Jan Hoedeman & Remco Meijer

Willem-Alexander

Van prins tot koning

De biografie

==

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Jan Hoedeman en Remco Meijer

© 2010 Foto’s fotokatern Raymond Rutting, m.u.v. laatste foto: RVD

foto’s p.23, 49, 53, 55, 90, 93, 95, 116 RVD, overige foto’s uit privécollecties

Omslagontwerp: Marry van Baar

Omslagillustratie: ANP Royal Images Robin Utrecht

==

ISBN 978 90 450 2454 7

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2013

‘Dat alles is zoals het is

komt voort uit de geschiedenis,’

sprak vader Willem-Alexander,

‘het een volgt altijd op het ander;

zo is het en niet omgekeerd,

dat heb ik als student geleerd.’

==

Jean Pierre Rawie

Driek van Wissen

Verantwoording

Op 6 maart 2006 schreven wij prins Willem-Alexander een brief waarin wij kenbaar maakten zijn levensverhaal tot dan toe te willen schrijven. Ons doel was een biografisch portret met als rode draad: The making of a king. Hoe had zich de ontwikkeling voltrokken van puber-prins tot de-koning-is-klaar? Wij hadden hier als verslaggevers een beeld van doordat we jarenlang de man in zijn openbare optredens hadden gevolgd. We wilden dat beeld toetsen en vroegen hem om medewerking.

Op 23 augustus van dat jaar liet de prins via de Rijksvoorlichtingsdienst weten dat een geautoriseerd boek wat hem betrof niet aan de orde was, maar dat hij geen enkele moeite had met gesprekken van ons met ‘betrokkenen’, met uitzondering van familieleden, voor wie immers net als voor hem de ministeriële verantwoordelijkheid geldt. Met deze ‘verklaring van geen bezwaar’ zijn voor ons sindsdien deuren opengegaan die daarvoor altijd gesloten waren gebleven. Alleen de meest intieme vrienden hielden, ondanks deze formule, de boot af. Zij hebben geen behoefte aan publieke statements over een privévriendschap.

Wij hebben vele tientallen gesprekken gevoerd, steeds onder de voorwaarde dat wij personen onder naam moesten kunnen opvoeren. Citaten in dit boek zijn door de betrokkenen geautoriseerd. Voor zover in een enkel geval van achtergrondinformatie gebruik is gemaakt (leden van de hofhouding bijvoorbeeld laten zich niet citeren), is deze gecheckt bij on the record-bronnen. Het manuscript is namens de prins door zijn staf op feitelijke onjuistheden nagelezen, maar de tekst – dus inclusief eventuele onvolkomenheden – komt geheel voor onze rekening.

Zo is een mondelinge geschiedenis (oral history) ontstaan die tracht de ontwikkeling van prins Willem-Alexander zo nauwgezet mogelijk te volgen. Wij hebben er daarbij voor gekozen niet strikt chronologisch te werk te gaan, maar de hoofdstukken rond thema’s te groeperen.

==

In de beschrijving van de verloving en het huwelijk is de tekst verwerkt die eerder verscheen in hoofdstuk 5 van ons boek Vrouwen van Oranje. De nieuwe prinsessen en de monarchie (2004). De citaten van de prins, zijn echtgenote en de wederzijdse ouders zijn ontleend aan de vraaggesprekken die zij elders over deze periode hebben toegestaan.

==

Het motto is afkomstig uit Rijmkroniek des Vaderlands door Jean Pierre Rawie en Driek van Wissen (Amsterdam 2005).

==

Wij danken hoofdredactie en redactie van de Volkskrant voor de ons geboden gelegenheid dit boek te schrijven. Een van de auteurs ontving een bijdrage van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. Gedurende vijf maanden, van september 2008 tot en met januari 2009, kon hij aan het manuscript werken in het Netherlands Institute of Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS) te Wassenaar, een instituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Het contact daar met de toegewijde staf en aanwezige fellows was een rijke inspiratiebron.

==

Onze dank gaat verder uit naar de documentalisten van de Volkskrant en de Rijksvoorlichtingsdienst, in het bijzonder Ino Wubben, en naar onze meelezers Frank Poorthuis en Carlijne Vos.

==

Dit project begon onder de hoede van Ine Soepnel van uitgeverij Plataan. Wij zijn haar dank verschuldigd voor de zorgvuldige wijze waarop ze ons heeft begeleid. Het contact sinds begin 2008 met Atlas, waar Plataan werd ondergebracht, verliep van meet af aan plezierig. Wij danken alle medewerkers daar voor hun inzet.

==

In de loop der jaren deelden wij lief en leed rond dit project met een aantal intimi. Zonder hier namen te noemen, zullen wij hun betrokkenheid niet licht vergeten.

==

Den Haag/Hoorn, februari 2010

==

==

Bij deze herziene en uitgebreide druk

==

Ter gelegenheid van de aankondiging van haar abdicatie door koningin Beatrix op 28 januari 2013 hebben wij de tekst uit 2010 geheel herzien. Een nieuw eerste hoofdstuk is toegevoegd. Het interview met prins Frederik van Denemarken is als bijlage vervangen door een interview met Fred de Graaf, voorzitter van de Eerste Kamer. Enkele citaten van prins Frederik zijn nu in de lopende tekst opgenomen. Ook aanvullende gesprekken die wij de afgelopen jaren voerden, met onder anderen Job Cohen en Alexander Rinnooy Kan, zijn in de tekst verwerkt. Voorts zijn correcties en aanvullingen aangebracht, vaak voortgekomen uit reacties die wij de afgelopen jaren mochten ontvangen. Wij danken iedereen daarvoor hartelijk.

==

Den Haag, februari 2013

Proloog

Vier prinsjes speelden in de zomer van 1973 op kasteel Drakensteyn. De meest tengere, Carlos, zat op een driewieler. Zijn neef, de steviger gebouwde Friso, nam met zijn autoped een aanloop en boorde zich in het voertuig van Carlos, die languit over de keien ging. De twee andere prinsen, Willem-Alexander en Constantijn, keken toe.

Marechaussee der tweede klasse Henk de Vos maakte deel uit van de brigade Soestdijk en had die week dienst op de ‘post prinsjes’. Hij werd niet geacht de andere kant op te kijken als de jongens buiten speelden en liet zijn gezag gelden. ‘Nu moet het afgelopen zijn met dat gedonderjaag!’ Vijfendertig jaar later herinnert De Vos zich: ‘Willem-Alexander keek me aan met een blik van: die zegt tenminste nog eens wat.’

Enkele dagen later ging de telefoon in het wachthuisje. Een lakei zei: ‘De prinsjes komen jullie zo wat brengen.’ De marechaussees in het wachthuisje fatsoeneerden zich, ze wisten immers nooit wie er in hun kielzog meekwam.

Drie jongetjes kwamen binnen. De zesjarige Willem-Alexander had een blauwmetalen klappertjespistool en een rolletje kruit ingepakt. Hij keek rond, herkende De Vos van het akkefietje van enkele dagen eerder en besloot hem het pakketje te overhandigen. De prins zei: ‘Dit moet ik van papa en mama aan u geven. Ze vinden het niet leuk als ik schiet.’

Ruim eenentwintig jaar later liep Willem-Alexander stage bij de landmacht. Aan het slot van de cursus was er een diner op een boerderij in Stompwijk, waar de kroonprins een cadeau werd gegeven. Inleidend zei landmachtofficier Jan Blacquière, een vriend van Henk de Vos, dat hij eerder die week op vliegveld Zestienhoven was geweest en daar had geoefend met een nieuw opsporingssysteem voor wetsovertreders die nog gevangenisstraf of geldboetes hadden openstaan. Zo konden zij net voor ze op het vliegtuig stapten in de kraag worden gevat. Blacquière had het jaartal 1967 en Van Oranje ingetoetst. ‘In het scherm verscheen: Willem-Alexander, 1973, verboden wapenbezit.’ De prins keek met gefronste wenkbrauwen. Blacquière vervolgde: ‘Maar de prins heeft vrijwillig afstand van het wapen gedaan.’

‘Stop!’ riep Willem-Alexander. ‘Het was op een verjaardagsfeestje en ik haalde uit de grabbelton een cadeau dat je je als zesjarige het liefst wenst, een blauw klappertjespistool. Maar mijn vader zei: “Niet op mensen richten, dat wil ik niet.” Hij heeft het van me afgepakt en ik moest het overhandigen aan de marechaussee. Ik zou het fantastisch vinden als dit hét pistool was.’

Willem-Alexander pakte het uit: op een fotolijst zat het klappertjespistool vastgeplakt. ‘Ik vind dit van een grote symboliek,’ zei Willem-Alexander licht geëmotioneerd. ‘De toekomstige top van de krijgsmacht overhandigt het wapen aan degene die ooit als lid van de regering het oppergezag over de krijgsmacht zal hebben.’

==

I
Het aftreden van koningin Beatrix

Een gespannen minister-president Rutte pakte maandagochtend 28 januari de kranten uit zijn brievenbus. ‘Zou het erin staan?’ Maar de dagbladen hadden niets, de aanstaande aankondiging van abdicatie was geheim gebleven. Een ‘heel klein groepje, een handjevol mensen’, zoals Mark Rutte later zou vertellen, werkte achter de schermen vanaf december 2012 aan de komende troonsafstand. Hoge functionarissen, die qualitate qua met een evenement bezig waren dat maar een paar keer per eeuw voorkwam.

De operatie werd verbloemd met een staatsbezoek van koningin Beatrix aan Brunei en Singapore. De aanstaande koning en zijn vrouw waren mee, in het besef dat de week daarna het nieuws wereldkundig zou worden. Robert Wester, sinds de zomer van 2012 plaatsvervangend directeur-generaal en woordvoerder Koninklijk Huis van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD), was in Nederland achtergebleven. Hij ging door met de voorbereidingen van de abdicatie. ‘Wat doe jij hier’ was dan ook ergens in die week de vraag die hij kreeg van een verslaggever. Zijn antwoord was dat de directeur-generaal van de RVD en hij elkaar afwisselden op staatsbezoek.

