-

LIEVE JORIS

OP DE VLEUGELS VAN DE DRAAK

REIZEN TUSSEN AFRIKA EN CHINA

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek subsidie van het Nederlands Letterenfonds, het Vlaams Fonds voor de Letteren en het Netherlands Institute for Advanced Study

Copyright © 2013 Lieve Joris en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Merlijn Doomernik, met dank aan modellenbureau Moederannecasting

Omslagontwerp en verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2461 5

e-ISBN 978 90 450 2462 2

NUR 320

www.atlascontact.nl

www.lievejoris.be

www.lievejoris.nl

-

-

DE BEWEGING OOSTWAARTS

DUBAI

De winkel van Sachin en Vishal Duseja in het oude centrum van Dubai is een pijpenla, ingeklemd tussen een elektronicazaakje en een lampenwinkel. Buiten staat een glimmend showmodel van een brommer geparkeerd, binnen zit Vishal, de jongste van de twee broers, te telefoneren.

Hij staat op om me te begroeten, wijst naar een stoel tegenover hem, maakt een Sit! Sit!-gebaar, glimlacht uitnodigend – zonder zijn telefoongesprek te onderbreken. Tussen zijn stugge zwarte haren glinstert her en der wat grijs, maar verder heeft hij niets van zijn jongensachtige uitstraling verloren. Hij onderhandelt met een klant in Zimbabwe over een lading poedertjes tegen uitdroging. Als het scherm van zijn tweede telefoon oplicht, maakt hij snel een einde aan het gesprek.

‘Zo gaat het hier de hele dag,’ zegt hij, de telefoon oppakkend. Het is de agent van Senke-motoren, die hij kortgeleden heeft bezocht in Oost-Congo. ‘Boss, habari gani! Habari ya Goma?’ roept Vishal enthousiast, overschakelend op Swahili. (Hoe gaat het, boss! Hoe is het in Goma?) Het is twee uur vroeger in Goma dan in Dubai – de werkdag is daar net begonnen.

Sachin komt de trap af, zwaarder dan ik me hem herinner, zorgelijk als altijd. Hij is astmatisch, het type dat moeilijk stil kan zitten, dat het best kan nadenken wanneer hij beweegt. Ongedurig staat hij bij Vishals bureau te dribbelen, zijn rug lichtjes gebogen – een bokser in de ring. ‘Wat zijn de vrachtkosten naar Zimbabwe ook alweer?’

Ze praten verder in het Hindi, maar als ik weg wil gaan, maant Vishal me te blijven en laat een mannetje aanrukken dat zoete Indiase thee met melk brengt. ‘We zijn zó klaar.’

De winkel is de etalage van hun groothandel; aan detailverkoop doen ze in dit deel van Dubai niet. De spullen op de glazen schappen zijn me vertrouwd – ik ken ze van Afrika: schoppen, machetes, rubberlaarzen, pannensets, ouderwetse kolenstrijkijzers, thermoskannen, maar ook poedermelk, sardines en mayonaise. De slingers koekjes – vijf minuscule biscuitjes per pakje – hangen in Afrika aan winkeldeuren, of zijn te koop op tafeltjes langs de weg in regionen waar olielampen het ook goed doen.

Het zware plastic gordijn voor de deuropening gaat opzij en hun Congolese medewerker Albert komt binnen, gevolgd door een zakenman uit Ghana die agent van de Duseja’s wil worden. Vishal bestelt meer thee. Duseja General Trading heeft al een Senke-agent in Ghana, maar de man zou hun huismerk kunnen vertegenwoordigen. Naar Ghana vliegen is voor Vishal een kleine moeite; binnenkort moet hij naar Casablanca – kan hij doorreizen. Hij haalt een folder tevoorschijn, legt de voorwaarden uit. ‘Je bepaalt zelf de prijs, daar hou ik me niet mee bezig,’ zegt hij. ‘Als je een hoge marge neemt, zal je minder verkopen; bij een lage marge gaan de motoren natuurlijk vlugger van de hand. De winst die je maakt, is je geschenk van God.’

De Duseja’s hebben vijftien agenten in Afrika en er komen er elk jaar bij. ‘Wij leveren alleen,’ zegt Vishal tegen mij, ‘de rest doen zij – je kan de Romeinen niet leren hoe ze in Rome handel moeten drijven.’

Sachin is weer naar boven gegaan, waar nog meer personeel zit – het zoemt er van de Indiase ringtones. Wanneer ik opsta, protesteert Vishal niet langer. Ik maak een wandelingetje langs de schappen, die bedekt zijn met een fijn laagje woestijnzand, ga op zoek naar het geluid van stromend water dat ik sinds mijn binnenkomst hoor. Bij de ingang, tussen posters van Senke-motoren, hangt een driedimensionaal rustiek landschapje met plastic gebladerte. Het water dat uit een neprots klatert, zou een minuscuul rad in beweging moeten zetten, maar het heeft te weinig debiet, zodat het onverrichter zake een vijvertje in stroomt. En dat de hele dag door.

Het Pakistaanse hoofd van de VN-Vredesmissie in Kisangani – de stad aan de Congostroom waar ik in 2000 woonde – vertelde me het eerst over de Duseja’s. Tot zijn verbazing had hij basmatirijst gevonden, zei hij, in een Indiaas winkeltje dat de twee broers uitbaatten in het centrum.

Kisangani was in handen van Congolese rebellen en hun Rwandese en Ugandese bondgenoten. Veel buitenlanders waren er niet, vroeg of laat kwam je elkaar vanzelf tegen. Ik zat achter op de motor bij een Congolese vriend toen een brommer naast me stopte. De bestuurder keek me nieuwsgierig aan: ‘Wat doe jíj hier!’ Het was Sachin. Vishal ontmoette ik in het enige telefoonzaakje in de stad. De gelijkenis met zijn oudere broer was treffend – dat kon niet missen.

Hun winkel was een eenvoudige nering waar het tussen de rijst, suiker, batterijen, kaarsen en lucifers rook naar goedkope zeep – niet zo verschillend van Salims winkeltje in V.S. Naipauls Een bocht in de rivier. Maar de gebroeders Duseja leken in niets op de sombere Salim; voor hen was Kisangani een stad vol perspectieven. Ze hadden contact met de Portugese diamanthandelaars die kantoor hielden in een hotel, kenden de Indiërs van de VN, waren op de hoogte van de laatste nieuwtjes. Hun winkel was een uitkijkpost, begreep ik, een plaats van waaruit ze de markt verkenden.

Sachin vloog vaak naar Dubai, waar hun families woonden en waar hij zo te horen nog andere verantwoordelijkheden had. Vishal paste intussen op de winkel. In 1991 was Vishal begonnen te reizen langs de oostkust van Afrika. Hij had Swahili geleerd en was steeds verder het Afrikaanse continent in getrokken – tot hij in Kisangani belandde. Hij en Sachin volgden Franse les bij Albert, een Congolese predikant van de pinkstergemeente die zo betrouwbaar was dat ze hem een baan als winkelbediende aanboden.

Voor mijn aankomst waren de Ugandese en Rwandese rebellen slaags geraakt vanwege geschillen over de goud- en diamantmijnen rond Kisangani en in de zomer van 2000 liep de spanning andermaal hoog op. Sachin en zijn Indiase boekhouder stonden op het punt naar Uganda te vluchten toen ze een Canadees van Indiase afkomst uit het vliegtuig zagen stappen. ‘Wat kom jij doen,’ riep Sachin, ‘het wordt hier oorlog!’ Maar de man lachte hem uit; welingelichte kringen in Uganda hadden hem verzekerd dat er niets aan de hand was. Waarop ze met z’n drieën de stad in reden.

Sachin vervloekte zijn eigen goedgelovigheid toen het geweld de volgende ochtend losbarstte en hij van het ene op het andere moment afgesloten was van de buitenwereld. Op de tweede dag landde een gemeen fluitend projectiel in zijn achtertuin en sloeg daar een krater. Verscholen achter een kast wachtte Sachin zijn einde af. Op de derde dag klopte er iemand op het poortje. Het was zijn winkelbediende Suleiman, die de kogelregen had getrotseerd in de hoop dat de winkel open zou gaan; geïnteresseerd informeerde hij hoe het met zijn patron was gesteld.

