Paul Theroux

Laatste trein naar Zona Verde

MIJN ULTIEME AFRIKAANSE SAFARI

Vertaald door Nan Lenders

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Paul Theroux

© 2013 Nederlandse vertaling Nan Lenders

Met dank aan Anneke Bok

Oorspronkelijke titel The last train to Zona Verde.

My ultimate African safari

Oorspronkelijke uitgeverij Hamish Hamilton, onderdeel van Penguin Books, New York

Omslagontwerp Roald Triebels

==

ISBN 978 90 450 2452 3

NUR 508

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

==

www.atlascontact.nl

Voor Albert en Freddy,

Sylvie en Enzo,

liefs van opa

Toen mijn vader vroeger reisde, was hij niet bang voor de nacht. Maar had hij nog al zijn tenen?

– Bacongo (Angola) spreekwoord

==

De almachtige God zei tot Mozes, vrede zij met hem: Neem een ijzeren staf en draag ijzeren sandalen en reis dan de aarde rond totdat de staf is gebroken en de schoenen zijn versleten.

– Mohammed bin al-Sarraj, Uns al-Sari wa-al sarib

(A Companion to Day and Night Travelers), 1630,

in het Engels vertaald door Nabil Matar

1
Onder de Onechte Mensen

In de hete, vlakke bush in het hoge noordoosten van Namibië liep ik over een bultige termietenheuvel van glad, door mieren fijngekauwd zand, en doordat ik nu net iets hoger stond, kon ik zien hoe het majestueuze landschap zich ontvouwde, als de warrelende bladzijden van een geheel ongelezen boek.

Ik vervolgde mijn weg achter de rij kleine, tenger gebouwde, grotendeels naakte mannen en vrouwen aan, die snel en soepel onder een hemel vol rimpelingen van vurig goud liepen, door het droge struikgewas van wat in het Afrikaans ooit neerbuigend Boesmanland werd genoemd – vrouwen met uitgezakte borsten die met elkaar liepen te lachen, een zuigeling met een hoofdje dat als een pluizige vrucht op en neer deinde in de draagdoek van een van de vrouwen, mannen met een leren lendendoek en pijl-en-boog of speer in de hand, met zijn negenen waren we – en, net als zo vaak in al die jaren dat ik te midden van de mensheid de aarde had bereisd, dacht ik: de besten lopen in hun blote kont.

Ik was weer gelukkig, terug in Afrika, het rijk van het licht, en volgde een nieuw pad, te voet door dit eeuwenoude landschap, terwijl ik genoot van ‘een tastbaar, voorstelbaar verleden dat nog bezocht kan worden – dat nog niet zo ver achter ons ligt, met beter te duiden mysteries’. Door dichte doornstruiken liep ik gebukt achter de rij mensen met hun gouden huidskleur aan, het oudste volk op aarde, wiens afstamming was te herleiden tot de duistere, primitieve periode van het Laat Pleistoceen, zo’n vijfendertigduizend jaar geleden, de bewezen voorvaderen van ons allen, de ware aristocraten van de planeet.

Het snuiven van een opgeschrikt dier buiten ons gezichtsveld deed ons halt houden. We zagen door het onderhout nog net het wegvluchtende achterlijf. Hoorden het geklepper van zijn hoeven toen het dier wegsprong over losse stenen.

‘Koedoe,’ fluisterde een van de mannen die gebogen stond te luisteren naar het wegrennende dier, zonder opzij te kijken, alsof hij de vertrouwde voornaam uitsprak van iemand die hij kende. Hij zei nog iets, en hoewel ik het niet verstond, luisterde ik ernaar als naar nieuwe muziek; zijn taal klonk zowel absurd als welluidend.

Die ochtend had ik in Tsumkwe, het dichtstbijzijnde stadje – nou ja, stadje, eigenlijk niet meer dan een zongeschroeide viersprong met een heleboel hutten en een paar schaduwbomen –, op mijn kortegolfradio gehoord: Financiële markten wereldwijd in beroering door de ernstigste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Voor de landen van de eurozone komt een financiële meltdown naderbij vanwege het verwachte faillissement van Griekenland nu de overheid daar een lening van 45 miljard dollar heeft geweigerd om haar schulden mee af te schrijven.

De mensen die ik volgde waren aan het lachen. Ze spraken Khoisan en waren een subgroep van de !Kung die zichzelf Ju/’hoan noemde – een moeilijk uit te spreken naam met klikklanken, die ‘Echte Mensen’ of ‘Ongevaarlijke Mensen’ betekent. Het waren van oudsher jagers-verzamelaars en het gebruik van geld was hun vreemd. Zelfs nu, verdreven naar de randen van het zogenoemde Boesmanland (zij kenden dit deel ervan als Nyae Nyae) – waar ze zich hier en daar gevestigd hadden, wat vee hielden en gewassen verbouwden –, kwamen deze mensen zelden met geld in aanraking en ze maakten vrijwel nooit gebruik van het slijk der aarde. Ze vulden hun voeding nog steeds aan met dieren waarop ze jaagden en voedsel dat ze verzamelden en opgroeven – en met wat ze zoal toegestopt kregen. Waarschijnlijk dachten ze niet na over geld en als ze dat al deden, wisten ze dat ze het nooit zouden hebben. Terwijl de Grieken te hoop liepen tegen hun regering, de Italianen klaagden over armoede in de straten van Rome, de Portugezen en de Spanjaarden met lede ogen hun bankroet tegemoet zagen, en journaals alleen maar repten over falend beleid, waardeloze valuta en het aanhalen van de broekriem, waren de Ju/’hoan met al hun oude gebruiken onverwoestbaar, althans, dat dacht ik in mijn naïviteit.

De jonge vrouw die voor me liep, liet zich op haar knieën in het zand zakken. Ze had het prachtige, elfachtige, ietwat Aziatische – en ook altijd wat buitenaards aandoende – gezicht van de meeste Sanvolken. Dat wil zeggen het onschuldige, aantrekkelijke, enigszins pedomorfe gezicht van een kind. Ze bevoelde met haar vingers een draadachtige kruiper die uit het zand omhoogstak, boog zich voorover tot ze op een elleboog steunde en begon te graven. Met elke handvol zand die ze weggroef, klaarden haar ogen meer op, haar borsten schudden en haar tepels trilden tegen de aarde, een van de kleine prikkelingen van deze excursie. Binnen een minuut trok ze een peenachtige knol uit het donkere, vreemd genoeg vochtige gat dat ze had gemaakt en hield hem liefdevol in haar handen. Ze klopte de aarde er vanaf, waardoor hij van kleur verbleekte. Glimlachend bood ze hem mij aan om de eerste hap te nemen.

‘Nano,’ zei ze, een woord dat werd vertaald als ‘aardappel’.

Hij had de consistentie en de zoetige grondsmaak van een rauwe wortel. Ik gaf hem terug en hij werd eerlijk gedeeld, om de beurt een hapje, negen in totaal. In de bossen, woestijnen en bergen over de hele wereld zijn verzamelaars zoals de Ju/’hoan zeer gewetensvol in het delen van voedsel; het is dat delen met de groep dat hen met elkaar verbindt.

Een eindje verderop zaten twee van de mannen geknield tegenover elkaar op de grond op de notendoppen en de afgevallen bladeren van een doornstruik, en wreven om beurten een stok van zo’n halve meter tussen hun handpalmen – lieten hem razendsnel draaien zodat er, door de frictie van het uiteinde van de stok in een steeds donkerder wordend zacht stuk hout, in een mum van tijd een rookpluimpje opsteeg. De stok noemen ze de man, het houtblok met het kuiltje erin de vrouw. Er gloeiden vonken op in het heet gewreven stuk hout en een van de mannen wakkerde nog meer vonkjes aan door het smeulende, zacht rokende hout op te tillen en erop te blazen, zijn lippen getuit als bij een kus. Hij strooide er notendoppen en dode bladeren overheen en toen een handvol twijgjes. We hadden vuur.

Door de stakingen in Griekenland zitten veel steden zonder elektriciteit en de verwachting is dat de overheid haar schuldverplichtingen niet meer zal nakomen, waardoor de onzekerheid voor Europa zal toenemen en het lot van de euro twijfelachtig wordt. Het domino-effect zou de levensvatbaarheid van Amerikaanse banken in gevaar kunnen brengen. Stenen gooiende menigten, die protesteren tegen de toenemende bezuinigingsmaatregelen, plunderen inmiddels de winkels in Athene...

Het leek wel nieuws van een andere planeet, een donkere, chaotische planeet, niet dit oogverblindende oord met kleine, zachtaardige mensen, glimlachend in de schaduw van lage struiken, waar de vrouwen met hun graafstokken nog meer wortels uit de aarde wroetten, en een van hen het zich op een vlekkerig schaduwplekje gemakkelijk had gemaakt en haar tevreden sabbelende baby de borst gaf.

Hun bleven de warrige, orakelachtige metaforen van de falende markteconomie bespaard: De subprimecrisis was slechts het topje van de ijsberg van een economische ineenstorting en Leningen konden het leegbloeden van aandelenkoersen niet verhinderen en De rode cijfers in de boeken van Spaanse regionale overheden namen met 22% toe tot bijna 18 miljard dollar en De Europese schuldencrisis stelt de economie van New York City bloot aan een extreem neerwaarts risico, omdat New Yorkse banken er meer dan 1 biljoen dollar aan activa van in bezit hebben – en het lachwekkende inzicht dat geld niet meer was dan kleurig, kreukelig papier, nauwelijks verschillend van snoepwikkels, en dat de markt zelf weinig meer voorstelde dan een casino. Voor de tiende achtereenvolgende dag... De paniek, de woede, de onmacht van de mensen, als gekooide apen opgesloten in steden die langzaam tot stilstand kwamen. Mocht Griekenland zijn schuldverplichtingen niet nakomen, dan zal het in een dodelijke spiraal terechtkomen.

Het vuur knetterde en er werden nog meer wortels rondgegeven.

‘Kijk, meneer Bawl...’

Een hurkende man met een zelfgemaakte streng van gespleten en ineengevlochten ranken had een valstrik gemaakt door de streng vast te zetten met een soepele, omlaag gebogen tak, en met zijn vingers over de grond trippelend liet hij me zien hoe daarmee de poten van een over het zand lopende, nietsvermoedende vogel gestrikt zouden worden, een parelhoen misschien – die had je hier veel – die ze zouden plukken en boven het vuur zouden roosteren. Ze wezen de giftige planten aan en praatten over de kevers die ze vermaalden tot een dodelijk smeerseltje voor op hun speerpunten, de bladeren die ze gebruikten om maagpijn te verlichten, de twijgjes om een wond mee te reinigen of huiduitslag mee te verhelpen.

