Van Judith Koelemeijer verschenen eerder:

Het zwijgen van Maria Zachea
Anna Boom

Judith Koelemeijer

HEMELVAART

Op zoek naar een verloren vriendin

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een reisbeurs en werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk; ISBN 978 90 450 2182 9

© 2013 Judith Koelemeijer
Omslagbeeld Annette Sierhuis, 1985. Foto Kees-Jan Kindt
Foto auteur Annaleen Louwes
Foto omslag binnenzijde Annette Sierhuis en Judith
Koelemeijer, Griekenland 1985, privécollectie auteur

ISBN 978 90 450 2469 1
D/2013/0108/737
NUR 301/320

www.judithkoelemeijer.nl
www.atlascontact.nl

Voor Milan en Jana, mijn kinderen

Schlußstück

Der Tod ist groß.

Wir sind die Seinen

lachenden Munds.

Wenn wir uns mitten im Leben meinen,

wagt er zu weinen

mitten in uns.

Rainer Maria Rilke, Das Buch der Bilder

Van Naoko’s dood leerde ik dit: geen enkele waarheid kan het verdriet om het verlies van een dierbare helen. […] We kunnen het verdriet over ons heen laten komen en er iets van leren, maar wat we ervan geleerd hebben zal bij het volgende onverhoopte verdriet geen enkel nut hebben.

Haruki Murakami, Norwegian Wood

DEEL EEN

NACHT ZONDER EINDE

1

Ik weet niet of ik ooit zal begrijpen wat er die nacht is gebeurd. Hoe het zo onherroepelijk mis kon gaan. Eén ding weet ik wel. Mijn leven was anders verlopen als Annette er nog was geweest.

Het is allemaal lang geleden, al meer dan vijfentwintig jaar. Ik durf niet te zeggen dat mijn herinneringen betrouwbaar zijn. We maken ons eigen verhaal van het verleden; een versie die aanvaardbaar lijkt, met een duidelijk begin, midden en einde. Alsof het zo moest zijn en niet anders. We willen liever niet weten hoeveel er wordt bepaald door stom toeval of het lot.

Ze was mijn vriendin, Annette. Nu ik weer veel aan haar denk, verbaast het me hoe ze nog leeft in mijn gedachten. Soms lijkt het of ik haar kan aanraken. Haar magere schouders, haar smalle, warme rug. Kunnen handen herinneringen bewaren? Ik geloof dat we elkaar veel omhelsden. Toen ik jong was, kon ook mijn vriendschap met een meisje de intensiteit hebben van een verliefdheid Annette had groene ogen die licht leken te geven, als van een kat in het donker. Met die ogen verleidde ze, sleurde ze me mee, ook tijdens onze laatste nacht op Paros.

Lang heb ik gedacht dat ik haar goed kende. Als je onzeker bent en naar bevestiging zoekt, denk je al snel dat de ander net zo is als jij. Pas de laatste tijd besef ik hoe weinig ik van haar weet. De vriendschap was voorbij voordat zij werkelijk was begonnen. We hebben gedanst, gezopen, ja, flink gezopen, geflirt en gelachen samen. Maar er was nog zoveel niet gezegd.

Annette zal altijd twintig blijven. Elk jaar voert me verder weg van wie zij was, van wie wij toen waren. Toch keer ik telkens bij haar terug. Er is die nacht iets kapotgegaan wat ik nooit heb kunnen helen, al zou ik nog steeds niet kunnen zeggen wat er precies verloren ging. In al die tijd zijn er geen antwoorden gekomen, alleen maar meer vragen.

Ik wilde al lang over Annette schrijven. Zij is het verhaal van mijn jeugd, of beter gezegd: van het einde ervan. Nog geen week nadat we zonder haar waren teruggekeerd uit Griekenland, zette ik de eerste woorden op papier. Ik heb die dagboekaantekeningen nog steeds. Op dertig A4-multomapvellen staat gedetailleerd wat ik heb meegemaakt. Maar dat wil niet zeggen dat het ook wáár is. Of dat ik er toen werkelijk iets van begreep.

Achttien was ik. Een meisje met rechtopstaand wit haar, ronde wangen en ogen die nog weinig hebben gezien. Er is geen vakantiefoto uit die tijd waarop ik niet lach. Kan ik nog terughalen wie ik was, wat ik dacht? Het is merkwaardig hoe weinig toegang je soms hebt tot je oude zelf. Al kan muziek onverwacht deuren openen. In die zomer van 1985 luisterden we naar U2, de Simple Minds, David Bowie en The Cure; bands die nog geregeld op de radio te horen zijn. Het gebeurt me vaak dat ik in de auto word overvallen door ‘The Unforgettable Fire’ van U2, of ‘Don’t You (Forget About Me)’ van de Simple Minds. En altijd, altijd moet ik dan aan Annette denken, en vraag ik me af waarom de herinnering zo pijnlijk blijft.