Zes dagen en duizend doden later werd het weer rustig in de stad. Sachin dacht aan een Indiase zakenvriend die hem enige maanden eerder had opgezocht, het komen en gaan in zijn winkel had gadegeslagen en gevraagd: ‘Wat wil je eigenlijk, een groot stuk van de kleine cake of een klein stuk van de grote cake?’

Het beeld van de kleine cake – Congo – en de grote cake – de wereld – spookte sindsdien door zijn hoofd. Op een dag zou de oorlog voorbij zijn, had hij zichzelf voorgehouden, dan zou Kisangani opleven en zou hij een voorsprong hebben op iedereen die er zaken kwam doen. Maar hij had zijn verblijf bijna met de dood moeten bekopen. Zijn vriend had gelijk: hij moest weg.

Terug in Dubai dacht hij aan de vrome Albert, die hij in Kisangani had achtergelaten; Albert die rookte noch dronk en zelfs weigerde drank voor zijn patron te kopen. Het oosten van Congo was door de oorlog afgesneden van de hoofdstad Kinshasa, waardoor steeds meer commerçanten zich in Dubai kwamen bevoorraden. Wat als hij Albert hiernaartoe haalde? Die zou zijn landgenoten als geen ander de weg kunnen wijzen naar Duseja General Trading.

‘We zijn zó klaar,’ zei Vishal die eerste dag, maar algauw ontdek ik dat hij en Sachin helemaal geen tijd voor me hebben. Voorbij zijn de uren waarin ik met Vishal in Kisangani aan de rivier de Tshopo zat, luisterend naar de krijsende apen en de wilde papegaaien in het evenaarsbos aan de overkant; voorbij de tijd dat Sachin, op weg naar Marokko, een tussenstop maakte in Brussel en we na het diner in een waterpijpcafé belandden. Hun imperium is flink gegroeid. Niet alleen zijn zij de exclusieve vertegenwoordiger van Chinese Senke-motoren in Afrika geworden, ze importeren tevens Italiaanse motoren en ook in India doen ze zaken.

Albert verschijnt ’s ochtends onveranderlijk gekleed in een broek met een vouw, pen in het zakje van zijn hemd, zwarte schoenen die ondanks het stof in de straten altijd glimmen. Hij draagt een montuurloos intellectuelenbrilletje en is, net als zijn patron, een en al ernst. Geen spoor van de blijmoedigheid die Vishal uitstraalt.

Tegen tienen begint Albert aan zijn ronde door Deira, zoals het oude centrum van de stad heet. Kijken wie waar logeert, wie wat koopt, en ondertussen stand-by zijn ingeval de Duseja’s hem nodig hebben. Die ochtend duik ik met hem de smalle straatjes in, waar mannen in lange jurken en met gehaakte hoofddeksels karren met kartonnen dozen voortduwen, en Chinezen op minifietsjes tussen de wandelaars zigzaggen. De steegjes van Deira houden de koelte van de nacht nog even gevangen, maar daarbuiten maakt de stad zich op voor een loeihete dag.

De meeste winkeltjes zijn net zo klein als dat van de Duseja’s en binnen spelen zich soortgelijke taferelen af: verkopers drinken thee met hun klanten, nemen hun catalogus met hen door, demonstreren hun waren of zitten – als ze geen aanloop hebben – wippend op hun stoel, één been onder zich, te roken achter hun computer.

Alberts eerste halte is het Royal Prince Hotel, waar veel Congolese handelaars logeren. Voor 120 dirham (25 euro) per persoon inclusief ontbijt slaap je er in een mixed room, een kamer met drie bedden. De Indiase hotelmanager zit onder een portret van sjeik Mohammed, de emir van Dubai, naar buiten te staren. ‘Waar blijven je vrienden?’ vraagt hij, Albert de gastenlijst toeschuivend. ‘Ze hadden hier allang moeten zijn.’ Rond de jaarwisseling is het altijd rustig, dan brengen de commerçanten hun tijd door met hun familie, maar het is nu eind maart, hun voorraden zouden zo langzaamaan op moeten zijn. ‘Het is crisis in Congo,’ zegt Albert terwijl hij de lijst bestudeert, ‘de dollar is gestegen, de mensen hebben geen geld.’

Hij voert een gesprekje met een Nigeriaanse handelaar die motoren wil kopen, maar niet zulke grote als die van de Duseja’s; groet de Rwandese werknemer van een containerbedrijf, die hem vertelt dat een bevriende commerçant in de stad is, noteert diens nummer. ‘Ik zaai,’ zegt Albert, ‘en daarna oogst ik.’

Zijn telefoon rinkelt voortdurend. Een predikant in Kisangani vraagt of Albert voor hem naar een huisbioscoop kan zoeken, een ander wil weten of de elektrische zaag die Albert voor hem kocht al onderweg is, een kennis uit Bukavu informeert naar de prijs van een rijstmolen. Albert heeft zelf ook een winkeltje geopend in Kisangani. Hij heeft er zijn zoon, die geneeskunde studeerde, voor van school gehaald. ‘Want anders gaan mensen er met je geld vandoor.’

Op de brede Al Musallastraat, waar de hitte al aanzwelt, stapt Albert het airconditioned rijk binnen van de Libanese Antoine, een kalende vijftiger die aan het einde van een tunnel vol maatpakken, hemden, schoenen en dassen een Arabische krant zit te lezen. We zijgen neer bij zijn triplex tafeltje, krijgen een bekertje water uit de koeler en kijken naar de dikke Egyptische bediende die, op aanwijzingen van twee Nigeriaanse klanten, met een haak het ene na het andere pak uit de rekken tilt.

Ik ken deze maatpakken met hun George Arman-merkjes op de mouwen, de opzichtige lichtbruine en zwarte puntschoenen – mijn Congolese vrienden dragen ze bij officiële gelegenheden en ook veel nieuwbakken Afrikaanse politici lopen erin rond. De schouders zijn vaak te breed, de mouwen te lang, alsof ze op de groei zijn gekocht. Ik begrijp nu waarom: een handelaar brengt er een stel mee en daar moeten zijn klanten het dan mee doen.

Een van de twee Nigerianen koopt zes streepjespakken tegen groothandelsprijs: 130 dirham (27 euro) per stuk. ‘Die andere woont hier,’ fluistert Antoine in het Frans, ‘straks geef ik hem 5 procent commissie, dat heeft hij eerder vanochtend met mij onderhandeld.’

Als de Afrikanen er niet waren, zou dit deel van Dubai volgens Antoine failliet gaan. De meesten hebben een klein budget, sommigen komen binnen in een short en een T-shirt, maar ze kopen. Laatst heeft hij zitten turven, tot tweemaal toe. Negentig van de honderd Afrikanen kochten iets; bij de Indiërs en Iraniërs kwam hij maar aan 10 procent.

Zijn klanten uit Zambia en Malawi zijn het aardigst. Nigerianen zijn brutaal, ze zeggen: ‘Give that to me!’ en gooien de kleren die ze hebben gepast op een hoop. Met Somaliërs en Sudanezen kan hij Arabisch spreken, maar ze zijn net zo onbeschoft.

Antoine praat maar door, alsof hij heeft zitten wachten op iemand aan wie hij dit allemaal kan vertellen. Intussen houdt hij de twee Kenianen in het oog die zijn binnengewandeld. Een van hen past een vest, kijkt vergenoegd in de spiegel, vraagt aan de ander wat die ervan vindt. ‘Zie je hoe hij zichzelf staat te bewonderen? Net of hij Alain Delon is!’