Natuurlijk, achteraf bezien waren er tekenen genoeg dat de abdicatie van koningin Beatrix ophanden was. De Nieuwe Kerk in Amsterdam, geijkte locatie van een inhuldiging, zou na half april een paar weken gesloten zijn. Het koninklijk paleis op de Dam stond er al weer ruim een jaar pico bello bij, na een restauratie van interieur en gevel sinds 2005. De ergste rommel die de bouw van de Noord/Zuidlijn met zich meebracht, was uit de binnenstad verdwenen. De verbouwing van een groot modehuis en de sloop van een bankgebouw, beide in de nabijheid van de Dam, zouden in 2014 plaatsvinden, niet in 2013.

Maar ja, tekenen waren er altijd en beweging was er nooit. Al ruim tweeëndertig jaar niet. Dus kwam op de avond van maandag 28 januari 2013 om 19 uur de aankondiging van koningin Beatrix, dat zij op 30 april zou aftreden, toch nog onverwacht. Zij gaf twee redenen: haar vijfenzeventigste verjaardag drie dagen later, en de start van de viering van ‘200 jaar Koninkrijk der Nederlanden’ in november 2013.

Het was zover. Tijd voor de nieuwe koning!

Beatrix’ toespraak, waaraan sinds de tweede week van januari was gewerkt, was kort maar uiterst effectief. ‘Ik treed niet terug omdat het ambt mij te zwaar zou vallen, maar vanuit de overtuiging dat de verantwoordelijkheid voor ons land nu in handen van een nieuwe generatie moet liggen.’ Beatrix doelde uiteraard op haar oudste zoon, prins Willem-Alexander, maar zeker ook op haar schoondochter, getuige haar woorden: ‘Hij en prinses Máxima zijn ten volle op hun toekomstige taak voorbereid.’ Zij ontroerde met haar laatste zin, rechtstreeks tot de Nederlandse bevolking uitgesproken: ‘Ik ben u diep dankbaar voor het vertrouwen dat u mij heeft gegeven in de vele mooie jaren waarin ik uw koningin mocht zijn.’

Het was die 28ste januari de verjaardag van Jorge Zorreguieta, vader van Máxima en schoonvader van de nieuwe koning. Hij werd die dag vijfentachtig. Binnen de familie ongetwijfeld van betekenis, maar als een publiek eerbewijs kon de keuze voor 28 januari nauwelijks worden uitgelegd, bleek die avond al snel. In de stroom nieuwsfeiten die vrijkwam, zat ook het bericht dat Zorreguieta bij de inhuldiging afwezig zou zijn. Net als bij haar huwelijk zou Máxima het op 30 april zonder haar ouders moeten stellen. De prinses had Rutte laten weten dat haar familie die dag niet zou komen, maar het lijkt ondenkbaar dat in gesprekken tussen Beatrix en de premier niet is bedacht dat zij de eer aan haar ouders mocht houden.

Toen Beatrix was uitgesproken, volgde onmiddellijk de reactie van Rutte. Hij stelde vast dat Beatrix gedurende haar ambtsperiode was uitgegroeid ‘tot icoon van Nederland’. Rutte: ‘Zij nam haar taak buitengewoon serieus, ook onder moeilijke omstandigheden. Ook in de jaren waarin zij de steun van prins Claus moest missen. Ook na het verschrikkelijke ongeval van haar zoon prins Friso.’

Waar jarenlang over was gespeculeerd, gedebatteerd en op gepreludeerd, kwam nu in één avond naar buiten. De Rijksvoorlichtingsdienst bracht een reeks berichten uit. Koninginnedag zou Koningsdag worden en verplaatst naar 27 april, de verjaardag van Willem-Alexander. Het aangekondigde bezoek aan De Rijp en Amstelveen zou in 2013 niet doorgaan, maar wel in 2014. Zij het dan op 26 april, omdat in dat jaar de 27ste op zondag valt.

Máxima mocht zich koningin gaan noemen. Beatrix zou weer prinses worden en naar kasteel Drakensteyn terugkeren, Willem-Alexander en Máxima zouden vooralsnog op De Eikenhorst in Wassenaar blijven. Een Nationaal Comité onder leiding van oud-minister Hans Wijers zou alle festiviteiten rond de inhuldiging gaan coördineren. Willem-Alexander zou zijn IOC-lidmaatschap op afzienbare termijn neerleggen en in overleg treden met de secretaris-generaal van de Verenigde Naties over het afbouwen van zijn adviseurschap in water en sanitatie. De twee oudste zonen van prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven zouden hun lidmaatschap van het Koninklijk Huis verliezen. Prinses Amalia zou Prinses van Oranje worden.

En de grootste verrassing: Willem-Alexander had ervoor gekozen, in weerwil van eerdere uitlatingen, niet koning Willem IV te heten, maar koning Willem-Alexander. ‘Ik kijk ervan op,’ zei Dik van der Meulen, de biograaf van Willem III, de volgende dag in een reactie in de Volkskrant. ‘Het is een breuk met de traditie. En dat in een familie waarin traditie zo belangrijk is.’

Mark Rutte reageerde in de dagen nadien nog een keer of vijf op de aankondiging van Beatrix’ aftreden. Hij meldde zich dinsdagochtend 29 januari in de Eerste Kamer. In een Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal (de beide Kamers), zoals die op 30 april zou plaatsvinden om de nieuwe koning in te huldigen, is de Eerste Kamer hiërarchisch hoger dan de Tweede Kamer. Voorzitter Fred de Graaf, voormalig burgemeester van Apeldoorn, zou straks gastheer zijn en mocht nu alvast de premier ontvangen. Rutte repte van ‘een bijzonder moment in de staatkundige geschiedenis van ons land’.

Daarna vond een extra ministerraad plaats, uitsluitend gewijd aan dit onderwerp. Er werd die ochtend een Ministeriële Commissie Troonswisseling ingesteld, onder leiding van de premier. Na afloop gaf Rutte een korte persconferentie in de hal van het ministerie van Algemene Zaken. Op de vraag waarom Willem-Alexander geen Willem IV meer wilde heten, antwoordde hij korzelig: ‘Het wordt in elk geval koning Willem-Alexander. Punt.’

’s Middags kwam Rutte naar de Tweede Kamer. Ook hier hield hij een korte toespraak. ‘In de overweldigende stroom aan reacties uit binnen- en buitenland valt vooral op hoe gevoelens van dankbaarheid, groot respect en bewondering, maar ook diepe ontroering op dit moment met elkaar om voorrang strijden.’ Steeds werd expliciet vermeld hoe geliefd Beatrix was in het Caribische deel van het Koninkrijk, waar zij trouw vijfjaarlijks op bezoek was geweest.

Op vrijdag 1 februari, tijdens zijn wekelijkse persconferentie na de reguliere ministerraad, kwam Rutte desgevraagd nog een keer terug op Beatrix’ aankondiging van aftreden. Dat Koninginnedag verplaatst zou worden naar 27 april, was de eigen beslissing van Willem-Alexander geweest, zei Rutte. De koning wil zijn verjaardag vieren op de dag waarop hij jarig is en, zei Rutte, ‘daar neem ik de volledige ministeriële verantwoordelijkheid voor’.

Over de naamskwestie was de premier nu iets mededeelzamer. Hij sprak van ‘voortschrijdend inzicht’ bij de prins om uiteindelijk te kiezen voor koning Willem-Alexander. ‘Een prachtige naam,’ verklaarde Rutte. ‘We kennen hem helemaal niet als Willem.’

Soortgelijke opmerkingen waren die dagen ook al in de omgeving van de prins te beluisteren geweest. Hij had, toen hij er eenmaal voor stond, besloten zijn eigen naam te houden en gebruikte daarbij het argument dat ‘er niet voor niets een streepje tussen Willem en Alexander staat’. Met andere woorden, waarom ontkoppelen als het koppelteken zo duidelijk van Willem-Alexander een ondeelbare naam maakt.

Voor zijn keuze pleit dat hij zich ermee naar de toekomst richt, niet naar het verleden. Een zeker pragmatisme zal er ook niet vreemd aan zijn. Aan de koningen Willem I, II en III, ieder met eigen smetten op het blazoen, hoeft hij zich alvast niet te spiegelen. Zo ook kan hij afstand houden van netelige discussies als die De Balie in Amsterdam luttele dagen na Beatrix’ mededeling annonceerde: ‘Tijd voor nationale excuses van koning Willem IV voor het Nederlandse slavernijverleden.’

De aankondiging op de avond van 28 januari en de reeks daarmee verbonden besluiten maakte duidelijk dat over de abdicatie goed was nagedacht. Koningin Beatrix zei in haar toespraak: ‘Het lijkt mij een goed moment om deze stap, die ik al enkele jaren overweeg, nu daadwerkelijk te nemen.’ Die ‘enkele jaren’ gaan in elk geval niet terug tot 2009, volgens oud-premier Jan Peter Balkenende. In het boek Ik zal handhaven zegt hij heel stellig dat van een eventuele aankondiging van abdicatie op Koninginnedag 2009 nooit sprake is geweest.

Die 30ste april is de Koninginnedag in Apeldoorn die zo dramatisch eindigde met de dollemansactie van Karst Tates. Hij reed met zijn auto door het publiek en doodde behalve zichzelf zeven toeschouwers. In het draaiboek stond een defilé voor paleis Het Loo, waarbij de voltallige koninklijke familie op het bordes zou staan. Dit ter ere van de honderdste geboortedag van koningin Juliana. Beatrix te midden van al haar kleinkinderen – zou dat niet het ideale plaatje zijn voor een toespraak tot haar volk? Geen sprake van, aldus Balkenende, en ook toenmalig burgemeester De Graaf ontkent dat van een dergelijk scenario sprake was. Oud-premier Ruud Lubbers verscheen 3 mei 2009, de zondag na de rampdag, in het tv-programma Buitenhof om te zeggen dat een troonswisseling geen haast had en Beatrix nog jaren vooruit kon.

