denken, vooral in een tijd als de onze, die in sommige opzichten – niet in allemaal – lijkt op die verdwenen wereld van de jaren voor 1914. Onze wereld heeft te kampen met soortgelijke problemen, sommige revolutionair en ideologisch van aard, zoals de opkomst van militante godsdiensten en sociale protestbewegingen, andere ten gevolge van de spanningen tussen opkomende en in verval rakende landen, zoals China en de Verenigde Staten. We moeten er zorgvuldig over nadenken hoe oorlogen kunnen ontstaan en hoe we de vrede kunnen bewaren. Landen confronteren elkaar nu, net als voor 1914, met iets wat volgens de leiders een beheerst spelletje blufpoker is. Maar wat gleed Europa in die vijf weken na de moordaanslag op de aartshertog gemakkelijk en plotseling af van vrede naar oorlog. Tijdens eerdere crisissen, sommige even erg als die in 1914, was Europa nooit in de afgrond getuimeld. De leiders hadden er, gesteund door grote delen van hun bevolking, voor gekozen de kwesties op te lossen en de vrede te bewaren. Waardoor was 1914 anders?

Laten we ons om te beginnen een landschap voorstellen waar mensen doorheen lopen. De grond, de begroeiing, de heuvels en de rivieren worden gevormd door de voornaamste componenten van Europa, van economieën tot sociale structuren, terwijl de windjes de stromingen in het denken zijn die de Europese standpunten en publieke opinies vormen. Neem aan dat je een van de wandelaars bent. Je zult op je weg keuzes moeten maken. Het is mooi weer, hoewel je een paar wolkjes aan de hemel ziet. De weg voert gemakkelijk verder over een open vlakte. Je weet dat je moet blijven doorlopen omdat de lichaamsbeweging goed voor je is en omdat je ten slotte een veilige bestemming wilt bereiken. Je weet ook dat je onderweg misschien zult moeten opletten. Er kunnen vijandige dieren in de buurt zijn, er zijn rivieren die je moet oversteken en er kunnen steile rotswanden voor je liggen. Het komt echter niet in je hoofd op dat je in een afgrond zou kunnen vallen, je ondergang tegemoet. Daar ben je een te verstandige en te ervaren wandelaar voor.

Maar in 1914 viel Europa wel in de afgrond van een catastrofaal conflict, met als gevolg dat miljoenen mannen omkwamen, de economieën werden uitgeput, rijken en samenlevingen uiteenvielen en de dominantie van Europa in de wereld een fatale knauw opliep. De foto’s van juichende menigten in de grote hoofdsteden zijn misleidend. De meeste Europeanen werden overvallen door het uitbreken van de oorlog en hun eerste reacties bestonden uit ongeloof en schrik. Ze waren gewend geraakt aan de vrede: na afloop van de napoleontische oorlogen was de vreedzaamste eeuw gevolgd die Europa sinds de Romeinse tijd had gekend. Er waren weliswaar oorlogen geweest, maar die hadden ver weg in de koloniën plaatsgevonden (zoals de Zoeloeoorlogen in zuidelijk Afrika), of aan de rand van Europa (zoals de Krimoorlog), of ze waren kort en afdoend geweest (zoals de Frans-Duitse Oorlog).

De uiteindelijke pendelbeweging naar oorlog duurde iets meer dan een maand, van de aanslag op de Oostenrijkse aartshertog in Sarajevo op 28 juni tot het uitbreken van een algehele Europese oorlog op 4 augustus. Uiteindelijk werden de cruciale besluiten in die weken waardoor Europa slaags raakte, genomen door een verrassend klein aantal mannen (en het waren allemaal mannen). Maar om te begrijpen hoe ze tot hun daden zijn gekomen, moeten we verder teruggaan en de krachten bekijken waardoor ze zijn gevormd. We moeten de samenlevingen en instituten begrijpen waar ze het product van waren. We moeten inzicht proberen te krijgen in de waarden en ideeën, emoties en vooroordelen die hen bezielden als ze naar de wereld keken. We mogen ook niet vergeten dat ze er op een of twee uitzonderingen na vrijwel geen idee van hadden waar ze hun landen en de wereld in stortten. In dat opzicht waren ze echt een kind van hun tijd: de meeste Europeanen dachten dat een algemene oorlog onmogelijk of onwaarschijnlijk was, of snel zou eindigen.

Terwijl we wijs proberen te worden uit de gebeurtenissen in de zomer van 1914 moeten we ons verplaatsen in de mensen die honderd jaar geleden leefden, voordat we hun overijld de zwartepiet gaan toespelen. We kunnen de mannen die de besluiten namen nu niet meer vragen wat hun overwegingen waren toen ze hun stappen zetten op weg naar de vernietiging, maar we kunnen er wel een aardig idee van krijgen aan de hand van de verslagen uit die tijd en de memoires die later zijn geschreven. Eén ding dat dan duidelijk wordt, is dat vorige crisissen en eerdere momenten waarop besluiten waren genomen of juist waren ontweken daarbij een belangrijke rol speelden.

De Russische leiders hadden Oostenrijk-Hongarije bijvoorbeeld nooit de annexatie van Bosnië-Hercegovina in 1908 vergeven. Bovendien had Rusland zijn protegé Servië niet gesteund toen die zich op dat moment tegen Oostenrijk-Hongarije verzette, en dat was evenmin gebeurd tijdens de Balkanoorlogen in 1912-1913. Nu dreigde Oostenrijk-Hongarije Servië te vernietigen. Wat zou het voor Rusland en zijn prestige betekenen als het weer werkeloos toekeek en niets deed? Duitsland had zijn bondgenoot Oostenrijk-Hongarije niet volledig gesteund tijdens die eerdere confrontaties. Zou het zijn enige betrouwbare bondgenoot verliezen als het ook deze keer niets deed? Het feit dat eerdere en bijzonder ernstige crisissen tussen de mogendheden over koloniën of op de Balkan vreedzaam waren beslecht, vormde een volgende factor in de berekeningen in 1914. Er was met oorlog gedreigd, maar uiteindelijk was er druk uitgeoefend door derden, waren er concessies gedaan en waren er conferenties bijeengeroepen – met succes – om gevaarlijke kwesties op te lossen. De va-banquepolitiek had geloond. Deze keer, in 1914, zou beslist hetzelfde proces op gang komen. Alleen werkte de va-banquepolitiek deze keer niet. Deze keer verklaarde Oostenrijk-Hongarije Servië de oorlog met steun van Duitsland; Rusland besloot Servië te steunen en trok ten strijde tegen Oostenrijk-Hongarije en Duitsland; Duitsland viel Frankrijk, de bondgenoot van Rusland, aan en Groot-Brittannië sloot zich aan bij zijn bondgenoten. En zo stortten ze in de afgrond.

Toen de oorlog in 1914 uitbrak, was dat een schok, maar die kwam niet als een donderslag bij heldere hemel. De wolken pakten zich al twintig jaar samen en veel Europeanen waren zich daar met een gevoel van onbehagen van bewust. Beelden van onweersbuien die elk moment konden losbarsten, dammen die het zo konden begeven en lawines die weldra zouden neerstorten kwamen heel veel voor in de literatuur uit die tijd. Aan de andere kant hadden de Europeanen – velen van hen, zowel de leiders als de gewone burgers – er alle vertrouwen in dat ze dreigende conflicten konden afhandelen, betere en sterkere internationale instanties konden opzetten om geschillen vreedzaam te beslechten en de oorlog uit de wereld konden helpen. Het idee van de laatste gouden jaren van het vooroorlogse Europa is misschien eerder afkomstig van latere generaties, maar ook in die tijd bestonden er in de literatuur beelden van zonnestralen die zich over de wereld verspreidden en van de mensheid die op een meer welvarende en gelukkige toekomst af ging.

In de geschiedenis is maar heel weinig onvermijdelijk. Er had in 1914 geen oorlog hoeven uit te breken in Europa; een algehele oorlog had vermeden kunnen worden tot het allerlaatste moment, tot op 4 augustus de Britten ten slotte besloten mee te gaan doen. Achteraf zien we natuurlijk de krachten die de kans op oorlog vergrootten: rivaliteit over koloniën, economische concurrentie, etnisch nationalisme dat het failliete Oostenrijks-Hongaarse en Ottomaanse Rijk uit elkaar trok, en de opkomst van een nationalistische publieke opinie die nieuwe druk op de leiders uitoefende om op te komen voor de vermeende rechten en belangen van hun land.

We kunnen, net als de Europeanen in die tijd, de spanningen in de internationale orde zien. Zoals de Duitse kwestie. De stichting van Duitsland in 1871 had Europa ineens geconfronteerd met een nieuwe grootmacht in het centrum. Zou Duitsland de spil worden waar de rest van Europa omheen draaide of de dreiging waaromheen het zich zou verenigen? Wat was de rol van de opkomende mogendheden buiten Europa – Japan en de Verenigde Staten – in een wereldsysteem dat werd gedomineerd door Europa? Het sociaal darwinisme, dat bastaardkind van de evolutietheorie, en zijn neef het militarisme voedden de overtuiging dat rivaliteit tussen landen een natuurwet was en dat uiteindelijk de sterkste zou overwinnen. En dat betekende vermoedelijk door middel van oorlog. Aan het eind van de negentiende eeuw leidden de bewondering voor het leger, het edelste deel van het land, en de verspreiding van militaire waarden door de burgermaatschappij tot de veronderstelling dat oorlog een noodzakelijk onderdeel was van de grote strijd om het bestaan, dat oorlog zelfs goed zou kunnen zijn voor de samenleving, die daardoor bij wijze van spreken op een hoger plan kwam.

De wetenschap en de techniek, die de mensheid in de negentiende eeuw veel goeds hadden gebracht, verschaften ook nieuwe en vreselijke wapens. Rivaliteit tussen landen leidde tot een wapenwedloop, die op zijn beurt het gevoel van onveiligheid versterkte, wat weer een extra prikkel was voor de wedloop. Landen zochten bondgenoten als compensatie voor hun eigen zwakheden en door hun besluiten kwam de oorlog voor Europa weer een stap dichterbij. Frankrijk, dat de demografische wedloop van Duitsland verloor, ging deels een bondgenootschap aan met Rusland vanwege zijn enorme reserves aan mankracht. In ruil kreeg Rusland Frans geld en Franse technologie. Maar de Frans-Russische alliantie bezorgde Duitsland het gevoel dat het was ingesloten; het verbond zich sterker met Oostenrijk-Hongarije en verplaatste zijn rivaliteit met Rusland daardoor naar de Balkan. De vlootwedloop, waardoor Duitsland Groot-Brittannië wilde dwingen toeschietelijker te worden, haalde de Britten juist over niet alleen meer schepen te bouwen dan de Duitsers maar ook hun uitverkoren afstandelijkheid ten opzichte van Europa te laten varen en toenadering te zoeken tot Frankrijk en Rusland.

De oorlogsplannen waarmee de wapenwedloop en de bondgenootschappen gepaard gingen, zijn vaak bekritiseerd omdat ze een onheilsapparaat in het leven riepen dat niet meer te stoppen was zodra het op gang was gebracht. Aan het eind van de negentiende eeuw hadden alle Europese mogendheden behalve Groot-Brittannië een dienstplichtig leger, waarbij een klein deel van de opgeleide mannen werkelijk een uniform droeg en een veel groter aantal als reservisten in de burgermaatschappij zat. Als er oorlog dreigde, konden er binnen enkele dagen reusachtige legers op de been worden gebracht. Massale mobilisatie stoelde op gedetailleerde plannen, zodat iedere man met de juiste uitrusting bij zijn juiste eenheid kwam en de eenheden vervolgens werden samengevoegd tot de juiste formatie en meestal per trein naar hun bestemde posten werden vervoerd. De tijdschema’s waren kunststukjes, maar waren vaak ook rigide. Zij stonden, zoals bij Duitsland in 1914, geen gedeeltelijke mobilisatie aan slechts één front toe en daarom trok Duitsland ten strijde tegen zowel Rusland als Frankrijk, en niet alleen tegen Rusland. En het was gevaarlijk om niet snel genoeg te mobiliseren. Als de vijand aan je grenzen stond terwijl je manschappen nog ingespannen bezig waren hun eenheden te bereiken of in de trein te stappen, kon je de oorlog al hebben verloren. Starre tijdschema’s en oorlogsplannen dreigden de uiteindelijke besluiten uit handen te nemen van de politieke leiders.

Oorlogsplannen bevinden zich aan het ene uiteinde van een spectrum met verklaringen voor de Eerste Wereldoorlog, en aan het andere uiteinde vinden we de vage maar desondanks dwingende motieven van eer en prestige. Wilhelm II van Duitsland spiegelde zich aan zijn beroemde voorvader Frederik de Grote, maar hij werd met spot aangeduid als Guillaume le Timide omdat hij bakzeil had gehaald tijdens de tweede Marokkocrisis. Wilde hij dat nog eens meemaken? Wat voor individuen gold, gold ook voor landen. Na de vernedering van de nederlaag tegen Japan in 1904-1905 had Rusland er dringend behoefte aan zich opnieuw als grootmacht te laten gelden.

Angst speelde eveneens een grote rol bij de houding van de mogendheden ten opzichte van elkaar en bij de aanvaarding van oorlog als beleidsinstrument door zowel de leiders als het publiek. Oostenrijk-Hongarije was bang dat het als mogendheid zou verdwijnen indien het niet iets deed aan het Zuid-Slavische nationalisme binnen zijn eigen grenzen, en dat hield in dat er iets moest worden gedaan aan de magneet van een Zuid-Slavisch en onafhankelijk Servië. Frankrijk was bang voor zijn Duitse buurman, die in economisch en militair opzicht sterker was. Duitsland keek beducht naar het oosten. Rusland ontwikkelde zich snel en was zich aan het herbewapenen; als Duitsland niet snel tegen Rusland vocht, zou het dat misschien nooit kunnen doen. Groot-Brittannië had veel te winnen bij een bestendige vrede, maar het was als altijd bang voor één enkele mogendheid die het vasteland van Europa domineerde. Alle mogendheden waren bang voor elkaar, maar ook voor het eigen volk. Socialistische ideeen verspreidden zich door Europa, en vakbonden en socialistische partijen betwistten de macht van de oude heersende klassen. Velen vroegen zich af of dit een voorbode was van een gewelddadige revolutie. Etnisch nationalisme was ook een ontwrichtende kracht, in Oostenrijk-Hongarije, maar eveneens in Rusland en in Groot-Brittannië, waar de Ierse kwestie de overheid in de eerste maanden van 1914 meer zorgen baarde dan de buitenlandse politiek. Kon oorlog een manier zijn om binnenlandse kloven te overbruggen, om het volk in een grote golf van vaderlandsliefde te verenigen?

Ten slotte, en dat geldt ook voor onze tijd, mogen we nooit onderschatten welke rol vergissingen, warrigheid en domweg een slechte timing spelen bij menselijke aangelegenheden. Door de complexe en inefficiënte aard van zowel de Duitse als de Russische overheid waren de politieke leiders niet volledig op de hoogte van de militaire plannen, zelfs niet wanneer die politieke gevolgen hadden. Frans Ferdinand, de Oostenrijkse aartshertog die in Sarajevo is vermoord, verzette zich al heel lang tegen de mensen die de problemen van Oostenrijk-Hongarije wilden oplossen door middel van oorlog. Door zijn dood werd ironisch genoeg de enige man uit de weg geruimd die wellicht had kunnen voorkomen dat zijn land Servië de oorlog verklaarde, waardoor de hele kettingreactie op gang werd gebracht. De moordaanslag vond plaats aan het begin van de zomervakantie. Terwijl de crisis zich verdiepte, waren veel staatslieden, diplomaten en hoge militairen al uit de hoofdsteden vertrokken. De Britse minister van Buitenlandse Zaken, sir Edward Grey, was vogels aan het observeren; de Franse president en premier maakten de laatste twee weken van juli een vrij lange reis naar Rusland en de Oostzee, en hadden regelmatig geen contact met Parijs.

Als we de factoren die Europa op oorlog af dreven zo concentreren, bestaat echter het gevaar dat we de factoren verwaarlozen die de andere kant op trokken, naar vrede. Stichtingen en genootschappen voor de uitbanning van oorlog en de bevordering van alternatieven als arbitrage om geschillen tussen landen te beslechten, breidden zich in de negentiende eeuw snel uit. Rijke mannen als Andrew Carnegie en Alfred Nobel hebben fortuinen geschonken om internationaal begrip te bevorderen. De arbeidersbewegingen en socialistische partijen in de wereld organiseerden zich tot de Tweede Internationale, die regelmatig moties aannam tegen oorlog en dreigde een algemene staking uit te roepen als er een zou uitbreken.

De negentiende eeuw was een buitengewone tijd vol vooruitgang, in de wetenschap, de industrie en het onderwijs, en een groot deel daarvan concentreerde zich in Europa, dat steeds welvarender en machtiger werd. De volken waren met elkaar en met de wereld verbonden door snellere verbindingen, handel, investeringen, migratie en de uitbreiding van officiële en officieuze rijken. De globalisering van de wereld voor 1914 wordt slechts geëvenaard door onze eigen tijd sinds het eind van de Koude Oorlog. Er bestond een wijdverbreid geloof dat deze nieuwe, onderling afhankelijke wereld beslist nieuwe internationale instituten zou opzetten en nog zou meemaken dat de universele maatstaven voor gedrag tussen landen steeds meer ingang zouden vinden. Internationale betrekkingen werden niet meer, zoals in de achttiende eeuw, beschouwd als een nulsomspel waarbij iemand moest verliezen als een ander won. In plaats daarvan kon iedereen winnen als de vrede in stand werd gehouden. Het toenemende gebruik van arbitrage om geschillen tussen landen te beslechten, de veelvuldige gelegenheden waarbij de grootmachten in Europa samenwerkten om bijvoorbeeld crisissen in het aftakelende Ottomaanse Rijk af te handelen en de oprichting van het Permanent Hof van Arbitrage leken allemaal aan te tonen dat er stap voor stap een fundament werd gelegd voor een nieuwe en efficiëntere manier om de zaken op aarde te regelen. Oorlog zou, zo hoopte men, achterhaald worden. Het was een inefficiënte manier om geschillen op te lossen. Bovendien werd oorlog te duur, zowel vanwege de te grote financiële belasting voor de strijdende partijen als vanwege de schaal waarop de nieuwe wapens en technologie schade konden aanrichten. Bankiers waarschuwden dat als er al een algemene oorlog zou uitbreken, daar na een paar weken een eind aan zou komen, omdat hij domweg op geen enkele manier meer te financieren was.

Het grootste deel van de overvloedige literatuur over de gebeurtenissen van 1914 stelt begrijpelijkerwijs de vraag waarom de Eerste Wereldoorlog is uitgebroken. Misschien moeten we een andere vraag stellen: waarom heeft de lange vrede geen standgehouden? Waarom hebben de krachten die op vrede aanstuurden – en die waren sterk – niet gewonnen? Dat was per slot van rekening eerder wel gebeurd. Waarom werkte het systeem deze keer niet? Die vraag kan onder andere worden beantwoord door te kijken hoe de opties van Europa in de decennia voor 1914 werden beperkt.

Stelt u zich onze wandelaars nog eens voor. Ze beginnen net als Europa op een brede en zonovergoten vlakte, maar ze komen bij splitsingen waar ze uit twee wegen moeten kiezen. Hoewel ze de gevolgen op dat moment misschien niet beseffen, merken ze dat ze door een dal lopen dat steeds smaller wordt en wellicht niet de kant op leidt die ze willen gaan. Misschien kunnen ze nog proberen of er een betere route is, maar dat zou heel wat inspanning vergen – en het is niet duidelijk wat aan de andere kant ligt van de heuvels die het dal insluiten. Het is ook nog mogelijk om op hun schreden terug te keren, maar dat kan duur zijn, veel tijd kosten en wellicht vernederend zijn. Had de Duitse regering bijvoorbeeld tegenover zichzelf en het Duitse volk kunnen toegeven dat de vlootwedloop met Groot-Brittannië niet alleen ondoordacht, maar ook een kolossale geldverspilling was?

Dit boek volgt de weg van Europa naar 1914 en wijst op die keerpunten waar de opties werden beperkt. Het Franse besluit een defensieve alliantie met Rusland aan te gaan als tegenwicht tegen Duitsland was er één, het Duitse besluit aan het eind van de negentiende eeuw om een vlootwedloop met Groot-Brittannië te beginnen was een ander. Groot-Brittannië haalde behoedzaam de banden aan met Frankrijk en vervolgens, na verloop van tijd, met Rusland. Toch brak er een volgend belangrijk moment aan in 1905-1906, toen Duitsland de nieuwe Entente Cordiale uit elkaar probeerde te drijven tijden de eerste Marokkocrisis. De poging werkte averechts en de twee nieuwe vrienden raakten meer verbonden en begonnen geheime militaire besprekingen te voeren, wat een nieuwe draad toevoegde aan de banden tussen Groot-Brittannië en Frankrijk. De volgende ernstige crisissen in Europa – de Bosnische crisis van 1908, de tweede Marokkocrisis in 1911 en de Balkanoorlogen van 1912 en 1913 – veroorzaakten nieuwe lagen wrok, achterdocht en herinneringen die de verhoudingen tussen de grootmachten bepaalden. Dat is de context waarbinnen in 1914 besluiten werden genomen.

Je kunt je losmaken van het verleden en opnieuw beginnen. Nixon en Mao hebben per slot van rekening in het begin van de jaren zeventig van de twintigste eeuw besloten dat beide landen gebaat zouden zijn bij de beeindiging van ruim twintig jaar vijandschap. Vriendschap kan veranderen en bondgenootschappen kunnen worden verbroken – dat heeft Italië gedaan aan het begin van de Eerste Wereldoorlog, toen het zich weigerde aan te sluiten bij zijn partners binnen de Triple Alliantie, Oostenrijk-Hongarije en Duitsland –, maar naarmate de jaren verstrijken en de wederzijdse verplichtingen en de persoonlijke verbondenheid toenemen, wordt dat moeilijker. Een van de onweerstaanbare argumenten die voorstanders van een Britse interventie in 1914 gebruikten, was dat Groot-Brittannië in Frankrijk de verwachting had gewekt dat het zou helpen en dat het eerloos zou zijn om nu terug te krabbelen. Desondanks hebben de mogendheden tot in 1913 pogingen ondernomen de twee alliantiesystemen te doorbreken. Duitsland en Rusland spraken af en toe over het oplossen van hun meningsverschillen, evenals Groot-Brittannië en Duitsland, Rusland en Oostenrijk-Hongarije, en Frankrijk en Duitsland. Maar of het nu lag aan gebrek aan daadkracht, herinneringen aan eerdere botsingen of angst voor verraad, de pogingen zijn hoe dan ook op niets uitgelopen.