Ik zou nog wel even in dit koele paradijs willen blijven, maar Albert zit op zijn stoel te draaien. Hij moet iets ophalen in zijn appartement. De Al Musallastraat is inmiddels in de greep van een laaiende hitte. Leunend tegen een winkelpui werkt een geblondeerde vrouw haar make-up bij. Albert volgt mijn blik en lacht. De drie Aziatische meisjes die ons op wankele hakken passeren zijn ook duidelijk op jacht. ‘Russische, Chinese, Afrikaanse – op de Al Musallastraat heb je het voor het uitkiezen,’ zegt hij. ‘Ik weet er alles van, want ik woon vlakbij.’ Hij deelt zijn appartement met een landgenoot die ook voor de Duseja’s werkt. Twee bedden, gescheiden door een kast; een computer, een keukentje dat vol staat met dozen die een Congolese commerçant heeft achtergelaten, een raam dat uitziet op een steegje.

‘Ik werd eens wakker van een enorm kabaal op straat,’ zegt Albert. ‘Ik keek uit het raam en zag dat twee jonge politiemannen een zwarte prostituee achternazaten.’ De politie in Dubai komt grotendeels uit Pakistan en Albert merkte dat de jongens niet goed raad wisten met de vrouw, die het op een gillen had gezet alsof ze werd aangevallen. Hier en daar gingen ramen open, verstoorde slapers tuurden naar buiten. Ineens trok de vrouw haar paan omhoog en begon rechtopstaand te plassen. Verschrikt deinsden de agenten achteruit. Toen de vrouw klaar was, wandelde ze met opgetrokken paan naar hen toe, verwensingen schreeuwend die Alberts kennis van het Engels ver te boven gingen. Tot zijn verbazing zetten de agenten het op een lopen. ‘Je begrijpt,’ zegt hij, ‘met dat soort politie…’

Tussen halftwee en halfvijf zijn de winkels in Deira gesloten, waarna ze tot een uur of elf openblijven. We eten in een restaurantje op de eerste etage van een Indiaas hotel. Een zestal tafels, een prikbord met reclame voor containermaatschappij Al Heelam, your gateway to Africa. Twee Congolese vrouwen serveren gegrilde tilapia, fufu (maniokbrij) en pondu (maniokbladeren) uit een nis in de muur.

Aan een belendende tafel zit een Nigeriaanse handelaar die net terugkomt uit Guangzhou, de havenstad in de Chinese Pareldelta – bij ons beter bekend als Kanton. Albert spitst zijn oren: steeds meer Afrikaanse commerçanten gaan die kant op, ze beginnen Dubai over te slaan, al is het aanbod in Dubai volgens hem veel gevarieerder. De Duseja’s verkopen waren uit India, China, Europa, Korea en Iran – in China kan je alleen Chinese producten kopen. Bovendien is Guangzhou veel riskanter. ‘Laatst bestelde iemand een container vol stukken zeep. De zeep was bij het laden nog niet helemaal hard. Toen ze de container openmaakten, troffen ze één blok zeep aan.’

Albert hoopt een huisbioscoop voor de Congolese predikant te vinden in Bur Dubai, aan de overkant van de kreek, waar je alles per stuk kan kopen. In de abra, de traditionele houten watertaxi die passagiers van de ene naar de andere oever brengt, zitten we plotseling tussen de toeristen. Albert kijkt verdwaasd om zich heen, alsof hij net is ontwaakt. Hij komt hier zelden, hij weet weinig of niets van het leven buiten Deira, van de befaamde luxe winkelcentra waar haaien en roggen zwemmen in een oceaanblauw aquarium, waar fonteinen ’s avonds dansen op de maat van Arabische muziek.

De man van de zaagmachine belt weer. Tijdens Alberts laatste bezoek aan Kisangani gaf die hem een diamant mee om in Dubai te verkopen. Met een deel van de opbrengst kocht Albert een elektrische zaag, de rest van het geld bewaarde hij. De man kondigt aan dat een bevriende commerçant op weg is naar Dubai; Albert mag hem het resterende bedrag geven, zodat die het ter plaatse kan besteden.

‘En hoe krijgt hij zijn geld dan terug?’

‘Dat heeft zijn vriend hem net gegeven. Daarom krijgt die straks cash van mij.’ Alles werkt in Dubai op deze manier, zegt hij, doorgaans komt er geen bank aan te pas. Hawala – ook Sachin en Vishal maken gebruik van dit informele transactiesysteem. Er gaan miljoenen in om, zal ik leren, waaronder veel zwart geld. De Verenigde Staten zijn er beducht voor, want ook Al Qaida doet betalingen via hawala.

Maar sommige handelaars reizen liever met cash. Albert wachtte eens tevergeefs op het telefoontje van een commerçant die hij van het vliegveld moest halen. De volgende ochtend toog hij ietwat ongerust naar diens hotel. De receptionist zei dat de man op zijn kamer was, maar hoe hard Albert ook klopte, het bleef stil daar binnen.

Tegen de middag belde de commerçant hem eindelijk. ‘Mina kufa,’ zei hij. (Ik ben kapot.) Hij had een Franse vrouw – tenminste, ze beweerde dat ze Française was – ontmoet in het vliegtuig van Harare naar Dubai. Ze waren aan de praat geraakt en van elkaar gaan houden, zoals hij het noemde. Albert schudt het hoofd. ‘Van elkaar gaan houden! Dat soort ontmoetingen brengt gegarandeerd ongeluk.’ Bij hun aankomst waren ze naar een bar gegaan, waarna hij de vrouw had meegenomen naar zijn hotelkamer. Voor hij iets had kunnen ondernemen was hij in slaap gevallen. Toen hij wakker werd, was niet alleen de vrouw verdwenen, maar ook de 25.000 dollar die hij in een nylonkous om zijn heupen had gedragen.

‘Ze heeft vast een slaapmiddel in zijn drankje gedaan,’ zegt Albert. Hij heeft het verhaal met leedvermaak verteld en zal de volgende dagen menige anekdote uit het onfortuinlijke leven van zijn zondige kennissen opdissen. Er zijn hier zoveel vrijgezellen – ook Afrikaanse vrouwen die als commerçante naar Dubai reizen, ontdekken na een tijdje dat er nog andere manieren zijn om aan geld te komen.

In een lift kwam Albert onlangs een Ugandese vrouw tegen die zijn telefoonnummer vroeg en hem het hare wilde geven. Eerst weigerde hij, maar vervolgens gaf hij het toch. Toen ze hem belde, vroeg hij haar naar de winkel van de Duseja’s te komen en sprak haar streng toe. ‘Het leven dat je leidt is niet goed,’ zei hij, ‘ik ben een predikant en…’ ‘Maar dat is geen probleem,’ riep ze, ‘ik heb een heleboel klanten die predikant zijn!’

Al heb ik niets te kopen of te verkopen, ook mijn dagen in Dubai lopen algauw vol. Ik logeer bij Imelda, een Burundese die ik ken uit Congo, waar ze tijdens de oorlog manager was van een luchtvaartmaatschappij in de rebellenstad Goma. In Dubai werkte ze aanvankelijk voor een makelaarskantoor, maar de huizenmarkt is in elkaar geklapt, hoog boven de stad heffen stilstaande bouwkranen hun metalen armen hulpeloos ten hemel. Tegenwoordig zit Imelda in de diamant- en goudhandel: ze bemiddelt tussen Afrikaanse aanbieders en lokale kopers, strijkt na afloop een percentage op.

Ze woont in de buurt van het vliegveld, in een zandkleurig appartementencomplex in Jemenitische stijl. De hoge, sprookjesachtige huizen hebben kleine ramen en oriëntaalse balkons. Bij helder weer kan je vanaf het balkon het zakencentrum van Dubai zien, een Manhattan van hightech gebouwen dat fonkelend opstijgt uit de woestijn. Maar soms loeit een vervaarlijke zandstorm rond het huis, die de stad in de verte reduceert tot een gelige luchtspiegeling van antieke zuilen.