Wel werd in de jaren nadien het denken over aftreden pregnanter, maar het minderheidskabinet-Rutte I zat in de weg. Het was diezelfde Lubbers, nu in Nieuwsuur, die er de dag na Beatrix’ rede openlijk over sprak. Een politiek instabiele situatie was onwenselijk geweest voor een majeure operatie als een troonswisseling. De gedachtebepaling erover stond niet stil, maar het wachten was op nieuwe verkiezingen. Die kwamen op 12 september 2012 en de uitslag bracht, althans in de Tweede Kamer, een meerderheidskabinet. Daarmee was de weg vrij voor koning Willem-Alexander.

De ervaringen met de inhuldiging in 1980 en het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima in 2002 maakten dat er voor zo’n grote gebeurtenis een standaard draaiboek is dat door de departementen van Algemene Zaken, Binnenlandse Zaken, en Veiligheid en Justitie regelmatig werd ‘opgepoetst en afgestoft’, zoals een betrokken ambtenaar zegt. Het precieze moment van de aankondiging kwam in dit draaiboek uiteraard nooit voor.

Om Beatrix’ beslissing tot op de dag zelf geheim te houden, werd besloten haar toespraak te laten opnemen door de gepensioneerde NOS-regisseur Rudolf Spoor. Samen met een cameraman mocht hij maandagochtend de 28ste op Huis ten Bosch verschijnen. Spoor regisseerde veel uitzendingen rond het Koninklijk Huis. Het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima was zijn laatste grote evenement. Enkele maanden daarna kreeg hij van de koningin het Erekruis in de Huisorde van Oranje ‘voor de grondigheid en vakkennis, toewijding en gevoel voor stijl’ waarmee hij zijn koninklijke uitzendingen had gemaakt.

Met het inhuren van Spoor voorkwam de RVD dat het grote nieuws via de NOS zou uitlekken. Nu bleef de regie strak in handen van de RVD; de NOS kon pas vlak voor het uitzenden van Beatrix’ toespraak de reactie van Rutte in het Torentje opnemen. Toen was sinds 17 uur al bekend dat de koningin die avond op radio en televisie een mededeling zou doen.

Het moet een hectisch weekend zijn geweest op Huis ten Bosch, de zaterdag en zondag voorafgaand aan wat een historisch moment zou worden. Net terug van de staatsbezoeken aan Brunei en Singapore, met de koffers nog in de gang, stond de aankondiging van het uit het ambt treden op het programma. Wie de foto’s van die laatste vrijdag in Singapore nu opnieuw bekijkt, kan niet anders dan achter het glimlachen de spanning van de gezichten lezen over het grote geheim dat moeder, zoon en schoondochter daar meedroegen.

Het werd een vlekkeloze operatie, de aankondiging van het aftreden. Toen Willem-Alexander vrijdag voor het eerst weer in het openbaar verscheen, voor het verjaardagsfeest dat Beatrix in het Beatrixtheater in Utrecht gaf voor haar familie en hofhouding, zei de prins: ‘Ik ben ongelooflijk ontroerd door alle reacties die we hebben gekregen op de toespraak van mijn moeder maandagavond. Het is een grote eer voor mij om mijn moeder te mogen opvolgen.’ En wijzend op Máxima: ‘Het is een grote eer voor ons om het land op deze manier te mogen dienen.’

Het onvermijdelijke schoonheidsfoutje dat bij zo’n haast militaire operatie hoort, zat twee dagen na de aankondiging in Amsterdam. In de marge van een congres aldaar zei prinses Máxima: ‘Het is een enorme eer mijn schoonmoeder op te volgen.’

Mis.

Koningin Máxima draagt weliswaar dezelfde titel als haar schoonmoeder en zal haar man ongetwijfeld tot grote steun zijn, maar een volledige duobaan is het koningschap niet. Er is maar één opvolger van het staatshoofd Beatrix: koning Willem-Alexander.

II
De liefde en de troon

Prins Willem-Alexander was begin 2009 klaar om koning te worden. Dat was het heersende beeld. Toen kwamen Koninginnedag in Apeldoorn, de opwinding rond de beoogde vakantievilla in Mozambique en een ongekend fel Kamerdebat over de kosten van het Koninklijk Huis, in het bijzonder de privévluchten van de prins en zijn echtgenote, zaken die aan het slot van dit boek aan de orde komen. Rond Willem-Alexander heerste plots turbulentie. Niet de hanteerbare turbulentie waarin een vliegtuig kan belanden, maar de thermische onrust die een eigen dynamiek krijgt.

Dat was niet voor het eerst. De uitkering die hij kreeg op zijn achttiende jaar, zijn lidmaatschap van het IOC, zijn verwijzing tijdens een persgesprek in 2001 naar een brief van de Argentijnse dictator Videla – er zijn vaker enerverende momenten geweest in het leven van de prins. Het zijn perioden die verderop in dit boek worden beschreven, perioden waarin wel eens werd getwijfeld aan het inschattingsvermogen van de prins, maar waarvan achteraf ook altijd viel vast te stellen dat ze even plotseling weer ophielden als ze waren begonnen.

Zo’n cruciale episode was het begin van deze eeuw. Het koningschap van prins Willem-Alexander was in de eerste maanden van 2001 hoogst onzeker. De prins koos voor de liefde en dat zou hem de troon kunnen kosten. Zijn leven lang was er in hem geïnvesteerd als toekomstige koning. Zijn ouders, koningin Beatrix en prins Claus, hadden hem een extra lange aanloop gegund naar de jaren des onderscheids. Hij mocht zijn toekomst uitstellen of, zoals de Deense kroonprins Frederik zegt over hun beider jeugd: ‘Wij leefden sterk in het heden.’ Juist omdat later het keurslijf van het koningschap gevoeld zou worden. Waar leeftijdgenoten al carrière maakten, verlengde de kroonprins zijn jeugd. Zo zou het gaan: zijn loopbaan zou tot volle wasdom komen in de tweede helft van zijn leven. Daarop bereidde hij zich voor met een unieke opleiding tot koning, zodat zijn ‘wachtjaren’ op weg naar dat moment niet doelloos zouden zijn.

Maar dat alles stond nu ineens op losse schroeven door de komst van een Argentijnse vrouw in zijn bestaan: Máxima Zorreguieta.

Een heel grote verrassing kon het niet zijn dat Willem-Alexander, in het uiterste geval, het meisje zou verkiezen boven de troon. In het systeem van de constitutionele monarchie geldt ministeriële verantwoordelijkheid voor leden van het Koninklijk Huis. Het betekent onder meer dat de Staten-Generaal goedkeuring moeten geven aan de vrouw die zal introuwen bij de Oranjes. Nu was het zover, en het was menens. Tweemaal al was hij er in televisie-interviews op ingegaan.

‘Ik denk dat in mijn toekomstige functie een echtgenote heel belangrijk is. En als je niet honderd procent vrij bent om die te kiezen, dat dat op den duur niet goed gaat.’ Willem-Alexander zei dit in 1993 tegen Ed van Westerloo in zijn eerste televisie-interview. Hij zou zich niet laten tegenhouden door de volksvertegenwoordiging. Maar het leek hem op dat moment een nogal theoretische discussie. Hij zou het wel heel bont moeten maken, zo dacht hij, wilde het parlement hem geen toestemming geven.

Willem-Alexander bevestigde deze lijn in 1997, in een interview met Paul Witteman. ‘Als je voor een bepaalde persoon gekozen hebt, is die keuze definitief. Ik denk dat ik dan ook door zou zetten met mijn huwelijk.’ Ook als dat zou betekenen dat u geen koning kunt worden, vroeg de interviewer. Het antwoord van de prins: ‘Dat zou dan de consequentie zijn.’

Vier jaar later leek dat te kunnen gebeuren. Bij Willem-Alexander manifesteerde zich de karaktertrek koppigheid, die hem ook nadien nog in lastige posities bracht. Zoals in 2009, toen hij bleef volharden in zijn Mozambique-project terwijl allang duidelijk was dat, gezien de economische crisis en het politieke klimaat, hij daar uit zou moeten stappen. Dan kan ook een zekere drift bezit van hem nemen, zoals verschillende premiers hebben ervaren.

Terwijl toenmalig minister-president Wim Kok en een kleine staf van topambtenaren begin 2001 nog doende waren een oplossing te vinden voor het problematische verleden van vader Jorge Zorreguieta, deed de prins Máxima Zorreguieta al zijn aanzoek. Haar vader was staatssecretaris van Landbouw geweest in het regime van de Argentijnse dictator Videla (1976-1983), aan wiens handen bloed kleefde. De komst van haar vader op een verloving en bruiloft zou commotie geven. Midden in dat gevoelige proces stelde een ongedurige Willem-Alexander alle betrokkenen voor een voldongen feit. Hij informeerde zijn moeder en de premier over zijn voornemen en zocht naar een geschikte gelegenheid. Die kwam er door de vorst. Op het ijs vroeg hij Máxima ten huwelijk.

Verloving

Wim Kok: ‘Ik ben nooit zo arbeidsintensief bij het koningshuis betrokken geweest als in die periode. Het vergde heel veel tijd en energie. Ik vond dat niet erg. Het bezwaarlijke is alleen dat het je afhoudt van allerlei andere zaken die ook gebeuren en die dan vaak op andere uren moeten plaatsvinden. Als premier kun je van de meeste dingen nu eenmaal niet zeggen: dat komt volgende maand wel. Dit dossier kon ik absoluut niet laten lopen. Het ging om een verantwoorde procesvoering in het belang van de constitutionele monarchie, van het koningshuis en van de mensen die de monarchie invullen als hoofdrolspelers.’

Kok en de zijnen stonden voor de opgave hun politieke werkelijkheid te verbinden aan de romantische realiteit van de hoofdrolspelers. Het zou wekenlang een dialoog tussen doven zijn. Willem-Alexander nam het hartstochtelijk op voor zijn aanstaande vrouw en haar wens de huwelijksdag in aanwezigheid van haar ouders door te brengen. Pas gaandeweg werd hij minder onwrikbaar. Ten langen leste aanvaardde het paar dat de waarheid van Kok de enig werkbare was. ‘Een pedagogisch proces,’ noemt Kok het achteraf, waarin Willem-Alexander zich zo nu en dan opstelde als ‘ridder op het witte paard’.