Zo belanden we ten slotte bij die paar generaals, gekroonde hoofden, diplomaten en politici die in de zomer van 1914 de macht en het gezag hadden om ja of nee te zeggen. Ja of nee tegen de mobilisatie van het leger, ja of nee tegen het sluiten van compromissen, ja of nee tegen het uitvoeren van plannen die al door hun militairen waren opgesteld. De context is van cruciaal belang om te begrijpen waarom ze waren wie ze waren en deden wat ze deden. We kunnen de individuele persoonlijkheden echter niet bagatelliseren. De Duitse kanselier Theobald von Bethmann Hollweg had net zijn innig geliefde vrouw verloren. Keek hij daardoor fatalistischer tegen het uitbreken van de oorlog aan? Nicolaas II van Rusland was in wezen een zwakke figuur. Daardoor moet het beslist moeilijker voor hem zijn geweest om zich te verzetten tegen zijn generaals, die Rusland ogenblikkelijk wilden mobiliseren. Franz Conrad von Hötzendorf, de chef-staf van de Oostenrijks-Hongaarse legers, verlangde naar roem voor zijn land, maar ook voor zichzelf, zodat hij met een gescheiden vrouw zou kunnen trouwen.

Toen de oorlog eenmaal uitbrak, was hij zo gruwelijk dat men sindsdien op zoek is naar de schuldigen. Met behulp van propaganda en door met beleid documenten te publiceren heeft elke strijdende partij zijn eigen onschuld verkondigd en met een beschuldigende vinger naar de andere gewezen. Links gaf het kapitalisme de schuld, of de mensen die wapens produceerden en verhandelden, de ‘kooplieden van de dood’; rechts gaf links de schuld, of de Joden of allebei. Op de Vredesconferentie in Parijs in 1919 hebben de overwinnaars overwogen de schuldigen – de Duitse keizer, enkelen van zijn generaals en diplomaten – te berechten, maar daar is uiteindelijk niets van gekomen. De vraag wie de oorlog op zijn geweten had, bleef van belang, want als dat Duitsland was, dan was het juist dat het herstelbetalingen moest doen. Als dat niet zo was – en dat was uiteraard de algemene opvatting in Duitsland en ook steeds meer in de Engelstalige wereld –, dan waren de herstelbetalingen en andere straffen die Duitsland waren opgelegd, uitermate oneerlijk en onwettig. Tijdens het interbellum ontstond de algemene opvatting die David Lloyd George als volgt heeft verwoord: ‘De landen zijn over de rand in de borrelende heksenketel van de oorlog gegleden zonder een spoor van vrees of ontzetting.’⁴ De Eerste Wereldoorlog was de schuld van niemand of van iedereen. Na de Tweede Wereldoorlog hebben enkele stoutmoedige Duitse historici, onder aanvoering van Fritz Fischer, de archieven nog eens bekeken, om daarna te betogen dat Duitsland wel degelijk schuldig was en dat er een onheilspellende continuïteit bestond tussen de bedoelingen van de laatste Duitse regering voor de Eerste Wereldoorlog en Hitler. Hun opvattingen zijn ook weer in twijfel getrokken, en zo gaat het debat verder.

Er zal waarschijnlijk nooit een eind komen aan deze zoektocht, en ik zal zelf betogen dat bepaalde mogendheden en hun leiders meer schuld hebben dan andere. De krankzinnige vastberadenheid van Oostenrijk-Hongarije in 1914 om Servië te vernietigen, het besluit van Duitsland om daar vierkant achter te gaan staan en het ongeduld van Rusland om te mobiliseren zijn er volgens mij met name voor verantwoordelijk dat de oorlog is uitgebroken. Frankrijk noch Groot-Brittannië was op oorlog uit, al kan worden aangevoerd dat ze er meer aan hadden kunnen doen om hem te voorkomen. Uiteindelijk vind ik het eigenlijk interessanter om te vragen hoe Europa in de zomer van 1914 het punt heeft bereikt waarop oorlog aannemelijker werd dan vrede. Waar waren de mensen die de besluiten namen mee bezig? Waarom trokken ze zich deze keer niet terug, zoals ze eerder wel hadden gedaan? Waarom, met andere woorden, liet de vrede het afweten?

1

Europa in 1900

Op 14 april 1900 sprak Émile Loubet, de president van Frankrijk, bij de opening van de wereldtentoonstelling van Parijs vol waardering over gerechtigheid en menselijke vriendelijkheid. De commentaren in de kranten uit die tijd waren allesbehalve vriendelijk. De exposities waren nog niet klaar, het terrein was een stoffige, chaotische bouwplaats, en vrijwel iedereen had een hekel aan het reusachtige beeld boven de ingang van een vrouw in een modieuze avondjapon die op Sarah Bernhardt leek. Toch werd de tentoonstelling een triomf met meer dan 50 miljoen bezoekers.

Qua stijl en inhoud was de tentoonstelling deels een huldeblijk aan het roemrijke verleden en elk land liet zowel zijn nationale schatten – schilderijen, beelden, zeldzame boeken en perkamentrollen – als zijn nationale bedrijvigheid zien. Het Canadese paviljoen bevatte dus bergen pelzen, het Finse liet stapels hout zien en de Portugezen versierden hun paviljoen met decoratieve vissen. Veel Europese paviljoenen waren imitaties van beroemde gebouwen uit de Gotiek of de Renaissance, hoewel Klein-Zwitserland een chalet was. De Chinezen bouwden een deel van de Verboden Stad in Beijing na en Siam (het huidige Thailand) had een pagode. Het Ottomaanse Rijk, het slinkende maar nog altijd grote land dat zich van de Balkan in Zuid-Europa door Turkije uitstrekte naar het Arabische Midden-Oosten, koos voor een paviljoen dat een wirwar van stijlen bevatte, net als de eigen bevolking, waartoe Christenen, Moslims, Joden en allerlei verschillende etnische groepen behoorden. Door de gekleurde dakpannen en bakstenen, bogen, torens, gotische ramen, elementen van moskeeën en van de grote bazaar in Constantinopel (het huidige Istanbul) was het toepasselijk dat het eindresultaat op de een of andere manier deed denken aan de Hagia Sophia, ooit een beroemde christelijke kerk en na de verovering door de Ottomanen een moskee.

Op het Duitse paviljoen stond het standbeeld van een heraut die op een trompet blies, misschien wel passend voor de nieuwste Europese grootmacht. Vanbinnen was het een exacte replica van de bibliotheek van Frederik de Grote; de Duitsers richtten zich tactvol niet op zijn militaire overwinningen, vele daarvan op Frankrijk. Maar de westelijke façade zinspeelde op een nieuwe rivaliteit die begon te ontstaan tussen Duitsland en Groot-Brittannië, de grootste zeemacht ter wereld: op een stuk muur was een stormachtige zee te zien met roepende sirenen en het had een motto, dat naar verluidt door de Duitse keizer Wilhelm II zelf zou zijn geschreven: ‘De ster van het fortuin nodigt de dappere man uit het anker te lichten en zich op de verovering der baren te storten.’ Elders op de tentoonstelling werd je ook herinnerd aan de snelgroeiende macht van een land dat pas in 1871 was ontstaan; in het Paleis van de Elektriciteit stond een reusachtige kraan uit Duitsland die 25 000 kilo kon tillen.

Oostenrijk-Hongarije, de beste vriend van de Duitsers in Europa, had twee afzonderlijke paviljoenen, een voor elke helft van wat bekend was komen te staan als de dubbelmonarchie of de Donaumonarchie. Het Oostenrijkse paviljoen was een triomf van art nouveau, de nieuwe stijl die in Europa aansloeg. Marmeren cherubijnen en dolfijnen dartelden rond de fonteinen, reusachtige beelden stutten de trappen en elke centimeter muur leek te zijn bedekt met bladgoud, edelstenen, vrolijke of treurige maskers en guirlandes. Er was een voorname ontvangkamer gereserveerd voor de Habsburgers, de familie die al eeuwenlang heerste over het grote rijk dat zich van Centraal-Europa uitstrekte naar de Alpen en de Adriatische Zee in het zuiden, en de tentoongestelde pronkstukken bevatten werk van Polen, Tsjechen en Zuid-Slaven van de Dalmatische kust, slechts enkele van de vele volken binnen de Donaumonarchie. Naast het Oostenrijkse paviljoen, dat daardoor werd gescheiden van zijn Hongaarse tegenhanger, stond het paviljoentje van de kleine provincie Bosnië, dat strikt genomen nog bij het Ottomaanse Rijk hoorde maar sinds 1878 vanuit Wenen werd bestuurd. Het Bosnische paviljoen, met zijn beeldige versieringen door ambachtslieden uit de hoofdstad Sarajevo, zag er volgens de Guide Hachette uit als een jong meisje dat haar debuut maakt in gezelschap van haar ouders.¹ (Die trouwens niet bijster gelukkig waren.)

In het Hongaarse paviljoen heerste een sterk nationalistische stemming. (Volgens zure Oostenrijkse critici was de tentoongestelde volkskunst vulgair en waren de kleuren te fel.) Tot de uitgestalde stukken behoorde ook een reconstructie van de beroemde citadel van Komárom in het noorden, die in de zestiende eeuw de Ottomanen had tegengehouden op hun opmars naar het noorden van Europa. Veel korter geleden, in 1848, was hij bezet gehouden door Hongaarse nationalisten tijdens een opstand tegen de Habsburgers, maar in 1849 was hij ingenomen door Oostenrijkse troepen. Een ander vertrek was gewijd aan de huzaren, die vermaard waren om hun dapperheid in de oorlogen tegen de Ottomanen. De tentoongestelde voorwerpen besteedden echter minder aandacht aan de miljoenen niet-Hongaarse volken, zoals Kroaten en Roemenen, die binnen de Hongaarse grenzen woonden.

1. In de oorlog van 1899-1902 tussen het Britse Rijk en de twee onafhankelijke Boerenrepublieken in Zuid-Afrika ging de sympathie van het grootste deel van de wereld uit naar de Boeren. Lord Kitchener werd met name internationaal veroordeeld vanwege zijn wrede beleid om het Boerenverzet te breken door hun boerderijen en vee te vernietigen en hun vrouwen en kinderen op te sluiten in concentratiekampen.

Italië, net als Duitsland een nieuw land en een grootmacht, eerder uit beleefdheid dan in werkelijkheid, had zo te zien een enorme, rijkversierde kathedraal gebouwd. Op de gouden koepel stond een reusachtige adelaar, met triomfantelijk gespreide vleugels. Vanbinnen was hij gevuld met kunst uit de Middeleeuwen en de Renaissance, maar een roemrijk verleden kan zwaar drukken op een arm jong land. Groot-Brittannië had er daarentegen voor gekozen niet op te vallen, hoewel het nog altijd een leidende positie had bij een groot deel van alles wat er op aarde werd verhandeld en geproduceerd en het bovendien de grootste marine en het grootste rijk had. De Britse tentoonstelling was ondergebracht in een gezellig landhuis met een vakwerkgevel in de tudorstijl, dat was ontworpen door de opkomende jonge architect Edwin Lutyens, en er waren voornamelijk Engelse schilderijen uit de achttiende eeuw te zien. Enkele Britse particuliere eigenaren hadden hun werk niet willen uitlenen omdat de verhouding met Frankrijk, die traditioneel moeilijk lag, in 1900 bijzonder gespannen was.²

Rusland nam als de begunstigde bondgenoot van Frankrijk een voorname plaats in op de tentoonstelling. De Russische inzendingen waren gigantisch en waren verspreid over diverse locaties, variërend van een immens paleis in de stijl van het Kremlin dat was gewijd aan Siberië, tot een rijkversierd paviljoen dat ter ere van de moeder van de tsaar Tsarina Maria heette. Bezoekers konden zich onder andere vergapen aan een kaart van Frankrijk van edelstenen, een geschenk van tsaar Nicolaas II aan de Fransen, en zich verbazen over de pure omvang van de bezittingen van de Romanovs. De Fransen zelf hadden geen eigen paviljoen; de hele wereldtentoonstelling was per slot van rekening ontworpen als een eerbetoon aan de Franse beschaving, de Franse macht, de Franse industrie en landbouw en de Franse koloniën, en bij de diverse speciale tentoonstellingen was het ene vertrek na het andere gewijd aan Franse prestaties. Het Franse deel van het Paleis van Schone Kunsten was volgens de Guide vanzelfsprekend een toonbeeld van goede smaak en luxe. Met de wereldtentoonstelling bevestigde Frankrijk dat het nog altijd een grootmacht was, hoewel het land pas dertig jaar daarvoor volkomen was verslagen toen het had geprobeerd de totstandkoming van Duitsland te verhinderen.

De wereldtentoonstelling was desondanks, verklaarden de Fransen, een ‘symbool van harmonie en vrede’ voor de hele mensheid. Hoewel de meer dan veertig landen die deelnamen aan de wereldtentoonstelling in Parijs voornamelijk uit Europa kwamen, hadden de Verenigde Staten, China en diverse Latijns-Amerikaanse landen ook een eigen paviljoen. Maar om de wereld eraan te herinneren waar de macht zich nog altijd bevond, was een groot deel van de wereldtentoonstelling gereserveerd voor de koloniën, en daar pronkten de Europese mogendheden met hun overzeese gebiedsdelen. De mensenmassa’s konden zich vergapen aan exotische planten en dieren, langs replica’s van Afrikaanse dorpen wandelen, zien hoe vaklieden uit Frans Indochina aan het werk waren en winkelen in Noord-Afrikaanse soeks. ‘Lenige danseressen,’ zei een Amerikaanse waarnemer streng, ‘voeren de ergste lichamelijke kronkelingen uit die de volgelingen van de danskunst kennen.’³ Bezoekers vertrokken met de aangename geruststelling dat hun beschaving superieur was en dat de voordelen ervan over de wereld werden verspreid.

De tentoonstelling leek een gepaste manier om het eind te markeren van een eeuw die was begonnen met revoluties en oorlogen, maar die nu stond voor vooruitgang, vrede en welvaart. Europa was in de negentiende eeuw niet helemaal gevrijwaard gebleven van oorlogen, maar die waren niet te vergelijken met de langdurige conflicten uit de achttiende eeuw of de oorlogen van de Franse Revolutie en later die van Napoleon, waar vrijwel alle Europese mogendheden bij betrokken waren geweest. De oorlogen in de negentiende eeuw hadden doorgaans kort geduurd – zoals die tussen Pruisen en Oostenrijk, die na zeven weken voorbij was – of waren uitgevochten in de koloniën, ver bij Europa vandaan. (De Europeanen hadden meer acht moeten slaan op de Amerikaanse Burgeroorlog, die niet alleen vier jaar duurde maar ook een vroege waarschuwing was dat door de moderne techniek en eenvoudige middelen als prikkeldraad en loopgraafschoppen het voordeel in de strijd aan het verschuiven was naar de verdedigende partij.) Bij de Krimoorlog halverwege de eeuw waren weliswaar vier Europese mogendheden betrokken geweest, maar dat was de uitzondering. Tijdens de Pruisisch-Oostenrijkse Oorlog, de Frans-Duitse Oorlog en de Russisch-Turkse Oorlogen hadden de andere mogendheden zich verstandig buiten het conflict gehouden en er alles aan gedaan om de vrede te herstellen.

Onder bepaalde omstandigheden, als ze geen andere mogelijkheid zagen om hun doel te bereiken, vonden landen oorlog nog een redelijke keus. Pruisen was niet bereid de leiding over de Duitse staten met Oostenrijk te delen, en Oostenrijk wilde van geen wijken weten. De daaropvolgende oorlog beslechtte de kwestie in het voordeel van Pruisen. Het was duur om over te gaan tot oorlog, maar niet buitensporig duur. Oorlogen waren beperkt, zowel wat tijd als wat omvang betreft. Beroepslegers vochten tegen elkaar en de schade voor burgers en aan gebouwen was minimaal, in elk geval in het licht van wat komen zou. Het was nog steeds mogelijk om aan te vallen en een doorslaggevende overwinning te behalen. De Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871 liet echter net als de Amerikaanse Burgeroorlog doorschemeren dat het gewapende conflict aan het veranderen was: door de dienstplicht waren de legers groter, en door betere en nauwkeurigere wapens en een toegenomen vuurkracht leden de strijdkrachten van de Pruisen en hun Duitse bondgenoten zware verliezen tijdens de eerste aanvallen op de Fransen. Verder maakte de overgave van het Franse leger in Sedan geen eind aan de strijd. In plaats daarvan besloot het Franse volk, of een groot deel ervan, om door te vechten in een volksoorlog. Maar ook die was ten slotte geëindigd. Frankrijk en het nieuwe Duitsland hadden vrede gesloten en hun verhouding was langzamerhand verbeterd. In 1900 stuurde het Berlijnse bedrijfsleven voor de opening van de wereldtentoonstelling een boodschap naar de Parijse Kamer van Koophandel waarin succes werd gewenst met ‘deze grote onderneming, die de beschaafde naties op aarde nader tot elkaar moet brengen door de inspanningen die niemand vreemd zijn’.⁴ De grote aantallen Duitse bezoekers die naar verwachting naar Parijs zouden gaan, zouden, zoals velen in Duitsland hoopten, bijdragen aan een betere verhouding tussen de volken van hun twee landen.

Alle volken op aarde hebben aan de tentoonstelling gewerkt, zei de speciale Guide Hachette: ‘Ze hebben hun wonderen en schatten voor ons verzameld om onbekende kunst en vergeten ontdekkingen aan het licht te brengen en om vreedzaam met ons te concurreren, zodat de Vooruitgang het tempo van zijn veroveringen niet vertraagt.’ De thema’s vooruitgang en toekomst kwam je overal op de tentoonstelling tegen, van de nieuwe bewegende trottoirs tot de bioscoop in het aulatheater. In een van de paviljoenen, het Kasteel van het Water, met zijn neerstortende watervallen, opspringende fonteinen en gekleurde lichten die over het water speelden, bestond het pièce de résistance in een reusachtig bassin uit een allegorische groep die verbeeldde hoe de Mensheid door de Vooruitgang werd meegevoerd naar de Toekomst, terwijl het nogal merkwaardige stel Sleur en Haat ten val werd gebracht.

Op de tentoonstelling konden individuele landen zich presenteren, maar het was ook een eerbetoon aan de meest recente, buitengewone wapenfeiten van de westerse beschaving op het gebied van de nijverheid, de handel, de wetenschap, de techniek en de kunst. Je kon de nieuwe röntgenapparatuur zien of, net als Henry James, worden overweldigd door de Hal der Dynamo’s, maar de opwindendste ontdekking van allemaal was de elektriciteit. De Italiaanse futurist Giacomo Balla heeft zijn dochters later Luce en Elettricità genoemd ter herinnering aan wat hij op de Parijse wereldtentoonstelling had gezien. (Een derde dochter heette Elica – Propeller – naar de moderne machine die hij eveneens bewonderde.) Camille Saint-Saëns componeerde voor de tentoonstelling als lofzang op de elektriciteit Le feu céleste, een speciale cantate voor solisten, koor en orkest, die werd uitgevoerd tijdens een gratis concert. Het Paleis van de Elektriciteit werd fel verlicht door vijfduizend peertjes en hoog op de top van het dak stond de Fee van de Elektriciteit in haar triomfwagen, die werd getrokken door een paard en een draak. En er waren nog tientallen andere paleizen en paviljoenen, gewijd aan belangrijke activiteiten van de moderne samenleving als machinebouw, mijnbouw en metallurgie, de chemische industrie, openbaar vervoer, hygiëne en landbouw.

Er was nog meer, nog veel meer. De tweede moderne Olympische Spelen vonden als onderdeel van de wereldtentoonstelling plaats in het nabijgelegen Bois de Boulogne. Tot de sporten behoorden schermen (waar de Fransen heel goed in waren), tennis (een Britse overwinning), atletiek (gedomineerd door de Amerikanen), fietsen en croquet. In de dependance van de tentoonstelling in Vincennes kon je de nieuwe automobielen bezichtigen en naar ballonwedstrijden kijken. Raoul Grimoin-Sanson, een van de eerste filmregisseurs, ging in zijn eigen ballon de lucht in om de wereldtentoonstelling van bovenaf te filmen. Volgens de Guide Hachette was de tentoonstelling ‘het magnifieke resultaat, het formidabele hoogtepunt van de hele eeuw, die buitengewoon rijk was aan ontdekkingen, buitensporig veel heeft opgeleverd op wetenschappelijk gebied en een revolutie heeft teweeggebracht in de economische orde van het universum’.

In het licht van wat er in de twintigste eeuw zou gebeuren, maken dit gepoch en deze zelfgenoegzaamheid een zielige indruk op ons, maar in 1900 hadden Europenen alle reden om voldaan te zijn over het recente verleden en vertrouwen te hebben in de toekomst. In de afgelopen dertig jaar waren de productie en de rijkdom explosief toegenomen en waren de samenleving en de manier waarop de mensen leefden ingrijpend veranderd. Dankzij beter en goedkoper voedsel, verbeteringen in de hygiëne en spectaculaire ontwikkelingen in de geneeskunde leefden de Europeanen langer en gezonder. Hoewel de bevolking van Europa met misschien wel 100 miljoen toenam tot een totaal van 400 miljoen, kon het continent de groei aan door een grotere opbrengst van de eigen industrie en landbouw, en door de import van over de hele wereld. (En emigratie fungeerde als veiligheidsklep om een nog sterkere groei te voorkomen: tijdens de laatste twee decennia van de eeuw vertrokken er alleen al naar de Verenigde Staten ongeveer 25 miljoen Europeanen die nieuwe kansen zochten, en er gingen er ook miljoenen naar Australië, Canada en Argentinië.)

De Europese steden en stadjes breidden uit doordat de mensen in toenemende aantallen het platteland verlieten op zoek naar betere kansen in fabrieken en winkels en op kantoren. In 1789, aan de vooravond van de Franse Revolutie, had Parijs ongeveer 600 000 inwoners, ten tijde van de wereldtentoonstelling 4 miljoen. Boedapest, de hoofdstad van Hongarije, vertoonde de meest drastische toename: in 1867 had de stad 280 000 inwoners en tijdens de Eerste Wereldoorlog 933 000. Naarmate er minder Europeanen hun brood verdienden in de landbouw werden de klasse van de fabrieksarbeiders en de middenklasse steeds groter. Arbeiders organiseerden zich in vakbonden, die aan het eind van de eeuw in de meeste landen legaal waren; in Frankrijk vervijfvoudigde het aantal arbeiders dat was aangesloten bij een vakbond in de vijftien jaar voor 1900 en vlak voor de Eerste Wereldoorlog zouden het er een miljoen zijn. Als erkenning van het toenemende belang van deze klasse had de tentoonstelling exposities met modellen van arbeidershuizen en met organisaties voor hun morele en intellectuele ontwikkeling.