Deze Echte Mensen, de Ju/’hoan, waren vervolgd, opgejaagd, afgeslacht en verdreven vanaf het moment dat de eerste blanken in 1652 in Afrika aan land waren gekomen. Die blanken waren Jan van Riebeeck, zijn vrouw en kind en zijn kleine groep Nederlanders, die het gebied waar ze zich vestigden Groote Schuur noemden en er groente teelden voor een bevoorradingspost om Nederlandse schepen op weg naar Oost-Azië van proviand te voorzien.

Met hun typisch Nederlandse pietluttigheid in het onderscheiden van rassen maakten ze een taxonomie om de inheemse volkeren te beschrijven, waarin de geiten hoedende Khoikhoi werden aangeduid als ‘Hottentotten’ (een nabootsing van het alveolaire klikken in hun taal), de Bantoes als ‘kaffers’ (ongelovigen – de Nederlanders hadden het woord overgenomen van de eerste Portugezen, die het de Arabische handelaren hadden horen gebruiken), en de !Kung San als ‘Bosjesmannen’, naar hun geprefereerde habitat. De Khoikhoi, een herdersvolk, gaven de San hun naam – hun kleinerende woord voor ‘vee-loos’ (met de bijbetekenis van achterlijkheid). Allemaal kwamen ze in de verdrukking door de landbezetting van de Nederlanders, en hoewel alle groepen verzet boden, trokken de zogeheten !Kung San zich redelijk snel terug, maar niet snel genoeg. Tot laat in de negentiende eeuw was het voor de Boeren een sport om op hen te jagen. Maar dit zogenaamd achterlijke volk – onafhankelijke jagers-verzamelaars, stadshaters, schijnbaar levend buiten de wereldeconomie – zou, naar mijn idee, het laatst lachen.

Zelfs later nog, toen de Ju/’hoan die ik bezocht hun kralen hadden afgedaan, hun pijl-en-boog en graafstok hadden neergelegd, de mooie dierenhuiden die ze droegen hadden verruild voor versleten westerse kleren – gescheurde broeken, vale T-shirts, rubberslippers, rokken en bloezen, afdankertjes die hun in balen werden toegestuurd vanuit Europa en de Verenigde Staten –, zelfs toen viel het doek niet. De Ju/’hoan leken als van oudsher onverwoestbaar en alwetend, volledig aangepast aan hun bestaan in de bush, en ze traden de buitenwereld tegemoet met een serene glimlach om haar dwaasheid en incompetentie.

==

Dat is wat ik zag. Of was het een illusie? Misschien was wat ze mij lieten zien een overtuigende heropvoering van hun oude gebruiken, zoals de Mohawk in een hedendaags historisch schouwspel die gekleed in met kralen bestikte hertenleren hesjes over de Hudson peddelen in kano’s van berkenschors. Volgens sommige antropologen bestendigde iedereen die het gedrag van de Ju/’hoan als authentiek beschouwde een mythe die met de beste bedoelingen verzonnen was, als karikaturale travestie in de ware zin van het woord, niet meer dan het verwisselen van kleren, en romantiseerde daarmee een archaïsch bestaan dat voorgoed verloren was gegaan.

Het is waar dat de Ju/’hoan verdreven waren en zich elders hadden gevestigd, dat ze geteisterd werden door alcoholisme en dat velen van hen waren gecorrumpeerd door het stadsleven. Maar de Ju/’hoan hadden iets van hun cultuur weten te behouden. Hun taal was intact; ze hadden nog steeds hun volksverhalen en hun kosmologie; ze hadden hun strategieën om in de bush te overleven behouden en doorgegeven. Velen van hen volgden nog steeds de sporen van het wild, gingen nog steeds op jacht, zij het niet met giftige pijlen; sommigen vulden hun voeding nog steeds aan met wortels, en ze konden vuur maken door stokjes langs elkaar te wrijven. Hun verwantschapssysteem – familie, relaties, mensen van wie ze afhankelijk waren – bleef onverlet.

Gehuld in vodden in plaats van huiden leken ze nog steeds de Echte Mensen. Maar misschien zag ik wat ik graag wilde zien. Omdat hun traditionele vaardigheden behouden waren gebleven, gonsde het in hun hoofd (leek mij) van de oude gebruiken. Ze hadden zelfs hun eigen ongewone manier van lopen. In tegenstelling tot de stadsbewoner, die doorgezakt en wezenloos voor zich uit loopt te kijken, waren de Ju/’hoan alert. Die zag je nooit met afhangende schouders slenteren; ze bewogen zich snel, maar geluidloos, het lichaam kaarsrecht, luisterend terwijl ze voortsnelden, met lichte tred op de bal van de voet en ballet-achtige bewegingen, meer dansend dan lopend.

Ze waren van nature toegerust om de meedogenloze grimmigheid van het semiwoestijnklimaat te trotseren en hadden verstand van en begrip voor de dieren waarop ze jaagden. Maar ze waren nooit opgewassen geweest tegen de mensen die hen vervolgden, niet tegen de blanken, maar evenmin tegen de Herero. Sommige !Kung San die de pech hadden gehad in de buurt van steden te wonen, waren verslaafd en onschadelijk gemaakt door het bruisende oshikundu, het zelfgebrouwen bier dat Namibiërs maakten van gefermenteerde sorghum en verkochten in dorpen en zwarte kroegen, shebeens. (Shebeen, een Iers woord dat ‘slecht bier’ betekent, werd door Ierse migranten in Zuid-Afrika geïntroduceerd en wordt gebruikt ter aanduiding van de armoedigste drankgelegenheden.)

Vanwege hun kennelijke zachtaardigheid, de complexiteit van hun overtuigingen en hun eeuwenoude stamboom hadden de !Kung San het hart veroverd van buitenlandse instanties en hulporganisaties. En ook dat van antropologen: de !Kung San behoorden tot de meest intensief bestudeerde volkeren van Afrika. Maar zij die deze mensen bevoogdden, hadden veel meer van hen te leren dan ze hun konden bijbrengen. Het was bovenal een vreedzaam, egalitair volk dat zich door zijn traditie van samen delen en samen leven uitstekend had weten te redden. Ze hadden er altijd voor gekozen om zich dieper terug te trekken in de bush, in plaats van zich te laten uitroeien in een futiele oorlog. Het was een opmerkelijk geduldig volk en daardoor tevreden. Ze waren hier als allereersten – jaagden op wild, maakten vuur, groeven wortels op – en ik was ervan overtuigd dat ze hier nog steeds zouden zijn wanneer de rest van de wereld zichzelf te gronde had gericht.

Ze hadden altijd in de marge geleefd. Zou een buitenstaander van een hulporganisatie die geld inzamelde en oude kleren uitdeelde, of al de weldoeners die hen materieel ondersteunden hun een betere manier van leven kunnen tonen? Door – voornamelijk politieke – omstandigheden waren de Ju/’hoan gedwongen geweest zich op een vaste plaats te vestigen, en ook al waren ze van huis uit nomadisch, ze hadden moeten leren om het land te bewerken en vee te houden. Maar als ze van oudsher jagers-verzamelaars waren, verbonden met het land dat ze als de levende moeder beschouwden, zou hun manier van leven dan niet zegevieren?

Veel Afrikanen zijn afstammelingen van verzwakte culturen, de verstrooide overlevenden van eeuwenoude rijken die vernietigd en ontwricht werden door slavenhandelaren uit Arabië en Europa – de koninkrijken Dahomey en Congo, het uitgestrekte vijftiende-eeuwse keizerrijk dat bekend stond als Monomatapa. Net als de kleine boeren in het oude Europa zijn veel Afrikanen hun traditionele vaardigheden verleerd of er bewust van afgestapt – rietdekken, smeden, hout bewerken, voedsel verzamelen, land bewerken, en de grootste vaardigheid van allemaal, het betonen van wederzijds respect en rechtvaardigheid, dat ertoe bijdraagt dat mensen zich in gelijkgestemdheid staande kunnen houden. Binnen enkele tientallen jaren zal de meerderheid van de Afrikanen in steden wonen. Volgens het rapport van VN-Habitat over de toestand van Afrikaanse steden uit 2010, wonen in sub-Saharisch Afrika nu al tweehonderd miljoen mensen in sloppenwijken, het hoogste aantal sloppenwijkbewoners ter wereld. En ‘sloppenwijk’ is een nogal misleidend woord voor die uitzichtloze oorden met een verbijsterende wanorde – zoals ik met eigen ogen zou zien.

==

Het plaatsje dat het dichtst bij het nietige Ju/’hoan-dorp lag, de viersprong van Tsumkwe, een kleine vijftig kilometer verderop, beschikte over een aantal voorzieningen: een winkel waar voedsel in blik, brood en snoepgoed te koop was; een benzinestation en een soort straatmarkt – een rij van zeven simpele kraampjes waar tweedehandskleding, vlees, zelfgemaakt bier en, bij het laatste kraampje, hairextensions werden verkocht. De kooplui zaten te gapen in de hitte; erg hard liep de verkoop niet.

Jarenlang had ik ernaar uitgezien om de !Kung San te bezoeken en door het land te trekken. En ik had nog een reden. Voor een van mijn eerdere boeken, Dark Star Safari, was ik over land van Caïro naar Kaapstad gereisd, zuidwaarts via de oostkant van Afrika. Ditmaal wilde ik, omdat de symmetrie van zo’n onderneming me wel aanstond, mijn reis hervatten in Kaapstad en vervolgens, nadat ik gezien had hoe die stad in tien jaar tijd was veranderd, noordwaarts reizen in een nieuwe richting, omhoog langs de westkant, tot ik het eind van de lijn had bereikt, hetzij van mijn reis, hetzij in mijn hoofd.

Maar er waren nog andere, even dringende drijfveren. De belangrijkste was dat ik fysiek afstand wilde nemen van mensen die mijn tijd verdeden met onbenulligheden. ‘Ik ben ervan overtuigd dat de geest permanent geschonden kan worden door de gewoonte aandacht te besteden aan triviale zaken,’ schreef Thoreau in zijn essay Life Without Principle, ‘zodat al onze gedachten gekleurd zullen worden door trivialiteit.’

Door weg te gaan wilde ik de stalkers en de drammers dwarsbomen, onbereikbaar zijn en me onttrekken aan de terreur van e-mail en telefoon en van mensen die zeiden: ‘Hé, maar we hebben wel een deadline!’ – de deadline van andere mensen, niet die van mij. Reizen in ongebondenheid, buiten de blik en het bereik van iedereen, is een zegen. Ik had deze vrijheid verdiend: na de recente voltooiing van een roman en na anderhalf jaar aan mijn bureau te hebben gezeten, was ik het spuugzat en wilde ik het huis uit – en niet zomaar even naar buiten, maar ver weg. ‘Ik maak deze wonderbaarlijke reis niet om mijzelf te bedriegen, maar om aan de hand van de dingen die ik zie zelfinzicht te verwerven,’ schreef Goethe in zijn Italiaanse Reis. ‘Er is trouwens niets te vergelijken met het nieuwe leven waartoe de aanblik van een nieuw land een contemplatief mens in staat stelt. Hoewel ik nog altijd dezelfde ben, meen ik toch dat ik tot in het merg ben veranderd.’