De prins vroeg, op vrijdag 19 januari 2001, zijn geliefde om een geste. Zij had hem al eens ten dans gevraagd en zich een gepassioneerd danseres betoond. Máxima had een handje geholpen om de ‘strakke Noord-Europese heupen’ van haar vriend wat minder stijfjes te maken. Nu lag er ijs op de vijver van paleis Huis ten Bosch. Zou Máxima zich willen wagen aan iets typisch Hollands, het schaatsen? Ze kon goed rollerbladen, dat hadden ze samen al vaak gedaan, en Willem-Alexander achtte een stoel dus niet noodzakelijk.

Er werd tweeënhalf uur geschaatst. Máxima kreeg het koud, ze voelde haar handen niet meer. Verlangend naar warme chocolademelk voegde ze zich weer bij Willem-Alexander.

Hij had zich voorgenomen Máxima ten huwelijk te vragen in deze oer-Hollandse setting. Nu moest het gebeuren. Zonder aarzeling kwam er een luid: ‘Yes!’ Daarop kluunde Willem-Alexander over de bevroren aarde naar de plek waar hij de fles champagne en de rozen had verstopt. Ze vierden haar jawoord.

Waar kwam deze Máxima Zorreguieta, inmiddels bekend als koningin Máxima, moeder van erfprinses Catharina-Amalia en de prinsessen Alexia en Ariane, vandaan?

Ze groeide op in het Argentijnse gezin van Jorge Horacio Zorreguieta Stefanini en María del Carmen Cerruti Carricart. In de zestiende eeuw waren de voorouders van de Zorreguieta’s vanuit de Baskische provincie Guipúzcoa de Atlantische Oceaan overgestoken naar Peru. Voor Zorreguieta was Máxima zijn vierde kind. Uit zijn eerdere huwelijk met Márta Lopez Gil kreeg hij drie dochters: María (1956), Angeles (1958) en Dolores (1965). Máxima werd op 17 mei 1971 geboren in Buenos Aires als oudste van het nieuwe gezin. Ze kreeg twee broers, Martín (1972) en Juan (1982), en een zus, Inés (1984).

Máxima is vernoemd naar haar overgrootmoeder Máxima Bonorino Zorreguieta uit de Noord-Argentijnse provincie Salta. De familiebanden met de halfzussen zijn goed, blijkt uit de contacten die Máxima met hen onderhoudt.

Vanaf haar vroegste jeugd ging Máxima naar katholieke scholen gestuurd. De kleuterschool, in haar woonwijk La Recoleta in Buenos Aires, werd geleid door Duitse nonnen. Vanaf het moment dat ze naar het Northlands College ging, kregen de gezinsleden bewaking, want vader Jorge was in 1976, als onderstaatssecretaris van Landbouw, toegetreden tot het militair regime van Jorge Videla. Drie jaar later schoof hij op in de hiërarchie en hij was tot 1981 staatssecretaris. De sfeer thuis zou Máxima later omschrijven als ‘een beetje zenuwachtig’.

De weg naar het Northlands College, in de wijk Olivos, verliep via steeds andere routes. De school zelf werd bewaakt door een zestal veiligheidsmannen. Northlands was de duurste privéschool in Buenos Aires. Hier volgden de kinderen uit de maatschappelijke bovenlaag hun middelbare onderwijs. De meisjes droegen Schotse rokjes met daarboven groen-blauwe truitjes. Gezien de politieke situatie in Argentinië waren de leerlingen aantrekkelijk voor activisten die hun doelen kracht bij wilden zetten met ontvoeringen.

Ook op een andere manier drong de politiek Máxima’s leven binnen. De school werd na het uitbreken van de Falklandoorlog in 1982 een doelwit van nationalisten die het voorzien hadden op de leerlingen, want op Northlands werd niet alleen in het Spaans lesgegeven, maar ook in het Engels, de taal van de agressor. Zo maakte Máxima het mee dat ze werd uitgescholden om haar schoolkeuze.

In het jaarboek van haar eindexamenklas schreef Máxima een artikel over een in haar ogen ondergewaardeerde sport: volleybal. Ze was aanvoerster van haar team en merkte in het stuk tevreden op dat ze in de competitie leerden ‘wat strijden is’. Haar ambities, waarnaar in het jaarboek werd gevraagd, waren: ‘Te veel om uit te leggen.’

Vanaf 1988 studeerde ze zeven jaar economie aan de Universidad Católica Argentina. Máxima koos voor de UCA omdat deze voor economie de beste was. Het lag niet voor de hand dat Jorge Zorreguieta zijn dochter naar een openbare universiteit zou sturen waar sommige docenten tegen het regime-Videla hadden gevochten. De katholieke universiteit bood een meer beschermde omgeving.

Máxima had in haar studententijd bijbaantjes: ze gaf wiskunde aan middelbare scholieren en eerstejaarsstudenten, en Engels aan kinderen en volwassenen. Bij vermogensbeheerder Mercado Abierto SA deed ze in 1989 onderzoek naar software die was bestemd voor de financiële markt. Voorts werkte ze bij het Sales Department van Boston Securities SA.

Máxima koos met haar studie economische wetenschappen bepaald niet voor een pretpakket. Ze studeerde af met een 7 en vertrok in het voorjaar van 1995 naar Boston. De Italiaan met wie ze gedurende haar studie een relatie had, liet ze in Buenos Aires achter.

Daarna zocht ze werk in het bankwezen in New York, hét paradijs voor een yup, het toenmalige modewoord voor haar generatie. In deze stad zat niemand op haar te wachten en daarom voerde ze op eigen initiatief gesprekken met banken over vrijkomende banen. In juli 1996 werd ze aangenomen bij Hongkong Shanghai Banking Corporation James Capel Inc. als vicepresident Latin American Institutional Sales. Door een reorganisatie, in maart 1998, was ze vier maanden werkloos. Haar volgende baan was die van vicepresident op de afdeling Emerging Markets, gespecialiseerd in equities, bij Dresdner Kleinwort Benson, een bank waar ze een kleine anderhalf jaar zou werken. Vervolgens werd ze vicepresident Institutional Sales voor Latijns-Amerika bij Deutsche Bank. Op een gegeven moment zag Máxima zich graag overstappen naar de wereld van de galeries. Zoals ze het later zou vertellen: ze wilde talentvolle kunstenaars, die zichzelf in de regel zo slecht weten te verkopen, vooruithelpen.

In april 1999 haalden vrienden uit New York haar over mee te gaan naar de Feria van Sevilla, een voorjaarsevenement dat een week duurt en binnen gegoede kringen wel geldt als huwelijksmarkt. Zij wist niet dat de Prins van Oranje in Sevilla zou zijn.

==

Willem-Alexander was bijna tweeëndertig jaar en had moeite met het vinden van een geschikte partner. Daarin verschilde zijn situatie dus niet van de problematische situatie waarin de kroonprinsessen Wilhelmina en Juliana hadden verkeerd. Voor hem werd ook gezocht, nog altijd bij voorkeur in de adellijke stand. Waarin deze zoektocht verschilde, was dat de prins het niet voor minder deed dan voor echte liefde. Het werd ervaren als een probleem en zijn omgeving dacht met hem mee hoe dit op te lossen. Tijdens vakanties, bijvoorbeeld de voorafgaande skivakantie in Lech, lieten zijn vrienden soms vriendinnen overkomen om te zien of een match met de prins mogelijk was. Het gebeurde maar niet. In Sevilla was hij ook in een groepje, waarbij zich op initiatief van de vriendenkring een leuke Nederlandse vrouw uit het immense netwerk van Pieter van Vollenhoven had aangesloten. Zij kon een potentiële vriendin zijn.

De groep bestond uit zestien personen en was van donderdag tot zondag te gast in hetzelfde huis bij gemeenschappelijke vrienden. De Spaanse gastheer en zijn Franse vrouw woonden in New York. Het was een multicultureel gezelschap uit negen landen: Spanje, Argentinië, Engeland, Verenigde Staten, Duitsland, Nederland, Frankrijk, Griekenland en Turkije. Vanuit dat huis ondernamen de zestien hun bezoek aan verschillende evenementen, zoals de Feria van Sevilla.

Het was een klein wonder dat Máxima Zorreguieta en Willem-Alexander dat weekend in Sevilla waren, want het scheelde niet veel of ze waren er beiden niet naartoe gegaan. Voor Willem-Alexander gold dat hij dat weekend festiviteiten rond Curaçao 500 zou bezoeken. Hij zou het staatsbezoek aan China daarvoor iets eerder verlaten, vanuit Sjanghai. Toch koos hij voor Sevilla. Máxima stond op het punt de gastheer af te bellen vanwege haar drukke programma. Ze was met klanten van de bank naar de Formule 1-race in Melbourne geweest, had een huwelijk in Buenos Aires bezocht en wilde niet nog een derde weekend naar Sevilla. Maar de gastheer riep door de telefoon dat hij blij was dat Máxima kwam, waarop ze niet meer durfde af te zeggen.

Tijdens het lange weekend fotografeerde Máxima, op verzoek van haar gastheer, de aanwezigen op een feest. Een van hen was Willem-Alexander, die een beladen verleden met fotografen had. Bovendien wilde hij niet in het gezelschap van een mogelijke vriendin op de foto komen, dat kon alleen maar tot misverstanden leiden. Hij keek geïrriteerd naar Máxima, die zich afvroeg: wat bezielt die man?

==

Máxima met haar vader, broers en zus in 1985

==

Gedurende dat weekend werden ze door mensen die ook in het New Yorkse bankwezen werkten nader aan elkaar voorgesteld in een caseto, een open tent. Máxima vroeg naar het eerdere incident en in welke relatie hij stond tot de vrouw die hem had vergezeld. In de vriendenkring van de prins gaat het verhaal dat, nadat Willem-Alexander daarop een verwijzing had gegeven naar zijn oom Pieter, Máxima zei: ‘Your uncle must hate you.’ Dit vond Alexander zo geestig dat het ijs tussen de twee was gebroken. Ze bleven met elkaar in gesprek en het was duidelijk dat zij elkaar niet onverschillig lieten. Bij het afscheid zei de prins dat hij drie weken later, op 15 mei, in New York zou zijn voor een trouwpartij. Hij stelde voor: ‘Laten we misschien nog een afspraak maken.’ Op zondag 25 april vond in Sevilla het stierengevecht plaats dat de Feria afsluit, met Willem-Alexander op de eretribune.