Alfred Picard, de ingenieur die de wereldtentoonstelling van Parijs had georganiseerd, raadde bezoekers aan om te beginnen in het Paleis van Onderwijs en Scholing. Scholing was, zei hij, de bron van elke vorm van vooruitgang. In het paleis waren onderwijsprogramma’s en lesmethodes te zien van de kleuterschool tot de universiteit, voor Frankrijk en andere landen. De bijdrage van de Verenigde Staten was een bezoek waard, zei de Guide Hachette, om de eigenaardige lesmethodes te zien waar de Amerikanen de voorkeur aan gaven. (Er werd niet toegelicht wat dat voor methodes waren.) Er waren ook speciale afdelingen voor technisch en wetenschappelijk onderwijs en voor de avondschool voor volwassenen. Terwijl de Europese economie veranderde, beseften zowel overheden als bedrijven dat ze behoefte hadden aan een beter opgeleide bevolking. Aan het eind van de negentiende eeuw waren er steeds meer mensen die een universitaire opleiding hadden en die konden lezen en schrijven. Zelfs in Rusland, dat wijd en zijd als de meest onderontwikkelde Europese mogendheid werd beschouwd, ging aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog de helft van de kinderen in de steden naar de lagere school en 28 procent van de kinderen op het platteland – en er werd gestreefd naar 100 procent in 1922.

Lezen werd bevorderd door de toename van het aantal openbare bibliotheken en door cursussen voor volwassenen, en uitgevers reageerden op de nieuwe enorme markt met stripverhalen, keukenmeidenromans, detectives en avonturenverhalen zoals wildwestromans. Het massablad, met zijn grote vette koppen en overvloed aan illustraties, deed zijn intrede. In 1900 had de Daily Mail in Londen een oplage van meer dan een miljoen. Dit hielp allemaal mee om de horizon van de Europeanen te verruimen en ook om hun in tegenstelling tot hun voorouders het gevoel te geven dat ze tot een grotere gemeenschap behoorden. Vroeger zouden de meeste Europeanen zichzelf als burgers van hun dorp of stad hebben gezien, maar nu voelden ze zich steeds meer Duits of Frans of Brits, een onderdeel van iets wat een natie werd genoemd.

Er waren in Parijs geen exposities gewijd aan de kunst van het bestuur zelf, maar er waren er wel veel die lieten zien dat de overheid steeds meer deed, van openbare werken tot het bevorderen van het welzijn van de burgers. In het nieuwe Europa was het bestuur complexer geworden dan het de afgelopen dertig jaar was geweest, doordat de samenleving complexer was. De verspreiding van de democratie en de uitbreiding van het stemrecht hielden ook in dat een uitdijende bevolking meer verlangde. Geen enkele overheid wilde grote aantallen ontevreden burgers. De herinneringen aan alle Europese revoluties lagen nog te vers in het geheugen. Bovendien betekende de maatregel van alle Europese legers, behalve het Britse, om jonge mannen een beperkt aantal jaren onder de wapenen te roepen dat de heersende klasse afhankelijk was van de samenwerking en welwillendheid van het volk. Vorst Jevgeni Troebetskoj, een van de intelligentere Russische aristocraten, zei het als volgt: ‘Je kunt onmogelijk in het nadeel van het volk besturen als je er een beroep op moet doen voor de verdediging van Rusland.’⁵

Overheden merkten dat ze hun bevolking meer moesten bieden dan een minimale veiligheid. Dat gebeurde deels in de hoop sociale conflicten te vermijden, maar ook omdat een gezondere en beter opgeleide beroepsbevolking beter was voor de economie en het leger. Otto von Bismarck, de beroemde Duitse kanselier, gaf in de jaren tachtig van de negentiende eeuw in Duitsland de aanzet tot de moderne verzorgingsstaat door werkloosheidsuitkeringen en ouderdomspensioenen te regelen, en zijn voorbeeld werd overal in Europa gevolgd. Overheden beseften ook dat ze betere informatie nodig hadden – aan het eind van de negentiende eeuw werd de statistiek een belangrijk instrument – als ze het land efficiënt wilden besturen. De overheid had nu opgeleide ambtenaren nodig. De oude amateuristische gewoonten van het leger en de ambtenarij om jonge mannen te kiezen op grond van hun familie en connecties voldeden niet meer. Officieren die niet konden kaartlezen of die de tactiek en logistiek niet begrepen, konden geen leiding geven aan de steeds groter wordende moderne legers. Buitenlandse Zaken kon niet langer een gerieflijk toevluchtsoord bieden aan heren die graag wat liefhebberden in de buitenlandse politiek. En door de opkomst van de nieuwe en onvoorspelbare factor van de publieke opinie konden overheden hun buitenlandse beleid niet langer naar believen regelen.

Betere communicatie, met inbegrip van de nieuwe, snelle en goedkope openbare postkantoren en de telegraaf, bracht de Europeanen niet alleen in contact met elkaar en voedde niet alleen een nationalistisch besef, maar maakte hen ook bewust van wat er in andere landen speelde. Het hielp ook dat reizen goedkoper en gemakkelijker was geworden. In de steden maakten de door paarden getrokken voertuigen geleidelijk aan plaats voor nieuwere vormen van transport zoals de elektrische tram. De eerste lijn van de Parijse metro ging op tijd open voor de wereldtentoonstelling. (En de eerste metrozakkenrollers begonnen hun activiteiten toen ook.) Netwerken van spoorrails en kanalen verspreidden zich door Europa en stoomschepen onderhielden scheepvaartlijnen die kriskras over de oceanen liepen. In 1850 lag er maar 22 000 kilometer spoorrails op het hele continent, in 1900 bijna 300 000 kilometer. De bezoekers van de wereldtentoonstelling van Parijs kwamen uit heel Europa en zelfs van nog verder weg, zoals de duizenden Amerikanen die dat jaar de zomer doorbrachten in Parijs. Er was een nieuw fenomeen ontstaan: massatoerisme. Plezierreizen waren ooit voorbehouden aan mensen met geld en zonder bezigheden – denk maar aan de grand tours die adellijke jonge heren in de achttiende eeuw maakten –, maar lagen nu binnen het bereik van de middenklasse en zelfs van de welvarende arbeidersklasse. In de jaren veertig van de negentiende eeuw begon de ondernemende Engelsman Thomas Cook de nieuwe spoorwegen te gebruiken om uitstapjes te organiseren voor verenigingen van geheelonthouders. Aan het eind van de eeuw organiseerde Thomas Cook and Son reizen voor duizenden toeristen per jaar. In 1900 had de firma onvermijdelijk een speciaal programma voor bezoeken aan Parijs en de wereldtentoonstelling.

Europa begon meer te lijken op de wereld die we kennen. Steden ruimden oude sloppenwijken en smalle steegjes op en legden ruimere wegen en openbare ruimten aan. In Wenen gaf de overheid de stroken land die het voorterrein van de oude stadsmuren hadden beschermd vrij om te worden bebouwd. De Ringstrasse met zijn enorme openbare gebouwen en elegante blokken met appartementen werd het symbool van de nieuwe moderne stad. En aan het eind van de eeuw was Wenen net als andere Europese steden schoner en gezonder, en ook lichter, doordat de oude gaslantaarns werden vervangen door elektrische verlichting. Je was telkens verrast en opgetogen wanneer je een van de grote Europese steden opnieuw bezocht, herinnerde de beroemde Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig zich in zijn autobiografie. ‘De straten waren breder en mooier, de openbare gebouwen imposanter, de winkels eleganter.’⁶ Dankzij prozaische verbeteringen als een goed riool, wc’s in huis en schoon water begonnen oude ziekten als tyfus en cholera, die ooit een alledaags verschijnsel waren geweest, te verdwijnen. Op de wereldtentoonstelling in 1900 pronkte het Paleis van de Hygiëne met nieuwe verwarmings- en ventilatiesystemen voor openbare gebouwen zoals ziekenhuizen, en in één zaal, die was gewijd aan het bedwingen van ziekten, stond op een ereplaats een buste van de beroemde Louis Pasteur. (Ze zou meer van die exposities hebben genoten, zei een Canadese bezoekster, ‘als er niet zoveel vreselijke Fransen waren geweest’.)⁷

Op een andere expositie, voor stoffen en kleding, trokken de Fransen de aandacht met het werk van hun beste couturiers, maar ook met confectiekleding die de mode binnen het bereik van een consument uit de middenklasse bracht. Nieuwe consumptiegoederen – fietsen, telefoons, linoleum en goedkope kranten en boeken – begonnen tot het dagelijks leven te horen, en door de grote nieuwe warenhuizen en postorderbedrijven waren ze beschikbaar voor iedereen die ze zich kon veroorloven. En dat waren steeds meer Europeanen. Dankzij de massaproductie waren voormalige luxegoederen betaalbaar geworden voor gewone gezinnen. In de jaren tachtig van de negentiende eeuw produceerden Duitse fabrieken 73 000 piano’s per jaar. Vormen van openbaar amusement en vermaak waren zowel goedkoper als verfijnder. Het nieuwe medium van de film stimuleerde de bouw van speciale bioscopen, vaak met prachtige versieringen. De Fransen hadden ook hun koffieconcerten, waar klanten voor de prijs van een drankje of een kop koffie naar een of twee zangers, misschien een komiek en zelfs dansers konden kijken. In Groot-Brittannië gaven de pubs met hun felle lampen, glanzende koper, goed gestoffeerde stoelen en reliëfbehang een zekere bekoring aan een avondje uit voor de leden van de arbeidersklasse.

De Europeanen aten ook veel beter. Een van de paleizen op de tentoonstelling liet de heerlijkheden van de Franse landbouw en keuken zien (evenals een kolossaal beeld van de ideale fles champagne), maar in andere, zoals het Paleis van de Exotische Tuinbouw, was voedsel vanuit de hele wereld te zien. De Europeanen begonnen gewend te raken aan ananassen van de Azoren, schapen- en lamsvlees uit Nieuw-Zeeland en rundvlees uit Argentinië, wat allemaal werd aangevoerd door de nieuwe koelschepen of werd verpakt in blik. (De soep in blik van Campbell heeft op de wereldtentoonstelling van Parijs een gouden medaille gewonnen.) Dankzij verbeteringen in de landbouw en de nieuwe landbouwgrond die over de hele wereld vrijkwam, evenals het goedkopere en snellere vervoer, daalden de voedselprijzen in het laatste derde deel van de eeuw met bijna 50 procent. Het leven was goed, met name voor de middenklasse.

Stefan Zweig, die in 1900 negentien was, heeft een beeld nagelaten van zijn zorgeloze jeugd. Hij kwam uit een welvarend en toegeeflijk gezin, dat hem op de universiteit van Wenen zijn gang liet gaan. Hij deed heel weinig aan zijn studie, maar las enorm veel. Hij begon net aan zijn carrière als schrijver, publiceerde zijn vroege gedichten en zijn eerste artikelen. In het laatste werk dat hij heeft geschreven, Die Welt von gestern, noemde hij de tijd van zijn jeugd voor de Eerste Wereldoorlog ‘het gouden tijdperk van geborgenheid’. Met name voor de middenklasse was de wereld net als voor de Habsburgse monarchie ogenschijnlijk stabiel en bestendig. Je kon gerust sparen, en een vermogen was iets wat veilig van de ene aan de andere generatie kon worden doorgeven. De mensheid, vooral de Europese mensheid, was duidelijk op weg naar een hoger ontwikkelingsniveau. De samenlevingen werden niet alleen steeds welvarender en beter georganiseerd, maar de leden ervan waren ook vriendelijker en rationeler. Voor de ouders van Zweig en hun vrienden was het verleden iets om te betreuren, terwijl de toekomst er steeds zonniger uitzag. ‘De mensen geloofden net zomin in de mogelijkheid van een barbaarse terugval, zoals oorlogen tussen de Europese landen, als in spoken en heksen; onze vaderen waren hardnekkig overtuigd van de onfeilbare bindkracht van tolerantie en verzoening.’⁸ (Begin 1941 stuurde Zweig, inmiddels in ballingschap in Brazilië, zijn manuscript naar zijn uitgever. Een paar weken later pleegde hij met zijn tweede vrouw zelfmoord.)

Zijn gouden tijdperk van geborgenheid en de zichtbare vooruitgang voor de Eerste Wereldoorlog waren het sterkst in West-Europa (met inbegrip van het nieuwe Duitsland) en in de ontwikkelde delen van Oostenrijk-Hongarije, zoals de Duitstalige en Tsjechische gebieden. De grootmachten, die beschikten over een combinatie van rijkdom, land, invloed en militaire kracht, waren nog steeds allemaal Europese landen: Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië; en aan de oostgrens van Europa begon Rusland, een land dat nooit helemaal Europees was gevonden, aan zijn spectaculaire opkomst als wereldmacht. Rusland, dat volgens velen in het westen nog ergens in de zestiende eeuw vastzat, stond in feite op het punt economisch zijn vleugels uit te slaan – en misschien ook in politiek opzicht. De Russische bijdrage aan de wereldtentoonstelling in Parijs bevatte de obligate lofzang op de roemrijke Russische geschiedenis en beschaving, maar liet ook locomotieven, machines en wapens zien. In het speciale paviljoen van Russisch-Azië konden bezoekers in treinwagons zitten die zachtjes heen en weer wiegden om een illusie van beweging op te roepen, terwijl er een geschilderd panorama van het uitgestrekte nieuwe land in het oosten van Rusland langsgleed. De boodschap luidde dat een dynamisch Rusland nieuwe koloniën verwierf, ze door de trans-Siberische spoorlijn met elkaar verbond en ze de voordelen van de moderne beschaving bracht, zoals de technologie om hun grote natuurlijke rijkdommen te ontwikkelen.

Dit was niet louter een vrome wens van de Russen. Vanaf 1880 had Rusland zich volgens de meeste maatstaven buitengewoon snel ontwikkeld. Net als bij latere succesverhalen, bijvoorbeeld van de Aziatische tijgers na de Tweede Wereldoorlog, veranderde het land van een voornamelijk agrarische in een industriële economie. De Russische groeicijfers – gemiddeld 3,25 procent per jaar – kwamen overeen met of overtroffen zelfs die van wereldleiders als Groot-Brittannië en de Verenigde Staten toen die landen in een soortgelijk stadium verkeerden. Hoewel de oorlog met Japan en de daaropvolgende revolutionaire beroering in 1905 een terugval veroorzaakten in de Russische ontwikkeling, kwam daar tijdens de laatste jaren voor de Eerste Wereldoorlog weer snel vaart in. In 1913 was Rusland de grootste producent van agrarische producten in Europa en begon zijn industrie snel het niveau te bereiken van andere industriële landen. Aan de vooravond van de oorlog stond zijn industriële productie in de wereld op de vijfde plaats.⁹ En er was bewijs, al was dat weliswaar niet eensluidend, dat de Russische samenleving en politiek een meer liberale koers begonnen te volgen.

Wat zou er met Rusland zijn gebeurd als de Eerste Wereldoorlog niet was uitgebroken? Of als Rusland er op een of andere manier buiten had weten te blijven? Zou er dan in 1917 een revolutie hebben plaatsgevonden? Hadden de bolsjewieken, die revolutionaire splintergroep, zonder de oorlog en de ineenstorting van het oude regime ooit de macht kunnen grijpen en hun starre, doctrinaire beleid kunnen opleggen? Dat zullen we nooit weten, maar het is niet moeilijk om je voor Rusland een andere, minder bloedige en minder verspillende weg naar de moderne tijd voor te stellen. En het is verleidelijk je ook een andere toekomst voor Europa voor te stellen. Dat had in 1900 heel veel te vieren, en de andere grootmachten eveneens. Groot-Brittannië was nog stabiel en welvarend, hoewel het over de hele wereld en in Europa rivalen had. Frankrijk leek zijn decennia van revoluties en politieke onrust achter zich te hebben gelaten en had zich hersteld van zijn vernederende nederlaag tegen Pruisen en diens Duitse bondgenoten in de oorlog van 1870-1871. Duitsland had de snelst groeiende economie van Europa en breidde zijn invloed door middel van handel en investeringen in hoog tempo uit naar het oosten en het zuiden. Het zag ernaar uit dat het de stuwende kracht in het hart van Europa zou worden – en zonder enige noodzaak om zijn sterke leger te gebruiken –, zoals uiteindelijk aan het eind van de twintigste eeuw is gebeurd. Oostenrijk-Hongarije had het overleefd, wat op zich een triomf was, en de talrijke nationaliteiten binnen het rijk genoten van de voordelen om tot een grotere economische en politieke eenheid te behoren. Italië was langzamerhand aan het industrialiseren en moderniseren.

De koloniale exposities op de wereldtentoonstelling wezen ook indirect op de buitengewone macht die een zeer klein deel van de wereld in de loop van de afgelopen eeuwen had vergaard. Europese landen domineerden op een groot deel van het aardoppervlak, of dat nu gebeurde via hun feitelijke rijk of via hun informele overwicht op een groot deel van de rest door hun economische, financiële en technologische kracht. Er werden over de hele wereld spoorlijnen, havens en telegraafkabels aangelegd, scheepvaartlijnen met stoomschepen opgezet en fabrieken gebouwd met behulp van Europese kennis en Europees geld, en de leiding was meestal in handen van Europese bedrijven. En de Europese dominantie was in de negentiende eeuw spectaculair toegenomen doordat Europa dankzij zijn wetenschappelijke en industriële revolutie in elk geval een tijd een voorsprong had op andere samenlevingen. Tijdens de eerste Opiumoorlog van 1839-1842 tussen Groot-Brittannië en China gebruikten de Britten een gepantserd stoomschip (met de toepasselijke naam Nemesis) tegen een Chinese marine die nog was uitgerust met de jonken waar China eeuwenlang veel aan had gehad. In 1800, voor de machtskloof was ontstaan, had Europa over ongeveer 35 procent van de wereld geheerst; in 1914 was dat 84 procent.¹⁰ Het proces was inderdaad niet altijd vreedzaam verlopen en de Europese mogendheden waren diverse keren bijna slaags geraakt over de buit. In 1900 leken de spanningen ten gevolge van het imperialisme echter af te nemen. Er was in Afrika, de Grote Oceaan en Azië niet veel meer over om te verdelen, en men was kennelijk algemeen van mening dat er geen onverwacht landjepik mocht plaatsvinden in aftakelende staten als China en het Ottomaanse Rijk, hoe verleidelijk ze door hun zwakheid ook voor de imperialisten mochten zijn.

Maar waarom zou Europa, gezien al die macht en al die welvaart, gezien het bewijs van alle vooruitgang op zoveel terreinen in de afgelopen eeuw, dat alles willen weggooien? Er waren veel Europeanen, zoals de ouders van Stefan Zweig, die dachten dat zoveel roekeloosheid en dwaasheid domweg onmogelijk was. De Europese landen waren onderling te afhankelijk van elkaar, hun economieën waren te veel met elkaar verweven om alles uit elkaar te rukken door een oorlog. Dat zou niet rationeel zijn, een eigenschap die in die tijd enorm werd bewonderd.

Er werd alom verondersteld dat de voortschrijdende kennis gedurende de hele negentiende eeuw op allerlei terreinen, variërend van geologie tot politicologie, voor een veel grotere rationaliteit in de menselijke verhoudingen had gezorgd. Naarmate mensen meer wisten, of het nu over henzelf, de samenleving of de natuur ging, zouden ze eerder besluiten nemen die gebaseerd waren op feiten in plaats van emoties. Te zijner tijd zou de wetenschap – met inbegrip van nieuwe sociale wetenschappen als de sociologie en de politicologie – alles onthullen wat we moesten weten. ‘De geschiedenis van de mens is een essentieel onderdeel van de natuurlijke historie,’ schreef Edward Tylor, een van de mannen die aan de wieg hebben gestaan van de moderne antropologie, ‘en onze gedachten, wil en daden stemmen overeen met net zulke exacte wetten als die waardoor de bewegingen van de golven, de combinatie van zuren en basen, en de groei van planten en dieren worden bepaald.’¹¹ Nauw verbonden met dit geloof in de wetenschap – of het positivisme zoals het in die tijd meestal werd genoemd –, was een even sterk geloof in de vooruitgang, of, zoals Europeanen vaak schreven, de Vooruitgang. De menselijke ontwikkeling volgde een lineaire loop, zo werd verondersteld, ook al hadden nog niet alle samenlevingen hetzelfde stadium bereikt. Herbert Spencer, de meest gelezen Britse filosoof van zijn tijd, betoogde dat de wetten van de evolutie net zo goed van toepassing waren op de menselijke samenleving als op de soorten. Bovendien zag je de vooruitgang meestal op alle vlakken: hoger ontwikkelde samenlevingen waren in alle opzichten beter, van kunst tot politiek en van sociale instituten tot filosofie en godsdienst. De Europese landen gingen onmiskenbaar aan kop (hoewel er ruimte voor meningsverschillen was over de onderlinge rangorde). Andere landen – de oude blanke dominions van het Britse Rijk waren veelbelovende voorbeelden – zouden uiteindelijk volgen. Op de wereldtentoonstelling was heel wat belangstelling voor de Japanse expositie, zei de Guide Hachette, aangezien Japan zich wonderbaarlijk snel had aangepast aan de moderne wereld. En Japan was nu een speler in de internationale verhoudingen, misschien nog niet op het wereldtoneel, maar beslist wel in Azië.

De andere opkomende uitdager van de Europese dominantie kwam uit het westen, uit de Nieuwe Wereld. Toen de Verenigde Staten aanvankelijk geen plaats kregen in de rij belangrijke paviljoenen langs de Seine, verklaarde de voornaamste Amerikaanse vertegenwoordiger op de tentoonstelling, een rijke zakenman uit Chicago, waarom dat geen pas zou geven: ‘De Verenigde Staten hebben zich zodanig ontwikkeld dat ze niet alleen recht hebben op een vooraanstaande plaats onder de naties op aarde, maar zelfs de eerste rang innemen onder alle beschaafde en ontwikkelde landen.’¹² In 1900 hadden de Verenigde Staten zich hersteld van de Burgeroorlog. De regering had het laatste indiaanse verzet de kop ingedrukt en de Amerikaanse dominantie op het vasteland was voltooid. Immigranten stroomden binnen om te werken op boerderijen, in fabrieken en in mijnen, en de Amerikaanse economie groeide snel. Groot-Brittannië was in het begin van de negentiende eeuw aan kop gegaan tijdens de Eerste Industriële Revolutie op basis van steenkool, stoomkracht en ijzer, maar de Verenigde Staten liepen door hun elektriciteitsnet en ogenschijnlijk eindeloze talent voor technische innovatie voorop tijdens de Tweede Industriële Revolutie aan het eind van de eeuw. In 1902 produceerden Amerikaanse fabrieken meer ijzer en staal dan Duitsland en Groot-Brittannië samen. De Amerikaanse export, van sigaretten tot machines, verdrievoudigde tussen 1860 en 1900. In 1913 bezaten de Verenigde Staten 11 procent van de wereldhandel en dat aandeel nam jaarlijks toe.