Afrika trok me, omdat het nog steeds zo leeg is, zo ogenschijnlijk onaf en vervuld van mogelijkheden, precies de reden waarom het continent bemoeiallen en analisten, voyeurs en amateurfilantropen aantrok. Een groot deel is nog steeds ongecultiveerd, en zelfs in de honger die er heerst, lijkt hoop besloten, misschien juist wel door die wanhoop. ‘Geef me een wildernis wier aanblik door de beschaving niet kan worden verdragen,’ schreef Thoreau in ‘Walking’, ‘alsof we leefden van het merg van rauw verslonden koedoes.’ Door Afrika reizen was tevens mijn manier om weerstand te bieden aan het toenemende tempo van de technologie – me ertegen te verzetten en achter te blijven, geduld te leren en op die manier de wereld te bestuderen.

Afrika was veranderd en dat gold, na tien jaar, ook voor mij. Ook de wereld was ouder geworden en het reizen zelf steeds meer veranderd en versneld. Ze zeggen dat er meer dan ooit bekend is over de ons vertrouwde wereld en dat die nog nooit zo gemakkelijk bereikbaar is geweest. In 2011, het jaar dat ik op reis was, werd Namibië bezocht door een miljoen buitenlandse toeristen en Zuid-Afrika door bijna twee keer zoveel. Maar die bezoekers bewandelden de veilige, gebaande paden. In Zuid-Afrika waren veel plaatsen waar maar zelden toeristen kwamen en in Namibië beperkten de toeristen zich tot de wildparken en de kust en waagden ze zich vrijwel nooit in het onherbergzame grensgebied met Angola in het noorden. Wat de meer onverschrokken reizigers betrof, de rugzaktoeristen en de mensen die zich buiten de gebaande paden begaven, ik moest er nog steeds eentje tegenkomen die ook werkelijk de grens met Angola was overgestoken.

Hoewel er veel gereisd wordt in de bekende wereld en de toerist tegenwoordig ook allerlei verre oorden bezoekt (Bhutan, de Malediven, de Okavangodelta, Patagonië), zijn er ook plekken waar geen buitenstaander komt. De rijken reizen in gecharterde vliegtuigen met hun eigen chef-koks en gidsen naar afgelegen landingsstroken in Afrika. De rest boekt een geheel verzorgde vakantie of gaat op goed geluk op weg met een rugzak. Toch zijn er nog plaatsen die buiten het blikveld vallen, die ontoegankelijk zijn of te gevaarlijk om naartoe te gaan. Veel paden door de bush leiden nergens heen. En sommige landen zijn tot nader order gesloten. Somalië, waar anarchie heerst, ligt alleen op de reisroute van wapenhandelaren. In het despotische Zimbabwe voel je je niet welkom. En andere landen, Congo bijvoorbeeld, hebben nauwelijks fatsoenlijke wegen. Maar zelfs al zouden er wegen zijn, een groot deel van Congo is vijandelijk gebied, waar je beter niet kunt komen vanwege de militielegers, de plaatselijke stamhoofden en krijgsheren, nog net zoals het was toen Henry Morton Stanley het te voet en over de rivier doorkruiste.

Tijdens de voorbereiding van mijn reis las ik steeds weer dat militante islamisten bezig waren ongelovigen te doden of stampij te maken in Niger en Tsjaad, en in Nigeria waren de zogenaamde Boko Haram-bendes – moslims die de aanblik van verwesterde Nigerianen niet konden verdragen – bezig alle mannen die een broek en een overhemd droegen of vrouwen in een jurk te vermoorden. Deze groepen waren op zoek naar makkelijke slachtoffers – rugzaktoeristen, avonturiers, mensen zoals u en ik.

Daarom begon ik aan deze reis met een akelig voorgevoel. Een man die al vijftig jaar rondreist, is een makkelijk doelwit: in zijn eentje, de pensioengerechtigde leeftijd gepasseerd en dus opvallend in een land als Namibië, waar de gemiddelde levensverwachting drieënveertig jaar is. Ik troostte me met de gedachte dat de aanblik van een oude man die alleen door Afrika reist zo onwaarschijnlijk was dat men me lachend zou afdoen als een zonderling. Als je gekleed ging zoals ik, in verschoten kleren en met een horloge van twintig dollar en een goedkope zonnebril, en met slechts een klein, plastic mobieltje van twintig dollar – hoe kon je dan de moeite van het beroven waard zijn?

Ik had ook het vermoeden dat deze reis wel eens het karakter van een afscheid kon krijgen. Voor veel oudere schrijvers, en voor sommige niet zo oude, betekende een verblijf in Afrika een afscheidsreis. De laatste belangrijke reis die Joseph Conrad ondernam, per boot in achtentwintig dagen over de Congo, vormde de basis voor zijn sterke novelle Hart der duisternis, die hij acht jaar na zijn terugkeer uit Afrika schreef en die hij karakteriseerde als: ‘Ervaringen die ik een beetje (en echt maar een klein beetje) heb aangedikt.’ Na een leven lang te hebben gereisd bracht Evelyn Waugh de winter van 1959 door in Oost- en Centraal Afrika en deed daarvan verslag in A Tourist in Africa. Hij overleed zes jaar later. Zowel Laurens van der Post als Wilfred Thesiger reisden in hun laatste jaren door Afrika – Van der Post in de Kalahari, Thesiger in het noorden van Kenia – en schreven erover. Hemingways ultieme safari, zijn laatste belangrijke reis, voerde hem in 1953-54 naar Oost-Afrika, en hoewel hij zichzelf zes jaar later doodschoot, werd zijn gedramatiseerde versie van die safari, De waarheid in het ochtendlicht, geredigeerd door zijn zoon Patrick, postuum gepubliceerd in 1999. Nadat V.S. Naipaul zijn Het masker van Afrika had gepubliceerd, een wijdlopig onderzoek naar ‘de aard van het Afrikaanse geloof’, dat hem door zes Afrikaanse landen voerde, liet hij duidelijk blijken dat het zijn laatste reisboek zou zijn.

Afrika kan wreed zijn en delen ervan ronduit beangstigend, maar zoals duidelijk wordt uit de ervaringen van Naipaul kan het ook vriendelijk zijn voor een ziekelijke, oudere reiziger. Je zou verwachten dat mensen zouden zeggen: ‘Ga naar huis, oude man.’ Maar nee – in de regel wijst Afrika niemand de deur.

En dus zou je denken dat dit, het groenste continent, het volmaakte landschap voor een afscheidsreis zou zijn, een manier om respect te betonen aan de natuurlijke wereld en aan het geschonden Eden van onze oorsprong. ‘Alle begeerten van het leven komen hier onverbloemd tot uitdrukking,’ schreef de Engelse auteur en reiziger V.S. Pritchett vijftig jaar geleden over Spanje. Maar die vaststelling zou net zo goed voor Afrika kunnen gelden. ‘We zien de primitieve begeerten die ons drijven, maar door een curieus staaltje van stoïcisme, fatalisme en lethargie worden de natuurlijke hartstochten van de mens weifelend in toom gehouden.’ In Afrika zien we hoe de menselijke geschiedenis op zijn kop wordt gezet en het is mogelijk om in Afrika te zien waar het verkeerd is gegaan.

‘Afrika geeft je het onontbeerlijke gevoel terug dat de wereld onmetelijk, wonderbaarlijk en imposant is,’ schreef een andere reiziger, en specifiek over dit gebied zei John Manchip White in The Land God Made in Anger: ‘Wat de critici ook zeggen, onze planeet is overbevolkt noch verwerpelijk.’

In je eentje reizen geeft je de vrijheid om te kunnen zijn wie je maar wilt. Er zijn veel landen die in gevaar verkeren en plekken waarvan de toekomst bedreigd wordt. Denk maar aan het radioactieve Oekraïne, of het anarchistische Tsjetsjenië, aan de overbelaste Filipijnen of het getiranniseerde Wit-Rusland. Allemaal zouden ze wel een helpende hand kunnen gebruiken, maar wanneer de beroemdheid, de ex-president of de bejubelde publieke figuur zich als menslievend wil profileren, gebeurt dat vrijwel altijd in Afrika, vanwege het exotische tintje – of is het wellicht vanwege het dramatische contrast tussen zwart en wit, of vanwege zijn hypnotiserende onnavolgbaarheid? In Afrika heeft de reiziger onbeperkte vrijheid, en Afrika zelf is, beter dan welke andere plek ook, in staat de ervaring uit te vergroten.

Toen ik achter de energieke, snelvoetige Ju/’hoan door de lage, zonbeschenen bush van Nyae-Nyae liep, wist ik dat ik was waar ik wilde zijn. En die wijze van reizen was voor mij een manier om mijn jeugd te hervinden, want als tweeëntwintigjarige onderwijzer aan een klein schooltje op het platteland van Afrika had ik een paar van de gelukkigste jaren van mijn leven doorgebracht – jaren van vrijheid en vriendschap en heel veel hoop.

Als ik al een akelig voorgevoel had over deze reis, dan kwam dat doordat reizen naar het onbekende ook iets weg kan hebben van doodgaan. Na het kwellende afscheid nemen en het eigenlijke vertrek lijk je kleiner en kleiner te worden, te verdwijnen in de verte. Na verloop van tijd zal niemand je meer missen, behalve op een terloopse, licht spottende manier, in de trant van: ‘Wat is er eigenlijk geworden van, kom, hoe heet-ie ook weer, je weet wel, die toen dreigde ’m naar Afrika te smeren?’ Je bent weg, niemand kan nog op je rekenen, en wanneer je alleen nog maar een vage herinnering bent, sluipt er een zekere bitterheid in de herinnering, net zoals het de doden vaak kwalijk wordt genomen dat ze dood zijn. Wat heb je aan iemand die onbereikbaar en zo ver weg is?

En daardoor word je twee geesten, want ook in dat verre land, met je gezicht tegen het raam van een andere cultuur gedrukt, starend naar andermans leven, ben je een soort schim. En veel van wat je ziet, zoals het harmonieuze leven in de bush, heeft nog een andere kant.

Het duurde een poosje voordat ik begreep dat het venster van Afrika, net als het raampje van een trein die door het donker dendert, een vervormende spiegel is die deels het gezicht van de kijker zelf weerspiegelt. Bij de Ju/’hoan was ik inderdaad getuige van een re-enscenering, en ik kwam tot het besef dat de mensen die zichzelf de Echte Mensen noemden, helaas, onecht waren. De heroïsche, heidense wereld van de Ju/’hoan met hun gouden huidskleur was een illusie. Ik had er gehoopt aan te treffen wat een zeldzaamheid is in de wereld, een land van onbedorven vreugde, maar wat ik aantrof, was een wanhopig volk, trieste, passieve, hopeloze zielen, niet onverwoestbaar, zoals ik had gedacht, maar hard toe aan redding.