Tegen Ivo Niehe heeft Máxima later gezegd dat Pieter van Vollenhoven een belangrijke rol speelde in de kennismaking tussen haar en Willem-Alexander. ‘Ik ben Pieter dankbaar, want anders zou ik hier niet zijn.’ In de op 29 april 2009 uitgezonden documentaire Pieter van Vollenhoven. 70 jaar gewoon anders gaf Van Vollenhoven desgevraagd dit commentaar op die opmerking: ‘Het verhaal over Máxima is heel geestig. We zullen het nooit onthullen, maar wat zij zegt klopt wel.’

Overigens hebben de Argentijnse auteurs van Máxima. De Argentijnse jaren een geheel andere versie van de kennismaking. Zij schrijven stellig dat Willem-Alexander al eerder in New York Cynthia Kaufmann had leren kennen, een vriendin van Máxima uit de laatste klas van het Northlands. Zij zou de ontmoeting in 1999 hebben gearrangeerd en Willem-Alexander tevoren ook foto’s van Máxima hebben gemaild. Dit verhaal is echter behalve onbevestigd ook in strijd met de versie van het paar zelf.

==

Na die eerste kennismaking in Sevilla, belden ze elkaar veel. Máxima was nerveus toen Willem-Alexander naar New York kwam. Ze was bovendien zijn gezicht vergeten. Het viel haar mee, die tweede ontmoeting. Afgezien van enkele vrienden was Alexanders broer prins Constantijn, die ook aanwezig was bij het huwelijk (van Anne Louise Metz en Frederik graaf van Lynden van Sandenburg), de enige Oranje die wist wat er speelde.

Enkele weken later bleek de aandrang Máxima weer te zien te sterk om te weerstaan. Willem-Alexander zou van 3 tot 6 juni met koningin Beatrix meegaan naar de zevenenveertigste Bilderbergconferentie, in het Portugese Sintra. De agenda was goed gevuld: Kosovo, de toekomst van de NAVO, de Russische buitenlandse politiek. Maar hoe interessant ook, Willem-Alexander wist zeker dat hij tijdens de verhandelingen over de wereldpolitiek bij vlagen zou wegdromen over hoe het dit weekend met Máxima had kunnen zijn. Hij moest een goede reden hebben om niet naar Sintra te gaan. Hij besloot een daad te stellen en zijn moeder te informeren. ‘Ze heet Máxima. Ze is Argentijnse, woont in New York, vertrouw mij. Stel nu verder geen vragen.’ Beatrix liet haar zoon, zonder vragenvuur, gaan.

Ook op het secretariaat van de prins raakte bekend wat er aan de hand was. Wie de staf van de prins belde, kon zich met hem laten doorverbinden als de naam van de beller bekend was en de prins zijn fiat gaf. Tegen de vaak bellende Argentijnse zei Willem-Alexander nooit nee.

Voor de zomer ging hij nog een paar keer naar New York. Ergens tijdens de zomer vroeg hij de bevriende econoom Victor Halberstadt of deze de volgende ochtend tijd had voor een kopje koffie. ‘Ik kom van Schiphol en dan neem ik iemand mee.’ Halberstadt: ‘Toen ik die ochtend Alexander en Máxima voor het eerst samen zag, wist ik het at first sight: dit is spectaculaire chemie. Het was bovendien een vanzelfsprekende verbondenheid, gewoon soulmates, iets wat ik bij hem op deze manier niet eerder had gezien.’

Bij een andere gelegenheid, tijdens een diner in een restaurant in Manhattan, zag de prins aan een tafel iets verderop RTL-correspondent Max Westerman zitten. Toen Willem-Alexander zijn landgenoot herkende, vreesde hij dat de prille relatie op straat kwam te liggen. Hij vertelde Máxima dat ze hun geheime affaire wel konden vergeten: die zou straks bekend worden gemaakt. Want daar, zei hij, zat geen familievriend, maar een van Nederlands bekendste journalisten. Er gingen dagen voorbij zonder het gevreesde bericht op RTL Nieuws. Westerman had zich geconcentreerd op zijn disgenoot, en op de geserveerde spijzen en dranken, waardoor hem het wereldnieuws ontging dat zich onder zijn neus vertoonde.

Het verliefde paar bedacht dat hun relatie minder zou opvallen als Máxima vaker naar Nederland kwam. Willem-Alexander had met eerdere vriendinnen een zekere handigheid ontwikkeld om de roddelmedia zo veel mogelijk te omzeilen. Om het geheim zo lang mogelijk in stand te houden, moesten ze zich domweg niet te veel buiten vertonen. Máxima vond het, terugkijkend, een leuke periode. Tijdens haar talrijke Nederlandse trips vormde ze zich een beeld van het land dat ze nog niet kende. Ze had wel ooit eerder voet op Hollandse bodem gezet, maar dat was op Schiphol, om over te stappen.

Op het moment dat ze zich voor de eerste keer naar Willem-Alexanders Haagse huis aan het Noordeinde liet rijden, keek ze haar ogen uit. Het was diep in het voorjaar, ze zag fietsende Nederlanders door de straten manoeuvreren. Máxima kreeg een vage indruk van de Nederlandse woningbouw en architectuur en haar eerste impressies vatte ze samen met de woorden ‘gezellig en kleurig’.

In de loop van de zomer volgde het voorstellen aan de wederzijdse ouders. Máxima had al wel enig gewag gemaakt van het bestaan van een vriendje, maar haar ouders zaten in Buenos Aires. De blijdschap in New York moest aanvankelijk telefonisch worden gedeeld. Over de lotsbestemming van haar vriend zweeg ze voorlopig in alle talen.

Ze had, zo vertelde ze hun, een Nederlandse advocaat ontmoet, genaamd Alexander. De keer daarop was dezelfde Alexander in haar verhalen een consultant geworden. Maar lang kon ze het niet voor zich houden. Ze belde haar vader om hem te vertellen dat er noch sprake was van een advocaat noch van een consultant. Máxima: ‘Hij is een prins van de Nederlanden.’

Jorge Zorreguieta wist in een fractie van een seconde welke vraag relevant was: ‘Is hij de jongste zoon?’ Waarop Máxima sprak: ‘Nee, hij is de oudste.’ Of ze gek geworden was, wilde Zorreguieta nog weten. Máxima ontkende.

Om zich ervan te vergewissen of hun dochter wel helemaal in orde was, reisden vader en moeder naar New York. Het werd een pittig gesprek. Ze waanden Máxima zo zelfstandig dat ze dachten dat een positie aan het Nederlandse hof niets voor haar zou zijn. ‘Je hebt je eigen leven, je bent zo onafhankelijk.’ Maar tijdens het bezoek merkten de ouders dat er geen kruid tegen gewassen was. Toen ze vertrokken, zeiden ze: ‘Wel, Máxima, we zien je zo gelukkig en blij, Alexander is een goede man voor jou.’

Willem-Alexander werd door Máxima geïnformeerd over de reactie van haar ouders. Dat ze geschrokken waren, was een goed teken. Het liet zien dat ze hun dochter wilden beschermen. Ouders die het prachtig vonden dat de kroonprins iets met hun dochter had, waren een ramp, wist Willem-Alexander.

Niet veel later werd hij uitgenodigd om kennis te maken met zijn toekomstige schoonouders. Hij ontmoette hen in augustus 1999, op een grote familiebijeenkomst. Hij was van plan zich zo gewoon mogelijk te gedragen, ook tegenover Máxima’s ouders. De afspraak was dat haar broers en zussen onwetend zouden blijven van de status van de Hollander. Alleen zo leerden ze hem op een natuurlijke manier kennen. Omdat geen van de ooms en tantes, noch Máxima’s zussen en broers, bekend waren met de Europese monarchieën, kon Willem-Alexander als de Nederlandse vriend van Máxima een gewone entree maken – zonder grote reserves en kritische blikken omdat hij ooit koning zou worden en een enorm offer van de immer zelfstandige Máxima zou kunnen vragen.

Enerverend was het niettemin, en nog opwindender was het spiegelbeeld van deze ontmoeting: het bezoek van Máxima aan de ouders van Willem-Alexander. Dat het hier een koninklijk gezin betrof en dat Máxima geen bijzondere afkomst had, althans niet in ebenbürtige zin, was alle betrokkenen duidelijk. Ook deze kennismaking vond plaats in de zomer van 1999, maar op Italiaanse bodem: in het vakantieverblijf Tavernelle.

‘Heel spannend,’ zo zou Máxima haar entree later recenseren. De moeder van Willem-Alexander was vrij direct, vond ze. ‘Wat doe je in New York,’ wilde ze weten. ‘Waar heb je gestudeerd?’ En last but not least: ‘Wat wil je met de rest van je leven?’ Daarna was de meer ontwapenende prins Claus aan bod gekomen. Hij sprak met Máxima in het Spaans, waardoor ze zeer op haar gemak raakte. Hij wilde meer over Argentinië weten. Ze spraken over literatuur, kunst en haar ervaringen.

Diezelfde zomer werden Willem-Alexander en Máxima gespot op het nieuwe jacht van prins Bernhard, de Jumbo VI. Alexander werd herkend, maar met zoveel jonge mensen aan boord was niemand in staat de nieuwe vriendin te ontwaren.

Heel veel langer zou het Nederlandse publiek niet onwetend blijven. In De Telegraaf van 30 augustus meldde het ‘Stan Huygens Journaal’ dat Willem-Alexander zich op een bruiloft had vertoond met een blonde, schone Argentijnse. Ze zou Máxima Herzog heten, van Duitse afkomst zijn, en haar vader was een industrieel.

De Oranjes konden zich nog één dag in het geheim koesteren. Dinsdag 31 augustus lag het op straat. Ineke Holtwijk, correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant, schreef een verhaal dat de krant over de volle breedte presenteerde: ‘Nieuwe geliefde van Willem-Alexander: Máxima Zorroguita’. Holtwijk had het nieuws vlak voor de deadline gekregen. Haar bron verstrekte het met spelfouten in de naam.