Op de wereldtentoonstelling was het Amerikaanse paviljoen, dat ten slotte toch een uitstekende plek aan de rivier kreeg, een model van het Capitool in Washington met op de koepel een reusachtig beeld van Vrijheid in de triomfwagen van de Vooruitgang, die door vier paarden werd voortgetrokken. De verslaggever van de New York Observer beschreef de Amerikaanse inzending voor zijn lezers: schitterende werken van Amerikaanse beeldhouwers als Augustus Saint-Gaudens, prachtige exposities van sieraden van Tiffany and Company, en horloges en klokken die zich konden meten met alles wat uit Zwitserland kwam. Slechts enkele inzendingen uit Londen en Parijs, zei hij laatdunkend, ‘benaderden de perfectie van het goud- en zilverwerk dat door de Verenigde Staten werd tentoongesteld’. En er waren ook voorbeelden van Amerikaanse technologie (Singernaaimachines, schrijfmachines en enorme elektrische dynamo’s) en van grondstoffen (koper, graan en goud) die de wereldmarkt op stroomden. ‘Er was genoeg gedaan,’ meldde hij zelfgenoegzaam, ‘om op de miljoenen bezoekers een diepe indruk te maken met de macht, rijkdom, bodemschatten en ambitie van de Verenigde Staten.’¹³ En naar zijn mening kon de Parijse wereldtentoonstelling niet in de schaduw staan van die in Chicago van 1893.¹⁴ Hij vertolkte een nieuw Amerikaans zelfvertrouwen en een groeiend Amerikaans nationalisme met de ambitie om een grotere rol in de wereld te spelen.

De tijd was aangebroken, betoogden historici als Frederick Jackson Turner, om verder te kijken dan de Amerikaanse kusten en om de Amerikaanse invloed uit te breiden naar nabijgelegen eilanden en andere landen. Gepraat over de onmiskenbare bestemming van de Verenigde Staten in de wereld vonden een groot en gretig gehoor, van zakenlieden die op zoek waren naar nieuwe markten tot evangelische groeperingen die zieltjes wilden redden. Hoewel de Amerikanen hun eigen expansie niet imperialistisch vonden – in tegenstelling tot die van de Europese mogendheden – wisten de Verenigde Staten op de een of andere manier toch zowel land als invloedssferen te krijgen. In de Grote Oceaan verwierven ze invloed in zowel Japan als China en verzamelden ze een reeks kleine eilandjes waarvan de namen – Guam, Midway, Wake – beroemd zouden worden tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1889 raakten de Verenigde Staten betrokken bij een gecompliceerd geschil tussen Duitsland en Groot-Brittannië over de verdeling van de Samoa-eilanden en in 1898 annexeerden ze de eilandengroep Hawaii. Door de Spaans-Amerikaanse Oorlog in datzelfde jaar hadden de Verenigde Staten ineens het gezag over de Filippijnen, Porto Rico en Cuba. Toen de Amerikaanse investeringen naar het zuiden stroomden, werden Midden-Amerika en het Caribisch gebied een steeds belangrijker achtertuin. In 1910 bezaten Amerikanen een groter deel van Mexico dan de Mexicanen zelf. In het noorden bleef Canada een verleiding voor voorstanders van annexatie.

De toenemende Amerikaanse invloed in de wereld leidde tot het aanvankelijk onaangename besef dat de Verenigde Staten geld moesten gaan uitgeven aan een moderne marine, die bovendien in de Atlantische en de Grote Oceaan moest kunnen opereren. In 1890, toen zelfs het kleine Chili een sterkere marine had dan de Verenigde Staten, stemde het Congres schoorvoetend in met de bouw van de eerste drie Amerikaanse slagschepen. De geleidelijke opbouw van de Amerikaanse militaire macht ging gepaard met een toenemende bereidheid van de Verenigde Staten om tegenover andere mogendheden op hun rechten te staan. In 1895 verhoogde de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken Richard Olney de rang van de Amerikaanse vertegenwoordigers in het buitenland tot die van ambassadeur, zodat ze op voet van gelijkheid konden praten met de andere diplomaten. In hetzelfde jaar mengde de koppige en strijdlustige Olney zich in een conflict tussen Groot-Brittannië en Venezuela over de grenzen van dat laatste land met de Britse kolonie Guiana (het tegenwoordige Guyana) en hij vertelde de Britse premier Salisbury dat de Britten niets te zoeken hadden in de regio. ‘De Verenigde Staten zijn vandaag de dag nagenoeg soeverein op dit continent en hun fiat is bindend voor de onderwerpen waartoe ze hun interventie beperken,’ schreef Olney, waar hij aan toevoegde dat ze ‘door hun onbeperkte natuurlijke rijkdommen in combinatie met hun geïsoleerde positie de situatie meester en nagenoeg onkwetsbaar waren voor elke mogendheid of alle andere mogendheden’. Salisbury ergerde zich eraan, maar Groot-Brittannië had elders genoeg problemen, waardoor hij het best vond om voor het geschil in te stemmen met arbitrage. Toen de Verenigde Staten in de oorlog van 1898 Cuba en Porto Rico van Spanje afpakten, deed Groot-Brittannië opnieuw niets. In de daaropvolgende jaren zagen de Britten af van hun belangstelling om een kanaal door de landengte van Panama aan te leggen en trokken ze hun Caribische vloot terug naar de thuiswateren, met als gevolg dat ze de dominantie in de regio in feite afstonden aan de Verenigde Staten.

De man die het beste voorbeeld is van deze nieuwe stemming in de Verenigde Staten was Theodore Roosevelt, die zelf zijn eerste en meest geslaagde project was. Als een ziekelijk, onaantrekkelijk kind uit een oude gevestigde familie veranderde hij zich door louter wilskracht in een stoutmoedige, stoere cowboy, ontdekkingsreiziger, buitenman en jager (de teddybeer is naar hem genoemd). Hij was ook een held van de Spaans-Amerikaanse Oorlog vanwege de aanval op San Juan Hill, hoewel zijn vele critici opmerkten dat zijn memoires de indruk wekten dat hij de oorlog in zijn eentje had gewonnen. Henry James had het over ‘de ronduit verschrikkelijke belichaming van ongehoord en verschrikkelijk kabaal’ en gaf hem de bijnaam Theodore Rex. Roosevelt werd gedreven door ambitie, idealisme en ijdelheid. Zijn dochter heeft eens opgemerkt: ‘Mijn vader wil altijd het lijk op elke begrafenis, de bruid op elke bruiloft en de baby bij elke doopplechtigheid zijn.’ In september 1900 werd hij president toen een anarchist president William McKinley doodschoot. Roosevelt genoot van het ambt – ‘de kansel voor donderpreken’ – en had er met name plezier in om de Amerikaanse buitenlandse politiek af te handelen.¹⁵

Net als veel van zijn landgenoten geloofde hij dat de Verenigde Staten een positieve kracht in de wereld moesten zijn en zich moesten inzetten voor de verspreiding van democratie, vrijhandel en vrede, die in zijn ogen met elkaar verweven waren. In 1901 zei hij in zijn eerste toespraak tot het Congres: ‘Of we dat nu willen of niet, voortaan moeten we erkennen dat we evenzeer internationale plichten als internationale rechten hebben.’ Hij maakte ook duidelijk dat de Verenigde Staten onder zijn leiderschap hun goede bedoelingen met kracht moesten ondersteunen, en dat betekende dat ze een sterke marine moesten hebben. ‘Geen enkel punt van ons beleid in binnen- of buitenland is zo belangrijk als dit voor de eer, het materiële welzijn en in de allereerste plaats de vrede van ons land in de toekomst.’ Roosevelt werd al zijn leven lang gefascineerd door schepen en de zee (eigenlijk net als zijn tijdgenoot keizer Wilhelm II van Duitsland) en hij hield zijn woord. De Amerikaanse marine, die in 1898, toen Roosevelt vicepresident werd, 11 slagschepen telde, had er 36 in 1913 en was de op twee na grootste ter wereld, na Duitsland en Groot-Brittannië. De economische groei van de Verenigde Staten en hun toenemende militaire macht baarden de Europeanen zorgen. Hoewel de Britten zich daarin verkozen te schikken, had keizer Wilhelm het af en toe over de noodzaak de Europese mogendheden te verenigen om het hoofd te bieden aan de uitdagingen die hij zag komen uit Japan en de Verenigde Staten, misschien los van elkaar, misschien gezamenlijk. Aangezien de keizer berucht inconsequent was, had hij het er bij andere gelegenheden over om met de Verenigde Staten samen te werken tegen Japan. Het vooruitzicht dat de Verenigde Staten zich in de komende eeuw steeds meer zouden kunnen mengen in Europese kwesties en bovendien niet één, maar twee keer zouden deelnemen aan grote Europese oorlogen zou de keizer vergezocht hebben gevonden, net als de meeste Europeanen en de Amerikanen zelf.

De eeuw die net was verstreken was toch een duidelijk bewijs dat de wereld, met name de Europese wereld, de oorlog achter zich begon te laten? Op enkele uitzonderingen na waren de grootmachten sinds het eind van de napoleontische oorlogen samengekomen binnen het Europees concert om internationale Europese kwesties af te handelen. De regerende staatslieden van de mogendheden hadden de gewoonte gekregen elkaar te raadplegen, en er waren regelmatig commissies van hun ambassadeurs bijeengekomen om dringende zaken af te handelen, zoals de schulden van het Ottomaanse Rijk aan buitenlandse belanghebbenden. Het Europees concert had er met succes aan gewerkt om vanaf 1815 de lange vrede in Europa in stand te houden, had ingestaan voor verdragen, vastgehouden aan respect voor de rechten van landen, vreedzame oplossingen van geschillen bevorderd en zo nodig kleinere mogendheden tot de orde geroepen. Het Europees concert was geen formeel instituut, maar het was wel een ingeburgerde manier om met internationale verhoudingen om te gaan, waar diverse generaties Europeanen veel aan hadden gehad

Vooruitgang was hand in hand gegaan met vrede, waardoor Europa in 1900 heel anders was dan het een eeuw daarvoor was geweest: veel en veel welvarender en zo op het oog een stuk stabieler. De bijeenkomsten die tijdens de wereldtentoonstelling van Parijs in het Congrespaleis werden gehouden, getuigden van een algemene hoop dat de toekomst nog stralender zou zijn. Het programma bevatte meer dan honderddertig verschillende onderwerpen, onder andere discussies over de positie en rechten van de vrouw, socialisme, brandbestrijding, vegetarisme en filosofie.¹⁶ Het vredescongres dat daar werd gehouden, heeft voor zijn werk de Grote Prijs van de wereldtentoonstelling gekregen. ‘Er heerste een heerlijk onbezorgde sfeer in de wereld,’ schreef Zweig, ‘want wat kon deze groei stuiten, wat kon verhinderen dat de vitaliteit voortdurend nieuwe kracht putte uit zijn eigen momentum? Europa was nog nooit zo sterk, zo rijk of zo mooi geweest, had nog nooit zo vurig geloofd in een nog betere toekomst…’¹⁷

Inmiddels weten we natuurlijk dat dit geloof in de vooruitgang en de rede helaas misplaatst was, dat de Europeanen in 1900 af gingen op een crisis in 1914 die ze niet zouden kunnen beheersen, wat afschuwelijke gevolgen zou hebben: twee wereldoorlogen en een heleboel kleinere oorlogen, de opkomst van totalitaire bewegingen, zowel van rechts als van links, felle conflicten tussen verschillende nationaliteiten en wreedheden op een onvoorstelbare schaal. Het was niet de triomf van de rede, maar van het tegenovergestelde daarvan. De meesten wisten echter niet dat ze met vuur speelden. We moeten proberen onze wetenschap van wat komen gaat los te laten en niet te vergeten dat de Europeanen in die tijd merendeels niet beseften dat zij en hun leiders besluiten namen en maatregelen troffen die hun opties beperkten en uiteindelijk hun vrede zouden vernietigen. We moeten een poging doen die mensen van honderd jaar geleden te begrijpen. We moeten zo veel mogelijk weten van wat er in hen omging: wat ze zich herinnerden, wat ze vreesden of hoopten. En wat waren hun onuitgesproken veronderstellingen, de overtuigingen en waarden waar ze het niet over hoefden te hebben omdat iedereen er zo over dacht? Waarom hadden ze geen oog voor de gevaren die zich in de jaren tot 1914 om hen heen ophoopten?

Om eerlijk te blijven tegenover die verloren wereld van 1900 deelden niet alle Europeanen dat algemene vertrouwen in de toekomst van de mensheid of haar rationaliteit. De wereldtentoonstelling van Parijs mag dan een eerbetoon zijn geweest aan de twee pijlers van het denken aan het eind van de negentiende eeuw, het geloof in vooruitgang en het positivisme, met zijn stellige verwachting dat de wetenschap alle problemen kon oplossen, maar dergelijke veronderstellingen lagen onder vuur. De stelling dat de wetenschap een universum blootlegde waarin alles volgens ordelijke wetten verliep, werd steeds meer ondermijnd. Het onderzoek van Albert Einstein en andere natuurkundigen naar atomen en subatomaire deeltjes suggereerde dat onvoorspelbaarheid en willekeurige gebeurtenissen aan de zichtbare stoffelijke wereld ten grondslag lagen. Niet alleen aan de werkelijkheid werd getwijfeld, maar ook aan de rationaliteit. Psychologen en de nieuwe sociologen toonden aan dat mensen meer werden beïnvloed door onbewuste krachten dan was aangenomen. In Wenen vond de jonge Sigmund Freud de nieuwe praktijk van de psychoanalyse uit om in het menselijke onderbewuste te graven, en in het jaar van de wereldtentoonstelling publiceerde hij Die Traumdeutung. Gustave Le Bons werk over de onverwachte en irrationele manier waarop mensen zich kunnen gedragen wanneer ze tot een groep behoren, maakte destijds diepe indruk en wordt nog altijd gebruikt, onder andere door het Amerikaanse leger. Zijn boek over de psychologie van de massa, dat in 1895 is verschenen, was een populair succes en werd vrijwel meteen in het Engels vertaald.

De wereldtentoonstelling van Parijs was ook een eerbetoon aan de materiële vooruitgaan, maar daar bestond eveneens twijfel over. Hoewel Karl Marx blij was met de creatieve vernietiging van het kapitalisme, waardoor oude samenlevingen zouden worden weggevaagd en nieuwe sociale organisaties en nieuwe industriële productiemethodes zouden ontstaan, wat uiteindelijk ten goede zou komen aan de armen en verdrukten, betreurden velen van zowel links als rechts dat proces. De beroemde Franse socioloog Émile Durkheim maakte zich zorgen over het verlies van de oude stabiele gemeenschappen toen de mensen naar de grote steden trokken. Anderen, zoals Le Bon, tobden erover of de rede en de menselijkheid wel konden overleven in een massamaatschappij. Pierre de Coubertin, de stichter van de moderne Olympische Spelen, hechtte onder andere veel waarde aan sport omdat het individu daardoor volgens hem werd ontwikkeld en werd gepantserd tegen de nivellerende en afstompende effecten van de moderne, democratische beschaving.¹⁸ En ging het leven soms te snel? Artsen hadden een nieuwe zenuwziekte ontdekt, neurasthenie, een nerveuze uitputting en verval van krachten, die ze weten aan het hectische tempo en de spanningen van het moderne leven.¹⁹ Een Amerikaanse bezoeker aan de tentoonstelling werd getroffen door het grote aantal nieuwe automobielen in Parijs: ‘Ze vliegen over de wegen en zoeven door de straten als een bliksemschicht en ze dreigen de plaats in te nemen van rijtuigen en wagens, vooral voor vrachtvervoer.’²⁰ Op de tentoonstelling zelf stapten de bezoekers behoedzaam op het bewegende trottoir en er weer vanaf, en er verzamelden zich menigten om te kijken naar de regelmatige valpartijen.

En was de Europese samenleving werkelijk superieur aan alle andere? Geleerden die bekend waren met de geschiedenis van bijvoorbeeld India of China, trokken de veronderstelling dat Europa koploper was binnen de beschaving in twijfel en wezen erop dat die twee landen in het verleden een grote hoogte hadden bereikt, maar klaarblijkelijk toch in verval waren geraakt. Dus verliep de vooruitgang misschien helemaal niet lineair. Samenlevingen konden zelfs een cyclisch proces van vooruitgang en verval volgen, en hoefden niet per se beter te worden. En wat was trouwens beschaving? Waren de normen en prestaties van het Westen echt superieur aan die van andere delen van de wereld en van andere tijdperken? De gids voor de tentoonstelling deed bevoogdend over de kleine expositie van Japanse kunst, die liet zien, zoals er stond, dat Japanse kunstenaars hardnekkig vasthielden aan hun traditionele stijlen, maar een nieuwe generatie Europese kunstenaars werd geïnspireerd door de kunst van andere, niet-Europese culturen. Toen Vincent van Gogh de stijl van Japanse prenten in zijn schilderijen gebruikte en toen Picasso een Afrikaans beeld tekende, zagen zij en andere Europese kunstenaars die dingen niet als alleraardigst primitief of ouderwets, maar als iets anders wat inzichten bevatte die in de Europese kunst ontbraken. Toen graaf Harry Kessler, een ontwikkelde en hoffelijke Duitser, in de jaren negentig van de negentiende eeuw Japan bezocht, zag hij Europa in een nieuw en ongunstig licht. ‘Wij mogen dan over een grotere intellectuele en misschien ook – hoewel ik dat betwijfel – over een grotere morele kracht beschikken, maar wat betreft ware, innerlijke beschaving liggen de Japanners ongelooflijk ver op ons voor.’²¹

Op de wereldtentoonstelling in Parijs waren waarschuwingen te zien – achteraf gemakkelijker dan in die tijd – voor de spanningen die de Europese beschaving weldra uiteen zouden scheuren. De koloniale en nationale inzendingen die eigenlijk alleen maar probeerden te imponeren, zinspeelden op de rivaliteiten tussen de mogendheden. Een beroemde kunstcriticus uit die tijd stak de draak met de Franse aanspraak op de leidende rol binnen de Europese beschaving. ‘Frankrijk,’ meldde hij over zijn bezoek aan de tentoonstelling, ‘heeft geen enkele rol gespeeld bij de enorme veranderingen die handel en nijverheid hebben teweeggebracht in andere landen, met name in zijn altijd even gevaarlijke buurlanden Engeland en Duitsland.’²² De Fransen hadden hunnerzijds een groot gebouw volledig gewijd aan de expeditie die kapitein Jean-Baptiste Marchand twee jaar daarvoor dwars door Afrika had gemaakt en die bijna tot oorlog met Groot-Brittannië had geleid, en Loubet, de Franse president, die bij de opening over gerechtigheid en menselijke vriendelijkheid had gesproken, had deels besloten de wereldtentoonstelling in 1900 te houden om de Duitsers voor te zijn, die er zelf een in Berlijn wilden organiseren.²³ De wereldtentoonstelling van Parijs zou volgens Picard, die het meeste had georganiseerd, niet alleen de geest van Frankrijk uitstralen, maar ook ‘aantonen dat ons mooie land zich in de voorhoede van de Vooruitgang bevindt, zowel nu als in het verleden’.²⁴

En een deel van die vooruitgang vond plaats binnen de krijgskunst. Het Paleis van de Legers en Marines (in een gebouw dat op een middeleeuwse vesting leek) liet volgens de Guide Hachette zien wat voor vorderingen er de afgelopen tien jaar waren gemaakt om wapens een grotere vernietigingskracht te geven. De gids wees er als wenselijk tegenwicht op dat het vermogen om zich te verdedigen ook was toegenomen door bijvoorbeeld sterkere pantsers. In de gedeelten die voor vreemde mogendheden waren gereserveerd, hadden de Britten een Maison Maxim gebouwd, waarvan de voorgevel was versierd met granaten en kanonnen van de artillerie en dat gewijd was aan de nieuwe, door Maxim uitgevonden mitrailleur. De Russen brachten enkele van hun nieuwe wapens mee en de Duitse keizer had een verzameling van zijn favoriete uniformen gestuurd. Buiten waren in een ander paviljoen, gebouwd door de Franse firma Schneider, de handwapens van dit bedrijf te zien. Oorlog, zo stond in de officiële catalogus van de tentoonstelling te lezen, ‘hoorde bij de menselijk natuur’.²⁵

De tentoonstelling bevatte ook voorboden van het systeem van bondgenootschappen dat de Europese mogendheden er in de jaren voor 1914 toe zou drijven partij te kiezen. Op de dag van de opening opende de Franse president ook een nieuwe brug over de Seine die naar wijlen tsaar Alexander III was genoemd. De Russische regering had zich per slot van rekening, aldus de Guide Hachette, enorm ingespannen om mee te werken aan de wereldtentoonstelling, ‘dit grote vredeswerk’. De Frans-Russische alliantie was nieuw – was pas in 1894 getekend – en lag nog gevoelig, aangezien ze was gesloten tussen de Russische autocratie en een republikeins Frankrijk. Er werd aangenomen dat het een defensieve alliantie was, hoewel de details geheim waren. Desondanks werd Duitsland daardoor ongerust, hoewel dat zijn eigen defensieve alliantie had met Oostenrijk-Hongarije. De nieuwe chef-staf van het Duitse leger, graaf Alfred von Schlieffen, begon plannen te maken voor een oorlog op twee fronten, tegen Rusland aan de Duitse oostgrens en tegen Frankrijk in het westen.