Sinds de crisis is het appartement te duur geworden voor Imelda en deelt ze het met een Oostenrijkse en een Iraanse vriendin. Het interieur heeft een charmante kitschstijl: leren banken met oosterse kleden, lampen met glaskralen, namaaksnoepjes in schaaltjes – alles is rood of wit, klingelt en blinkt. In de slaapkamer staat een familie pluchen beren, al zijn Imelda en haar vriendinnen de veertig voorbij. Er is eigenlijk helemaal geen plaats voor mij, ik slaap op een bank in de salon, waar Imelda nachtenlang naar tenniskampioenschappen zit te kijken, maar ik klamp me vast en maak me klein: ik heb aan het begin van deze reis nog geen zin om neer te strijken in een commerçantenpension in Deira.

’s Ochtends neem ik de taxi naar het oude centrum van de stad. De chauffeurs komen veelal uit Bangladesh of Pakistan, hun Engels is net goed genoeg om me naar mijn bestemming te brengen. Nu en dan maken we een praatje. ‘Hoe is het leven hier?’ vraag ik aan een Afghaan die nors door de straten stuurt. ‘Money good, life no good,’ zegt hij.

Ik ga langs de winkel van de Duseja’s, loop een eindje mee met Albert. Als die er niet is, bezoek ik de Libanese Antoine en zijn goeiige Egyptische helper Aiman, die op een stoel bij de deur zit of eropuit wordt gestuurd om te spioneren in belendende winkels. Omdat hij zo dik is, heeft hij een moeilijke maat – niemand vindt het raar dat hij op zoek gaat naar kleren en uiteindelijk niets koopt. Sinds Aiman heeft ontdekt dat een winkel verderop pakken aanbiedt voor 100 dirham (20 euro), heeft Antoine de prijs van de zijne verlaagd naar 95. ‘Want voor een Afrikaan is een verschil van 5 dirham al interessant.’

Antoine heeft een ongezonde kleur van het binnen zitten en al is zijn winkel onberispelijk schoon en is er altijd wel aanloop, hij ziet er terneergeslagen uit. Op een ochtend vertelt hij dat hij vroeger een textielfabriek had in Libanon. ‘Ik was een koning in die tijd,’ zegt hij, ‘ik bezocht beurzen in Milaan, Florence, Barcelona – mijn vrouw en mijn schoonmoeder adoreerden me.’

De achtereenvolgende oorlogen in Libanon kregen hem niet klein, vaak reed hij naar zijn werk met een stapel zandzakken op de passagiersstoel om zich te beschermen tegen sluipschutters, of moest hij lijken wegslepen die zijn doorgang belemmerden. Maar in 2004 ging zijn fabriek failliet. Door de oorlog, zegt hij. Als ik aandring, geeft hij toe dat het ook kwam door de mondialisering, door het goedkope textiel dat uit China werd geïmporteerd. Hij zucht verdrietig. ‘Mijn vrouw en mijn schoonmoeder – ze lieten me van de ene op de andere dag vallen.’

Driehonderd man personeel had hij. Hij leende geld van de bank om hun laatste salaris te betalen, maar slaagde er niet in het fabrieksgebouw te verkopen, waardoor hij zijn lening niet kon aflossen. Hij besloot te vluchten. Sindsdien zit hij in Dubai, stuurt geld voor de studie van zijn kinderen naar Libanon en woont in een flatje boven de winkel. Met zijn vrouw heeft hij geen contact meer; zijn schoonmoeder heeft hem de oorlog verklaard.

‘Er zitten hier heel wat Libanezen zoals ik,’ zegt hij. ‘De eerste jaren deden we goede zaken, maar de crisis heeft ons een klap in het gezicht gegeven. Jarenlang dacht de emir van Dubai dat zijn stad het centrum van de wereld was en bouwde hij erop los. Maar waarom zou je hier willen wonen? In het voorjaar is het nog uit te houden, maar acht maanden per jaar is het zo heet dat je niet buiten kan komen. Iedereen die geïnvesteerd heeft in de bouwsector, trekt zich de haren uit het hoofd van spijt.’

Even leek het alsof de crisis Afrika zou overslaan. Dat komt volgens hem omdat Afrikanen nauwelijks met banken werken. Ze leven niet op krediet: het geld waarover ze praten, dat hebben ze. Maar zij beginnen het ook te voelen.

‘Het enige voordeel van Dubai zijn de vrouwen.’ Antoines droevige hondenogen lichten even op. ‘In de krant Al Hayat stond dat een man minstens één keer per week de liefde moet bedrijven, anders krijgt hij prostaatkanker. Dat zal mij niet overkomen.’ Filipijnse, Russische – ze wandelen zó zijn winkel binnen. Hij heeft hier voor het eerst in zijn leven met een Afrikaanse geslapen. Uit Malawi kwam ze – haar zal hij niet licht vergeten. Laatst raakte hij in gesprek met een vrouw uit Tadzjikistan. Hij vertelde haar dat hij alleen was, waarop ze zei dat ze gekomen was om zich te ontspannen en hem zomaar in zijn kruis greep. Dat vond hij te brutaal, daar ging hij niet op in.

Terwijl hij zit te praten kiest een Iraniër een pak en vier hemden uit, koopt een Keniaan twee grote zakken met pakken en hemden, vist een Palestijn een T-shirt uit de bak met koopjes. Antoine is onaardig tegen de Palestijn. ‘Zij zijn verantwoordelijk voor de oorlog in Libanon,’ zegt hij, ‘door hun toedoen heb ik verschillende familieleden verloren.’ Hij noteert alle transacties nauwkeurig in het schrift dat voor hem op tafel ligt, maar zijn humeur klaart er niet van op. Hij lijkt al zijn moed te hebben opgebruikt. Sinds drie maanden zijn zijn vaste lasten hoger dan zijn inkomsten. ‘Soms zit ik hier vier uur en komt er niemand,’ klaagt hij.

200.000 dollar sleutelgeld heeft hij voor zijn winkel betaald. ‘Als iemand me hetzelfde bedrag biedt, ben ik morgen weg. Een Libanese vriend van me woont in Uganda. Het schijnt dat ze daar van mooie kleren houden. Ik heb duizend pakken in mijn depot en wel twintigduizend dassen – ik kan zó beginnen.’

Buiten drommen mensen samen rond een man in een gestreept pak en een hoed die hun vanaf een zeepkist iets toeroept. Wanneer ik dichterbij kom, zie ik dat zijn bovenmaatse voeten niet op een verhoging staan, maar op de stoep. ‘Two meter thirty. Take picture. 10 dirham!’ De reus wordt geflankeerd door een mini-Indiër met een ouwelijk gezichtje, die tot net aan zijn knieën reikt. Diane Arbus op de hoek van de Al Musallastraat. Bij de act hoort een fotograaf: tegen betaling van 10 dirham maakt hij een polaroid van passanten die zich opstellen tussen de reus en de dwerg. Afrikanen, Arabieren, Aziaten, ze lachen, duwen elkaar naar voren, proberen stiekem zelf een foto te maken – wat de reus met zwaaiende armen en een bassende stem verbiedt.

Tijdens de middagpauze stroomt Deira leeg. Dan krijgt de droge woestijnwind vrij spel en gaat aan de haal met de kleren die boven de winkels aan de draad hangen. Kinderjurkjes, sokjes en slipjes gaan aan de wandel, draaien de hoek om en raken onherroepelijk de weg kwijt. Op een middag raap ik een verdwaald shortje op en leg het in een portiek. Daar tilt de wind het alweer op en voert het verder van huis.

Onveranderlijk beland ik bij de haven aan de kreek, waar houten vrachtschepen met blauwgeschilderde dekken hoog in het water liggen. Ze varen naar Port Sudan, Mogadishu, Abadan – plaatsen die ik alleen ken van onheilsberichten in de kranten. Ook hun beweging wordt gestuurd door de wisselkoers. Als de Iraanse rial aan kracht wint tegenover de dirham, varen de schepen in optocht de haven binnen en liggen ze wel drie rijen dik langs de kade. Dan doen de winkeliers aan de kreek gouden zaken en hebben ze nergens anders tijd voor. Maar een week later kan het al voorbij zijn en staren ze tobberig naar buiten, of maken van de luwte gebruik om hun schappen schoon te maken.