Die dag stond in het programma van Willem-Alexander een werkbezoek aan de binnenvaart gepland. In Weurt bij Nijmegen stond het zwart van de pers. Maartje van Weegen stelde de vraag die iedereen op de lippen brandde: ‘Goedemorgen Koninklijke Hoogheid, wat we allemaal willen weten, is of het verhaal in de Volkskrant klopt.’ De prins gaf geen krimp.

Gerrit Blom vergezelde de prins die dag als wateradviseur en zei: ‘Ik wist van niks, had niet eerder gehoord dat dit eraan zat te komen. We waren wel een beetje pers gewend, maar nu stonden er opeens vijftig man. Ik vond dat hij alles met een grote gemoedsrust over zich heen liet komen. Hij heeft die dag gewoon het afgesproken programma doorlopen. De meeste journalisten haakten al snel af. Aan het eind van de middag zaten we gewoon weer koffie te drinken in een kombuis bij een binnenschipper. Voor hem hoorde die opwinding er kennelijk bij, het ontregelde hem helemaal niet.’

’s Avonds had premier Kok contact met Willem-Alexander en koningin Beatrix op paleis Noordeinde, waar Koks partijgenoot Max van der Stoel de versierselen van ridder in de Huisorde van de Gouden Leeuw van Nassau kreeg uitgereikt. Van der Stoel, oud-minister van Buitenlandse Zaken, werd gelauwerd om zijn inzet als Hoge Commissaris voor Nationale Minderheden van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa.

Kok: ‘Ik wist natuurlijk dat er iets speelde en ik wist dat zich dat buiten Nederland voltrok. Bij stukjes en beetjes was mij ook duidelijk geworden dat het om de familie Zorreguieta kon gaan. Vanuit een professionele nieuwsgierigheid liep ik rond met de vraag of hier misschien iets aan de hand was waarmee ik mogelijk te maken zou krijgen. Maar die nieuwsgierigheid maakte ik ondergeschikt aan de wetenschap dat het bestaan van een kroonprins toch al met een zekere onrust is omgeven, en dat ontluikende relaties baat hebben bij een zekere terughoudendheid. Bovendien zijn in dat stadium betrokkenen ook niet altijd geneigd je wijzer te maken dan je bent.’

Willem-Alexander vertelde de minister-president dat hij inderdaad een nieuwe vriendin had. Ze maakten een afspraak om er de volgende ochtend verder over te spreken. Na dat onderhoud voelde Kok de ruimte de vriendschap te bevestigen. Kok: ‘Ik vond het onverstandig hierover van officiële zijde volstrekte onduidelijkheid te laten bestaan. Ik deed dat niet op verzoek van de koningin, maar mijn mededeling was met haar zienswijze en die van de andere betrokkenen zeker niet in strijd. Er is goed over gecommuniceerd, zoals we dat over alle stapjes nadien goed hebben gedaan.’

De RVD arrangeerde dat Kok door journalisten aan te schieten was toen hij in de auto stapte op het Binnenhof. Hij zei: ‘De prins heeft mij mededeling gedaan over de vriendschap met de betrokken Argentijnse jongedame. Deze situatie is bijzonder genoeg om te melden en net niet bijzonder genoeg om meer te melden.’

De Haagse politiek besteedde die dag meteen aandacht aan de schaduw die boven een eventuele verbintenis zou hangen: de deelname van Jorge Zorreguieta aan het regime-Videla. GroenLinks en de SP wilden weten wat Máxima vond van het toenmalige schrikbewind. Kamerlid Eimert van Middelkoop sprak namens het Gereformeerd Politiek Verbond (inmiddels opgegaan in de ChristenUnie) de hoop uit dat Nederland een beetje nuchter naar Máxima’s achtergrond zou kijken. Van Middelkoop: ‘Ik geloof niet dat de prins verliefd is geworden op dat regime. We moeten de zaak wel in proporties blijven zien. We kunnen de geschiedenis van dat land niet op de schouders van dat meisje leggen.’ Zijn hoop zou vergeefs blijken.

In die weken werden er achter de schermen op verschillende niveaus maatregelen getroffen voor het geval de verliefdheid zou uitmonden in een vaste relatie. Allereerst moest in hoog tempo Máxima’s kwetsbare biotoop zo goed mogelijk worden afgegrendeld. De honger naar nieuws over Máxima zou groot blijken. De directie van Northlands, waar ze twaalf jaar lang was schoolgegaan, werd verzocht geen details prijs te geven. Máxima stuurde haar vriendenkring een mailtje met het verzoek niet met journalisten te praten. De RVD adviseerde vader Zorreguieta geen persgesprekken aan te gaan.

Het was een hectische periode, waarin Máxima zich grote zorgen maakte om haar familie. Zelf was ze in New York al gespitst op paparazzi. Ze ontwikkelde dezelfde reflex die Willem-Alexander bij hun eerste ontmoeting had. Maar dat er op haar familie en vrienden werd gejaagd, gaf haar een onaangenaam gevoel. Bij een goede vriendin werd zelfs ingebroken om foto’s te stelen. Ook werd er voor veel geld een privévideoband verkocht waarop Máxima als extravert ‘feestbeest’ acteerde.

Máxima vond dat ze de Nederlandse taal moest leren. Daarmee begon ze in september 1999, in New York. Tot maart 2000 werden de grondbeginselen haar bijgebracht door Hanny Veenendaal. Die klapte daarover later uit de school door een dagboek te publiceren.

Op instigatie van de omgeving van de prins vroeg Máxima haar werkgever Deutsche Bank of ze in Brussel kon worden gedetacheerd. Ze kreeg in maart 2000 een baan op het EU Representative Office van het filiaal in de Belgische hoofdstad. Heen en weer rijden naar Den Haag om bij Willem-Alexander te zijn was makkelijker dan heen en weer vliegen over de Atlantische Oceaan. Ook kon zij op die manier zijn familie beter leren kennen. De lessen Nederlands werden geïntensiveerd bij het instituut CERAN in Spa.

Toenmalig politieman Bert Wijbenga, plaatsvervangend korpschef van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD), herinnert zich de entree van Máxima aan het Nederlandse hof vanuit zijn perspectief: ‘Plotseling verschijnt Máxima. We hadden een vierhoofdige korpsleiding en de DKDB, de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging, viel onder mij. Dat is toch de wereld van Peter Stuyvesant, je draagt zorg voor de veiligheid van de belangrijkste mensen vanuit staatsoogpunt. Dat levert allerlei dilemma’s op. Het is een gewone familie met relatiedingen die verplaatsingen opleveren. Beveiligers zitten heel dicht op hen. Je moet een balans vinden tussen privacy, persoonlijke vrijheid en veiligheid. Dat levert vragen op. Komt ze binnen? Hoe serieus is het? Er moest een veiligheidsanalyse worden gemaakt. Moet je je voorstellen: een jonge meid krijgt verkering met de prins. Ineens ligt haar leven op tafel bij topambtenaren. Haar veiligheid is een staatsaangelegenheid geworden.’

==

De Oranjes vierden de millenniumwisseling in India. De broers van Willem-Alexander, Johan Friso en Constantijn, waren gecharmeerd van Máxima. Wel spraken ze indringend met hun oudste broer over de ongelukkige achtergrond van Máxima’s vader, maar Alexander wilde niet wijken. Toen in dezelfde week koningin Beatrix het delicate onderwerp aansneed, toonden zijn broers zich solidair met Alexander. Het zou onrechtvaardig zijn als Máxima werd aangesproken op het verleden van haar vader.

In de Nederlandse samenleving kwam het publieke debat langzaam maar zeker van de grond. In het voorjaar van 2000 begon voormalig cultureel ambassadeur Maarten Mourik een kruistocht tegen een mogelijke verbintenis van Willem-Alexander en Máxima. Ook spraken vooruitziende oud-politici zich uit tegen de aanwezigheid van Jorge Zorreguieta bij een eventueel huwelijk. De voormalige PvdA-ministers Hedy d’Ancona en Margreeth de Boer verklaarden zich tegen een bordesscène met een wuivende Zorreguieta die vanuit het paleis het Nederlandse volk zou begroeten.

‘In de zomer van 2000 is duidelijk geworden dat hier echt van een serieuze relatie sprake was,’ zegt Kok. Uit gesprekken met Willem-Alexander, koningin Beatrix en ook Máxima bleek dat een vaste verbintenis een reële mogelijkheid was. Na hun ontmoeting was Kok onder de indruk geraakt van de jonge Argentijnse. Natuurlijk, de verliefdheid kon alsnog verdampen, maar het kostte Kok, met zijn karakter en zijn langjarige politieke ervaring, geen moeite uit te gaan van een scenario waarbij een levensgroot obstakel opdook: de politiek omstreden vader die bij de hoogtijdagen present wilde zijn. Kok begon te beseffen dat deze man mogelijk overtuigd moest worden weg te blijven, en dat aan de democratische inborst van Máxima van meet af aan geen enkele twijfel mocht bestaan.

Kok schetst uitvoerig het dilemma. ‘In het koningshuis weten de betrokkenen dat men niet voor zichzelf beslist. De hoofdrolspelers maken deel uit van een stelsel waarin de minister-president een eigen verantwoordelijkheid heeft. Ik erken het recht op een eigen leven, een eigen wilsbeschikking, op privacy. Niets is essentiëler in een mensenleven dan het aangaan van een bondgenootschap en het krijgen van kinderen. Dan is het te gemakkelijk om te zeggen: een kroonprins moet zich maar gewoon voegen. Alsof hem bij zijn geboorte iets is gevraagd. Maar dat gezegd zijnde, en dat heb ik soms niet genoeg kunnen herhalen: dat is maar een deel van de waarheid. Een ander deel van de waarheid is dat datgene wat je doet wel moet passen in de algemene acceptatie die bij de ministeriële verantwoordelijkheid hoort. Het koningschap vereist een behoorlijke mate van rekening houden met wat er in de samenleving wordt gevoeld. Dat is op zichzelf niet gemakkelijk te meten, maar als de omgeving woelig is en je te maken krijgt met reële risico’s voor wat betreft het toekomstig draagvlak voor de monarchie, dan moet je als minister-president je afwegingen maken.’