De grootste mogendheid van allemaal, het Britse Rijk, was nog met niemand een bondgenootschap aangegaan, en dat was tot dan toe geen reden voor zorg geweest. Maar 1900 was geen goed jaar. De Britten waren een jaar eerder opgewekt in zuidelijk Afrika ten strijde getrokken tegen de veel kleinere Boerenstaatjes: Oranje Vrystaat en Transvaal. Gezien het verschil – het hele Britse Rijk tegen twee minieme staatjes – had de afloop een uitgemaakte zaak moeten zijn, maar de Britten hadden het heel slecht gedaan in de Boerenoorlog, zoals hij inmiddels werd genoemd. Hoewel de Boeren aan het eind van de zomer op de vlucht waren geslagen, zouden ze hun nederlaag uiteindelijk pas in het voorjaar van 1902 toegeven. Het was even zorgwekkend dat de oorlog liet zien hoe impopulair de Britten in een groot deel van de wereld waren. In Marseille had de plaatselijke bevolking een gezelschap uit Madagaskar dat op weg was naar de wereldtentoonstelling, een warm onthaal gegeven in de veronderstelling dat het Boeren waren. In Parijs maakte een ondernemend modehuis een grijze vilthoed, à la Boer. Op de tentoonstelling zelf trok het bescheiden paviljoen van Transvaal, dat zijn vlag fier in top had, veel bekijks van mensen die, volgens de Guide Hachette, graag ‘hun medeleven wilden betuigen aan het heldhaftige landje dat in het zuiden van Afrika zijn onafhankelijkheid verdedigt’. De buste van Paul Kruger, de voormalige president, werd omringd door bergen bloemen voor ‘de held’, ‘de patriot’ of ‘de voorvechter voor vrijheid’.²⁶

Dat meeleven, vermengd met vreugde toen de Britse troepen de ene nederlaag na de andere leden, weergalmde door heel Europa. Commentaren maakten veelvuldig gebruik van het beeld van David en Goliath. In het Duitse weekblad Simplicissimus stond een spotprent van een dode olifant waarin aasvogels pikten terwijl mieren eropaf zwermden met het commentaar: ‘Hoe harder ze vallen…’ Men was ook geschokt door de wrede tactieken van de Britten om de guerrillastrijd van de Boeren aan te pakken. Generaal Kitchener, die het bevel had overgenomen, had de vrouwen en kinderen van de Boeren laten oppakken en in concentratiekampen ondergebracht, zodat ze de vrijheidsstrijders niet langer konden voeden en hun geen onderdak meer konden verlenen. Door nog meer Britse onbekwaamheid veranderden de kampen in oorden waar ziekten en dood heersten. Op een Franse spotprent was Kitchener te zien als een grote pad die op de lijken van Boeren zat, en er circuleerden obscene spotprenten van koningin Victoria. Haar zoon en erfgenaam, prins Edward, weigerde daarom de wereldtentoonstelling te bezoeken.²⁷

Grootmachten zijn even afhankelijk van hun prestige en of ze op anderen machtig overkomen, als van materiële factoren als hun krijgsmacht en hun economie. In 1900 maakte Groot-Brittannië een zwakkere indruk en leek het gevaarlijk alleen te staan. Als volkomen defensieve maatregel begon het de banden aan te halen met de andere mogendheden en naar bondgenoten te zoeken. Toch kan dat ook worden gezien als een van de vele stappen die tot de Eerste Wereldoorlog hebben geleid. Europa dreef af op een alliantiesysteem dat het verdeelde in twee kampen, die elkaar steeds meer wantrouwden en die steeds beter bewapend waren. En dan waren er nog mensen – weliswaar een minderheid – die niet terugschrokken voor een mogelijke oorlog, die daar zelfs naar uitkeken, omdat ze oorlog als een edel, noodzakelijk en onvermijdelijk onderdeel van de menselijk geschiedenis beschouwden, of als een manier om de binnenlandse problemen van hun land op te lossen. Aan de andere kant had je de Europeanen, met inbegrip van veel leiders, die vonden dat een algehele oorlog domweg ondenkbaar was in de moderne wereld. Dat vertrouwen was ook gevaarlijk, want dat leidde tot de veronderstelling dat elke crisis veilig kon worden beheerst en, in het geval van Groot-Brittannië, dat het zich afzijdig kon blijven houden van het vasteland van Europa, waar het altijd de voorkeur aan gaf.

2

Groot-Brittannië en de splendid isolation

Drie jaar eerder, in 1897, toen werd gevierd dat koningin Victoria zestig jaar op de troon zat, had Groot-Brittannië nog nooit zo machtig geleken. Ter gelegenheid van het diamanten regeringsjubileum was over de hele wereld van alles georganiseerd, variërend van marcherende schoolkinderen tot vuurwerk en militaire parades, in Canada, Australië, de Kaapkolonie in zuidelijk Afrika, India, Ceylon en op alle talrijke plaatsen waar de Britse vlag wapperde. In Rangoon werden zeshonderd gevangenen vrijgelaten en in Port Said werd een Venetiaans festijn met veel watersport gehouden. Brieven en gelukstelegrammen stroomden vanuit alle hoeken van het rijk naar Londen. Het was net, zei de Spectator, ‘alsof er vanuit de hele wereld een unaniem bulderend gejuich van trouw opsteeg’. De correspondent van de New York Times zei dat de Amerikanen instemden met de algemene bewondering voor de koningin en blij mochten zijn dat er nu zulke hartelijke betrekkingen bestonden tussen de Verenigde Staten en Groot-Brittannië.¹

Producenten zorgden ervoor dat er volop souvenirs waren: speelkaarten, mokken, borden, sjaals, herinneringsmedailles, bijbels. In Groot-Brittannië zelf overtroffen grote en kleine steden elkaar met banketten en bals, en er laaiden 2500 vreugdevuren op door het hele land. In Manchester werden 100 000 kinderen uitgenodigd voor een speciaal ontbijt en in Londen gaf prinses Alexandra, de prinses van Wales, een feestmaal ter ere van het diamanten jubileum waar iedereen, hoe arm of sjofel ook, rosbief en bier kreeg voorgezet. Er kwamen 400 000 Londenaren op af. De kerken hielden extra diensten waarin koren het speciale jubileumlied O King of Kings van sir Arthur Sullivan zongen.

Overeenkomstig de suggestie van de energieke nieuwe minister van Koloniën, Joseph Chamberlain, hadden de koningin en haar premier lord Salisbury besloten dat het jubileum moest worden gebruikt om te pronken met het rijk. Zodoende werden er geen Europese vorsten uitgenodigd, maar wel premiers van koloniën met zelfbestuur en vorsten uit India. (Dit voorkwam ook de komst van de lastige kleinzoon van de koningin, Wilhelm II van Duitsland, die, zo werd gevreesd, alleen maar problemen zou veroorzaken.) De prins van Wales gaf een speciaal diner voor de koloniale premiers, en op 21 juni zat de koningin, die voor haar 88 jaar over een indrukwekkend uithoudingsvermogen bleek te beschikken, aan het hoofd van de tafel bij een staatsbanket in Buckingham Palace. Ze werd geflankeerd door de troonopvolgers van Italië en Oostenrijk-Hongarije, de toekomstige Victor Emanuel III en aartshertog Frans Ferdinand, van wie er slechts één werkelijk de kroon zou erven. Voor deze gelegenheid waren vierentwintig chef-koks uit Parijs gehaald en het pièce de résistance was een meer dan manshoge kroon die was gemaakt van 60 000 orchideeën uit alle delen van het rijk.

De volgende dag, dinsdag 22 juni, slingerde een gigantische parade zich over een traject van negen kilometer door Londen, van Buckingham Palace naar St Paul’s Cathedral. De parade, ‘van ongekende pracht’ volgens The Times, moest een eerbetoon zijn aan zowel Victoria’s lange heerschappij als haar reusachtige rijk. Het was een indrukwekkend vertoon van Britse macht. Op een film voor het bioscoopjournaal, een van de eerste die ooit zijn gemaakt, is het ene gelid matrozen, mariniers, bereden cavalerie en soldaten na het andere te zien. De Canadezen gingen de rest van het rijk voor, werden onder anderen gevolgd door Indiase lansiers, Rhodesische ruiters, lichte cavalerie van Trinidad en bereden fuseliers van de Kaap.

Open rijtuigen vervoerden leden van de koninklijke familie, buitenlandse vorsten en groothertogen, bijna allemaal familie van elkaar en van de koningin zelf. En ten slotte kwam de staatsiekoets, getrokken door acht crèmekleurige paarden, met daarin de kleine gestalte van Victoria, als altijd sinds het overlijden van haar geliefde Albert zesendertig jaar geleden in het zwart en met een zwarte hoed. Ze was niet altijd geliefd geweest bij haar onderdanen, maar op die dag werd ze luid en geestdriftig toegejuicht. Die avond schreef de koningin in haar dagboek: ‘Ik geloof niet dat iemand ooit zo’n hulde heeft gekregen als ik heb ontvangen terwijl ik die 9 kilometer door de straten reed… Het gejuich was ronduit oorverdovend & elk gezicht leek te stralen van oprechte vreugde. Ik was bijzonder aangedaan en gestreeld.’² De dienst, waar ook een Te Deum werd gezongen dat was gecomponeerd door de overleden Albert, werd buiten gehouden omdat de koningin de trap naar de kathedraal niet op kon lopen en weigerde zich naar boven te laten dragen. (Ze had ook geweigerd mee te betalen aan de kosten van het jubileum.)

2. Aan het eind van de negentiende eeuw hadden de Europese mogendheden het grootste deel van de wereld ingelijfd in hun rijk en door hun imperialistische rivaliteit waren ze soms bijna slaags geraakt. China, waar de zieltogende Mantsjoedynastie worstelde om aan de macht te blijven, was zo te zien hun volgende prooi. De Europeanen strijken neer op het ei dat China heet, terwijl Japan, dat er inmiddels van droomde zijn eigen rijk op het vasteland van China te vestigen, en de Verenigde Staten, waar men tegen het imperialisme was en probeerde vast te houden aan een ‘opendeurpolitiek’ in China, ongerust toekijken.

Het grootste spektakel van allemaal en het indrukwekkendste vertoon van Britse macht was de vlootschouw de zondag erop. In het beschutte water van de Solent, tussen de zuidkust van Engeland en het eiland Wight, lagen rijen schepen, 165 in totaal, onder andere 21 slagschepen, 53 kruisers en 30 torpedojagers. Het publiek was laaiend enthousiast. Er waren toeschouwers gekomen vanuit heel Engeland en ze veroorzaakten opstoppingen in de steden in de buurt, stonden langs de kust en huurden tientallen rondvaartboten.³ Duitse stoomboten brachten massa’s Duitsers, die gefascineerd werden door dit vertoon van de zeemacht. Er waren meer dan tweehonderd verslaggevers aanwezig en de admiraliteit regelde voor het eerst een officiële persboot.⁴ Japan en de Verenigde Staten, twee landen met een marine die nog in de kinderschoenen stond, stuurden elk een oorlogsschip als groet. Duitsland stuurde een verouderd slagschip. ‘Ik betreur het zeer dat ik je geen beter schip ter beschikking kan stellen,’ schreef keizer Wilhelm aan zijn broer, een admiraal, ‘terwijl andere landen schitteren met hun mooie vaartuigen.’⁵

Toen het koninklijke jacht met prins Edward, de prins van Wales, als vertegenwoordiger van zijn moeder de Solent op voer, vuurde de vloot een geweldig saluut af. De Victoria and Albert voer langzaam langs de vloot, gevolgd door jachten met gasten, het admiraliteitsjacht de Enchantress en stoomboten met leden van het Hoger- en Lagerhuis.⁶ Duizenden zeelieden die op de hoge marineschepen langs de dekken stonden opgesteld, salueerden voor de prins in zijn admiraalsuniform. Er ontstond ineens enige commotie toen de uitvinder Charles Parsons brutaal verscheen met zijn nieuwe schip de Turbinia. Door zijn speciale snelle stoomturbine schoot het op hoge snelheid heen en weer, ruim buiten het bereik van het tragere marineschip dat erop uit was gestuurd om het te pakken. (De admiraliteit werd gedwongen zijn uitvinding te bekijken en zijn turbines zouden later reusachtige slagschepen, de zogeheten dreadnoughts, gaan aandrijven.) Rudyard Kipling, die aanwezig was bij de vlootschouw, zei dat hij ‘zich nooit had kunnen voorstellen dat er zoiets op aarde bestond. Woorden schoten tekort – het was onbeschrijflijk!’⁷ Toen de zon onderging, werden de schepen in een flits weer zichtbaar, tekenden hun contouren zich af door de nieuwe elektrische verlichting terwijl hun zoeklichten over de vloot gleden en over de toeschouwers, die nog steeds massaal op de kust stonden. De premier had al tijdens de voorbereidingen voor het diamanten regeringsjubileum gezegd dat ‘een grote vlootschouw een buitengewoon geschikte manier [was] om het te vieren’.⁸

Koningin Victoria mag dan symbool staan voor een lang leven en orde, en de Britse marine voor de Britse macht, maar haar premier, Robert Cecil, de derde markies van Salisbury, leek het toonbeeld van rustig zelfvertrouwen, zowel van zijn land als van de Britse klasse van grootgrondbezitters. Eeuwenlang was het bezit van landbouwgrond in nagenoeg alle Europese landen de voornaamste bron van rijkdom en invloed geweest. In Groot-Brittannië bezaten een stuk of 7000 families, van de voorname stand met een landgoed van 400 hectare of meer tot grote aristocraten met landgoederen van meer dan 12 000 hectare, de meeste landbouwgrond en vaak ook grond in steden, mijnen en industrieën. Ondanks de verschillen in rijkdom onder hen vormden ze gezamenlijk de beschaafde stand die Jane Austen en Anthony Trollope zo goed hebben beschreven. Hun rijkdom en status verschaften hun macht. De hoogste gelederen van het ambtenarenapparaat, de kerk, de strijdkrachten, het Lagerhuis en uiteraard het Hogerhuis werden allemaal gedomineerd door de klasse van landeigenaren. Ook in 1897, nadat het stemrecht door een reeks hervormingen was uitgebreid en toen er mannen van allerlei slag in de politiek kwamen, behoorde nog altijd 60 procent van de parlementsleden tot de klasse van landeigenaren. Mannen als Salisbury vonden dat heel juist. ‘Elke gemeenschap heeft natuurlijke leiders,’ schreef hij in 1862 in een artikel in de Quarterly Review, ‘naar wie de mensen, mits ze niet zijn misleid door de krankzinnige passie voor gelijkheid, zich instinctief zullen voegen. Rijkdom, in sommige landen geboorte, in alle landen intellectueel talent en beschaving tekenen altijd de mannen tot wie een gemeenschap, die er gezonde opvattingen op na houdt, zich richt voor het landsbestuur.’ En de bevoorrechte klasse had de plicht het bestuur op zich te nemen over hun minder fortuinlijke landgenoten.⁹

Salisbury had met meer twijfel te kampen dan hieruit wellicht valt op te maken. Hij had een liefdeloze en spartaanse jeugd gehad, zelfs volgens de maatstaven van zijn eigen klasse. Hij was op zijn zesde naar kostschool gestuurd, wat hij later omschreef als ‘een bestaan te midden van duivels’. Eton was niet veel beter; hij werd verschrikkelijk gepest en zijn vader haalde hem ten slotte van school en liet hem privéles geven. Door die vroege ervaringen was hij misschien buitengewoon pessimistisch over de aard van de mens en diens neiging om kwaad te doen. Hij leed ook zijn hele leven aan ‘zenuwstormen’, aanvallen van depressiviteit waardoor hij dagenlang geveld werd.¹⁰

Ter compensatie had het leven hem hersenen, moed en een voorsprong gegeven als lid van de heersende klasse van het machtigste land ter wereld. Toen hij tot de conclusie kwam dat de politiek zijn metier was, verzekerden zijn connecties hem van een zetel in het Hogerhuis. (Hij hoefde zich niet te bekommeren om de inspanningen van een verkiezingscampagne, aangezien zijn zetel niet werd aangevochten.) Hij had ook een lang en gelukkig huwelijk met een vrouw die zijn gelijke was, zowel in intellectueel opzicht als wat haar sterke karakter betreft. Bezoekers aan Hatfield, zijn landhuis, troffen een gelukkig huiselijk tafereel aan met luidruchtige kinderen, die, in tegenstelling tot veel victoriaanse kinderen, werden aangemoedigd vrijuit te spreken.

Hoewel de chique kringen hem verveelden en hij vaak namen vergat, was hij toch op een verstrooide manier hoffelijk. Tijdens een diner voor aanhangers van de partij zorgde hij ervoor dat hij met iedere gast sprak over diens specifieke interesses, maar na afloop zei hij bezorgd tegen zijn particulier secretaris: ‘Er was iemand die ik niet heb kunnen vinden en die volgens u mosterd produceerde.’¹¹ Hij bekommerde zich niet erg om de gebruikelijke vormen van vermaak van zijn gelijken, zoals schieten en jagen. Paarden waren voor hem louter een middel om ergens te komen en ongerieflijk op de koop toe. Aan het eind van zijn leven begon hij voor zijn gezondheid op een driewieler te rijden. Gekleed in een paarse fluwelen poncho fietste hij rond in de buurt van Buckingham Palace en op Hatfield over de speciale paden die voor hem waren aangelegd. Daar duwde een jonge huisbediende hem tegen de heuvels op en sprong vervolgens achterop voor de rit naar beneden. (Zijn kleinkinderen lagen graag met kannen water voor hem op de loer.)¹²

Hij was diepgelovig maar werd ook gefascineerd door de wetenschap. Er was al een kapel in Hatfield; nu liet hij een laboratorium bouwen voor zijn experimenten. Zijn vrouw, zei hun dochter Gwendolen, ‘had dezelfde pijnlijk ervaringen die alle verwanten van autodidactische scheikundigen kennen’. Hij viel eens flauw aan de voeten van lady Salisbury nadat hij het chloorgas had ingeademd dat hij net had gemaakt. Een andere keer klonk er een harde ontploffing in het laboratorium. Salisbury verscheen, ‘onder het bloed en met ernstige snijwonden in zijn gezicht en op zijn handen om – met onmiskenbare voldoening over de juiste werking van de scheikundige wetten – aan zijn geschrokken familie uit te leggen dat hij had geëxperimenteerd met natrium in een distilleerkolf die niet droog genoeg was geweest’.¹³

De familie was opgelucht toen hij zich op elektrische experimenten richtte, hoewel die ook niet altijd goed afliepen. Hatfield was een van de eerste huizen in Groot-Brittannië met een eigen elektriciteitsnet, maar daar vond eveneens de eerste fatale elektrocutie plaats toen een arbeider op het landgoed een kabel aanraakte die onder stroom stond.¹⁴ De familie en de gasten moesten een tijdje op Hatfield dineren in de felle gloed van een paar vroege booglampen. Daarna volgde een reeks van de laatste innovaties. ‘Er waren avonden,’ herinnerde Gwendolen Cecil zich, ‘dat het gezin moest rondtasten in het halfdonker, slechts verlicht door een vage rode gloed zoals een halfgedoofd vuur uitstraalt; andere keren bereikte een gevaarlijke felheid haar hoogtepunt in een klein noodweer van bliksemflitsen, dat eindigde met een totale ineenstorting.’ Toen de eerste telefoons verschenen, moesten de gasten op Hatfield voorzichtig over de snoeren stappen die overal op de vloer lagen. De toestellen waren primitief en konden alleen zinnetjes oppikken die duidelijk en langzaam werden uitgesproken. Salisbury’s stem echode door het huis, zei Gwendolen, terwijl hij ‘telkens met een andere klemtoon en dictie herhaalde: “Hey diddle diddle, the cat and the fiddle; the cow jumped over the moon.”’¹⁵

Door zijn lange baard en indrukwekkende omvang zag Salisbury er volgens sommigen uit als W.G. Grace, een beroemde cricketspeler uit die tijd. Anderen vergeleken hem met ‘een van Michelangelo’s versies van God’.¹⁶ Salisbury zelf trok zich doorgaans niets aan van wat anderen van hem vonden. Als premier weigerde hij in Downing Street te gaan wonen. Toen zijn vader klaagde dat hij met iemand trouwde die in sociaal opzicht zijn mindere was en dat hij zou worden gemeden door de beau monde, antwoordde Salisbury slechts: ‘De personen die me zullen negeren omdat ik met juffrouw Alderson trouw, zijn precies de mensen van wier gezelschap ik graag verschoond wil blijven.’¹⁷

Hij was per slot van rekening een Cecil, uit een voorname Engelse familie. Een van zijn beroemdste voorouders, William Cecil, de eerste lord Burghley, was de naaste adviseur van koningin Elizabeth I tijdens het grootste deel van haar regering. En zijn zoon, Robert, was minister onder zowel Elizabeth als haar opvolger Jacobus I. In de loop der eeuwen vergaarde de familie rijkdom en titels. Jacobus I verleende Robert de titel graaf van Salisbury en gaf hem het koninklijk paleis in Hatfield. Dat liet Robert prompt slopen en hij gebruikte de bakstenen om het grote, grillige huis te bouwen dat er nog altijd staat. Koning George III maakte de titel ten tijde van Salisbury’s grootvader nog voornamer, maar onder één voorwaarde: ‘Ik vertrouw erop dat u een Engelse marquess zult zijn en geen Franse marquis.’¹⁸ De zoon van de eerste markies trouwde met een jonge en zeer rijke erfgename en verzekerde de familie zo van blijvende rijkdom. Hoewel Salisbury weinig om gerief gaf en zich berucht sjofel kleedde (er was hem eens de toegang ontzegd tot het casino in Monte Carlo),¹⁹ was hij met een inkomen van tussen de 50 000 en 60 000 pond per jaar een zeer rijk man. En Hatfield House had weliswaar niet het formaat van Blenheim Palace of Chatsworth, maar was met zijn lange galerij, marmeren hal, bibliotheek, salons en tientallen slaapkamers een zeer voornaam huis. Bovendien had hij een huis in Londen met een eigen balzaal en een Chalet Cecil even buiten Dieppe.

Hoe onconventioneel lord Salisbury ook mocht zijn, toch was hij zowel voor zijn landgenoten als voor buitenlanders een echte vertegenwoordiger van een van de meest bewonderde en benijde klassen ter wereld. De voorname stand uit heel Europa importeerden Engelse kinderjuffrouwen en stalknechten, droegen Schotse ruiten en aten marmelade bij het ontbijt. In They Were Divided van Miklós Bánffy, een roman die voor de oorlog in de hoogste Hongaarse kringen speelt, krijgt een jonge edelman die vanuit de verte van Engeland heeft gehouden de kans om naar Londen te gaan. Hij zegt tegen zijn ambassadeur dat hij maar één wens heeft: tijdelijk lid worden van de exclusiefste herensociëteit in Londen, de St James’s. En zo zit hij twee weken in de club voor het raam. ‘Het was een zalig gevoel.’ Het maakt niet uit dat hij verder niets van Londen ziet of dat hij met niemand kan praten omdat zijn Engels te slecht is.²⁰

Het prestige van de Britse aristocratie was deels ook een kwestie van rijkdom. De vooraanstaande families in Groot-Brittannië waren even rijk als de rijkste Duitsers en Russen, en er waren er veel meer van. Bovendien verspreidde de welvaart zich naar beneden naar kleinere landeigenaren en opzij naar de opkomende klasse van industriëlen en zakenlieden. De dochter van koning Victoria, de moeder van de toekomstige Wilhelm II, schreef in 1877 vanuit Duitsland aan haar moeder: ‘U weet hoe klein de vermogens in Duitsland zijn en hoe weinig men gewend is aan luxe en train du grand monde.’ Maar tegelijkertijd begonnen de leden van de hogere stand overal in Europa, vooral wanneer hun inkomen voornamelijk van hun landgoederen afkomstig was, ongerust te worden, omdat de wereld om hen heen veranderde. Door de combinatie van de industrialisatie en de uitbreiding van de Europese macht over de wereld werd de landbouw in Europa minder belangrijk en minder winstgevend. Goedkoop voedsel uit Noord- en Zuid-Amerika en een werelddeel als Australië was goed voor de arbeidersklasse en hun werkgevers, maar niet zo goed voor de landeigenaren. Tijdens de laatste twee decennia van de negentiende eeuw daalde het inkomen uit de landbouw in Europa scherp en zakte de waarde van landbouwgrond dienovereenkomstig.