==

2
De trein vanuit Khayelitsha

Een paar weken voor mijn bezoek aan de Ju/’hoan, die op de kale grond slapen onder niet meer dan een provisorisch afdakje, voortdurend op hun hoede voor de roofdieren die ’s nachts rondsluipen, ontwaakte ik uit een diepe slaap in het zachte bed van mijn luxueuze hotel tussen de steile groene flanken van de Tafelberg en de glinstering van het water in de Tafelbaai. Dat was in Kaapstad, dat met zijn hoogten en kliffen de enige stad in Afrika is die aanspraak kan maken op grandeur.

Gapend als een baviaan, met ontblote tanden, zette ik de televisie aan en zag de beroering in Europa, het soort onbesuisdheid en chaos dat men gewoonlijk met Afrika associeert, en ik dankte de goden dat ik ver weg was. Een dezer dagen zou ik over land noordwaarts trekken naar Namibië, Botswana en Angola en misschien nog wel verder. Een langetermijnplan was niet nodig. Ik was alleen, had weinig bij me en hoefde alleen maar een goedkoop buskaartje te kopen voor een enkele reis. Er reed dagelijks een bus naar het geïsoleerde Springbok in de provincie Noord-Kaap, die ’s nachts de grens met Namibië overstak die werd gevormd door de van oost naar west stromende Oranjerivier.

Aangezien ik inmiddels een bejaarde reiziger was, nam ik mijn ochtendpillen, twee verschillende tegen de jicht, een vitaminepil en een dosis malariaremmers, en lummelde wat rond, nog steeds suf van de jetlag. Toen ik me herinnerde dat ik een reis aan het maken was, schreef ik de datum en de eerste regel in mijn dagboek, over wakker worden in een zacht bed in een luxueus hotel.

Op zo’n aangename plek, hoe ver weg ook, komt het nooit bij je op dat je te oud bent om te reizen. Ik kan dit doen tot ik doodga, denk je, terwijl je bij de roomservice lotussen te eten bestelt (‘Bij nader inzien heb ik toch liever de wagyubiefstuk met peperkorst en zwarte truffelvinaigrette’). Pas wanneer ik in een krot in de bush lig, of word aangestaard door een vijandige, stinkende menigte (‘Meester! Meester!’), of wanneer ik een onduidelijke stoofpot van zwart vlees eet, of koude, ongare, vettige aardappels vol pitten op een gebarsten bord, of negen uur lang door elkaar geschud word in een rammelkast van een bus, bergafwaarts over een weg vol kuilen – terwijl de dood net zo dichtbij is als de donkere afgrond rechts van me –, bedenk ik dat iemand anders dit zou moeten doen, een jonger iemand wellicht, gretiger, sterker, wanhopiger, gekker.

Maar er bestaat ook nog zoiets als nieuwsgierigheid, of mooier gezegd, een onderzoekende geest, en het is die weetgierigheid die mijn leven als reiziger en als schrijver altijd heeft geregeerd.

==

In grote delen van Europa en Noord-Amerika wordt een nieuwsgierig blik als vijandig en opdringerig beschouwd, en nieuwsgierige vragen lokken vaak een stekelig of nutteloos antwoord uit. ‘Dus je bent een boek aan het schrijven? Nou, laat dit hoofdstuk er maar uit.’ Maar in Afrika wordt zulke rechtstreekse belangstelling als welkome bezorgdheid gezien, een vorm van vriendelijkheid, vooral wanneer de gebruikelijke plichtplegingen in acht worden genomen en rekening wordt gehouden met tribale fijngevoeligheden. Wat me had teruggevoerd naar deze prachtige stad en naar dit continent was de wens om uit de eerste hand meer aan de weet te komen, de bezielende aandrang die ervoor zorgt dat we ons allemaal blijven verwonderen en dat sommigen van ons alsmaar blijven reizen.

Tijdens het ontbijt – zalm, roerei, fruit, guavesap, groene thee, goudbruine toast en ‘Kunt u de jam even doorgeven’ – zat ik de Cape Times te lezen en zag de koppen: BERG ’S NACHTS AFGESLOTEN en STAD REAGEERT OP AANVALLEN. De reden waarom de Tafelberg na zonsondergang werd afgesloten was de misdaad – gepleegd door overvallers en dieven, of, in het plat Zuid-Afrikaans, door tsotsis en skelms, de lokale namen voor schurken. Een aantal avondlijke wandelaars en mensen die vanuit hun auto de lichtjes van de stad bewonderden, waren bewusteloos geslagen en beroofd. Hoe je zo’n berg kon afsluiten was me een raadsel. Dat gigantische, dominerende uitstulpsel van rotsen met zijn drie kilometer brede plateau, vormde een bergkam die zich over een lengte van vijfenzestig kilometer uitstrekte tot aan de Kaappunt.

Maar dit was Afrika en dus onderhevig aan plotselinge veranderingen. Nog geen maand later werd de Tafelberg officieel uitgeroepen tot een van de zeven natuurwonderen (samen met Halong Bay in Vietnam, het Amazoneregenwoud, de watervallen van Iguazu en nog drie andere bijzondere plekken). Wereldwijd erkend als een wonder werd de Tafelberg trots heropend voor het publiek.

Dezelfde dag dat ik in het luxueuze hotel wakker werd, ging ik een eindje wandelen. Bij Texies Fish and Chips in Adderley Street, in de Grand Parade bij het treinstation, waar ik tussen de middag gegrilde koningsklip at en zat te genieten van het uitzicht, de kennelijke welvarendheid, het drukke komen en gaan van winkelende mensen, en de duiven, pikkend naar de kruimels die hun door voorbijgangers werden toegeworpen, merkte ik een paar jongemannen op die naar me stonden te kijken in de schaduw van de winkelgalerij vlak bij het terrasje waar ik zat te eten. Toen een van hen zag dat ik klaar was, kwam hij, een magere tiener, naar me toe en vroeg aarzelend: ‘Mag ik de rest opeten?’ Ik knikte alleen maar, omdat hij me overrompeld had. Hij liep met de overblijfselen van mijn eten – het bord met vette patat – tussen de opvliegende duiven door en schrokte het een eindje verderop leeg.

Reisboeken schrijven is soms niet meer dan een literair decor voor een soort spottende misantropie, of mythomanie of verzonnen romantiek, maar op dat moment voelde ik alleen een hulpeloos medelijden. En tijdens deze Afrikaanse reis zou ik diezelfde wanhopige reflex nog een aantal keren tegenkomen: de hongerige, verdekt opgestelde man of jongen die erop stond te wachten om de restjes van mij of iemand anders mee te nemen en ze met groezelige vingers op te eten.

Als ik me afvroeg waarom ik was teruggekomen naar Afrika, zou ik waarschijnlijk moeten antwoorden: om zoiets als dit tegen te komen en voor andere toevallige ontmoetingen. Ik zou liegen als ik zei dat ik bewust naar iets op zoek was. Ik zocht niets. Ik had me uit de voeten gemaakt voor mijn leven en mijn verantwoordelijkheden en mijn algemene afkeer van stompzinnig geklets, gepraat over geld, het domme gelach bij dinertjes. Afkeer is als brandstof en dat vertaalde zich in de zigzaggende vlucht van New York naar Dubai en de volgende etappe naar Kaapstad, tweeëntwintig uur vliegen, dertig uur reizen. Maar ik was blij dat ik weg was. Het was reizen als afwijzing, alsof ik door mijn vertrek tegen die stompzinnige mensen zei: ‘Je kunt me de pot op.’ En misschien hoopte ik dat ze achteraf zouden zeggen: ‘Wat was er nou? Waar is hij? Heb ik iets verkeerds gezegd?’

Maar ik wilde vooral terug naar Afrika om verder te gaan waar ik gebleven was.

Tien jaar geleden had ik hier op de troosteloze zandvlakten aan de rand van Kaapstad door New Rest rondgelopen, de allerergste variant van een sloppenwijk, die in het Zuid-Afrikaans een ‘plakkerskamp’ wordt genoemd. Het eerste waar ik bij mijn terugkeer naartoe wilde was naar dat kamp, om te zien wat er geworden was van de gammele hutjes, de latrines, de sjofele mensen die in de woestenij langs de snelweg waren neergestreken.

Was het nog steeds zo’n afgrijselijke plek, een krottenwijk die volledig was opgetrokken uit afvalhout en gescheurd plastic, daar midden in het verwaaide zand?

==

De meerderheid van de zwarte Zuid-Afrikanen woont in de binnenlanden, niet in schilderachtige gehuchten of in hutten met rieten daken op grazige heuvelflanken. Driekwart van de Afrikanen die in de steden leven, wonen in smerige krottenwijken en plakkerskampen. Maar hoe ontwikkelt zo’n plek zich in een jaar of tien?

‘Niet naar een plakkerskamp gaan. Niet naar een zwart township gaan. Daar word je beroofd of erger nog,’ zei een spoorwegbeambte van gemengd ras op het Centraal Station in Kaapstad op een zondagmorgen, tien jaar geleden, en hij weigerde me een kaartje naar Khayelitsha te verkopen.

Ik vroeg waarom niet. Het viel me op hoe star en stellig hij was. Het had niets te maken met raciale generalisatie. Hij wilde me gewoon niet iets verkopen wat hij als een kaartje naar geweld beschouwde. Hij legde me uit dat de trein naar Khayelitsha regelmatig met stenen werd bekogeld, dat de ramen sneuvelden en dat de passagiers werden overvallen door werkloze jongeren uit het township en het nabijgelegen plakkerskamp.

Geprovoceerd door zijn waarschuwing toog ik de volgende dag naar het plakkerskamp New Rest en schreef toentertijd over de twaalfhonderd krotten die daar in een periode van tien jaar op de zanderige, onvruchtbare grond van de Kaapse Vlakte, langs de drukke weg naar het vliegveld, waren opgetrokken. De meeste van de 8500 inwoners leefden er onder uiterst onhygiënische omstandigheden. Het was er treurig en eigenlijk met geen pen te beschrijven. Er was geen stromend water, geen verlichting en nergens een boom te bekennen. Het was er winderig en onbeschut. Omdat het kamp er door de bewoners zomaar was neergekwakt op zestien hectare zand, waren er geen voorzieningen, en daardoor stonk het er en zag het er afschuwelijk uit. De behuizing bestond uit hutjes, gemaakt van ongelijke planken, afvalhout, stukken blik en plastic zeilen. De zanderige wind joeg door de kieren tussen de planken. Een man vertelde me dat hij voortdurend zand en stof in zijn bed had.