Er zijn schepen die een en al huiselijkheid uitstralen, waar de kapiteinshut beschilderd is met bloemen en de was aan de lijn wappert. Andere lijken wel piratenschepen met hun verweerde vlaggen, vermolmde stevens, afbladderende houten relingen en hun bemanningsleden, die broeierig over de kade staren.

De crew van de Faize Osmani zit in de kajuit op het dek te eten. Ze kijken verbaasd naar de westerse vrouw met zonnebril en hoed die in de middaghitte langs de kade slentert, maar als ik mijn hand opsteek en vraag: ‘Where you go?’ zwaaien ze terug en roepen: ‘Iran go!’

Zodra de middagpauze voorbij is, rijden vrachtwagens en pick-ups met kisten en kartonnen dozen af en aan, hijsen kranen ijskasten, wasmachines, tv’s en geluidsinstallaties aan boord. Wanneer het donker wordt, gaan overal gekleurde lampjes aan en zie ik de silhouetten van matrozen met ontbloot bovenlijf over de hoog opgestapelde dozen klauteren. Her en der zit de werkdag er al op en zijn mannen gehurkt aan het kaarten.

‘Ik heb de kapitein van een van die boten gesmeekt me mee te nemen naar Mogadishu,’ zegt Vishal als ik langs zijn winkeltje loop. ‘Mensen waarderen het als je het aandurft in moeilijke tijden een handeltje op te zetten. Je kweekt er goodwill door, waar je in betere tijden je voordeel mee kan doen.’

‘Wat vind je van Albert?’ vraagt Sachin wanneer hij me op een avond na zijn werk naar huis brengt. Hij heeft Albert naar boven geroepen en gevraagd waarom hij zo weinig Afrikaanse klanten in de winkel ziet. Diens antwoord heeft hem niet overtuigd. Harder werken, is Sachins devies, dat is de enige manier om de crisis te bezweren – anders verlies je momentum en ga je onherroepelijk onderuit. Albert rust volgens hem te veel op zijn lauweren, ontplooit te weinig initiatief. Ik hou me op de vlakte. Dat is natuurlijk de schaduwzijde van de reden waarom hij werd aangenomen: een predikant vertrouwt erop dat God de crisis wel zal oplossen. ‘Het droogt op,’ hoorde ik Albert eens zeggen over het gebrek aan toeloop van Afrikanen – alsof het een natuurverschijnsel betreft.

Elke avond scholen Afrikaanse commerçanten samen rond de hotels in Deira. Ze praten, lachen, telefoneren, flirten – inkopen doen maakt blijkbaar gelukkig, want het is er altijd bijzonder geanimeerd. Misschien is dat wel een geschikt tijdstip om nieuwe mensen te ontmoeten, maar Albert heeft zich dan al via de zedeloze Al Musallastraat naar huis gespoed. Hij schuwt de demonen die in het donker uit hun holen kruipen en bezit nemen van de stad.

Op een middag zit Albert achter Vishals bureau in de Bijbel te lezen als Anne, een landgenote uit de zuidelijke mijnprovincie Katanga, binnenwandelt. ‘Jambo!’ Albert kijkt op uit zijn bijbel. ‘Karibu!’ (Welkom!) Anne draagt een bestikte paan met oranje en blauwe motieven en ploft neer op een stoel, haar tas op schoot. Vroeger kocht ze spullen bij de Duseja’s, maar tegenwoordig zit ze in een andere branche – ze is langsgekomen om een praatje te maken.

Sommige commerçantes gebruiken een product om hun huid te bleken, maken zich fel op of hebben een harde trek om de mond van het onafgebroken onderhandelen, maar Anne straalt een en al gemoedelijkheid uit – ik vind haar meteen sympathiek. Ze heeft eerder in de provinciehoofdstad Lubumbashi gewerkt als boekhoudster voor BAT, British American Tobacco, maar in 2004 stond ze na een bezuinigingsactie plotseling op straat. Een vriendin nam haar mee naar Dubai, waar ze van haar ontslagpremie de eerste aankopen deed. Inmiddels komt ze hier om de zes maanden en heeft ze twee winkels in Lubumbashi.

Ze deelt een kamer met twee andere commerçantes in het Galaxy Plaza Hotel, voorbij de goudsoek; met z’n drieën zullen ze een container vullen. ‘Ik aarzelde om te komen,’ zegt ze, ‘eigenlijk heb ik te weinig geld, maar als ik er niets mee doe, gaat het op aan eten, dat is ook niet goed.’ In het verleden nam ze soms wel twee containers voor haar rekening, maar tegenwoordig doet iedereen aan groepage.

Het heeft de laatste tijd nauwelijks geregend in Katanga, de boeren hebben een slecht seizoen achter de rug. God heeft hen niet gezegend, dacht Anne – ze ging ervan uit dat de crisis daaraan te wijten was. Maar ze merkt dat het in Dubai ook niet goed gaat. Het troost haar, maar verontrust haar ook. De spullen in de winkels zijn dezelfde als de vorige keer, er is weinig nieuws bij gekomen. Het is alsof de verkopers hun voorraden niet kwijtraken, en toch weigeren ze hun prijzen te verlagen.

Ineens kijkt Anne mij aan. ‘Jij bent een schrijver, weet jij misschien wie er met het geld van de wereld vandoor is?’

Ik lach. ‘Jij zit in de handel – dat zou jij beter moeten weten dan ik.’

‘Nee, nee, ik begrijp er niets van. Het schijnt dat een Amerikaanse oplichter met biljoenen dollars aan de haal is gegaan. Is hij misschien de oorzaak van de crisis?’

Als ze ziet hoe laat het is, veert ze overeind. Ze gaat een ronde maken langs haar leveranciers, want in het containerpark heeft ze gisteren een aantal fouten in de geleverde bestellingen ontdekt. In een impuls sta ik op en loop achter haar aan de winkel uit.

Behendig beweegt Anne zich door de straatjes van Deira. Nu en dan trekt ze me een winkel binnen om te laten zien wat ze gekocht heeft. Binnenkort is het vakantie, dan hebben de kinderen speelgoed nodig en dus heeft ze plastic poppen, tractoren en politieauto’s ingeslagen. Het ruikt net zo zoet als het made in Hongkong-speelgoed van de kermis in mijn kindertijd – de glazen vitrinekasten van de grijpertjes en de schietkramen lagen er vol mee. Het was heerlijk om mee te spelen en aan te ruiken, maar aan het einde van de dag was het meestal stuk.

De winter komt eraan in het zuiden van Congo en dus heeft Anne ook ondergoed en kousen gekocht. De prijzen zijn per dozijn en ze leent een telmachientje van een winkelier om me te laten zien welke berekening ze vóór elke aankoop maakt: eerst deelt ze het bedrag in dirham door de koers van de dollar, vervolgens door twaalf, waarna ze het vermenigvuldigt met twee – haar onkosten plus winst – en tot slot met de koers van de Congolese franc. Dan weet ze bij benadering wat ze er in Lubumbashi voor kan vragen.

Ze probeert het uit op een bh die ze ziet, maar moet hem terugleggen. Die kan je in Congo alleen in luxewinkels verkopen en dat zijn de hare niet. ‘Wij hebben dubbele pech,’ zegt ze, ‘voor ons is de dollar gestegen, maar tegenover de Chinese yuan is hij gezakt.’

In een winkel met decorspullen stapt ze resoluut op een rek met reliëfschilderingen van bloemen in vazen af. Ze zijn er in alle soorten, maten en kleuren – virtuele bossen bloemen, gevangen achter glas. Ik sta er bevreemd naar te kijken, maar Anne straalt. ‘Wat vind je? Om aan de muur te hangen in je salon. Ik heb er zestig gekocht voor 6 dollar per stuk; in Lubumbashi kan ik er minstens het dubbele voor krijgen.’