Soms hadden landeigenaren het geluk dat ze ook onroerend goed in de stad hadden, dat wél in waarde steeg. Salisbury ontving slechts een kwart van zijn inkomen uit landbouwgrond; de rest kwam van onroerend goed in de stad en investeringen. De groteren onder hen redden zich ook door bedrijven te beginnen, in de industrie te investeren of geld buiten hun eigen kringen te trouwen, zoals de Franse prins de Polignac, die trouwde met de erfgename van het fortuin van de Singernaaimachines. Een steeds groter aantal redde het niet. De kersentuin van Tsjechov en de Transsylvanische trilogie van Miklós Bánffy over landgoederen met enorme hypotheken en oude families die ten onder gingen, waren uit het leven gegrepen.

In de decennia voor de Eerste Wereldoorlog verloren de aristocratische landeigenaren en de lagere voorname stand niet alleen terrein in economische zin; in grote delen van Europa waren ze ook in andere opzichten aan de verliezende hand. De opkomende midden- en arbeidersklasse en de nieuwe rijken betwistten hun privileges en streden met hen om de macht. De oudere klasse was in sociaal opzicht niet meer zo dominant als vroeger. Mensen met een vermogen uit de handel of de industrie – denk maar aan de vrienden van koning Edward VII met namen als Rothschild, Lipton en Cassels – konden hen evenaren met mooie huizen en overdadige feesten. In de politiek en het bestuur speelden de belangen van de landadel ook een minder belangrijke rol dan vroeger, zelfs in een land als Duitsland. De uitbreiding van het stemrecht – in Groot-Brittannië was het aantal kiesgerechtigden door de hervormingen van 1884 en 1885 verdubbeld van 3 miljoen naar bijna 6 miljoen – en de herindeling van de kiesdistricten hadden een eind gemaakt aan de genoeglijke oude regelingen waarbij plaatselijke magnaten parlementszetels konden weggeven.²¹

Salisbury hield niet van de veranderingen, hoewel hij duidelijk tot de meer fortuinlijke aristocraten behoorde. ‘Dingen die eeuwenlang betrouwbaar zijn geweest,’ zei hij, ‘zijn dat niet meer.’ De brede democratie ondermijnde de traditionele hogere stand, en dat was slecht voor de samenleving. ‘Hij dacht en vocht voor zijn stand,’ zei de politicus George Hamilton, ‘niet om die van privileges of vrijstellingen te voorzien, maar omdat hij geloofde dat de instandhouding ervan het beste materiaal opleverde voor een degelijk en betrouwbaar bestuur.’ Salisbury streefde alleen naar een regeringsambt, geloofde lord Hamilton, om het welzijn van zijn land te bevorderen.²²

Als dat zo is, heeft hij daar niet vergeefs naar gestreefd. Ten tijde van het diamanten regeringsjubileum was Salisbury drie keer premier geweest, drie keer minister van Buitenlandse Zaken en twee keer minister voor India. Gelukkig bezat hij een groot vermogen om heel hard te werken en kon hij – wat even belangrijk was – omgaan met spanningen. Zorgen hielden hem niet uit zijn slaap, vertelde hij een nichtje, en als hij een besluit moest nemen, zo zei hij tegen zijn gezin, deed hij gewoon zijn best, zelfs als het om zoiets onbenulligs ging als proberen te beslissen of hij een overjas moest aantrekken voor een wandeling. ‘Volgens mij gaat het op precies dezelfde manier, niet anders als wanneer ik een depêche schrijf die oorlog of vrede kan brengen. De intensiteit hangt af van het beschikbare materiaal waarop het besluit wordt gebaseerd en absoluut niet van de omvang van de eventuele gevolgen. Met de gevolgen heb ik niets te maken.’²³

Toen hij in 1895 voor het laatst premier werd, koos hij er net als eerder voor zelf ook minister van Buitenlandse Zaken te worden. ‘Onze plicht geldt in de eerste plaats het volk van dit land,’ zei hij een paar maanden na het diamanten regeringsjubileum tegen zijn gehoor, ‘om de belangen en rechten daarvan te handhaven, en in de tweede plaats de hele mensheid.’ Omdat hij geloofde dat de Britse hegemonie in de wereld iedereen ten goede kwam, waren de twee doelstellingen naar zijn mening niet strijdig. Hij voerde in het buitenlands beleid een eenvoudige strategie: Groot-Brittannië en zijn belangen en positie in de wereld beschermen, bij voorkeur zonder overbodige complicaties – zoals allianties en geheime overeenkomsten. Hij hield niet van ‘actieve maatregelen’, zoals hij ze tegen de koningin noemde.²⁴ Misschien doelde hij indirect op zijn grote rivaal William Gladstone en diens Liberale Partij, die er wel in geloofden om tussenbeide te komen in Europa, zo nodig om humanitaire redenen. Groot-Brittannië moest zijn invloed hooguit aanwenden, meende Salisbury, om te voorkomen dat zijn buren ‘elkaar naar de keel vliegen’, want daar was doorgaans niemand bij gebaat.²⁵ Als hij echter vond dat de Britse belangen op het spel stonden, was hij bereid streng op te treden, wilde hij zelfs met militaire actie dreigen. Door de opening van het Suezkanaal werd Egypte van cruciaal belang voor de Britse verbindingen met India en het Verre Oosten. Groot-Brittannië moest het onder zijn gezag houden, wat andere landen er ook van vonden, en als extra waarborg ook de bovenloop van de Nijl. Aan het eind van de jaren negentig zou Salisbury daardoor in die regio op een militaire confrontatie met Frankrijk stuiten.

Net als veel van zijn landgenoten was Salisbury geneigd te veronderstellen dat buitenlanders egoïstischer en minder betrouwbaar waren dan Britten en, als het om de Romaanse volken ging, ook emotioneler. De Grieken waren ‘de afpersers van Europa’, en toen de Fransen Tunesië inpikten, lag dat ‘ruim binnen de Franse erecode die doorgaans wordt gehanteerd’.²⁶ Toen Groot-Brittannië en Duitsland in de jaren tachtig van de negentiende eeuw met elkaar streden om invloed in Oost-Afrika, waarschuwde Salisbury een jonge consul die naar het eiland Zanzibar werd gestuurd: ‘De hele kwestie-Zanzibar is zowel lastig als gevaarlijk, want we zijn noodgedwongen partners van de Duitsers, die er op veel punten een aanzienlijk andere politieke moraal op na houden dan wij.’²⁷ Hoewel hij kon peinzen over de ‘ijdelheid’ om het rijk uit te breiden, was hij vastbesloten ervoor te zorgen dat Groot-Brittannië zijn deel zou krijgen van wat er maar te bemachtigen was: ‘Het instinct van het land zal nooit tevreden zijn zonder een deel van de buit die het zijn buren hebzuchtig ziet verdelen.’²⁸

Hij schijnt geen grotere hekel aan het ene land te hebben gehad dan aan het andere – met uitzondering van de Verenigde Staten. In Amerikanen zag hij alles waar hij in de moderne wereld een hekel aan had: ze waren hebzuchtig, materialistisch, hypocriet en vulgair, en ze geloofden dat de democratie de beste bestuursvorm was. Tijdens de Burgeroorlog was hij vurig voor de Confederatie, deels omdat hij dacht dat de Zuidelijken heren waren en de Noordelijken niet. Bovendien was hij bang voor de groeiende Amerikaanse macht. In 1902 schreef hij somber: ‘Het is heel treurig, maar ik vrees dat Amerika gestaag zal doorgroeien en dat niets ons weer op een gelijk niveau kan brengen. Als we hadden ingegrepen tijdens de Geconfedereerde Oorlog, hadden we de macht van de Verenigde Staten misschien kunnen beperken tot een hanteerbare omvang. Maar geen enkel land krijgt in de loop van zijn carrière twéé zulke kansen.’²⁹

Zijn opvattingen over buitenlanders weerhielden Salisbury er niet van om als minister van Buitenlandse Zaken voor specifieke doeleinden met andere mogendheden samen te werken. Aan het eind van de jaren tachtig sloot hij bijvoorbeeld overeenkomsten met Italië en Oostenrijk om de status-quo in en rond de Middellandse Zee te handhaven. Om Egypte te behoeden voor de Fransen, die het de Britten niet hadden vergeven dat ze het bestuur daar in 1882 hadden overgenomen, onderhield hij goede contacten met Duitsland. Hoewel hij een hekel had aan het groeiende belang van de publieke opinie in het buitenlands beleid, maakte hij daar soms handig gebruik van om ongewenste verplichtingen en allianties af te slaan. In de jaren negentig, toen de Duitsers voorstelden een gesloten front tegen de Fransen te vormen, betreurde Salisbury het dat zijn handen waren gebonden: ‘Het parlement en het volk zullen zich geenszins laten leiden door het feit dat de regering enkele jaren tevoren een geheim verdrag heeft getekend om ten strijde te trekken.’³⁰ Hij voerde ook nog aan, wat misschien gemakkelijker gaat bij een ongeschreven grondwet, dat Groot-Brittannië volgens de grondwet in vredestijd geen overeenkomsten mocht sluiten die tot oorlog zouden kunnen leiden.³¹ Het was nog belangrijker dat Groot-Brittannië er dankzij de Royal Navy – de grootste marine ter wereld – en de geografische voordelen die het als eiland had, in alle vrijheid voor kon kiezen betrekkelijk onafhankelijk te blijven bij wat zich in de wereld afspeelde.

Terwijl hij zijn best deed om Groot-Brittannië te vrijwaren voor complicaties, probeerde Salisbury ook te verhinderen dat het sterke blokken tegenover zich kreeg. In 1888 legde hij tijdens een toespraak in Caernarvon uit dat landen net zo met hun buren moeten omgaan als verstandige gezinshoofden:

Als je goed wilt kunnen opschieten met de mensen om je heen, moet je niet doorlopend naar kansen zoeken om een klein voordeeltje op hen te behalen; je moet je eigen aanspraken en die van hen in een rechtvaardige en gemoedelijke sfeer bekijken: aan de ene kant nooit een belangrijk en onvervalst recht opofferen wanneer er volgens jou sprake is van een poging tot onderdrukking of een inbreuk op je rechten, en aan de andere kant geen kleine tegenstellingen laten uitgroeien tot giftige geschillen en niet elk verschil van mening behandelen als een cruciale principekwestie.

Wie er geen moeite voor doet om zich als een redelijke en goede buurman te gedragen, vervolgde hij, ‘zal merken dat hij wordt tegengewerkt door een combinatie van die buren…’³²

Als er combinaties moesten zijn, vond Salisbury – en daarin volgde hij een oud Brits beleid – was het beter dat het er twee of meer waren en dat ze tegen elkaar in plaats van tegen Groot-Brittannië waren gericht. De Britse verhouding met Europa functioneerde meestal het best als Groot-Brittannië vriendschappelijk omging met zo veel mogelijk andere mogendheden en als er op het vasteland een soort machtsevenwicht bestond, waardoor Groot-Brittannië tussen de diverse groeperingen door kon laveren. Het lukte Salisbury zichzelf ervan te overtuigen, maar de andere Europese mogendheden niet, dat Groot-Brittannië daardoor een bijdrage leverde aan het welzijn van het algemeen. In zijn toespraak in Caernarvon drukte hij het als volgt uit: ‘Er bestaat op aarde een wereld van verschil tussen een blijmoedige, opgewekte poging om op goede voet met je buren te blijven staan en een hooghartige en norse instelling van “isolement” die is vereerd met de term “non-interventie”. We maken deel uit van de Europese gemeenschap en als zodanig moeten we onze plicht vervullen.’³³

Hoewel Salisbury een hekel had aan het ‘jargon van het isolement’, zoals hij het noemde,³⁴ is zijn buitenlandse politiek zo omschreven. Toen koningin Victoria in januari 1896 protesteerde dat Groot-Brittannië een wat geïsoleerde indruk maakte, antwoordde Salisbury scherp dat isolement ‘een veel minder groot gevaar is dan het gevaar om tegen onze wil te worden betrokken bij oorlogen die ons niet aangaan’. Dat was een standpunt dat werd gedeeld door zijn Conservatieve collega’s. ‘Ons isolement,’ zei minister van Marine lord Goschen in 1896 op een bijeenkomst van de Conservatieve Partij, ‘is geen isolement uit zwakheid of uit minachting voor onszelf, maar een welbewuste keus voor de vrijheid om te kunnen doen wat we willen in elke situatie die zich zou kunnen voordoen.’³⁵ In datzelfde jaar voegde eerst een Canadese politicus en vervolgens Joseph Chamberlain het bijvoeglijk naamwoord splendid toe aan het begrip isolation en vervolgens verspreidde de term zich verbazend snel. De splendid isolation en de bekwame manier waarop Groot-Brittannië het machtsevenwicht manipuleerde waren niet alleen een welbewuste politieke keus, zo werd betoogd, maar werden ook gerechtvaardigd door een traditie die op zijn minst terugging tot de tijd van koningin Elizabeth I, die tussen haar rivalen Frankrijk en Spanje door laveerde om de veiligheid van Groot-Brittannië te garanderen. ‘Een machtsevenwicht op het vasteland van Europa,’ heeft een historicus over haar regering gezegd, ‘kwam haar van pas, zoals het dit land doorgaans van pas is gekomen.’³⁶ Montagu Burrows, professor moderne geschiedenis in Oxford, hechtte er een bijna mystieke betekenis aan als ‘het Evenwicht’ en citeerde met instemming Edmund Burke, die heeft gezegd dat Groot-Brittannië er van alle mogendheden bij uitstek voor geschikt was om het in stand te houden. ‘Het is niet te veel gezegd,’ zei hij trots, ‘dat het de redding van Europa is geweest.’³⁷

Wat maakt dat achteraf gezien een zelfgenoegzame indruk. Zelfs in die tijd had het iets uitdagends. In 1897, toen het diamanten regeringsjubileum werd gevierd, was Groot-Brittannië inderdaad geïsoleerd, maar zijn positie in de wereld was verre van ‘splendid’. Het land had geen betrouwbare vrienden in Europa. Het had op diverse plekken op aarde te kampen met geschillen en rivaliteit: met de Verenigde Staten over Venezuela, met Frankrijk op diverse continenten, met Duitsland in Afrika en de Grote Oceaan, en met Rusland in Centraal-Azië en China. Het imperium zelf was geen onverdeeld genoegen. Het gaf Groot-Brittannië inderdaad prestige, verschafte de Britse producenten beschermde markten en zorgde in theorie ook voor meer macht. Op een spotprent in Punch uit de tijd van de grote vlootschouw was een oude Britse leeuw te zien die vier jonge leeuwen roeide – Australië, Canada, Nieuw-Zeeland en de Kaapkolonie – om de vloot te gaan bekijken.³⁸ Maar de jonge leeuwen waren niet altijd even enthousiast om de last van hun eigen verdediging op zich te nemen, laat staan die van het rijk als geheel.

En het rijk bleef maar groeien, doordat Groot-Brittannië over de hele wereld nog meer koloniën en protectoraten overnam, deels in een poging datgene wat het al had te beschermen. Naarmate er meer mogendheden meededen aan de run op grondgebied werd het rijk steeds kwetsbaarder. Sir Thomas Sanderson, de secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken, zei een paar jaar later: ‘Ik heb wel eens de indruk dat het Britse Rijk op een buitenlander die onze kranten leest, moet overkomen als een soort enorme reus die zich over de wereldbol heeft uitstrekt, met jichtige vingers en tenen die alle kanten op steken en die niet benaderd kunnen worden zonder een schreeuw te veroorzaken.’³⁹ De term imperial overstretch was nog niet bedacht, maar Groot-Brittannië had er in de jaren negentig van de negentiende eeuw wel last van. Kiplings gedicht ‘Recessional’, dat hij vlak na het zien van de grote vlootschouw bij Spithead heeft geschreven, bevatte een waarschuwing:

Far-called our navies melt away –
On dune and headland sinks the fire –
Lo, all our pomp of yesterday
Is one with Nineveh and Tyre!
Judge of the Nations, spare us yet,
Lest we forget – lest we forget!

Hoewel Groot-Brittannië nog de grootste producent ter wereld was, werden zijn fabrieken ingehaald door nieuwere en meer voortvarend geleide fabrieken in Duitsland en de Verenigde Staten, die ook tot in zijn overzeese markten doordrongen. De verhalen dat er speelgoedsoldaatjes voor Britse kinderen in Duitsland werden gemaakt zijn misschien niet waar, maar ze geven wel een groeiende ongerustheid weer – ook over het vermogen van Groot-Brittannië om zich te verdedigen.

Omdat Groot-Brittannië een eiland was, kon het zich een klein leger permitteren en voor de verdediging van het land en het rijk op zijn marine vertrouwen. Maar door de technologische vooruitgang werd de marine steeds duurder en werd de druk op de begroting steeds groter. ‘De vermoeide Titan,’ zei Joseph Chamberlain, ‘die wankelt onder het veel te grote hemelgewelf van zijn lot.’⁴⁰ Bovendien was men bezorgd dat de Britse Eilanden door de wereldwijde inzet van de Britse marine niet goed werden beschermd. Militaire pessimisten waarschuwden al vanaf het eind van de jaren tachtig dat de Fransen, als ze dat zouden willen, de Britse vloot in Het Kanaal gemakkelijk konden wegvagen om een landingsleger in Engeland aan land te zetten. In een memorandum voor het kabinet schetste Salisbury in 1888 zelf een scenario waarin hij zich voorstelde dat de Fransen, onder aanvoering van ‘zo’n militair die tijdens een revolutie de top bereikt’, binnenvielen op een zaterdagavond, terwijl de Britten van het weekend genoten. Met hulp van ‘twee of drie Ierse patriotten’ zouden de indringers de telegraafkabels kunnen doorknippen en op weg kunnen gaan naar Londen voor iemand in het Britse leger in actie kon komen.⁴¹ Dat vooruitzicht – en in hoeverre hij er werkelijk in geloofde valt te betwijfelen – weerhield hem er echter niet van in Frankrijk op vakantie te blijven gaan.

Salisbury’s laatste regering bleef last houden van een slechte verhouding met Frankrijk; in 1898 zou er zelfs opnieuw een zeer ernstige oorlogsdreiging ontstaan. De nieuwe, groeiende vriendschap tussen Frankrijk en Rusland, een andere rivaal van het Britse Rijk, was ook zorgwekkend. Salisbury’s voorkeur om samen te werken met de Triple Alliantie van Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië leek niet langer een afdoend tegenwicht te bieden. Hoe weinig hij daarop kon rekenen werd aangetoond door de afslachting van de Armenen halverwege de jaren negentig in wat nu Oost-Turkije is.

Die ongelukkige christelijke onderdanen van het Ottomaanse Rijk werden afgeslacht door hun islamitische buren, en de regering deed welbewust of door pure onbekwaamheid niets om de wreedheden te voorkomen. Het Britse beleid was er een groot deel van de eeuw op gericht geweest de Ottomanen overeind te houden om zo te voorkomen dat de Bosporus en de Dardanellen, die van de Zwarte Zee naar de Middellandse Zee voerden, in handen van de Russen vielen. Eigenbelang viel echter niet altijd goed bij het Britse publiek, dat alle reden voor heftige verontwaardiging had wanneer het Ottomaanse Rijk een van zijn christelijke gemeenschappen slecht behandelde. Gladstone had zelfs een hele verkiezingscampagne uitgevochten over de wreedheden tegen de Bulgaren en de noodzaak voor de internationale gemeenschap om iets te doen. Hoewel Salisbury inmenging in de nationale aangelegenheden van andere landen verafschuwde, had hij altijd weinig opgehad met de Ottomanen en hij had hen graag eerder in de steek gelaten als Groot-Brittannië geen vriend in het oosten van de Middellandse Zee nodig had gehad. In 1895 probeerde hij partners te vinden – wellicht Oostenrijk of Italië, misschien Duitsland of zelfs Rusland – om de Ottomanen onder druk te zetten om een eind te maken aan de aanvallen op de Armenen, maar geen enkele andere mogendheid was bereid iets te doen. Salisbury had er slapeloze nachten van, maar moest noodgedwongen aanvaarden dat Groot-Brittannië niets kon doen. Hij kwam ook tot de conclusie dat hij andere manieren moest zoeken om de Britse belangen in de Middellandse Zee en de cruciale verbinding van het Suezkanaal naar India veilig te stellen dan het overeind houden van het zieltogende en corrupte Ottomaanse Rijk. De vraag hoe dat moest gebeuren zou de volgende paar jaar onbeantwoord blijven. Een grotere (en duurdere) militaire aanwezigheid in Egypte en de Middellandse Zee? Een bondgenootschap met een andere mogendheid met belangen in de regio zoals Frankrijk of Rusland? Gezien de rivaliteit die elders bestond, leek dat geen van beide aannemelijk.

Het Ottomaanse Rijk was ook in een ander opzicht een bron van zorg: in een imperialistisch tijdperk vormde het een verleiding. De mogendheden, en hun burgers, beoordeelden hun belang in de wereld op grond van de hoeveelheid koloniën die ze bezaten, maar de voorraad nog niet opgeëist land begon op te raken. Afrika was rond 1890 nagenoeg verdeeld, net als het Verre Oosten en de eilanden in de Grote Oceaan. Daardoor bleven de gebieden in de wereld over waar oude rijken dreigden te bezwijken, zoals China, Perzië en het Ottomaanse Rijk. In 1898 hield Salisbury een toespraak in de Albert Hall in Londen die beroemd zou worden. ‘De landen in de wereld kunnen ruwweg worden verdeeld in levende en zieltogende naties,’ zei hij tegen zijn Conservatieve gehoor. ‘Aan de ene kant staan de grote, bijzonder machtige landen waarvan de macht jaarlijks toeneemt, waarvan de rijkdom, het grondgebied en de perfectie van de organisatie verder toenemen.’ Aan de andere kant stonden hun natuurlijke slachtoffers, die ten onder gingen aan ziekten als corruptie en wanbestuur. Het proces dat zich volgens Salisbury waarschijnlijk zou voltrekken, kon gevaarlijk zijn. ‘De levende landen zullen van lieverlee steeds meer van het territorium van de zieltogende landen afknabbelen, en de kiemen en oorzaken van conflicten tussen de beschaafde landen zullen snel aan het licht komen.’⁴²

Dat was al begonnen. Groot-Brittannië en Frankrijk hadden in de jaren tachtig ruzie gehad over Egypte, dat in naam nog tot het Ottomaanse Rijk behoorde, en de Fransen en de Italianen waren rivalen in Tunis. De Ottomaanse regering spartelde als een vis in een net en raakte steeds meer verstrikt: leningen van Europese regeringen en banken, en vervolgens meer buitenlandse zeggenschap over haar financiën; concessies aan Europese belangen om spoorlijnen aan te leggen, goed voor de handel, maar ook een manier waarop de Europese invloed zich verder uitbreidde; Europese bemoeienis op humane gronden met de behandeling van haar christelijke onderdanen, en Europese eisen tot hervormingen. Over een tijdje, wanneer de Ottomanen het niet langer zouden kunnen redden, zou hun land, onder andere delen van de Balkan en het Arabische Midden-Oosten, beslist voor het grijpen liggen.