Het leven kon niet naargeestiger, dacht ik toen, een krottenwijk aan de rand van de stad, zonder groen en zo zanderig dat er niets anders wilde groeien dan armzalige geraniums en stoppelige cactussen. Mensen die met een plastic emmer water moesten halen bij een standpijp en kaarsen moesten branden in hun hutten; de hutten die koud waren in de winter en smoorheet in de zomer, verschrikkelijk vuil, gelegen langs een belangrijke snelweg met de bijbehorende herrie. Wat kon er nog erger zijn? Je kon ze ‘informele nederzettingen’ noemen, zoals sommigen deden, maar daar gingen ze niet minder van stinken.

Toch, ondanks alle misère in New Rest, waren de mensen er vrolijk en hadden ze een doel voor ogen. Een van de bewoners, de man die klaagde over het zand in zijn bed, nam me mee naar het New Rest-comité, dat regelmatig bijeenkwam in een van de krotten. De leden van het comité vertelden me dat de mensen die hier woonden afkomstig waren van de Oost-Kaap, uit de door de regering aangewezen thuislanden Transkei en Ciskei en uit de sloppenwijken van East London, Port Elizabeth en Grahamstown, industriesteden waar het niet goed mee ging in het Zuid-Afrika van na de onafhankelijkheid. De leden van het New Rest-comité legden uit wat hun doelen waren: wegen, waterleiding, elektriciteit en een permanent huis op elke plek waar nu een krot stond – een proces dat bekend stond als in-situ upgrade.

Er lag al een blauwdruk, ontworpen door planologen van de Universiteit van Kaapstad, die zich daar vrijwillig beschikbaar voor hadden gesteld. Elk ellendig krot, ongeacht hoe klein, was genummerd en het perceel waar het op stond geregistreerd. Er was een volkstelling gehouden. Het idee om een plakkerskamp te veranderen in een levensvatbaar township door bestaande onderkomens te verbeteren – een sloppenwijk te veranderen in een stadsgebied – was in Brazilië en India al in de praktijk gebracht, maar nog niet in Zuid-Afrika. De drijvende kracht erachter was het feit dat de mensen trots waren dat ze een veilige plek hadden gevonden om te wonen. De goodwill van buitenlanders had eveneens geholpen: welmenende bezoekers hadden geld bijgedragen om de kinderopvang te ondersteunen, om drie machines te kunnen aanschaffen waarmee bakstenen konden worden gemaakt, en om een trustfonds op te zetten. Het fonds werd pro Deo beheerd door een safaribedrijf en de New Rest/Kanana Community Development Trust, die het toerisme naar het township probeerde te bevorderen. Sommige kinderen werden gesponsord door Amerikanen en Europeanen die regelmatig geld stuurden waarvan ze kleren konden kopen en schoolgeld konden betalen. Het was een ad hoc organisatie die over weinig middelen beschikte, maar het zelfhulpelement maakte dat ik hun het allerbeste toewenste.

Wat zou er sindsdien gebeurd zijn?

==

Op mijn tweede dag in Kaapstad, na weer een gourmetontbijt in mijn hotel, liet ik me in een halfuur naar beneden en om de berg heen rijden naar het plakkerskamp. Ik had een taxichauffeur gevonden die in de buurt van New Rest woonde, in een oude wijk die Guguletu heette, waar ik eveneens naartoe wilde gaan, omdat ik ook daar tien jaar geleden was geweest.

In Boston, waar ik ben geboren, zal een bezoeker die ontwaakt in een luxueus hotel na een fantastisch ontbijt nooit een taxi nemen om zich, uit louter voyeuristische nieuwsgierigheid, te laten rondrijden door de arme delen van de stad – de zwarte buurt in Roxbury, waar de Malcom X Boulevard uitkomt op Dudley Square, de arme wijken van Charlestown en Chelsea, of de vervallen straten van Everett, met zijn hoekwinkeltjes, zijn biljartlokalen en zijn houten huizen van drie verdiepingen. Pottenkijkers zijn er niet welkom, maar zelfs al waren ze dat wel, dan nog zou niemand er zomaar een bezoekje brengen, want de arme delen van Amerikaanse steden worden gevaarlijk gevonden. Daarom was ik me terdege bewust van mijn privilege als bezoeker van Zuid-Afrika – dat ik iets deed wat ik thuis wel uit mijn hoofd zou laten.

En het was niet eens moeilijk te regelen. In Kaapstad maken veel arme townships, sommige vrijwel identiek aan elkaar, deel uit van de toeristische bezienswaardigheden waar uitbundig reclame voor wordt gemaakt.

‘Dit is Imizamo Yethu,’ zegt de gids via de luidspreker als de tourbus in de buurt komt van een heuvel vol krakkemikkige huisjes en onverharde wegen. ‘Dat betekent “Onze strijd”. Van oorsprong is het een plakkerskamp. Nu is het een township. Het stamt uit de jaren tachtig, toen de pasjeswetten werden afgeschaft. In de jaren negentig breidde het zich uit. Als u een rondleiding wilt door iemand die hier woont, kunt u hier uitstappen. Over een halfuur komt er weer een bus...’

Mijn chauffeur heette Thandwe. Hij was een Xhosa, die zevenentwintig jaar geleden als klein jongetje vanuit Port Elizabeth in de Oost-Kaap hier naartoe was gekomen om bij zijn oom te gaan wonen.

‘Af en toe ga ik nog wel eens naar huis,’ zei Thandwe, ‘maar hier wil ik blijven wonen.’

We reden over de snelweg, de weg die de meeste buitenlandse bezoekers zien, omdat het de belangrijkste route is naar het vliegveld van Kaapstad. Wat ik wilde – waar ik op hoopte – was dat ik iets positiefs zou aantreffen, iets anders zou zien.

‘New Rest – hier is het,’ zei Thandwe en hij wees op een nederzetting van keurige huisjes met roodbruine daken, die achter een hoge afrastering langs de weg lag. Het waren geen opgeknapte hutten of gerenoveerde krotten; ze waren nieuw, zagen er solide uit en stonden heel dicht bij elkaar, duidelijk op de plaats van de hutjes die ik tien jaar geleden had gezien. Dit was de in-situ upgrade waar de planologen op hadden gehoopt.

We namen de afslag die naar New Rest leidde en reden op ons gemak door dit nu aanzienlijk verbeterde township. Veertig jaar geleden was dit een landelijk gebied geweest met een spirituele uitstraling en een rituele betekenis voor de lokale Xhosa. Jongens die waren geïnitieerd (mkweta) tijdens de besnijdenisceremonie (ukoluka) hielden zich hier schuil in het struikgewas. Wanneer hun voorhuid was verwijderd met het scherp van een speer (mkonto), bleven de jongelingen in een groep bij elkaar totdat hun wonden waren geheeld. Tien jaar geleden was me verteld dat in juni en december de pas besneden jongens gezien konden worden, ‘soms een heleboel, zich verschuilend in de bush aan de overkant’.

Dat was nu niet meer het geval. Alle struiken waren gekapt, er stonden huizen waar vroeger begroeiing was geweest en er was geen boom meer te bekennen. Maar ik had een verandering gezien en ik begreep hoe die tot stand was gekomen. Eerst hadden de nieuwe mensen uit plattelandsdorpjes een plakkerskamp opgetrokken uit plastic zeilen, vodden en afgehakte boomtakken; vervolgens werden die bouwsels opgelapt met oude planken en stukken blik en waren het krottenwijken geworden, na verloop van tijd waren er gemeenschappelijke toiletten en een standpijp voor het water bij gekomen, en ten slotte was het, door de volharding van de mensen – degenen die tijdens mijn vorige bezoek tegen me hadden gezegd: ‘Wij blijven hier. Hier zijn we thuis.’ – en de vrijwillige planologen en de mensen die het beste met hen voorhadden opnieuw verbeterd. Er was regeringsbeleid, in de vorm van het Wederopbouw- en Ontwikkelingsprogramma, speciaal bedoeld voor de verbetering en de wederopbouw van de plakkerskampen.

‘Er zijn nu winkels. De school is hier vlakbij,’ zei Thandwe. ‘Een van de redenen voor deze verbeteringen was het WK Voetbal.’

Nadat Zuid-Afrika was gekozen als gastland voor de FIFA Wereldbeker 2010, werden er in de drie grootste steden enorme voetbalstadions gebouwd en de zeven bestaande stadions grondig gerenoveerd. Er werden nieuwe hotels gebouwd, het openbaar vervoer werd verbeterd, en door al die investeringen was er een zelfbewustzijn ontstaan dat ertoe zou leiden dat er geld werd uitgetrokken voor de huisvesting van de mensen die in deze nieuwe faciliteiten gingen werken. De laagbetaalde werknemers die Zuid-Afrika tot die aangename plek maken die zijn bediendenprobleem heeft opgelost: de dienstmeisjes, de tuinmannen, de monteurs, de schoonmakers, de buschauffeurs, de taxichauffeurs, de kelners, de kindermeisjes, de verpleegsters en de onderwijzers wonen grotendeels in deze townships. Daarom waren verbeteringen van hun leefomstandigheden essentieel om de stad goed te laten functioneren.

Weer een nieuwe dag en weer een vertrek vanuit mijn prachtige hotel in het centrum van de stad, met weer een andere chauffeur. Deze man was Phaks – uitgesproken als ‘Pax’. Hij was me aanbevolen als iemand die alles wist van het leven in een township en hij woonde zelf in het steeds maar uitdijende Khayelitsha, met zijn bevolking van een half miljoen mensen en zijn werkloosheid van meer dan tachtig procent, de plek met de slechtste reputatie wat betreft misdaad, inactiviteit, gokken, vechten en alcoholmisbruik.

‘Maar niet alles is er slecht,’ zei Phaks toen we over de snelweg reden. Het was best een opgewekte man, maar het had er alle schijn van dat hij nogal wat aan zijn hoofd had, want van tijd tot tijd versomberde zijn gezicht en keek hij verongelijkt.

We passeerden District Six, in de tijd van de apartheid een levendige buurt van Kaapstad, die het racisme het hoofd had geboden en floreerde als een veilige, multiraciale wijk in de binnenstad en die bekend stond om zijn muziek, zijn eten, zijn kleur en zijn pit. Eind jaren zestig had het stadsbestuur, dat het land terug wilde hebben en er een blank gebied van wilde maken, de zestigduizend zielen tellende bevolking gedwongen te vertrekken, de mensen onderverdeeld naar ras en hen verplicht zich te vestigen in specifieke townships – de blanken in de blanke gebieden, de zwarten in Khayelitsha, de mensen van gemengd ras (‘kleurlingen’) in Mitchells Plain en Bonteheuwel.