Achter de goudsoek ligt de winkel van Hussein, een bebaarde moslim uit Rajasthan in een katoenen gewaad en met een goudbestikt hoofddeksel. Omringd door een zee van blikkerende kraaltjes, haarspelden, nagellak, parfumflesjes, henna en mascara zit hij aan een tafeltje, onder een foto van een religieuze sjeik die als twee druppels water op hem lijkt. Een gelukkig man, te oordelen naar de vredige uitdrukking op zijn gezicht. Alles in zijn winkel is goedkoop. Een doos met vierentwintig lipsticks kost 5 euro, een doos mascara 3 euro. Het komt allemaal uit het Chinese stadje Yiwu, vertelt Hussein. Mensen werken er aan huis, waardoor ze goedkoop zijn. Ze zijn razendsnel – hij heeft ze zelf bezig gezien.

Anne wil zijn producten testen; als ze goed zijn, zal ze er in de toekomst meer kopen, belooft ze. Ze neemt Husseins telmachientje en slaakt tijdens het rekenen diepe zuchten. Na enig onderhandelen neemt ze zes dozen lipsticks en mascara, plus een serie haarbanden en setjes met plastic kraaltjes. De spullen zullen worden afgeleverd in haar hotel en ze krijgt een doosje poeder met een spiegeltje toe. ‘De mensen in Dubai zijn aardig,’ zegt ze in het Frans tegen mij terwijl ze de poeder uitprobeert, ‘je krijgt altijd een cadeautje.’ Maar als ze 360 dirham (75 euro) betaalt, jammert ze tegen Hussein dat het slecht gaat in Congo. ‘Money problem, big problem.’

In een Chinees winkeltje met kledingaccessoires zie ik de gedistingeerde Congolese moeder van zes kinderen veranderen in een furie. ‘You very bad, you deliver all wrong!’ roept ze, wapperend met de factuur die ze net heeft opgedoken. ‘Ga zitten,’ zegt ze tegen mij, ‘wij zijn hier overal thuis.’ Er staat een trommel met ongepelde pinda’s op tafel, waar ze van begint te eten. ‘Proef hun pinda’s, ze zijn heerlijk.’

Ze haalt een paar kindersokken uit haar tas en zwaait er beschuldigend mee. ‘You Chinese deliver wrong!’ Het duurt even voor ik uit haar onmogelijke Engels opmaak dat de Chinese verkoopster – een schriel vrouwtje dat geenszins onder de indruk is van Annes geraas – haar een partij kindersokken heeft bezorgd in plaats van herensokken. De Chinese praat heel snel en haar Engels is nog slechter dan dat van Anne. Het telmachientje spreekt. Ze rekent voor dat de kindersokjes meer waard zijn dan mannensokken. ‘Leugens,’ foetert Anne, ‘dat zeggen ze altijd. Het is vast een partij die ze niet kwijtraakte. Ze weet heel goed wat er aan de hand is, ze doet maar alsof – ze verwachtte vast niet dat ik alles zou controleren.’

We hebben honger en graaien naar de pinda’s. De schillen verdwijnen in een plastic bekertje. De echtgenoot van de Chinese is op het toneel verschenen; die spreekt zo te zien helemaal geen Engels. Met een plumeau veegt hij het stof van de rekken, nu en dan een tersluikse blik werpend op het gekissebis aan de tafel – klaar om in te grijpen mocht het tot een fysiek treffen komen.

Anne neemt nog een duik in de trommel met pinda’s. De zoon wordt erbij gehaald, maar met zijn Engels komen we ook niet verder. In de commotie valt het bekertje met pindaschillen om. Geeft niet, zegt de Chinese, en veegt ze met haar mouw van tafel, waarna we de nieuwe schillen ook maar op de grond laten vallen.

Anne wil herensokken of haar geld terug; de Chinese blijft de kwaliteit van haar kindersokken aanprijzen. Als Albert belt om te vragen waar we zitten, kan ik hem vanwege het kabaal niet verstaan en loop de straat op. Lachend vertel ik wat er aan de hand is. ‘Waarom help je haar niet, jij spreekt toch Engels?’ ‘Dat soort Engels begrijpen die twee niet!’

De avond is gevallen, neonlampen zijn aangefloept, het straatje is gevat in een baaierd van licht. Anne komt naar buiten, een uitdrukking van triomf op het gezicht. ‘Zo, dat is geregeld.’ Ze heeft de pinda’s die nog restten in een plastic tasje gekieperd. ‘Non… les Chinois sont des numéros. Mais leurs arachides sont bonnes.’ (Nee… de Chinezen zijn me een stelletje. Maar hun pinda’s zijn lekker.)

In de winkel van de Duseja’s delen we de pinda’s met Albert en voert Anne het stukje van daarnet nog een keer op. ‘Je moet ze van katoen geven,’ zegt ze, ‘anders flikken ze het je de volgende keer weer.’

Dan gaan we met z’n drieën naar de bovenste etage van een winkelcentrum waar Turkse, Indiase, Chinese en Thaise snackbarachtige restaurants met schelle lichtreclames hun schotels aanprijzen. ‘Madame, long time no coming,’ zegt de Filipijnse serveerster tegen Anne. ‘Zie je, ze kennen me hier,’ fluistert die blij. ‘Congo money problem,’ zegt ze voor de zoveelste keer.

Bij een schotel rijst met vis blazen we uit van de inspanningen van die dag. Anne blijkt weinig te weten over niet-Afrikanen; ze dacht dat de Duseja’s Europeanen waren. Albert op zijn beurt wist niet dat de Duseja’s al heel lang in Dubai wonen; hij veronderstelde dat ze zich hier pas na hun verblijf in Kisangani hadden gevestigd.

‘Weet je wat fatula betekent?’ Anne en Albert kijken me vragend aan. ‘Dat roepen Chinezen als ze je factuur willen zien: Give fatula! Bring fatula!’ Het hele arsenaal aan Engelse woorden dat ze tijdens het onderhandelen met Chinezen gebruiken, passeert de revue. How much? Last price! No, I buy plenty – last, last!

In de loop van de avond voegen twee vroegere BAT-collega’s van Anne, die ook in zaken zijn gegaan, zich bij ons. We praten over de reus en de oude dwerg die als een ambulante circusattractie door Deira trekken met hun fotograaf. ‘Die grote is een Pakistaan,’ weet Albert, ‘soms heeft hij ook nog een dikke vrouwelijke dwerg bij zich.’

‘Zwijg me over die man,’ zegt de oudste van de twee handelaars verstoord, ‘die heeft me iets gelapt…’ Hij wil er niet over praten, maar als we aanhouden, doet hij het toch. ‘Ik liep op straat en maakte een foto van hem,’ zegt hij, ‘hij werd heel kwaad en wilde achter me aan komen, maar er stonden veel mensen om hem heen en dus zag hij ervan af.’

In zijn hotel wilde hij de foto aan zijn collega laten zien. ‘Heel eventjes verscheen hij en toen was hij verdwenen.’ Dat lijkt me met een digitale camera niet moeilijk – één verkeerde beweging en de foto is weg. Maar volgens onze tafelgenoot heeft de Pakistaan de foto gestolen.

‘Ik wil er niet meer aan denken,’ huivert hij, ‘iemand die zoiets op afstand kan doen, is niet normaal – dat moet een tovenaar zijn. Gelukkig had hij niet genoeg kracht om me ’s nachts in mijn droom te bezoeken, dat zou pas gevaarlijk zijn geweest.’

Het kantoor van mister Nasher, de directeur van containermaatschappij Al Heelam, ligt op de achtste verdieping van de Pearl Building en is wel vier keer groter dan de winkel van de Duseja’s. Het ziet uit op de kreek, waar het leven die ochtend langzaam op gang komt: abra’s tuffen over het water; plezierboten die ’s avonds feeëriek verlicht uitvaren, liggen schommelend aan de kant te wachten op nieuwe klanten. ‘Ja, kijk maar goed uit het raam,’ zegt Nasher, ‘ik betaal genoeg voor dit uitzicht.’