Door de uitbreiding van het Russische Rijk in zuidelijke en oostelijke richting belandde Perzië in het grote spel tussen de Russen en de Britten in Centraal-Azië. De Russen kregen steeds meer invloed in het noorden, terwijl de Britten hun positie in het zuiden en langs de Indische Oceaan probeerden te versterken, en ze dongen allebei naar de gunst van de sjah der sjahs. Het spel ging verder in Afghanistan, dat nu tussen het Russische grondgebied en Brits-Indië in lag, in Tibet en nog verder naar het oosten in China.

In Azië vonden de Europeanen China, met zijn onmiskenbare zwakte, bijna onweerstaanbaar. De Verenigde Staten sloten zich bij hen aan, hoewel het verzet tegen het imperialisme daar diepe historische wortels had; Grover Cleveland, een vooraanstaande tegenstander van het verwerven van koloniën door de Verenigde Staten, die halverwege de jaren tachtig president was en toen opnieuw van 1893 tot 1897, heeft tijdens zijn eerste inaugurele rede de vermaarde woorden gesproken dat zijn land trouw zou blijven aan zijn revolutionaire oorsprong en dat het geen ambities had ten opzichte van andere continenten. Toch waren de Verenigde Staten al geneigd in te grijpen in hun eigen achtertuin in het Caribisch gebied, en ze zouden weldra de Filippijnen, Hawaii en Porto Rico overnemen. Over China hielden de Amerikaanse regeringen vol dat het enige juiste beleid bestond uit een opendeurpolitiek, zodat het Chinese grondgebied toegankelijk was voor alle landen en het geen exclusieve invloedssfeer zou worden.

Het wekte verbazing en aanzienlijke bewondering bij de westerlingen dat Japan, dat de dreiging om de zoveelste kolonie te worden had weerstaan door zich snel aan te passen aan de nieuwe krachten in de wereld, ook imperialistische ambities in China bleek te hebben. De mogendheden dwongen het zieltogende bewind in Beijing de ene concessie na de andere af: verdragshavens waar buitenlanders konden leven en werken onder bescherming van hun eigen wetten en hun eigen overheden, spoorlijnen uiteraard, die in China werden beschermd door buitenlandse troepen, en exclusieve rechten voor mijnbouw en handel in specifieke gebieden. De Chinezen zagen terecht een patroon ontstaan waarbij hun land als een watermeloen in stukken werd gesneden.

Groot-Brittannië had een comfortabele dominante positie in de handel met China, met name in het dal van de Jangtsekiang, en het was er niet echt opuit delen van China te verwerven met de verplichting ze te moeten besturen. Maar kon het werkeloos toekijken terwijl andere mogendheden China binnentrokken en misschien land annexeerden? Toen Salisbury in 1895 aantrad, tartte Rusland de Britse belangen al in het noorden van het land. En de strijd om invloed in China zou weldra nog feller worden doordat andere spelers, met inbegrip van Duitsland, zich erin zouden mengen.

Salisbury’s zorgen werden nog groter doordat de altijd al netelige verhouding met de Verenigde Staten zich in een bijzonder slechte fase bevond. Het langdurige geschil tussen Groot-Brittannië en Venezuela over de grenzen van dat land met Brits Guiana was de regering van Grover Cleveland ineens gaan interesseren. In juli 1895, een maand nadat Salisbury in functie was gekomen, stuurde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Richard Olney een strijdlustig briefje om te zeggen dat de Verenigde Staten het recht hadden zich in het geschil te mengen. Daarvoor voerde hij het gezag aan van de monroeleer, die heerlijk vage en eindeloos rekbare verklaring waardoor buitenlandse mogendheden werden gewaarschuwd zich niet met de Nieuwe Wereld te bemoeien en waarin werd beweerd dat de Verenigde Staten ‘nagenoeg soeverein [zijn] op dit continent en dat hun fiat bindend [is] voor de onderwerpen waartoe ze hun interventie beperken’. Er ontstond opschudding in de pers aan weerszijden van de Atlantische Oceaan. De Amerikaanse ambassadeur in Londen las Salisbury een lange depêche voor waarin zijn regering de aanspraak van Venezuela op een aanzienlijk deel van Brits Guiana steunde en eiste dat de Britten instemden met arbitrage. Salisbury antwoordde pas na vier maanden. Hij weigerde te aanvaarden dat de monroeleer de Verenigde Staten enig gezag gaf over de Britse gebieden in de Nieuwe Wereld en bracht te berde dat de Amerikanen ‘geen zichtbaar praktisch belang hadden’ bij een grensgeschil tussen een Britse kolonie en een ander land. Cleveland zei dat hij ‘knettergek’ was, en er werd zowel in Groot-Brittannië als in de Verenigde Staten druk en opgewonden gesproken over oorlog. De Britten hadden elders al genoeg aan hun hoofd en voelden er niets voor om te vechten, en de publieke opinie in de Verenigde Staten was verdeeld. Ten slotte werd er een compromis bereikt; Salisbury verzette zich niet meer tegen de Amerikaanse uitbreiding van de monroeleer en na arbitrage werden er in 1899 enkele kleine wijzigingen aangebracht in de grens. Venezuela, dat door de Amerikaanse ambassadeur in Londen werd afgedaan als ‘een bastaardstaat’, kreeg maar heel weinig. (De Venezolaanse president Hugo Chávez eiste het betwiste land tot zijn dood op en zijn opvolgers doen dat ook nog steeds.)⁴³

Salisbury deed ook concessies bij andere geschillen. Toen de Fransen in 1896 Madagaskar annexeerden, waar Groot-Brittannië grote belangen had, liet hij dat zonder enig protest over zijn kant gaan. Hij verzette zich echter nog steeds tegen elke suggestie dat Groot-Brittannië permanentere relaties moest zoeken. Hij concentreerde zich liever op gebieden die van cruciaal belang waren voor het Britse Rijk. Toen men ongerust was over de veiligheid in de Rode Zee zei hij tegen sir Evelyn Baring, de latere lord Cromer en de viceconsul van Egypte: ‘Ik zou me niet te veel aantrekken van wat de militairen u vertellen over het strategische belang van die plaatsen. Als zij volledig hun gang mochten gaan, zouden ze vasthouden aan het belang van een garnizoen op de maan om ons te beschermen tegen Mars.’⁴⁴ Zijn collega’s waren bang dat hij wat al te onbekommerd was en dat hij geen duidelijk buitenlands beleid had. Of, als hij dat wel had, dat hij niet van plan was dat te onthullen; Salisbury’s voorliefde voor geheimhouding werd sterker naarmate hij ouder werd. Lord Curzon, zijn staatssecretaris op Buitenlandse Zaken, omschreef hem later als ‘die vreemde, machtige, ondoorgrondelijke, briljante, dwarsliggende dode last aan de top’.⁴⁵ Curzon vond dat Salisbury er te vaak toe overging de honden een bot toe te gooien, waarop de dieren – wat onmiskenbaar het geval was bij Frankrijk en Rusland – alleen maar om meer blaften. Hoewel niet al zijn collega’s zo kritisch waren, maakten de meesten zich zorgen dat Salisbury niet langer het werk aankon om zowel premier als minister van Buitenlandse Zaken te zijn. Aan het eind van de jaren negentig was zijn leeftijd hem aan te zien en hij was depressief door de langdurige ziekte van zijn vrouw, die in 1899 eindigde met haar dood.

Voordat Salisbury in 1900 officieel aftrad als minister van Buitenlandse Zaken liet hij zijn neef Arthur Balfour, de fractievoorzitter van de Conservatieven in het Lagerhuis, en zijn minister van Koloniën Joseph Chamberlain al een grote rol spelen bij het buitenlandse beleid. De twee mannen hadden niet meer van elkaar kunnen verschillen. Balfour was de zoon van Salisbury’s zuster en behoorde zodoende tot die gezellige, onderling verwante kring die de top van de Britse samenleving vormde. Als oudste zoon van een rijk man had hij uitgestrekte landgoederen in Schotland. Hij was een knappe verschijning, intelligent en charmant, hoewel velen hem koud en ongrijpbaar vonden. Zijn glimlach, zei een kennis, was ‘net maanlicht op een grafzerk’.⁴⁶ Later werd gezegd dat zijn hart was gebroken toen de vrouw van wie hij hield aan tyfus was overleden, maar een goede vriend vermoedde dat hij ‘zijn talenten op dat vlak had uitgeput’ en de voorkeur gaf aan het gemak van verhoudingen met vrouwen die veilig getrouwd waren. Filosofie was zijn grote passie, en merkwaardig genoeg zou hij tijdens de Eerste Wereldoorlog erg enthousiast worden over het zionisme. Hoewel hij hard werkte, probeerde hij dat niet te laten merken. Hij drentelde het Lagerhuis uit om te gaan golfen en drentelde weer in avondkleding naar binnen voor late zittingen. Hij leunde achterover op de bank ‘alsof hij wilde ontdekken’, zei Punch, ‘dat hij bijna op zijn schouderbladen kon zitten’.⁴⁷

Balfour vond Chamberlain interessant maar onsympathiek. ‘Hoewel we allemaal veel van Joe houden,’ schreef hij een favoriete maîtresse, ‘lukt het hem op een of andere manier niet om totaal en volledig een van ons te worden; het klikt niet.’⁴⁸ Chamberlain had zich als industrieel opgewerkt, behoorde tot de nieuwe lichting mannen van wie Salisbury de opkomst zo had betreurd. Hij was geboren in een gezin uit de middenklasse, was op zijn zestiende van school gegaan en was beland in een familiebedrijf in Birmingham waar metalen schroeven werden gemaakt. In tegenstelling tot Balfour was hij wel getrouwd – drie keer. Zijn eerste twee vrouwen waren in het kraambed overleden tijdens de geboorte van een zoon, respectievelijk van Austen en van Neville, die beroemd of berucht zou worden als de verzoenende premier aan het eind van de jaren dertig van de twintigste eeuw. Zijn derde vrouw, die maar half zo oud was als hij, was een Amerikaanse, de dochter van de minister van Oorlog in de regering van president Cleveland. Het was volgens iedereen een heel goed huwelijk.

De energieke, gedreven en ambitieuze jonge Chamberlain had van het bedrijf het grootse in zijn soort in Engeland gemaakt en was op zijn zesendertigste schatrijk met pensioen gegaan. Hij hield niet van sport en had weinig hobby’s, met uitzondering van een onverwachte passie voor orchideeën, die hij kweekte in speciale kassen. (Hij had er altijd een in zijn knoopsgat.) Hij begon aan de politiek met dezelfde gedrevenheid waarmee hij in zijn bedrijf had gewerkt en hij werd burgemeester van Birmingham. Hij bekommerde zich om basisonderwijs voor iedereen, rioleringen en schoon water, ruimde sloppenwijken op en stichtte openbare bibliotheken. Zelfs toen hij als Liberaal in het Lagerhuis kwam, bleef hij de onbetwiste baas van de stad. In het parlement verraste hij zijn collega’s door geen woeste demagoog te zijn, maar een zeer beschaafde spreker die beknopte en scherpe toespraken hield. ‘Zijn voordracht was,’ volgens de Britse journalist J.A. Spender, ‘hooguit te perfect. “Dat is allemaal heel mooi, heel mooi, meneer Chamberlain,” zei een oud lid dat hij om advies vroeg, “maar het Huis zou het een geweldig compliment vinden als u af en toe uw zelfbeheersing zou kunnen verliezen.”’⁴⁹

Chamberlain bleef een radicaal die sociale hervormingen voorstond en hij had felle kritiek op bevoorrechte instituten als de landadel en de Engelse staatskerk. Toch ontwikkelde hij ook een hartstochtelijke toewijding aan het Britse Rijk, dat volgens hem de wereld ten goede kwam. Door die overtuiging brak hij in 1886 met de Liberalen toen zij zelfbestuur voor Ierland voorstelden; Chamberlain en zijn medestanders betoogden dat de eenheid van het rijk daardoor in gevaar zou komen. Na verloop van tijd trokken de Liberal Unionists, zoals ze werden genoemd, naar de Conservatieve Partij.⁵⁰ Chamberlain heeft zich nooit verdedigd tegenover zijn oud-collega’s. Hij ging gewoon verder. Hij was in staat, zei Spencer, zich ‘onwrikbaar te concentreren’ op datgene waar hij mee bezig was, en dat was voornamelijk politiek: ‘Alles was volgens zijn visie zwart of wit, met scherpe contouren en zonder halftinten.’⁵¹

Tijdens zijn eerste jaren als minister van Koloniën, worstelend met problemen en crisissen die varieerden van kabeljauw bij Newfoundland tot goud in zuidelijk Afrika, raakte Chamberlain er scherp van doordrongen hoe geïsoleerd en kwetsbaar Groot-Brittannië was. Bovendien eiste de publieke opinie, die nieuwe en onvoorspelbare kracht binnen de buitenlandse politiek, dat de Britse belangen overal ter wereld actief werden gesteund. Groot-Brittannië was niet meer gebaat bij isolement, betoogde hij, en Balfour begon het met hem eens te worden. Gezien de actuele spanningen over Afrika en de historische rivaliteit tussen de twee landen zou Frankrijk geen goede bondgenoot zijn. Wat Rusland betreft, zei Chamberlain in een toespraak in 1898: ‘Als je met de duivel uit één schotel wilt eten, moet je een lange lepel hebben.’ Zijn gedachten gingen steeds meer uit naar Duitsland, waarmee Groot-Brittannië betrekkelijk weinig geschillen had. Daarin stond hij niet alleen; andere vooraanstaande figuren – ministers, admiraals, ambtenaren van Buitenlandse Zaken en invloedrijke schrijvers – begonnen er net zo over te denken.⁵²

Met de aarzelende instemming van Salisbury begon Chamberlain besprekingen met de Duitse ambassadeur in Londen over een mogelijk verdrag. In 1899 voerde hij in Windsor Castle vriendschappelijke gesprekken met de keizer en zijn minister van Buitenlandse Zaken, vorst Bernhard von Bülow, wat Chamberlain aanmoedigde om te denken dat een alliantie, misschien ook met de Verenigde Staten, tot de mogelijkheden behoorde. De dag nadat het Duitse gezelschap Groot-Brittannië had verlaten, hield hij een openbare toespraak in Leicester waarin hij een beeld schetste van ‘een nieuwe Triple Alliantie tussen het Germaanse volk en de twee grote trans-Atlantische takken van het Angelsaksische volk, die van grote invloed zou kunnen zijn op de toekomst van de wereld’.⁵³ Er waren nog een paar hoopvolle voortekens. In 1898 sloot Groot-Brittannië een overeenkomst met Duitsland over de Portugese koloniën Mozambique, Angola en Timor, die gezien de nagenoeg failliete staat van de eigenaar ervan waarschijnlijk weldra op de wereldmarkt zouden komen. De twee ondertekenaars (Portugal werd niet geraadpleegd) spraken af dat ze buitenstaanders op een afstand zouden houden en het Portugese Rijk onderling zouden verdelen. Het jaar daarop beëindigden de Britten een belachelijke ruzie met de Duitsers over de Samoa-eilanden in de Grote Oceaan door hun het bestuur over het grootste eiland te gunnen.

In 1901 was Chamberlain, zoals hij tegen iemand van de Duitse ambassade in Londen zei, voor een nauwere samenwerking met Duitsland en misschien voor toetreding tot de Triple Alliantie van Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië.⁵⁴ Balfour was het ermee eens. Hij had de indruk dat de alliantie van Frankrijk en Rusland de meest waarschijnlijke vijand van Groot-Brittannië zou zijn. ‘Het is voor ons van het grootste belang dat Italië niet wordt vermorzeld, dat Oostenrijk niet in stukken wordt verdeeld en, naar mijn mening, dat Duitsland niet wordt doodgedrukt tussen de hamer van Rusland en het aambeeld van Frankrijk.’⁵⁵

De Duitsers stonden niet afwijzend tegenover het idee, maar hadden geen haast om spijkers met koppen te slaan of de Britten te zien toetreden tot de Triple Alliantie, vooral niet omdat ze de indruk hadden dat de Britten hen meer nodig hadden dan andersom. Door de Tweede Boerenoorlog, die in oktober 1899 was uitgebroken, slechts twee jaar na het triomfantelijke diamanten regeringsjubileum, hadden het Britse prestige en zelfvertrouwen een flinke knauw gekregen. Tijdens de eerste maanden, toen de ene vernederende nederlaag na de andere volgde, was men in Groot-Brittannië werkelijk bang dat Frankrijk de kans zou grijpen om het land binnen te vallen, of dat Frankrijk en Rusland de Britse positie in de Indische Oceaan zouden bedreigen.⁵⁶ In januari 1901 overleed koningin Victoria, wellicht ook een teken van veranderende tijden.

Na afloop van de Boerenoorlog toonde onderzoek aan dat de Britse commandanten incompetent waren geweest, dat de troepen de strijd in waren gestuurd zonder duidelijke bevelen, goede kaarten of voldoende informatie, en dat het materieel volstrekt ongeschikt was geweest. Leo Amery, een verslaggever te velde voor The Times, schreef bijvoorbeeld over de ramp van de Slag bij Spionkop: ‘Er was van tevoren geen enkele moeite gedaan om uit te zoeken hoe de te veroveren positie eruitzag, of om de officieren die de plek moesten innemen te voorzien van zulke informatie. De officieren hebben zelf ook onvoldoende moeite gedaan om vast te stellen hoe het kopje eruitzag voor ze zich ingroeven.’⁵⁷ De oorlog leidde tot verstrekkende hervormingen in het leger, maar het zou enige tijd duren voor de gevolgen daarvan merkbaar zouden worden.

Om alles in die jaren aan het eind van de eeuw nog erger te maken, bleef de situatie in China onstabiel, wat een bedreiging vormde voor de uitgebreide Britse belangen in het land. In 1897 had Duitsland de moord op twee zendelingen aangegrepen als excuus om de zwakke Chinese regering een concessie af te dwingen, met inbegrip van een haven in Tientsin (Tianjin) en spoorlijnen op het schiereiland Shantung (Shandong). Dat was het startsein geweest voor een zo te zien serieuze strijd om China. De Russen hadden eenzijdig een ijsvrije haven in het zuiden van Mantsjoerije geconfisqueerd. Het kabinet overwoog schepen uit het Chinese eskader naar het noorden te sturen om de Russen te verdrijven, maar bedacht zich uit angst voor wat Frankrijk als bondgenoot van Rusland zou kunnen doen. Een paar maanden later pikte Rusland nog een haven in, net ten noordoosten van Port Arthur, en dwong de Chinese regering de rechten voor beide havens voor vijfentwintig jaar af te staan.

Door de roep in de pers en van collega’s als Chamberlain dat Groot-Brittannië iets moest doen, wat dan ook, zei Salisbury mistroostig: ‘“Het publiek” zal in China een territoriale of cartografische troost eisen. Het heeft geen nut en zal duur zijn, maar we zullen het louter om sentimentele redenen moeten doen.’ En dus eiste Groot-Brittannië de haven Weihai op, aan de noordkant van het schiereiland Shandong en ten zuiden van de Russische havens in Mantsjoerije. (Uiteindelijk hadden de Britten er niets aan als haven, maar er was wel een mooi zandstrand voor wie wilde zwemmen.)⁵⁸ In 1900 – en dat leek in elk geval goed nieuws – werden Duitsland en Groot-Brittannië het eens over China: ze verplichtten zich er allebei toe hun invloed aan te wenden voor een opendeurpolitiek in China, waardoor het land vrij toegankelijk zou worden voor alle mogendheden. Dit was, in elk geval volgens de Britten, in feite gericht tegen Rusland in Mantsjoerije, maar Duitsland, dat in Europa een lange landsgrens met Rusland had, wilde alles behalve een conflict met zijn buurland. Dat werd duidelijk tijdens de nasleep van de Boksersopstand.