Het idee was een gebied met nieuwe huizen te creëren, alleen voor blanken, dat Zonnenbloom moest gaan heten, maar dat was niet goed uitgepakt. Niemand wilde er wonen en tien jaar geleden had het leeggestaan, een braakland met aan de randen twee oude kerken – het enige wat was overgebleven van District Six.

Toch waren er, sinds ik het voor het laatst had gezien, wat nieuwe huizen gekomen. In 2005 had het Wederopbouw- en Ontwikkelingsprogramma een aantal nieuwe huizen laten bouwen en veel daarvan – maar niet allemaal – waren nu bewoond.

‘Ze zijn bedoeld voor de mensen die terug willen komen,’ zei Phaks. ‘Maar sommige mensen verzetten zich daartegen.’

‘Het ligt centraal, het is veilig en de huizen zijn nieuw,’ zei ik. ‘Waarom zouden ze niet terug willen?’

‘Ze zeggen dat het niet meer hetzelfde is, daarom blijven ze weg.’

‘Hoezo “niet meer hetzelfde”?’

‘Het is niet meer multiraciaal. Alleen nog maar zwart.’

Daarna nam hij me mee naar het township Langa, dat wat dichter bij Kaapstad zelf lag en naast de snelweg naar het vliegveld, net als veel andere townships. Langa was bijzonder omdat het een van de eerste zwarte townships was. Phaks zei dat de eerste mensen er al in 1900 naartoe waren gekomen, maar de plaatselijke historicus sprak hem tegen en zei dat het in 1927 was gebeurd. Toen zei Phaks dat de naam Langa ‘zon’ betekende, maar de plaatselijke historicus zei dat Langa was vernoemd naar een beroemd negentiende-eeuws stamhoofd en antiregeringsactivist, Langalibalele, die als persona non grata naar een locatie hier in de buurt was verbannen.

De plaatselijke historicus, die zich bij ons voegde omdat hij door Phaks was ingehuurd, was een Xhosa genaamd Archie, die uitlegde dat dit township het gevolg was van het Zuid-Afrikaanse apartheidssysteem, en in het bijzonder van de Groepsgebiedenwet, die niet-blanken dwong om in aangewezen gebieden te wonen. Op de naleving van deze inperking van niet-blanken werd toegezien door de pasjeswetgeving uit 1952, die van hen vereiste dat ze een identiteitsdocument bij zich droegen dat in het Afrikaans formeel bekend stond als een ‘bewysboek’, maar dat onder de dragers doorgaans de ‘dompas’ werd genoemd.

De dompas was in feite een paspoort met evenveel bladzijden als een normaal paspoort. ‘Het meest verfoeide symbool van de apartheid,’ volgens de Zuid-Afrikaanse parlementariër en antiapartheidactiviste Helen Suzman. ‘Op de bladzijden van de dompas van een persoon stonden zijn vingerafdrukken, foto, persoonlijke gegevens betreffende zijn werk, toestemming van de regering om in een bepaald deel van het land te verblijven, kwalificaties om in een gebied te werken of werk te zoeken, en een verslag van de werkgever over het functioneren en het gedrag van de werknemer.’

Protesten tegen de pasjeswetten – eerst door moedige vrouwen in het begin van de jaren vijftig, later, in de jaren zestig, door mannen die door de vrouwen waren geïnspireerd – leidden tot onderdrukking, een regelrecht bloedbad in Sharpeville en nog meer protesten die de apartheidsstrijd onder de aandacht van de wereld bracht. Zuid-Afrika viert deze protesten nu met twee nationale dagen, Vrouwendag en Mensenrechtendag. Pas in 1986, nadat het leven van gekleurde Zuid-Afrikanen vierendertig jaar lang was geregeerd door de binnenlandse paspoorten, werden de pasjeswetten afgeschaft.

Met aan woede grenzende verontwaardiging vertelde Archie me over de gehate pasjeswetten en de Groepsgebiedenwet, terwijl we door de straten van Langa liepen die bezaaid waren met vuilnis, oude autobanden en kapotte flessen. Zelfs de onlangs van planten voorziene bloemperken en de grasveldjes waren een zooitje.

‘Jullie Bill Gates helpt ons met het cultureel centrum,’ zei Archie, toen hij me het Guga S’Thebe Kunst- en Cultuurcentrum liet zien, waar in een achterkamer drie vrouwen keramische potten en bekers zaten te beschilderen in het kader van een project om mensen vaardigheden bij te brengen en aan werk te helpen. De Zuid-Afrikaanse vrouwen leken gemotiveerd, maar ruim zestig procent van de volwassen mannen in Langa was werkloos. Het cultureel centrum, in vrolijke kleuren geschilderd en met keramische kunst op de voorgevel, en bedoeld voor workshops en voorstellingen, was een fantasierijk ontworpen gebouw van na de apartheid en misschien wel het enige nieuwe gebouw in het township. Het was doelbewust neergezet vlak bij de plek waar in 1954 door duizenden inwoners van Langa demonstraties tegen de pasjeswetten waren gehouden – een massale verbranding van de dompas – en een mars naar het centrum van Kaapstad. Het cultureel centrum was pas tien jaar oud, maar verkeerde nu al in een staat van verval – niet schoongehouden en ogenschijnlijk verwaarloosd. Het was een van de bezienswaardigheden van het township, waardoor er meer toeristen kwamen dan plaatselijke bewoners.

‘Hoe heeft Bill Gates dan geholpen?’

‘Hij heeft ons deze computers gegeven.’

Op de tafels stonden vier ongebruikte computers met groezelige toetsenborden en zwarte schermen.

‘Helaas doen ze het al een jaar niet meer.’

Wat Archie niet vertelde en misschien ook niet wist, was dat de Gates Foundation geld had gegeven om de mensen meer bewust te maken van hiv en aids. De infectiecijfers in Langa behoorden tot de hoogste in Zuid-Afrika. Zaterdags was het ‘begrafenisdag’ in Langa en doorgaans werden er elke zaterdag rond de veertig mensen begraven. Ondanks het streven om de bevolking van Langa te informeren, bleef het aantal doden ten gevolge van hiv en aids stijgen.

‘Nu gaan we daarheen,’ zei Archie.

Toen hij met de zijkant van zijn voet een bierblikje wegschopte, greep ik de gelegenheid aan om hem te vragen waarom de zorgvuldig aangeplante bloemperkjes voor het cultureel centrum totaal verdord waren en de straat en de stoep helemaal bezaaid lagen met bierblikjes en papierafval en rondwaaiend plastic.

‘We weten niet wat we ermee aan moeten. De mensen gooien het op de grond en dan waait het in het rond.’

‘Waarom raapt niemand die rommel op?’

‘Dat is een probleem.’

‘Archie, het enige wat je ervoor nodig hebt is een bezem en een vuilnisemmer.’

‘De gemeente zorgt ervoor.’

‘Als dat zo is, waarom ligt die rotzooi hier dan nog?’

Ik zette hem opzettelijk zo onder druk omdat hij, naar eigen zeggen, de woordvoerder was, en het cultureel centrum de belangrijkste bestemming van de rondleiding door het township – toevallig was er net een hele buslading blanke bezoekers gearriveerd die met zo’n blik van ‘Waar zijn we hier?’, die toeristen hebben als ze net uit de bus zijn gestapt, om zich heen keken. Op een plek waar tienduizenden mensen geen baan en verder ook helemaal niks om handen hadden – een aantal mensen zat erg opvallend maar wat te zitten en te praten, of naar de toeristen te staren – was er niemand die de bergen afval opruimde.

Het is mogelijk dat Archie, die nog steeds liep te mopperen over de onrechtvaardigheid van de pasjeswetten, de wanorde niet zag en hij leek zich eraan te ergeren dat ik het ter sprake bracht. Als om indruk op me te maken, of misschien om de verwaarlozing te verklaren, zei hij opeens plechtig: ‘Lang geleden was hier een profeet! Hij heette Ntsikana – en hij deed een voorspelling!’

‘Wat voorspelde hij dan?’

‘Het was in het jaar 1600,’ zei Archie, en toen op plechtige, profeterende toon, alsof hij Ntsikana citeerde: ‘Er zullen mensen komen vanaf zee.’ Archie stak nadrukkelijk een vinger op. ‘Die mensen zullen een boek hebben en geld.’ Archie zwaaide met zijn vinger. ‘Neem het boek aan, maar niet het geld!’Archie liet zijn vinger omlaag gaan. ‘Maar ze namen beide.’

‘Hadden ze het geld niet moeten aannemen?’

Archie zei: ‘Dat was fout van ze.’

Ik onthield de naam Ntsikana, en toen ik hem later opzocht, ontdekte ik dat er een Xhosa-profeet van die naam was met een goed gedocumenteerd leven. Hij bleek zelfs een pionier van de ‘zwarte theologie’ te zijn, een zelfverklaard christen (hij was in contact geweest met missionarissen, maar was nooit gedoopt en had nooit les van hen gehad), die successen vierde aan het eind van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw. In 1815 kreeg Ntsikana een goddelijke openbaring, ‘een verlichting van de ziel’, die hem bevestigde in zijn geloof in monogamie, het doopsel in de rivier en het zondagsgebed tot een soevereine god. Hij schreef hymnen en gedichten. Omdat zijn bekering volgens hem had plaatsgevonden zonder tussenkomst van een missionaris, maakten zijn volgelingen ‘er aanspraak op dat het Xhosa-christendom vrij van de invloed van missionarissen was ontstaan’.

‘Ik ben door God gezonden, maar ik ben slechts als een kaars,’ zei Ntsikana in een treffende metafoor voor verlichting en eindigheid. ‘Ik heb niets aan mezelf toegevoegd.’ Als verwoed bekeerder stichtte hij overal op het platteland in de Oost-Kaap kerkgemeentes. Op een dag voorspelde Ntsikana de komst van een mensenras naar de kusten van Zuid-Afrika. Hij beschreef ze als mensen ‘[door] wier doorschijnende oren de zon rood zal schijnen’ en ‘wier haar lang is als het staarthaar van een zebra’. Aangezien hij al eerder blanken had gezien, bleek die voorspelling te kloppen, en naar het schijnt heeft hij zijn volgelingen wel degelijk gewaarschuwd niet te veel vertrouwen te stellen in die nieuwe mensen. Ntsikana overleed in 1821, en zijn graf, bij Fort Beaufort in de Oost-Kaap, is een pelgrimsoord.

Hoewel Archie het niet in alle opzichten bij het rechte eind had, liet hij me door zijn plotse parabel wel kennismaken met deze machtige sekte, die nog steeds veel aanhangers had. We liepen over het gescheurde plaveisel van met rommel bezaaide straten, tussen twee betonnen gebouwen van drie verdiepingen door die de naargeestige gevangenisuitstraling hadden van veel door overheid gebouwde huisvesting. Archie vertelde dat het ooit logementen waren geweest voor rondtrekkende arbeiders – allemaal mannen – die tijdens de apartheid te werk werden gesteld als landarbeiders, ongeschoolde arbeidskrachten en bedienden in Kaapstad. Een effectieve manier om ze onder controle te houden was om ze op een geïsoleerde plek te huisvesten, van ze te eisen dat ze de dompas bij zich hadden en hen te scheiden van hun vrouw en kinderen die ver weg in hun dorpen achterbleven.