Kortom, Kok stond op scherp. Thom de Graaf, toen fractieleider van regeringspartij D66, was op 7 april via RTL Nieuws een debat begonnen over aanpassingen van de monarchie. Koks voorganger Ruud Lubbers had hem diezelfde maand, rond het twintigjarig regeringsjubileum van koningin Beatrix, publiekelijk gekapitteld over wat er onder deze sociaaldemocratische premier allemaal misging met het Koninklijk Huis.

Lubbers meende dat Kok zich er onvoldoende mee bezighield. Toen hijzelf premier was, ging het allemaal smooth, omdat hij erbovenop zat. Onder Kok waren er affaires. Een rel rond sportbestuurder Wouter Huibregtsen en het IOC-lidmaatschap van Willem-Alexander. Een rel rond de koningin die, tegen de politieke adviezen in, haar vakantie in Oostenrijk doorbracht terwijl daar een machtswisseling had plaatsgevonden, waardoor de omstreden extreem-rechtse FPÖ regeringspartij was geworden. Een relletje toen bekend werd dat koningin Beatrix pleitte voor een ambassade in Amman, omdat daar een met haar bevriend koningspaar woonde. En nog een relletje omdat staatssecretaris Aad Nuis een subsidie weigerde voor het toneelstuk Emily, dat handelde over de toenmalige vriendin van Willem-Alexander.

Kok zag dat Lubbers een punt had. Waar hij onverbloemd woedend over kon worden, was als hem een gebrek aan regie werd verweten. Als er nu iets heel erg fout kon gaan, dan was het wel een uit de hand lopend publiek debat over Máxima’s vader, een verscheurde Tweede Kamer die een Toestemmingswet net wel of net niet zou verwerpen en straatrumoer tijdens het mogelijke huwelijk. In dat geval was Kok zeker degene die zou worden aangesproken op een falende regie.

De minister-president verwoordde zijn angsten later beeldend in het Kamerdebat, kort nadat de aanstaande verloving bekend was gemaakt: ‘Er zou naar mijn mening een onmogelijke situatie zijn ontstaan als we een aantal maanden lang elkaar de kop zouden inslaan over de vraag of vader Zorreguieta wel of niet bij het huwelijk zou mogen zijn. Dat zou echt vreselijk zijn geweest voor de eenheid en de eendracht in de Nederlandse samenleving. Het zou afschuwelijk geweest zijn voor het draagvlak van het toekomstig huwelijk.’

Zover was het nog niet. Kok zette na de zomervakantie een team aan het werk dat zich belastte met de missie die zou kunnen leiden tot een feestelijke verloving, een rimpelloze behandeling van de Toestemmingswet en een prachthuwelijk dat zich zou vastzetten in het collectief bewustzijn. Het team, dat een politieke thriller zou beleven, bestond uit Ad Geelhoed, secretaris-generaal van Algemene Zaken tot oktober 2000, en diens opvolger Wim Kuijken; raadadviseur en plaatsvervangend secretaris-generaal Rob Visser; en RVD-directeur Eef Brouwers, op de achtergrond bijgestaan door zijn plaatsvervanger Gerard van der Wulp. Met hemzelf erbij ‘de vingers van één hand’, zegt Kok, een formule die er tot zijn genoegen toe leidde dat in de maanden nadien het front gesloten bleef. Hij verzocht zijn secretaris-generaal Geelhoed om Michiel Baud te benaderen, een hoogleraar met Latijns-Amerika als specialisatie.

Het werd Bauds opdracht om in het diepste geheim een rapport te maken over de historische achtergrond en de context van de politieke functies van Jorge Zorreguieta als bewindsman tijdens het militaire regime in de jaren 1976 tot en met 1983. Baud kende de consequenties: als het materiaal dwingend was, zou Máxima’s vader moeten aanvoelen dat zijn aanwezigheid bij een huwelijk tot consternatie zou leiden. Voorlopig leek het er niet op dat Zorreguieta daarvoor begrip had. In een telefoongesprek dat hij in een onbewaakt ogenblik voerde met een journalist, zei Zorreguieta zijn verleden nooit te zullen verloochenen.

Inmiddels begon Máxima zich, in gesprekken met Willem-Alexander, steeds meer te realiseren hoe haar leven zou worden als ze samen door zouden gaan. Ze sprak erover met prins Claus en verdiepte zich erin hoe het andere familieleden was vergaan nadat ze hun normale leven vaarwel hadden gezegd. Veel meer dan inschatten hoe het zou zijn, kon ze niet – in het besef dat het voor haar toch weer anders werd. Wat wel vaststond, was haar liefde voor Willem-Alexander, en dat ze haar leven met hem wilde delen.

Samen zagen ze ook hoe het maatschappelijk debat rond Máxima’s vader door de media denderde. Het dagelijkse televisieprogramma Barend en Van Dorp had er een lopend onderwerp van gemaakt. Iedere gezagsdrager die door de twee journalisten werd geïnterviewd, kon rekenen op de vraag of vader Zorreguieta bij het huwelijk mocht zijn. De rechterhand van Kok, minister Gerrit Zalm (VVD) van Financiën en vicepremier, maakte van zijn hart geen moordkuil: door deelname aan dat regime was Zorreguieta voor hem ‘een man die niet deugt’. D66-fractieleider Thom de Graaf adviseerde Zorreguieta op de dag van de bruiloft ‘een griepje’ voor te wenden.

Kok werd er gek van. Hij sprak erover in de ministerraad van vrijdag 2 november. Zijn verzoek was carte blanche te krijgen om deze gevoelige kwestie in zijn eentje af te handelen. Zijn voorstel stuitte niet op verzet. In een brief aan zijn collega’s bekrachtigde Kok dat hij, en niemand anders, de woordvoering naar buiten zou doen.

In de periode voor hun verloving vertelde Máxima aan Willem-Alexander over haar bewustwording met betrekking tot het regime waarvan haar vader deel had uitgemaakt. Als klein kind waren er de signalen, waarbij ze niet al te lang had stilgestaan, zoals de voortdurende bewaking, het aantal keren dat haar moeder ziek was geworden van de spanning, die voelbaar was tot in de privélevens van leden van het militair regime. Haar moeder vertelde Máxima niet wat de reden was van de beveiligingsmaatregelen en de grote spanningen die tot haar ziekten leidden. De angst voor aanslagen of ontvoeringen mocht niet doordringen tot haar kinderen; zij moesten hun jeugd zo zorgeloos mogelijk beleven.

Nog tijdens het bewind van Videla had Máxima kinderen ontmoet van wie de ouders waren ‘verdwenen’. Aanvankelijk kon ze het niet geloven. Het had haar opgezadeld met grote twijfels: was het wel of niet gebeurd? Nadat het militair regime in 1983 was opgevolgd door president Raúl Ricardo Alfonsín, brandde in Argentinië het debat over de vuile oorlog los.

De twaalfjarige Máxima besloot dat het tijd werd voor een gesprek met haar vader. Ze wilde er meer over weten, en haar vader maakte toch deel uit van de vorige regering? Hoe had hij het ervaren? Jorge Zorreguieta vertelde haar dat hij er geen idee van had dat er in naam van het regime mensen waren opgepakt en vermoord. Máxima geloofde hem, want waarom zou hij liegen? Nadat zij als oudste de moeilijke vragen had gesteld, confronteerden ook Martín, Juan en Inés hun vader met het onderwerp. Tijdens hun puberteit kwam het tot gezinsgesprekken over de regering-Videla, aangewakkerd door nieuwe onthullingen die jarenlang bij vlagen het nieuws domineerden. Voor Máxima was het duidelijk: haar vader mocht dan geen vuile handen hebben, maar wat het regime-Videla had aangericht, deugde niet.

Willem-Alexander vertelde op zijn beurt aan Máxima wat hij wist over Argentinië ten tijde van het militair bewind. Hij ontleende zijn kennis aan wat klasgenoten op de middelbare school, het internationale Atlantic College in Wales, hem hadden verteld. Het gesprek met de Zuid-Amerikaanse scholieren ging vaker over Chili, waar Augusto Pinochet heerste. Hij was op de hoogte van de Dwaze Moeders op het Plaza de Mayo. Máxima bracht hem de geschiedenis van haar land uit die jaren verder bij.

Het werd ook een gespreksonderwerp tussen Willem-Alexander en Jorge Zorreguieta, die hem schetste hoe die jaren waren geweest, waarom hij was toegetreden tot het regime en wat hij wist van de verdwijningen. Er waren hem, zo vertelde hij Willem-Alexander, drie gevallen bekend geworden van mensen die verdwenen. En alle drie waren ze teruggekeerd. Er waren voor Zorreguieta geen redenen geweest zich te bezinnen op zijn functioneren.

Het politiek gevoelige verleden bleef niet onbesproken toen de ouders van Máxima op 22 november in Nederland waren voor een bezoek aan Beatrix en Claus op paleis Huis ten Bosch. Ze overnachtten op paleis Noordeinde en gingen de volgende dag naar paleis Het Loo voor een kennismaking met prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven. Het geheime bezoek lekte uit doordat de echtgenote van een beveiliger het rooster van haar man tegen betaling aan een fotograaf van Privé doorspeelde.

==

Intussen werd elders in alle stilte doorgewerkt aan de totstandkoming van het rapport-Baud. Kok: ‘De heer Baud is in september gevraagd om een onderzoek. In december heeft hij teruggerapporteerd. De uitkomsten van zijn onderzoek heb ik met de koningin en de prins uitgewisseld. Sowieso heb ik in die periode vaak met de prins gesproken.’