De Afrikaanse handelaars die met een busje naar het containerpark zullen gaan, druppelen een voor een binnen; Anne is er nog niet, die moest eerst iets regelen. Nasher is een goedlachse zestiger met getrimd kroeshaar, gekleed in een wit gewaad met knoopjes. Hij is opgegroeid in Kenia, maar zijn vader komt uit Jemen. Zijn gelaatstrekken getuigen van de vermenging die ergens onderweg moet hebben plaatsgevonden – hij lijkt op de mensen die je ziet in Oost-Afrikaanse kustgebieden en op eilanden als Zanzibar.

De deur naar zijn kantoor staat altijd open. Dat is de Afrikaanse manier van zakendoen, zegt hij: klanten moeten je op elk moment kunnen bereiken. Mensen lopen in en uit en aanvankelijk begrijp ik niet hoe hij zo kan werken, maar algauw ontdek ik dat Nasher een strakke regie voert over zijn bezoekersstroom. Wie iets dringends met hem te bespreken heeft, wordt uitgenodigd plaats te nemen op een stoel tegenover hem. De mensen die neerstrijken op het leren bankstel, zitten in de wacht. Achter de glazen wand van Nashers kantoor werkt zijn Indiase personeel aan kleine bureaus. Wanneer ze een vraag hebben, positioneren ze zich geduldig links van zijn tafel, tot hij zijn blik op hen richt.

Ondertussen surft Nasher aan de telefoon moeiteloos van Arabisch naar Swahili of Engels. Op zijn bureau staat een foto van zijn zoon Abu, die Chinees heeft gestudeerd en een dependance van Al Heelam heeft opgericht in Guangzhou. ‘Die kan je daar straks gaan opzoeken,’ zegt hij, en geeft me een aan beide zijden bedrukt kaartje met de contactgegevens van vader en zoon.

Nashers Marokkaanse secretaresse heeft buchur – Arabische wierookparfum – in de elektrische brander gestrooid. Het is goed spul, Nasher heeft het meegebracht uit Jemen. Rook kringelt omhoog, een zoete geur vult de kamer. Zelfs het schoonmaken is al begonnen: stoffige voetstappen worden kundig weggewerkt door de Indiase jongen die ook thee en koffie rondbrengt.

‘Hé, jullie in Ghana hebben laatst olie gevonden, jullie zijn allemaal rijk,’ roept Nasher naar de drie commerçantes die op de bank in de wacht zitten, ‘ik beschouw jullie als mijn zusters, maar jullie hebben geen yams voor me meegebracht!’ De vrouwen lachen. Op de salontafel voor hen staat een plantje met gele bloemetjes dat uit Annes reliëfschilderij gevallen lijkt te zijn: alles is vals, tot de potaarde aan toe.

Een van de vrouwen haalt het deksel van de glazen koekjesschaal en ze beginnen alle drie gedachteloos te snoepen terwijl ze door een fotoalbum bladeren waarin Nasher figureert op feestelijke buffetten met zijn Afrikaanse klanten. Al Heelam bestaat sinds 1983. In die tijd reisden Afrikanen nog nauwelijks, zegt Nasher: ‘Dat heb ik hun geleerd.’ Inmiddels heeft het bedrijf een twintigtal kantoren in Afrika en Nasher vliegt geregeld die kant op om de vinger aan de pols te houden. Onlangs heeft hij een delegatie naar Congo gestuurd om te achterhalen waarom zijn klanten wegblijven. ‘In Angola gaat het goed,’ zegt hij, ‘daar hebben ze olie en dus geld – binnenkort openen we daar een kantoor.’

Wachtende personeelsleden hebben zich links van Nashers bureau verzameld en zijn ogen lichten op als Annes hoofd in de deuropening verschijnt. ‘Het busje vertrekt,’ zegt ze. Ik kijk Nasher vragend aan. ‘Is er plaats voor mij?’ Met een handgebaar geeft hij te kennen dat ik mee mag.

De avond tevoren heeft het geregend en zelfs gehageld – iedereen in Duseja’s winkel liep naar buiten, waar keiharde knikkers op de straatstenen stuiterden. Vishal raapte enkele transparante ballen op en belde opgewonden naar zijn vrouw om zich ervan te vergewissen dat zij het spektakel niet miste. Maar de commerçanten in het busje naar het nabijgelegen emiraat Sharjah zijn bezorgd, want hun spullen staan onder de blote hemel; ze hopen maar dat iemand eraan gedacht heeft ze te bedekken.

De lucht is melkwit, het gaat vast weer regenen; de palmbomen waarmee de weg naar Sharjah is afgezoomd, zwiepen in de wind. Jean-Pierre, een lange commerçant uit Bukavu, kijkt bedrukt naar buiten. ‘Vroeger regende het nooit,’ zegt hij.

‘Het komt door de bomen die ze geplant hebben,’ zegt Anne, ‘die trekken water aan.’

‘Dubai problem, too much rain,’ parodieert een jonge commerçant uit Kinshasa het Engels van de Franstalige Afrikanen. Zelf heeft hij zijn eerste Engelse woorden geleerd tijdens de Ethiopian Airlines-vlucht van Kinshasa naar Addis Abeba, uit een zakwoordenboekje dat hij sindsdien altijd bij zich draagt. ‘Ik begreep niet waarom mensen “nee” antwoordden op alles. “I no, I no” – pas na een tijdje snapte ik dat ze “I know” zeiden.’

Zijn Engels is er intussen aardig op vooruitgegaan. ‘Maar correct Engels, daar kan je in Dubai niets mee, dat spreekt niemand.’ De anderen gniffelen, geven staaltjes van ‘ziek Engels’ ten beste: Me come tomorrow. Hello, where goods? You no bring goods!

Dan zwijgen ze, turen naar het wolkendek en luisteren naar de melancholieke Indiase muziek die de chauffeur heeft opgezet. Er heerst een sfeer van samenhorigheid in het busje. Ze hebben zo hard moeten vechten om hier te komen en wie weet wat ze zo dadelijk aantreffen. Ook Anne is vandaag niet in haar gewone doen. Ze had tien voet ruimte gereserveerd in de veertigvoetcontainer die ze met de twee commerçantes huurt, maar nu hebben die onverwachts een vierde vrouw uit Lubumbashi laten komen. Gisteravond is ze gearriveerd en ze slaapt in hun hotelkamer op een matrasje op de grond. ‘Ik had gehoopt dat ik iets meer dan tien voet zou krijgen. Dat kan ik nu wel vergeten.’

Twee vrouwen uit Malawi, die allebei een baan hebben en in hun vrije tijd naar Dubai vliegen om zaken te doen, klagen over de Chinese winkeltjes die in Malawi sinds kort overal opduiken. Alles is er spotgoedkoop, daar kunnen zij niet tegenop concurreren. Mister Nasher had het er ook al over: de Chinezen bestuderen het koopgedrag van de Afrikanen in Dubai en Guangzhou, en reizen hen vervolgens achterna om zelf een handeltje te beginnen. ‘Dat is niet goed,’ zei hij, ‘je moet iedereen wat gunnen, je mag niet alles pakken, daar maak je je impopulair mee.’

Het containerpark van Al Heelam ligt in een wijk vol loodsen en depots die er op deze regenachtige ochtend extra troosteloos uitziet. Ons busje rijdt het ommuurde Al Heelam-terrein op en parkeert bij een prefab kantoortje. Iedereen spoedt zich naar buiten, waar opleggers met containers in lange rijen in de zanderige straatjes staan.

De regen heeft de bewakers van het containerpark duidelijk verrast. Tegen de tijd dat ze oranje zeilen over de bergen kartonnen dozen gooiden, waren de meeste al doorweekt. Anne neemt de schade op, trekt een natte doos met elastiekjes onder het zeil vandaan, die ter plaatse uiteenvalt. Gelukkig heeft ze een stel grote tassen meegenomen. Ze is net klaar met overladen als een man in een witte katoenen broek en een lang overhemd opduikt, de stukken karton bijeenraapt en ermee wegwandelt. Anne staart hem na. ‘Die legt hij in de zon te drogen en gaat ze daarna verkopen.’