Achter deze aftandse logementen stonden houten krotjes, dicht tegen elkaar gepakt. Op deze frisse ochtend hingen er in de deuropeningen sjofele kinderen rond met een loopneus.

‘Nog meer mensen,’ zei ik. ‘Nog meer krotten.’

‘Informele nederzettingen,’ zei Archie. Die term bracht altijd een grimmige glimlach op mijn lippen, omdat het een beeld opriep van mensen in fleurige bungalows, die languit op de bank lagen. ‘Hier heten ze siyahlala.’

Ik vroeg hem het woord te spellen en schreef het op.

‘Dat is Xhosa,’ zei Archie. ‘Het betekent: “We blijven hier”.’

Hij zei dat er wel vijf of zes mensen in elk krot woonden, al leek er nauwelijks plaats voor twee. Verspreid langs de rand van de nederzetting, voorbij de logementen, voorbij de krotten, stonden scheepscontainers – grote, roestige stalen bakken – en ook daar woonden mensen in, mensen die pas onlangs hier gekomen waren, zei Archie. Sommige containers waren in twee of drie gezinsverblijven verdeeld, met als ramen en deuren grove gaten die met een snijbrander uit de zijkant waren gesneden. Voor een paar containers stonden kraampjes waar geblakerde schapenkoppen te koop waren.

‘Die noemen we smileys.’ Archie legde uit dat ‘de lippen verschrompelden tot een glimlach’ wanneer de afgesneden koppen op de hete gril werden gelegd. De plaatselijke bevolking at ze met ‘treinpulp’, vervolgde hij lachend. ‘Tomatensaus.’

Terwijl we verder wandelden, werden we aangegaapt door tieners die op bankjes of op autobanden zaten. Sommigen bekeken ons met een duistere blik vanuit een deuropening, anderen keken even op van hun kaartspelletje of van een potje voetbal, en weer anderen stonden er gewoon bij zoals reigers erbij staan, bewegingloos, op één been, het andere erachter gekromd. Al die jongeren hingen maar wat rond, en niet zo maar een paar, maar tientallen, misschien wel honderden, die blijkbaar allemaal niets te doen hadden. Een paar van hen begonnen Archie en mij te volgen, maar dat hielden ze algauw voor gezien – misschien liepen we te snel voor hen. Als ik op een kennelijk onveilige plek ben, is een van mijn regels vooral snel te lopen en eruit te zien alsof ik het erg druk heb.

Archie vertelde dat de logementen in 2002 waren gerenoveerd, en misschien waren ze toen zo vaalgeel geschilderd. Hij liet me bij een ervan binnen kijken – een bijenkorf van smoezelige tweekamerflatjes, volgestouwd met vuile matrassen.

‘Hier hebben ze zes kamers,’ zei hij bij een van de andere logementen. Overal lag het vol met klamme spreien, oude kleren, kapotte schoenen en plastic speelgoed, maar er stonden ook cd-spelers en radio’s.

‘Hoeveel mensen wonen hier?’

‘Achtendertig.’ Hij zag mijn ongelovige blik. Hij zei: ‘Sommigen slapen op de eettafel. En eronder.’

Misère scheept ons op met vreemde lotgenoten. De stank werd indringender toen we de laatste smalle kamer binnengingen, waar twee kleine bedden stonden. Daar woonde een familie die hij kende.

‘Negen mensen in deze ene kamer,’ zei hij.

Ik probeerde me voor te stellen waar ze ’s nachts lagen, in die bedden en op de vloer van deze kamer, die niet groter was dan tweeënhalve bij anderhalve meter. Hij knikte, tevreden dat hij me van mijn stuk had gebracht, want sommige van de rondleidingen door de townships leken bedoeld om de bezoeker te choqueren. Maar ik bedacht dat er in de Verenigde Staten vast ook zulke plekken waren, misschien wel veel, maar hoe moest ik daar ooit achter komen? Er waren geen rondleidingen, geen mannen als Phaks of Archie om je er naartoe te brengen.

‘En wat nog het walgelijkste is, is dat ze gebruik moeten maken van één toilet,’ zei hij, doelend op de achtendertig bewoners van het huis.

‘Waar zijn de mensen nu?’

‘Buiten,’ zei hij. ‘Het is er te klein om er overdag te zijn.’

Dat was ook de gewoonte in de dorpen, waar mensen de dag buiten doorbrachten, onder een boom of op wat je het dorpsplein zou kunnen noemen en waar ze hun lemen hutten alleen gebruikten om in te slapen, of als bescherming tegen de nachtdieren.

De volgende huizen die Archie me liet zien waren ruimer, en eentje zag er warempel bewoonbaar uit. Het was er in elk geval schoner, een appartement met twee slaapkamers, waar een heel gezin woonde. Het vrouwelijke gezinshoofd, beleefd, maar op haar hoede, knikte naar me en een klein jongetje gluurde met grote ogen van verbazing om een deurpost. De huur bedroeg 500 rand per maand, ongeveer 60 dollar.

Vlakbij stonden nog meer krotten van de allerergste soort, niet meer dan op een hoop gegooide planken en plastic zeilen, met nauwelijks stahoogte. Het was moeilijk voor te stellen dat daar iemand in woonde.

‘Deze noemen we vezinyawo, omdat ze zo klein zijn,’ zei Archie. Hij legde uit dat het woord betekende ‘Je voeten zijn te zien’ of ‘Je voeten steken naar buiten’, omdat een languit liggende persoon er niet in paste.

In een paar straten die grensden aan deze krotten stonden fleurige bungalowtjes, geverfd in pastelkleuren, omheind met hekjes en met vrij nieuwe auto’s op de oprit. Nog meer solide huizen, sommige net afgebouwd, zagen uit op de snelweg naar het vliegveld, en dat waren dan ook de huizen die buitenlandse bezoekers zouden zien als ze langsreden en wellicht zouden ze zeggen: ‘Ziet er niet eens zo slecht uit, Doris,’ zonder een idee te hebben van de krotten en hondenhokken buiten hun gezichtsveld. Bij een daarvan had een vrouw op een wiebelige tafel een collectie kralenarmbanden uitgestald. Die had ze met haar eigen handen gemaakt, zei ze, waardoor ik onwillekeurig naar haar handen keek, die ze wanhopig stond te wringen. Ze had negen kinderen en ze woonden met zijn allen in dit krot. Ze keek me smekend aan en toen ik wegliep, puilden mijn zakken uit van de kralenkunst.

‘En dit is een shebeen, een zwarte kroeg,’ zei Archie terwijl hij een gordijn openschoof dat voor de deuropening van een krot hing. Het plafond was zo laag dat ik er niet rechtop kon staan en er hing een doordringende, warme hondenlucht. Toen mijn ogen aan het duister gewend waren, zag ik zes bier zuipende mannen, drie op bankjes, drie gehurkt op de vloer, volslagen laveloos op een maandagmiddag om twaalf uur. De oude, uitgemergelde vrouw met schort die er de scepter zwaaide, stond in een grote kom met een breiachtige vloeistof te roeren.

Een van de mannen grijnsde naar me, dronk als een kat die zijn melk oplikt uit een grote emaillen mok en schudde er vervolgens mee, zodat de roomachtige vloeistof in de mok klotste.

‘Neem een biertje,’ zei Archie. Ik wist zeker dat hij me op de proef wilde stellen door me het ergste te laten zien wat het township te bieden had. Ik had mijn best gedaan om onverstoorbaar te lijken met mijn: ‘Hoe schrijf je dat?’ en ‘Kunnen we daar nog even gaan kijken?’ Maar dit leek wel een gevangeniscel of de ergste kamer in een gekkenhuis. ‘Dit bier is gemaakt van maïs en sorghum. Het heet umqombothi.’

‘Hoe schrijf je dat?’

Een paar dagen later hoorde ik dit woord weer in een prachtig, vrolijk lied over een trotse vrouw die bier maakt, ‘toverbier’, gezongen door een energieke, zoetgevooisde Zuid-Afrikaanse zangeres, Yvonne Chaka Chaka.

We hadden ondertussen al minstens anderhalve kilometer gelopen en waren nog steeds in het township Langa. Maar Archie wilde me nog iets laten zien, iets bijzonders, misschien weer iets schokkends.

‘Meneer Ndaba,’ zei Archie. ‘Hij is een traditionele genezer.’

Meneer Ndaba woonde in een kamer met wederom een laag plafond – ik moest me bukken om er binnen te gaan en op mijn knieën zitten om met hem te praten. De genezer zat op een kruk met zijn mes iets af te schrapen van wat hij in zijn andere hand hield.

Ik ademde in en kokhalsde. In de kamer hing de penetrante geur van verrotting en bederf, en ik zag algauw waarom. Aan de muren en het plafond hingen oude gele schedels en kaakbeenderen van apen, rottende huiden van kleine dieren, vachten, veren, nog meer beenderen, een dood schubdier, slangenhuiden, de stekels van een stekelvarken, gemummificeerde vogels en in een hoek lag een rat die nog maar net dood was, waar een schurftige kat aan zat te knauwen.

‘Dit zijn allemaal medicijnen,’ zei Archie. ‘Hij kan aids genezen.’

‘Wat is dat?’ vroeg ik, wijzend op een gevlekte huid van een dood dier, mogelijk een civetkat.

‘Dat is mijn hoed,’ zei meneer Ndaba, en nu zag ik dat hij aan het eten was. Hij sprak met volle mond en zat nog steeds met zijn mes te steken en te schrapen. Het schrapen van het mes was een aanhoudend, dof geluid. Wat hij in zijn hand hield was een geel stuk bot met grijs kwabbig vlees eraan. Hij prikte wat van het vlees aan zijn mes en bracht het naar zijn mond.

‘En wat is dat?’

‘Ik eet de kop van een varken.’ Toen hij het ding in zijn hand omhooghield, wiebelden de oren.

De stank van ranzig vlees sloeg me in het gezicht en ik moest bijna overgeven.

‘Hij is genezer,’ zei Archie. ‘Hij kan aids genezen. Hij kan ervoor zorgen dat iemand verliefd op je wordt. Hij kan geesten verdrijven. Hij kan je beter maken. We noemen hem een igqirha.’

‘Hoe schrijf je dat?’ vroeg ik terwijl ik me bukte en de hut uit liep.