Voor Kok en zijn team van topambtenaren stond op basis van Bauds bevindingen vast dat Zorreguieta niet aanwezig kon zijn bij een mogelijk huwelijk. Het team beraadslaagde over het inschakelen van ‘een wijze man’, die met Jorge Zorreguieta in gesprek zou moeten gaan. De naam Hans van Mierlo ging over tafel, maar uiteindelijk viel de keuze op Max van der Stoel. Hij moest Zorreguieta duidelijk maken dat zijn Argentijnse machismo als vader van de bruid niet ten koste mocht gaan van een Nederlandse troonopvolger die in grote lijnen klaar was om over een aantal jaren het werk van zijn moeder over te nemen. Kok: ‘Toen ik in december 2000 het voornemen ontwikkelde, opnieuw in samenspraak met de koningin, om de heer Van der Stoel voor te bereiden op een missie, die op 12 januari 2001 is begonnen, heb ik duidelijk aangegeven wat naar mijn mening de uitkomst van het onderhoud met de familie Zorreguieta zou moeten zijn.’

Vanaf eind december ontving Kok de prins en Máxima op het Catshuis voor een serie gesprekken. Het werd een hectische periode. Niet alleen de vader moest overtuigd worden, maar ook het aanstaande bruidspaar. Het tweetal werd bijgestaan door Willem-Alexanders particulier secretaris Jaap Leeuwenburg, sinds 1995 de stille kracht achter de prins.

De gesprekken moesten hen ervan doordringen dat Kok, namens de regering, slechts een Toestemmingswet zou kunnen indienen als vader Zorreguieta bij verloving en huwelijk afwezig zou zijn. Máxima zou bovendien, met een publieke verklaring, alle mogelijke twijfels moeten wegnemen over haar democratische gezindheid en haar verwerping van het regime-Videla.

De emoties liepen hoog op. Alle signalen van Kok in de richting van een afwezige Zorreguieta bij officiële gelegenheden leken niet te worden opgepikt. Kok: ‘Ik moest omzichtig te werk gaan. Aan de ene kant had ik voor mijzelf een eindformule opgesteld: dit zou de gewenste uitkomst moeten zijn. Aan de andere kant wilde ik op ieder moment in het proces naar de argumenten van de anderen blijven luisteren, in plaats van alleen maar iets te herhalen wat bij wijze van spreken in marmer gebeiteld stond en boven mijn bed hing.’

Het waren pijnlijke ontmoetingen voor Willem-Alexander en Máxima. Kok: ‘De prins maakte van zijn hart geen moordkuil. Hij sprak zich duidelijk uit.’ De kroonprins geloofde zijn toekomstige schoonvader. Waarom zou deze dan afwezig moeten zijn? Máxima deelde dit standpunt. Zij besefte bovendien dat bij ontstentenis van haar vader ook haar moeder afwezig zou zijn. Tegelijkertijd worstelde zij met de netelige politieke situatie in Nederland.

Kok: ‘De gesprekken hadden emotionele momenten, natuurlijk. Een huwelijk is de bekroning op je leven tot dat moment. Voor iedere jonge vrouw die begint te beseffen dat juist bij die gelegenheid haar vader er niet bij kan zijn, is dat buitengewoon moeilijk en bitter. Maar het kon niet anders, omdat onze samenleving dit huwelijk dan niet onverdeeld zou steunen. We hadden allemaal de traumatische ervaringen van 1966 in het achterhoofd en ook nu was er in de publieke meningsvorming heel veel aan de gang.’

Tijdens de toenemende spanning nam Willem-Alexander voor zichzelf een besluit. Hij zou Máxima ten huwelijk vragen, ongeacht de gevolgen voor zijn toekomst als koning. Vijf dagen voordat hij Máxima, op het ijs van de vijver bij paleis Huis ten Bosch, zijn aanzoek zou doen, bracht hij zijn moeder en premier Kok ervan op de hoogte dat het hem ernst was en dat hij nu snel de daad bij het woord zou voegen. Kok werd verrast door de mededeling, maar die paste wel in het soms onvoorspelbare gedrag dat zich tijdens de Catshuissessies bij de prins openbaarde. De premier opperde voorzichtig of dat niet wat vroeg was, maar verzocht Willem-Alexander niet ervan af te zien. De prins straalde uit dat hij het zat was. Hij nam zijn eigen beslissing. Hij wenste zijn huwelijksaanzoek niet afhankelijk te maken van de polderpolitiek rond zijn aanstaande schoonvader.

Op paleis Huis ten Bosch werd niet onmiddellijk champagne geschonken na de aankondiging van Willem-Alexander. Koningin Beatrix was met Kok van mening dat vader Zorreguieta niet aanwezig zou kunnen zijn bij het huwelijk. Zij had dat standpunt ingenomen na een aantal maandagmiddaggesprekken met Kok op Huis ten Bosch, waarbij zij veel vragen had gesteld en zich vooral gevoelig toonde voor het argument dat de monarchie moet binden – niet splijten. Zij sprak erover met haar zoon: Willem-Alexander had niet alleen met Kok gecompliceerde sessies, maar ook met zijn moeder.

Koningin Beatrix sprak ook veel met Máxima. In 2005 zei ze hierover tegen rechtsfilosofe Dorien Pessers: ‘De druk was heel groot op haar en op haar familie. Uiteindelijk, toen de beslissing is genomen dat haar ouders, of haar vader in dit geval, er niet bij zouden kunnen zijn, was dat natuurlijk buitengewoon pijnlijk en verdrietig. Vanuit mijn functie ben je dan overtuigd dat die beslissing juist is en dat je die ook moet nemen. Je moet proberen dat duidelijk te maken en uit te leggen waarom – en dan proberen de pijn, te verzachten niet, maar iemand in ieder geval toch te steunen bij dat verdriet. Ik heb een erg goede band met haar, die is ook steeds beter geworden, we zijn elkaar echt na gekomen in die moeilijke tijd.’

Met zijn concrete huwelijksvoornemen ontstond er een bijkans nog grotere druk op de situatie. Van der Stoel had nog niet met Máxima’s vader gesproken, er was Zorreguieta nog niets gevraagd. Op zijn wijze besluit kon slechts worden gehoopt. Het nieuws van het jawoord kon Beatrix nog net van Willem-Alexander vernemen voordat ze op zaterdag 20 januari in het vliegtuig stapte voor een zesdaags werkbezoek aan Sint-Maarten, Sint-Eustatius en Saba. Ze vertrok in de wetenschap dat rond de monarchie een crisisdreiging hing.

Het maatschappelijk debat ontrolde zich verder. PvdA-Kamerlid Saskia Noorman-den Uyl zei zondag 21 januari in het televisieprogramma Buitenhof dat het regime-Videla buitengewoon moorddadig was geweest en dat ze de aanwezigheid van vader Zorreguieta bij feestelijkheden ongewenst vond.

Tijdens een persgesprek met koningin Beatrix, op de laatste dag van het bezoek aan de Antillen, vroeg een van de journalisten: ‘Hebt u er begrip voor dat er in Nederland zoveel commotie is omtrent de familie Zorreguieta?’ Hoewel Willem-Alexander zich had voorbereid op een dergelijke vraag, was hij er enkele maanden eerder, tijdens zijn werkbezoek aan Marokko, aan ontsnapt. Beatrix, die ervan uitging dat zij slechts vragen zou krijgen over het werkbezoek, was de eerste Oranje die er publiekelijk mee werd geconfronteerd.

De RVD had de meegereisde journalisten tevoren meegedeeld dat diegenen die andere onderwerpen dan de Antillen zouden inbrengen, toekomstige persgesprekken met de koningin in de waagschaal stelden. Koningin Beatrix reageerde dan ook zeer geïrriteerd en gaf geen inhoudelijk antwoord. Daarvoor was de spanning achter de schermen te zeer opgelopen. Wat weinigen wisten – en waarover de koningin in grote onzekerheid verkeerde – was dat de opvolging door Willem-Alexander wankelde.

De journalisten seinden hun stukjes naar Nederland: de koningin was boos geworden over een vraag inzake Máxima’s vader. Niet veel later zou in journalistiek gezelschap de spanning ook Willem-Alexander te veel worden.

De opmerkingen van Noorman-den Uyl gaven het publieke debat in Nederland over de kwestie-Zorreguieta een nieuwe impuls. Net teruggekeerd van het kerstreces gaf Thom de Graaf een interview in de regionale dagbladen, waarin hij een typische D66-positie markeerde voor het probleem van de vader. Die mocht wel aanwezig zijn, maar op zo’n manier dat het geen aanstoot zou geven.

Daarop reageerde D66-Kamerlid Jan van Walsem in een interview met de Volkskrant van 30 januari 2001, waarvan de kop luidde: ‘Máxima kan mijn koningin niet zijn’. De nuance die zijn politiek leider poogde uit te stralen, werd verpulverd door de Harderwijker. De toekomstige koning van het Koninkrijk der Nederlanden mocht van hem niet gelieerd zijn aan de Zorreguieta’s: het huwelijk kon dan ook niet doorgaan.

Vervolgens riep CDA-leider Jaap de Hoop Scheffer nog maar eens dat Kok de regie kwijt was en hengelde SP-Kamerlid Agnes Kant, gesteund door oppositieleider Paul Rosenmöller (GL), naar een Kamerdebat over de kwestie. In die weken sloeg bij Willem-Alexander af en toe de wanhoop toe. Het humeur van de premier stond onder grote druk: zijn vertrouwelingen hoorden hem zelfs krachttermen gebruiken. Kok: ‘Niemand wist toen Van der Stoel startte hoe lang zijn missie zou duren en wat de eventuele ontknopingen konden zijn. Ik nam mij voor te blijven argumenteren en uitleggen aan betrokkenen waarom dit van alle andere opties de beste was.’

Hoewel koningin Beatrix de lijn-Kok steunde, had zij sterke gevoelens van solidariteit met Máxima en haar positie als introuwend familielid. Zelf hadden zij en Claus von Amsberg ook veel weerstand moeten overwinnen. Het was, besefte Beatrix, door Kok publiekelijk bevestigd dat er een relatie was met Máxima, en later dat zij de millenniumwisseling met de familie in India had doorgebracht. Maar Máxima had zich op vaderlandse bodem nog niet in het openbaar met de Oranjes vertoond. Het werd tijd om niet meer geheimzinnig over de aanstaande verloofde te doen.