In 1900 werd een beweging die aanvankelijk was gericht tegen de Mantsjoedynastie daardoor behendig tegen buitenlanders van overzee gekeerd. Overal in Noord-China werden westerse missionarissen, zendelingen, diplomaten en zakenlieden aangevallen, en in de zomer van 1900 werden de buitenlandse diplomaten in Beijing belegerd. Er werd haastig een internationaal ontzettingsleger bijeengebracht door de mogendheden, die eindelijk eens een reden hadden om samen te werken. De Boksersopstand werd neergeslagen, Beijing werd geplunderd en de Chinese regering werd gedwongen een grote schadevergoeding te betalen en nog meer buitenlandse inmenging in de binnenlandse aangelegenheden te aanvaarden. De Russen maakten van de gelegenheid gebruik om met hun troepen Mantsjoerije binnen te vallen, en toen de opstand voorbij was, vonden ze excuses om niet te vertrekken. Er gingen geruchten dat Rusland met China onderhandelde over een overeenkomst waardoor Mantsjoerije permanent bezet kon blijven. Toen de Britse regering, die manieren zocht om de Russen te laten terugkrabbelen, de Duitsers om steun vroeg, was het antwoord zonneklaar. Von Bülow stond op 15 maart 1901 in de Rijksdag op om te zeggen dat het Brits-Duitse verdrag over China ‘niets te maken had met Mantsjoerije’.⁵⁹

Het was volkomen duidelijk dat Duitsland niet bereid was Groot-Brittannië te helpen bij diens imperialistische belangen als dat voor zichzelf tot problemen in Europa kon leiden. En een aantal Britten vroeg zich af of Groot-Brittannië eigenlijk wel in Europa betrokken wilde raken bij geschillen van Duitsland met Frankrijk en Rusland. De Duitsers dachten echter nog steeds dat de Britten wel zouden bijdraaien als ze ten slotte zagen dat vriendschap met Duitsland hun beste optie was. ‘We mogen geen blijk geven van enige ongerustheid of bange haast,’ zei von Bülow in oktober 1901 tegen zijn ondergeschikte Friedrich von Holstein. ‘We moeten hoop laten schemeren aan de horizon.’⁶⁰

Lord Lansdowne, die inmiddels voor Salisbury in de plaats was gekomen als minister van Buitenlandse Zaken, probeerde de gesprekken met de Duitsers gaande te houden, maar slaagde daar niet in. Hij zocht ook in het wilde weg en met even weinig succes toenadering tot de Russen. Desondanks was hij er, net als veel van zijn collega’s, van overtuigd dat Groot-Brittannië niet kon terugkeren tot Salisbury’s gereserveerde beleid ten opzichte van Europa. Lord George Hamilton, nu minister voor India, maakte melding van een mismoedig gesprek met Balfour in de zomer van 1901:

Hij zei dat hij niet langer kon ontkennen dat we op dit moment in feite slechts een derderangs mogendheid zijn; en dat we een derderangsmogendheid zijn met belangen die de belangen van de Europese grootmachten hinderen en dwarsbomen. In deze eenvoudige bewoordingen dringt de zwakte van het Britse Rijk, zoals die op dit moment bestaat, wel tot je door. We hebben een enorme kracht, zowel effectief als potentieel, als we alles kunnen concentreren… maar door de spreiding van onze belangen… is dat bijna onmogelijk.⁶¹

Die herfst wees minister van Marine lord Selborne zijn collega’s in het kabinet erop dat Groot-Brittannië slechts vier slagschepen in het Verre Oosten had, terwijl Rusland en Frankrijk er binnenkort samen negen zouden hebben.⁶²

In dit stadium werd de publieke opinie in beide landen echter een factor van betekenis. In de herfst en het begin van de winter van 1901-1902 leidde een dwaas openbaar geschil tussen von Bülow, die nu kanselier van Duitsland was, en Joseph Chamberlain bijvoorbeeld tot woede in beide landen. In die tijd hield Chamberlain een toespraak in Edinburgh waarin hij de Britse troepen verdedigde tegen beschuldigingen dat ze de Boeren buitengewoon wreed behandelden. Chamberlain zei vervolgens dat andere landen zich veel erger hadden gedragen, zoals Duitsland in de Frans-Duitse Oorlog. Nationalisten in Duitsland stortten zich op deze in hun ogen ernstige belediging, en von Bülow wilde beslist formeel protesteren bij het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken. De Britten probeerden de opmerkingen goed te praten, maar weigerden officieel hun excuses aan te bieden. Daarop besloot von Bülow tijdens een uitdagende toespraak in de Rijksdag in januari 1902 een beroep te doen op de Duitse publieke opinie. Onder gejuich citeerde hij een beroemde zin van Frederik de Grote met de strekking dat iedereen die kritiek durfde te hebben op het Duitse leger, zou merken dat hij ‘op graniet beet’. Drie dagen later sprak Chamberlain in zijn bolwerk Birmingham voor een even enthousiaste menigte: ‘Gezegd is gezegd. Ik trek niets in. Ik matig niets. Ik verdedig niets. Ik wil een buitenlandse minister niet de les lezen en ik aanvaard ook niet dat hij dat doet.’ Onder vier ogen zei hij tegen baron Hermann von Eckardstein van de Duitse ambassade in Londen: ‘Zo wens ik niet te worden behandeld, en een nauwere band tussen Groot-Brittannië en Duitsland is uitgesloten.’⁶³

De Britse regering was al tot de conclusie gekomen dat ze haar heil elders moest zoeken. Met instemming van een steeds vermoeider Salisbury werd de mogelijkheid onderzocht van een defensieve alliantie met Japan. Dat was niet zo uitzonderlijk als het leek. Japan was een opkomende mogendheid; in de jaren negentig van de negentiende eeuw had het China tijdens een oorlog moeiteloos verslagen. Curzon, die Azië goed kende, schreef in 1897 aan Salisbury: ‘Als Europese mogendheden zich in het Verre Oosten tegen ons verenigen, zullen we er waarschijnlijk vroeg of laat toe worden gedreven met Japan samen te werken. Dat zal over tien jaar de grootste zeemacht in die zeeën zijn…’⁶⁴ Dat laatste sprak de Britse scheepsbouw aan, altijd een machtige lobby en zeer in zijn nopjes met de orders die de Japanse marine bleef plaatsen. Admiraal Charles Beresford, die zijn carrière bij de marine had onderbroken om parlementslid en voorzitter van de Navy League te worden, zei in 1898 tijdens het jaarlijkse diner van de Japan Society of London: ‘Er bestaat een grote affiniteit tussen onze twee landen, en een alliantie tussen hen zou zeer bevorderlijk zijn voor de vrede in de wereld.’⁶⁵ Bovendien bleven de belangen van Japan gerieflijk beperkt tot het Verre Oosten. Zodoende bestond er niet hetzelfde gevaar als met Duitsland dat een alliantie Groot-Brittannië ongewild zou betrekken bij een oorlog in Europa. Groot-Brittannië kon Japan gebruiken als tegenwicht tegen Rusland, met name in China, en kon zijn rivaal er misschien toe brengen zich nog eens te bezinnen alvorens in Centraal-Azië verder op te rukken naar India.

Vanuit het Japanse standpunt gezien was Groot-Brittannië de vriendelijkste Europese mogendheid. In 1895, aan het eind van de Chinees-Japanse Oorlog, hadden Rusland, Duitsland en Frankrijk zich gezamenlijk tegen Japan gekeerd om het te dwingen een deel op te geven van wat het op China had veroverd, met name in Mantsjoerije. Kort daarna had Rusland zijn eigen zet gedaan: het had de twee zuidelijke havens in Mantsjoerije geconfisqueerd en was door het noorden een kortere weg gaan aanleggen voor de trans-Siberische spoorlijn. Tijdens de Boksersopstand hadden Groot-Brittannië en Japan goed samengewerkt. Japan had net als Groot-Brittannië de alternatieven verkend door middel van gesprekken met Rusland en Duitsland. Net als Groot-Brittannië was het tot de conclusie gekomen dat die niets zouden opleveren.

Prins Ito Hirobumi, een van de oudere staatslieden die hadden toegezien op de Japanse transformatie na 1868, deed vlak voor Kerstmis 1901 Londen aan na zijn bezoek aan Rusland. Net als Salisbury was hij drie keer premier van zijn land geweest. (In tegenstelling tot Salisbury was hij ook een beruchte rokkenjager.) Er werd meegedeeld dat hij louter om gezondheidsredenen een bezoek bracht aan Groot-Brittannië. Desondanks werd hij ontvangen door Edward VII, die hem het grootkruis in de Orde van Bath verleende. De burgemeester van Londen gaf ter ere van hem een groot banket. Toen hij opstond om de toost te beantwoorden, werd Ito volgens The Times begroet ‘door langdurig gejuich’. In zijn toespraak had Ito het over de oude vriendschappelijke betrekkingen, ‘al bijna een eeuw lang’, tussen Japan en Groot-Brittannië, en zijn eigen gelukkige herinneringen aan een land waar hij als jongeman had gestudeerd. ‘Ik koester vanzelf,’ vervolgde hij, ‘de oprechte hoop dat onze vriendschappelijke gevoelens en wederzijdse sympathie in de toekomst zullen worden voortgezet, dat de vriendschappelijke gevoelens en wederzijdse sympathie die in het verleden tussen ons hebben bestaan in de toekomst dagelijks zullen worden versterkt. (Gejuich.)’⁶⁶ Hij bezocht Salisbury op Hatfield en Lansdowne in zijn landhuis Bowood, en met de laatste voerde hij bijzonder interessante gesprekken.

Op 30 januari 1902 werd de Brits-Japanse Alliantie getekend. Hoewel de Britten hadden gehoopt dat het verbond ook betrekking zou hebben op India, hadden de Japanners erop gestaan dat het beperkt bleef tot China. De twee landen beloofden een opendeurpolitiek te volgen (hoewel het specifieke belang van Japan in Korea werd erkend), neutraal te blijven bij een aanval door een derde en elkaar te hulp te komen als er twee of meer mogendheden aanvielen. Er was ook een geheime bepaling over de macht op zee in de regio. De Britse en de Japanse marine zouden met elkaar gaan overleggen over samenwerking tegen mogelijke vijanden in de Grote Oceaan, zoals Frankrijk of Rusland. Het nieuws over het verdrag werd met grote opwinding begroet in Japan, waar openbare demonstraties werden gehouden om het te steunen. In Groot-Brittannië was de reactie ingetogener en daar gaf de regering ook de voorkeur aan.

Groot-Brittannië had een beleid losgelaten dat strikt genomen misschien geen isolement inhield en evenmin eeuwenoud was, maar waar het land wel veel aan had gehad. Gedurende een groot deel van de negentiende eeuw hadden de Britten gerieflijk hun handel en hun rijk kunnen opbouwen zonder zich al te druk te maken over de combinaties van mogendheden die tegen hen waren. Maar de wereld was veranderd, en Frankrijk en Rusland vormden nu samen een geduchte tegenstander. Nieuwe mogendheden zoals Duitsland, de Verenigde Staten en Japan zelf ondermijnden eveneens de Britse wereldheerschappij. Het verdrag met Japan was een manier om de stemming te peilen, om te kijken of Groot-Brittannië zich nog verder wilde inlaten met de verwikkelingen van allianties. In 1902 zag het er voor Groot-Brittannië beter uit. De Tweede Boerenoorlog was in mei eindelijk voorbij en Transvaal en Oranje Vrystaat maakten nu deel uit van het Britse Rijk. En de hoop dat van Duitsland een betere vriend kon worden gemaakt was beslist nog niet volkomen verdwenen. In Duitsland was aanvankelijk met lichte voldoening gereageerd. Door zich met Japan te verbinden was Groot-Brittannië een stap dichter bij een confrontatie met Rusland in Azië gekomen en wellicht ook met Frankrijk. Toen de Britse ambassadeur in Berlijn de keizer op de hoogte bracht van het nieuwe verdrag, luidde Wilhelms aanvankelijke reactie: ‘De sukkels hebben kennelijk een helder moment gehad.’⁶⁷

3

‘Wee het land dat een kind als koning heeft!’ Wilhelm II en Duitsland

‘Het is gewoon hartverscheurend,’ schreef koning Victoria in het voorjaar van 1859 aan haar oom Leopold, de koning der Belgen, ‘dat ik niet aanwezig ben bij de doop van ons eerste kleinkind! Ik geloof niet dat iets ooit zo’n bittere teleurstelling is geweest als dit! En bovendien is het een gebeurtenis waar beide naties zeer mee zijn ingenomen, waardoor ze zo’n stuk nader tot elkaar komen, wat het buitengewoon treurig maakt!’¹ Het kind, dat haar oudste dochter Victoria in Pruisen had gekregen, was de toekomstige Wilhelm II van Duitsland, en de hoop van de trotse grootmoeder zowel wat het kind als wat de toekomstige vriendschap tussen hun volken betreft, beloofde uit te komen.

Een Brits-Duits samenwerkingsverband was heel verstandig. Duitsland was een grote landmogendheid, Groot-Brittannië een zeemogendheid. De belangen van Duitsland lagen voornamelijk binnen Europa, die van Groot-Brittannië daarbuiten. Tot de jaren negentig van de negentiende eeuw, toen Bismarck de touwtjes nog in handen had, was Duitsland tevreden met zijn status als continentale mogendheid, waardoor de twee landen geen rivalen waren om een imperium te vormen. Het hielp ook dat ze een gemeenschappelijke vijand hadden in Frankrijk en dat ze zich allebei zorgen maakten over de Franse ambities. Pruisen en Groot-Brittannië hadden per slot van rekening zij aan zij gevochten om Napoleon te verslaan. Toen Pruisen onder het bekwame leiderschap van Bismarck de Duitse staten in 1870 verenigde tot het nieuwe Duitsland, had Groot-Brittannië welwillend neutraal toegekeken. De grote intellectueel Thomas Carlyle (die een bewonderende biografie van Frederik de Grote had geschreven) sprak namens veel gelijkgezinden toen hij in het openbaar zei: ‘Dat het edele, geduldige, vrome en betrouwbare Duitsland eindelijk wordt samengesmeed tot een natie en de koning van het Europese continent wordt, in plaats van het pochende, ijdele, gesticulerende, ruzie zoekende, rusteloze en overgevoelige Frankrijk, lijkt mij het hoopvolste openbare feit dat in mijn leven heeft plaatsgevonden.’² De groeiende welvaart van Duitsland, die Britse kringen later, voor de oorlog, zorgen zou baren, werd aanvankelijk verwelkomd omdat de handel tussen de twee landen daardoor toenam.

3. Otto von Bismarck, de IJzeren Kanselier, was een zeer capabele Pruisische staatsman die door een combinatie van bekwame diplomatie en geweld in 1871 een verenigd Duitsland tot stand heeft gebracht. In de daaropvolgende decennia heeft hij Duitsland in het middelpunt van de Europese politiek gezet door naties tegen elkaar uit te spelen en ervoor te zorgen dat Frankrijk, een bittere vijand van Duitsland, geïsoleerd bleef. Wilhelm II, die in 1888 keizer werd, ergerde zich aan Bismarcks dominante optreden en in 1890 ontsloeg hij hem, waardoor de Duitse buitenlandse politiek in minder kundige handen terechtkwam.

De overeenkomsten tussen Duitsers en Engelsen toonden toch zeker aan dat de twee volken tot de Germanen behoorden, waardoor ze dezelfde verstandige en nuchtere waarden gemeen hadden, wat misschien altijd al zo was geweest. Sommige historici betoogden dat ze zich allebei – de tak op het vasteland en die op het eiland – vastberaden hadden verzet tegen het Romeinse Rijk en dat ze in de loop der eeuwen hun eigen degelijke politieke en sociale instituten hadden ontwikkeld. Godsdienst, in de negentiende eeuw nog een factor van betekenis, vormde eveneens een band, in elk geval als je tot de meerderheid van protestanten in elk land behoorde. Bovendien was de elite in beide landen merendeels protestants.³

De twee landen waren ook vol bewondering voor elkaar. Voor de Britten waren het de Duitse cultuur en wetenschap. Duitse universiteiten en technische hogescholen werden als voorbeeld gebruikt door Britse onderwijsdeskundigen. Britse studenten die bijvoorbeeld geneeskunde deden, moesten Duits leren om de nieuwste wetenschappelijke werken te kunnen lezen. De Duitsers waren toonaangevend op belangrijke terreinen als exegese en archeologie, en de Duitse geschiedenis, met de nadruk op archiefwerk, feiten verzamelen en bewijzen benutten, leek het verleden te laten zien ‘zoals het werkelijk was’. De Duitsers bewonderden op hun beurt de Engelse literatuur, vooral Shakespeare, en de Britse manier van leven. Zelfs tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de Cecilienhof in Potsdam, bestemd voor de kroonprins, nog gebouwd naar het model van een Engels huis uit de zestiende eeuw. De boekenplanken staan tot op de dag van vandaag vol met de werken van populaire Britse auteurs, van P.J. Wodehouse tot Dornford Yates.

Op het persoonlijke vlak waren er veel banden, van de zakengemeenschappen in de diverse steden tot huwelijken. Robert Graves, die uitermate Engelse dichter, had een Duitse moeder. Eyre Crowe, later beroemd op Buitenlandse Zaken als een overtuigde tegenstander van Duitsland, was in Duitsland geboren als kind van een gemengd stel en had vrijwel zijn hele scholing in Duitsland gehad. Hoger op de sociale ladder trouwde de Engelse Evelyn Stapleton-Bretherton, geboren in Sussex, met vorst Blücher, een nakomeling van de beroemde Pruisische maarschalk, en Daisy Cornwallis-West uit Noord-Wales werd vorstin von Pless, de vrouw van een van de rijkste mannen uit een van de oudste families in Duitsland. Helemaal bovenaan had je de koninklijke families zelf. Koningin Victoria stamde af van twee Duitse koninklijke families: van de Hannovers en via haar moeder van de Saksen-Coburgs. Vervolgens trouwde ze met een neef van Saksen-Coburg, prins Albert. Samen waren ze verwant aan vrijwel elke regerende familie in Duitsland (en in het grootste deel van Europa). In 1858, toen hun dochter trouwde met de toekomstige Pruisische troonopvolger, leek er een volgende belangrijke draad te zijn toegevoegd aan het web dat Britten en Duitsers met elkaar verbond.

Waardoor is het zo vreselijk misgegaan? Politicologen zouden kunnen zeggen dat het was voorbestemd dat Duitsland en Groot-Brittannië in de Eerste Wereldoorlog tegenover elkaar kwamen te staan, dat dit het gevolg was van de botsing tussen een belangrijke wereldmacht die zijn overwicht voelde wegglippen en een opkomende uitdager. Zo’n overgang, wordt dan gezegd, verloopt zelden vreedzaam. De gevestigde macht is heel vaak arrogant, leest de rest van de wereld de les hoe alles moet worden aangepakt en is vaak ongevoelig voor de angsten en zorgen van kleinere mogendheden. Zo’n mogendheid, zoals Groot-Brittannië toen was en de Verenigde Staten nu zijn, verzet zich onvermijdelijk tegen suggesties dat het einde nabij is, en de opkomende grootmacht trappelt van ongeduld om eerlijk zijn deel te krijgen van wat maar voorhanden is, of het nu gaat om koloniën, handel, grondstoffen of invloed.

In de negentiende eeuw had Groot-Brittannië het grootste imperium, en het overheerste op zee en in de wereldhandel. Het is wellicht te begrijpen dat het weinig sympathie had voor de aspiraties en zorgen van andere landen. Winston Churchill, altijd een staatsman met een groot historisch besef, schreef kort voor de Eerste Wereldoorlog:

In een tijd waarin andere machtige naties waren verlamd door barbarij of burgeroorlog hebben we een volstrekt onevenredig deel van de rijkdom en de handel in de wereld naar ons toe getrokken. We hebben al het grondgebied gekregen dat we wilden, en onze eis om met rust te worden gelaten terwijl we ongestoord genieten van uitgestrekte en schitterende koloniën, voornamelijk verworven door geweld en grotendeels in stand gehouden met behulp van de strijdkrachten, is in de ogen van anderen vaak minder redelijk dan in die van ons.

Bovendien irriteerden de Britten de andere Europese mogendheden dikwijls door de zelfverzekerde overtuiging van hun eigen superioriteit, bijvoorbeeld ten opzichte van de instituten en het beleid op het vasteland van Europa, door hun onwil om het Europees concert in stand te houden en door de manier waarop ze zich behoedzaam alleen in conflicten mengden wanneer dat hun een duidelijk voordeel zou opleveren. Bij de stormloop op koloniën waren Britse staatslieden geneigd te beweren dat ze zich alleen meer grondgebied toe-eigenden om hun bestaande gebieden te beschermen, of misschien uit welwillendheid tegenover de onderworpen volken, terwijl andere naties louter uit hebzucht handelden.

Duitsland vertoonde daarentegen zowel de onzekerheden als de ambities van een opkomende wereldmacht. Het was gevoelig voor kritiek en was doorlopend bang dat het niet serieus genoeg werd genomen. Het was een groot land in Centraal-Europa, en in economisch en militair opzicht was het sterker, en dynamischer, dan zijn grootste buurlanden Frankrijk, Rusland en Oostenrijk-Hongarije. Toch had het op zijn sombere momenten het idee dat het was ingesloten. De Duitse handel nam over de hele wereld een hoge vlucht en verwierf steeds meer van het Britse aandeel, maar dat was niet genoeg. Het had geen koloniën met de bijbehorende marinebasissen, kolenstations en telegraafknooppunten die als het kenmerk van een wereldmacht werden beschouwd. Bovendien leek het steevast op bezwaar van Groot-Brittannië te stuiten wanneer het overzeese gebiedsdelen probeerde in te nemen, in Afrika of de Grote Oceaan. Toen de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken Bernhard von Bülow in 1897 in de Rijksdag een gloedvol betoog hield dat Duitsland een plaats onder de zon opeiste, viel dat bij zijn landgenoten dan ook in goede aarde.

Groot-Brittannië besefte net als andere dominante mogendheden daarvoor en daarna dat de wereld veranderde en dat het werd geconfronteerd met nieuwe problemen. Het rijk was te groot en te uitgestrekt – wat de argumenten van imperialisten in het eigen land versterkte om nog meer gebied in te nemen om de bestaande gebiedsdelen en de cruciale scheepvaart- en telegraafroutes te beschermen. De industriële productie was weliswaar nog groot, maar was vergeleken met de totale wereldproductie kleiner doordat die van nieuwe mogendheden als Duitsland en de Verenigde Staten snel op Groot-Brittannië inliep en doordat oudere landen als Japan en Rusland het industriële tijdperk met een noodvaart binnenkwamen. En het kan op de lange duur problemen geven om de eerste te zijn. De industriële infrastructuur van Groot-Brittannië was oud en werd niet snel genoeg vernieuwd. Het onderwijs leverde te veel classici op en niet genoeg ingenieurs en exacte wetenschappers.

Toch blijft de vraag bestaan: hoe kwam het dat Groot-Brittannië Duitsland als voornaamste vijand bleek te hebben, terwijl het net zo goed andere landen hadden kunnen zijn? Duitsland was per slot van rekening maar één van de diverse bedreigingen voor de Britse dominantie in de wereld. Andere mogendheden wilden ook hun gelijkwaardige plaats onder de zon. In de jaren voor 1914 had er oorlog kunnen uitbreken over koloniale kwesties tussen Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Frankrijk, en Groot-Brittannië en Rusland – en dat is in al die gevallen bijna gebeurd. Maar die mogelijk gevaarlijke verhoudingen werden in de hand gehouden en de voornaamste oorzaken van het conflict werden aangepakt. (We zullen hopen dat de Verenigde Staten en China in deze tijd even verstandig en succesvol zullen zijn.)

Er waren in de loop der jaren inderdaad spanningen geweest in de relatie tussen Groot-Brittannië en Duitsland, een neiging om elkaars motieven te wantrouwen en zich al te snel beledigd te voelen. Het Krugertelegram van 1896, toen de keizer onbezonnen zijn gelukwensen naar de president van het kleine, onafhankelijk Transvaal had gestuurd omdat de Boeren de Jameson-raid met succes hadden afgeslagen, leidde tot boos commentaar in Groot-Brittannië. ‘Dat was een zeer ernstige stap van de Duitse keizer,’ vond The Times, ‘die beschouwd moet worden als een onmiskenbaar vijandige daad tegenover dit land.’⁴ Salisbury was op een diner toen hij het nieuws hoorde en zou naar verluidt tegen zijn buurvrouw, een dochter van koningin Victoria, hebben gezegd: ‘De brutaliteit, mevrouw, de brutaliteit!’⁵ De Britse publieke opinie was woedend. Wilhelm was onlangs benoemd tot erekolonel van de Royal Dragoons; zijn medeofficieren hebben zijn portret kennelijk in stukken gesneden en in het vuur gegooid.⁶ Paul Hatzfeldt, de Duitse ambassadeur in Londen, meldde aan Berlijn: ‘Gezien de algemene stemming twijfel ik er niet aan dat als de regering de kluts was kwijtgeraakt of om wat voor reden ook oorlog had gewenst, het hele volk erachter had gestaan.’⁷ Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog zei sir Edward Goschen, de Britse ambassadeur in Berlijn, tegen een collega dat het Krugertelegram volgens hem het punt was geweest waarop de wegen van Groot-Brittannië en Duitsland uiteen waren gegaan.⁸