Toen ik naar buiten liep, groette meneer Ndaba me vriendelijk ten afscheid. En ik dacht: hartstikke makkelijk om de spot te drijven met een genezer met de pels van een civetkat op zijn hoofd, omringd door stinkende botten en veren en slangenhuid. Maar wie de hut betrad met het vertrouwen om genezen te worden door de medicijnman, zou ervaren wat wetenschappers een therapeutische ontmoeting noemen – het gevoel van welbehagen dat je krijgt in de aanwezigheid van een dokter die je vertrouwt, eentje met een vriendelijke, belangstellende manier van doen en met apenschedels in plaats van diploma’s aan de muur. Zelfs de stank zou, net als het zien van een stethoscoop, een placebo-effect kunnen hebben.

Toch voelde ik me in de intimiteit van die schemerige hutten niet op mijn gemak, bijna alsof ik het recht niet had om daar te zijn.

‘Wat hebben die rondleidingen door de townships eigenlijk voor zin?’ hoorde ik blanken in Kaapstad steeds weer gegeneerd en ongelovig vragen. ‘Waarom lopen Afrikanen te koop met hun ellende en geven ze tegen betaling rondleidingen door hun sloppenwijken?’

Ik vond het ook nogal eigenaardig dat toeristen werden uitgenodigd om naar de townships te gaan en werden aangemoedigd om de trieste kamertjes te bezichtigen, want de sloppenwijken waren nog precies zo vuil, wanordelijk en vergeven van criminaliteit als in de tijd van de apartheid – misschien nog wel erger. En wanneer de inwoners klaagden over hoe slecht het vroeger allemaal was, was het schokkende dat je alleen maar kon denken aan hoe verschrikkelijk, hoe ongeschikt voor menselijke bewoning de townships nu waren. Later die dag zag ik in Guguletu een buslading goedgeklede Italiaanse toeristen bier en mineraalwater drinken in een groezelig kiprestaurant – Italianen die het zonder enige twijfel nooit in hun hoofd zouden halen om naar de achterbuurten van Napels te gaan (zoals verbeeld in de Italiaanse film Gomorrah uit 2009 en gebaseerd op het gelijknamige boek van Roberto Saviano), die veel weg hadden van Guguletu. Er waren in Guguletu ook een paar restaurantjes die waren ontdekt door de culinaire elite van Kaapstad en die schoorvoetend bezocht werden, niet alleen vanwege het eten, maar ook vanwege de noviteit van de vieze, dreigende omgeving.

Het had er alle schijn van dat nieuwsgierige bezoekers, van wie ik er een was, een compleet nieuwe reisbestemming hadden gecreëerd, een voyeurisme van de armoede, en dat die exploitatie – want dat was het in feite – een afzetmogelijkheid had voortgebracht: inwoners van townships, die nooit hadden kunnen denken dat hun armoede interessant kon zijn voor wie dan ook, hadden ontdekt dat rijke bezoekers erdoor gefascineerd werden, en zodoende werden de bewoners rondleiders, historici, levende slachtoffers, overlevenden, en verkopers van ter plaatse vervaardigde, met kralen versierde spulletjes, speelgoed, geborduurde tassen en manden, die te koop werden aangeboden in de kraampjes bij hun weerzinwekkende huizen. Ze hadden ontdekt dat hun misère verkoopbaar was. Dát was de zin ervan.

Zie hoe het apartheidssysteem ons heeft gedwongen om als honden in een hok te leven! was de beoogde boodschap. Maar de boodschap die mij had bereikt was dat de armzalige voormalige logementen voor mannen nu vuile, overbevolkte kamers waren geworden voor complete gezinnen in een uitzichtloze toestand, voor het merendeel straatarm en werkloos.

Phaks stond vlakbij te wachten. Hij zei: ‘Gaan we terug?’

‘Ik wil nog één plek zien,’ zei ik. ‘Guguletu.’

‘Gugs,’ zei hij, wat de plaatselijke benaming was voor het township, en daar gingen we weer in zijn rammelende, oude busje.

Tien jaar geleden had ik door Guguletu gewandeld en genoteerd dat het township in 1993 in het nieuws was gekomen toen Amy Biehl, een zesentwintigjarige Californische, er door een bende vermoord was. Ze was afgestudeerd aan de Stanford University en woonde in Zuid-Afrika, waar ze werkte als vrijwilligster bij de kiesregistratie voor de aanstaande vrije verkiezingen, en ze had als vriendendienst drie Afrikaanse kennissen met de auto naar huis gebracht. Ze zou de volgende dag terugvliegen naar Californië; het ticket had ze al. Toen een grote groep Afrikaanse jongens haar blanke gezicht zag, begonnen ze opgewonden te schreeuwen, want dit was een zwart township en zij was een blanke prooi. Haar auto werd met stenen bekogeld en zij was eruit gesleurd, en hoewel haar vrienden de jongens smeekten haar met rust te laten (‘Zij is een kameraad!’), werd Amy tegen de grond gewerkt, met een baksteen tegen het hoofd geslagen, en met een mes in het hart gestoken. ‘Ze is afgemaakt als een beest,’ schreef ik toen in mijn notitieboekje.

Er werden vier verdachten geïdentificeerd; ze werden berecht en schuldig bevonden aan moord, en de rechter veroordeelde hen, gelet op het feit dat ze ‘geen berouw toonden’, tot achttien jaar gevangenisstraf. Drie jaar later verschenen deze moordenaars voor de Commissie voor Waarheid en Verzoening. Ze hadden een verklaring voor de moord. Ze hadden gehandeld uit ‘politieke, niet uit raciale motieven’. Ze ‘betreurden’ wat ze hadden gedaan. En nu beweerden ze wel ‘berouw’ te hebben. Ze bepleitten vrijspraak onder de algemene amnestie.

Alles wat ze zeiden, kwam mij ongeloofwaardig en ongefundeerd voor, en toch kwamen ze vrij, omdat Amy’s ouders, Peter en Linda Biehl, met het vliegtuig vanuit Californië waren overgekomen, de hoorzitting hadden bijgewoond en naar hun getuigenverklaring hadden geluisterd. Ze zeiden dat hun dochter zou hebben gewild dat er genade werd getoond, aangezien ze ‘aan de kant stond van de mensen die haar hebben vermoord’. De Biehls verzetten zich er niet tegen dat de moordenaars werden vrijgelaten.

En zo kwamen de moordenaars er makkelijk van af, en twee van hen, Ntombeko Peni en Easy Nofomela, kregen – verbijsterend genoeg – door de Biehls een baan aangeboden als betaalde werknemers van de Amy Biehl Foundation, een hulpinstelling opgericht door Amy’s vergevingsgezinde ouders ter nagedachtenis van hun dochter. Ten tijde van mijn vorige bezoek had de stichting bijna twee miljoen dollar ontvangen van USAID vanwege haar ‘toewijding aan onderdrukte mensen’.

In 2001 was er bij het tankstation waar Amy was vermoord een klein kruis neergezet en op een primitief bordje achter het kruis stond in slordige letters AMY BIHLS LAST HOME SECTION 3 GUGS – fout gespeld en zo primitief dat het haast een belediging was.

Nu zei ik tegen Phaks: ‘Breng me daarnaartoe.’

Het tankstation was groter en beter verlicht dan voorheen. Vóór het tankstation, op de fatale plek langs de kant van de weg, was een nieuw zwartmarmeren herdenkingsteken geplaatst, dat veel weg had van een grafsteen.

==

AMY BIEHL

26 APRIL 1967 – 25 AUGUSTUS 1993

SLACHTOFFER VAN POLITIEK GEWELD.

AMY WAS EEN FULBRIGHT SCHOLAR

EN EEN ONVERMOEIBARE MENSENRECHTENACTIVISTE.

==

‘Dit is de plek waar ze haar hebben vermoord,’ zei ik. Phaks gromde en we reden weg. De formulering zat me dwars. ‘Wat is een “slachtoffer van politiek geweld”?’

‘Die jongens, die hadden een filosofie.’

‘En die was?’

‘Afrika voor de Afrikanen – zo dachten zij erover.’

‘Dat is geen filosofie. Dat is racisme.’

‘Maar ze hadden politieke motieven.’

‘Nee. Ze hebben haar vermoord omdat ze blank was.’

‘Ze dachten dat ze een koloniste was.’

Hij had me verteld dat een van de leuzen toentertijd was: ‘Eén kolonist, één kogel.’

‘Maar in Zuid-Afrika wemelde het toen van de blanke mensen die deelnamen aan de strijd. Zij steunden Mandela, ze gingen naar de gevangenis. Blanken!’

‘Maar die jongens hebben gezegd dat het ze speet,’ zei Phaks. ‘Ze hebben hun excuses aangeboden aan de Commissie voor Waarheid en Verzoening. En haar ouders waren het ermee eens.’

‘Maar wat denk je dat haar ouders er echt van vonden?’

‘Dat weet ik niet. Maar zoals je ziet, staat hun naam daar nu.’

‘En dat hun naam daar nu staat, maakt de moord op hun dochter goed?’

‘Het was uit politieke motieven. De ouders, die hebben de jongens zelf gevraagd om voor hen te werken,’ zei Phaks, maar ik zag dat hij ontdaan was, want hij reed slecht over de drukke, pokdalige straten van het township en mopperde op het verkeer, op de tegemoetkomende auto’s die hem sneden.

‘Phaks, heb je kinderen?’

‘Vier.’

‘Een dochter?’

Hij knikte – hij wist wat ik ging zeggen.

‘Wat zou jij doen als iemand je dochter tegen de grond werkte en haar met een baksteen de hersens insloeg? En haar dan met een mes in het hart stak en haar daar voor dood liet liggen?’ Hij kromp ineen, maar bleef zwijgen. ‘Zou je zeggen: “Dat is hun filosofie. Het is een politieke daad?” ’

‘Nee.’

‘Wat zou je denken?’

‘Ik, ik zou het niet pikken.’

‘En als ze sorry zeiden?’

Phaks was nu zo ontdaan dat ik mijn mond maar hield en hem liet rijden, maar het zat hem nog steeds dwars dat ik hem zo op zijn huid had gezeten en hij mompelde steeds weer: ‘Nee, nee. Dat kan ik niet. Nooit, nooit.’ Nayvah, nayvah.

De Amy Biehl Foundation was opgericht ter bevordering van vrede en wederzijds begrip. De stichting had ook een belangrijke rol gespeeld in de verbetering van de infrastructuur van Guguletu door de renovatie van hutten en het aanbrengen van voorzieningen. Dat was makkelijker te bewerkstelligen dan vrede. Volgens de informatie die was verzameld door het Zuid-Afrikaanse Instituut voor Rassenrelaties waren er tussen 2005 en 2010 in Guguletu meer dan zevenhonderd mensen vermoord. Dat kwam er, in die periode van vijf jaar, op neer dat er om de tweeënhalve dag iemand vermoord was.