De man behoort tot de Pakistaanse werklui die de vorkheftrucks bedienen en de commerçanten assisteren bij het laden van hun container. Ze komen uit de Punjab en zijn allemaal gekleed in dezelfde wijde tenues; sommigen hebben hun haren geverfd met henna, dragen gehaakte hoofddeksels of hebben geruite sjaals om hun hoofd gewikkeld.

Anne haalt een stapeltje facturen uit haar tas en controleert minutieus de inhoud van de dozen. Zodra ze klaar is met een doos, schrijft ze er met een zwarte viltstift in koeienletters haar naam op. Haar spullen en die van de twee andere vrouwen staan door elkaar; ze is boos dat haar collega’s niet zijn meegekomen om hun eigen dozen na te zien, al hadden ze dat beloofd. ‘Straks wordt de container geladen en zijn ze te laat,’ moppert ze.

Ze toont me de herensokken die de weerspannige Chinese verkoopster met de heerlijke pinda’s heeft laten bezorgen. ‘Zie je, gelukt!’ Ook ontdekt ze twee ladingen die ze eerder niet kon vinden – waardoor ze van de weeromstuit begint te tobben over ruimtegebrek. ‘Als je aankopen niet in de container passen, is het alsof je gezakt bent voor je examen,’ zegt ze.

Ik zit op een kartonnen doos naar haar te kijken. Ze is een stevige vrouw, maar met die oranje berg spullen op de achtergrond ziet ze er heel nietig uit. Hoe moet ze zich daar in haar eentje doorheen werken? Ze roept de Punjabi die verantwoordelijk is voor haar container, informeert naar dozen die ze nog mist. Mijn hart gaat naar haar uit. Ik herken de Congolese chaos die haar kamergenotes aanrichten, maar ook haar perfectionisme en vechtlust – de koppige roep om gerechtigheid dwars tegen alle tegenslagen in.

De zon is gelukkig gaan schijnen en wanneer Anne voor de zoveelste keer onder het oranje zeil verdwijnt, ga ik poolshoogte nemen bij de andere commerçanten. Elke container heeft zijn eigen verhaal, zie ik als ik langs de rijen loop. Er zijn er die lijken op netjes opgeruimde garages, met in de deuropening een commerçant die de Punjabi’s bevelen geeft als een kapitein op een schip. Bij andere is het een rommeltje en lopen de Punjabi’s te dollen. Het zijn dorpsjongens; ze vormen een vrolijk, bont stel dat niet makkelijk in het gareel te houden is.

‘You take, I labor no have.’ De Indiase chauffeur van een pick-up probeert twee commerçantes duidelijk te maken dat hij geen personeel heeft om zijn auto uit te laden – dat moeten zij doen. Een kleine Punjabi met hennaharen en felle groene ogen bijt de chauffeur iets toe in een taal die ik niet begrijp, waarna ze elkaar als opstuivende kippen te lijf gaan. Lachend worden ze uit elkaar gehaald. ‘Hij noemde hem barbaar,’ vertaalt een toeschouwer.

De chauffeur kookt van woede. ‘He very bad,’ zegt hij tegen mij, ‘I labor no have, I driver!’

‘Okay, put down,’ besluit de toegesnelde verantwoordelijke van de Punjabi’s.

‘Where put down?’ De chauffeur krijgt een plastic zeil toegewezen waarop hij de goederen met duidelijke tegenzin neerzet. Het duurt nog een hele tijd voor de Punjabi’s zijn uitgelachen.

Een Comoriaanse die een wit masker van sandelhout op haar gezicht heeft gesmeerd tegen de zon, staat aan de voet van haar container te schreeuwen. De Punjabi’s hebben zware dozen op haar bankstellen gestapeld. ‘Eigen schuld,’ zegt iemand, ‘had ze maar aanwezig moeten zijn tijdens het laden.’ Haar container gaat zo meteen dicht en ze telefoneert paniekerig met een leverancier. ‘You no deliver, container close. Deliver now, now!’ Haar bede gaat omlijst met een serie verwensingen waar die van Anne bij verbleken.

Aan het einde van het terrein stuit ik op een verzameling matrassen, balen met kleren, doorweekte kartonnen dozen en stapels roestende fietsen. Niemand heeft de moeite genomen ze tegen de regen te beschermen. Het zijn stille getuigen van het ongeluk van sommige commerçanten, zal mister Nasher me vertellen: ze lieten ze achter in de hoop gauw een nieuwe container te kunnen vullen, maar kwamen niet terug. Als Al Heelam verhuist, reizen de goederen mee – een kerkhof dat elk jaar groter wordt. Waarom doet Nasher ze niet weg? ‘Omdat een commerçant na tien jaar voor je neus kan staan en naar zijn spullen vragen alsof hij ze gisteren bij je achterliet.’

Ik zal hier vaker komen. Als het busje de straat in rijdt, vraag ik me weleens af waar ik naar op zoek ben, maar telkens opnieuw raak ik in de ban van het leven in het containerpark. Veel commerçanten dragen werkkleding: joggingbroeken, shorts, gele Al Heelam-T-shirts. Vrouwen hebben soms een plastic tasje over hun krulspelden geknoopt.

’s Middags passeert een Indiase verkoper met bakjes warme rijst en vlees; frisdrank kan je kopen in het prefab kantoortje, waar commerçantes gaan schuilen voor de regen, hun panen om de schouders geslagen. Punjabi’s komen de hele dag langs met grote thermoskannen sterke thee met melk en suiker.

Al ben ik de enige westerling, in deze omgeving blijf je niet lang een buitenstaander. Sommigen noemen me ‘de Congolese’, omdat ik veel met Congolezen optrek; ze gaan ervan uit dat ik zelf ook commerçante ben, of ten minste verantwoordelijk voor een container. Anderen verdenken me ervan een agente te zijn van de Franse Inspectiedienst van Waren waar Congo enige tijd geleden een contract mee sloot. Ze snappen geen van allen waar dat toe dient, behalve om hun het leven zuur te maken. Kinshasa valt al onder de nieuwe regeling, Lubumbashi en Bukavu zien het moment waarop zij aan de beurt zijn met afgrijzen tegemoet.

Jean-Pierre, de lange commerçant uit Bukavu, huurt met twee vrienden een container. Hij is het genre scheepskapitein. Een container laden is een vak apart, zegt hij, je spaart heel wat geld uit door het serieus te nemen. Hij lacht om de Punjabi’s, die voortdurend verdwijnen: nu eens moeten ze eten of theedrinken, dan weer zitten ze allemaal op hun knieën richting Mekka te bidden. Maar tussendoor wordt er hard gewerkt. Als er een gat valt tussen de dozen, roept JP – zoals zijn collega’s hem noemen – in het Swahili: ‘Chomeka!’ (Vullen!) en snellen de Punjabi’s toe met sjaals en T-shirts. Chomeka is een gevleugeld begrip in en om JP’s container, ook de Punjabi’s hoor ik geregeld ‘Chomeka!’ schreeuwen.

Soms moeten JP en zijn collega’s wachten op een nieuwe lading. Dan rusten ze uit op dozen bij de ingang van hun container en praten over het ongewisse leven dat ze leiden. Het begint al bij hun vertrek uit Congo. ‘De douane weet dat we geld hebben,’ zegt JP, ‘dus overal waar we langskomen, moeten we iets achterlaten.’ Banken vertrouwen ze niet, ze reizen met al hun geld. ‘Je zet je verstand en je principes op nul en geeft iets,’ zucht JP, ‘100 dollar of zo – daar kom je doorgaans wel mee weg.’

Bij hun terugkeer weten de douanebeambten dat zij geld gaan verdienen en willen ze nog iets. ‘Terwijl er in onze afwezigheid een of andere ambtenaar langs onze winkel is geweest om extra belastingen te heffen.’ Zes kinderen heeft JP. ‘Ik zeg hun dat ze moeten studeren en naar het buitenland gaan, want commerçant zijn in Congo is geen leven.’