Jarenlang deinsde ik ervoor terug dit verhaal te vertellen. En nog steeds heb ik mijn aarzelingen. Ik weet niet of het wel deugt wat ik wil.

We waren met z’n zessen op Paros. Wil ik meer helderheid krijgen over onze laatste nacht op het eiland, dan zal ik terug moeten gaan naar de vriendinnen van vroeger. Ik heb ze al jaren niet gezien en betwijfel of ze hun herinneringen met mij willen delen. We hebben nooit goed kunnen praten over Annettes dood.

En wat moet ik met de Griek Nikos? En met de Duitsers? Onze vrienden van die nacht? Ik zou kunnen proberen ze terug te vinden. Maar wat geeft mij het recht hen lastig te vallen met een beladen verleden.

De vraag wat Annette er zelf van zou vinden dat ik over haar schrijf, durf ik al helemaal niet te beantwoorden. Ze liet zich niet graag kennen, ik kreeg nooit helemaal vat op haar. En dan zou ik nu prijsgeven wat zij zelf kennelijk liever verborgen hield.

Annettes ouders, Rein en Corry, hebben me alles gegeven wat hun dochter hun heeft nagelaten. Haar dagboek, fotoalbums, oude schoolschriften, familiefilms, gedichten, tekeningen. Een grote boodschappentas van de Socialistische Partij vol. Maar het heeft iets ongemakkelijks om op mijn Amsterdamse zolderkamer in Annettes nalatenschap te bladeren. Althans: in wat daarvan nog over is.

Ik kan niet anders. Zo eenvoudig is het. Het verleden trekt en roept, als een oude jeugdliefde die je ondanks alle bittere herinneringen nog één keer wilt zien. Ik moet dit verhaal vertellen, in een laatste poging het onbegrijpelijke te begrijpen.

2

‘Ik wil nog láng niet gaan slapen,’ zegt Annette. ‘Zonde van de tijd.’

We staan op de smalle boulevard van Parikia, het havenstadje op Paros. Annette, ik, Nikos en de drie Duitse jongens. Ik ben hun namen vergeten. Heette er niet eentje Heinz? Of was het Hans? We zijn de discotheek uit gezet. Als opgeschrikte dieren, knipperend met onze ogen in het tl-licht, werden we naar buiten gedreven. Het moet al erg laat zijn. De boulevard is nagenoeg verlaten, cafés en restaurants zijn gesloten, op de aangemeerde vissersboten is alles donker. Ook deze nacht heeft nauwelijks verkoeling gebracht. Er is geen zuchtje wind, de zee ligt glad en stil voor ons.

‘Waar wil je nog naartoe?’ vraag ik.

Ik begrijp Annette niet. Houdt het dan nooit op voor haar? We hebben de hele nacht gedanst en gedronken. Eerst in de Ierse pub, daarna in de discotheek. Mijn hoofd is licht, mijn benen zijn zwaar. Liefst zou ik ergens gaan liggen. Op het strand, of op mijn matje voor de tent. De andere meiden zijn al uren geleden teruggegaan naar de camping. Ik wil naar de sterren kijken, de zware deining in mijn hoofd tot bedaren brengen. We gaan al drie weken lang elke avond uit; ik ben nog nooit zo moe geweest. Maar voor Annette mag deze nacht geen einde hebben.

‘Ik ga straks wel in die snurkhut maffen,’ zegt ze, ‘op de boot!’

Al de hele dag maakt Annette grappen over onze hut. Morgen moeten we met de ferry naar Piraeus, de haven van Athene. Alle boten bleken volgeboekt en alleen als we een dure hut zouden reserveren, konden we nog mee. ‘Beláchelijk,’ vond Annette. Maar het kon niet anders. Overmorgen vliegen we terug naar Nederland. Dit is onze allerlaatste nacht op Paros.

Nikos kent nog een bouzoukitent die open is, zegt hij. Een dansgelegenheid met Griekse livemuziek, ergens in de heuvels buiten Parikia. We zouden er op de motor naartoe kunnen gaan. Annette vindt het meteen een goed idee. Alles beter dan nu terug te keren naar de camping en te weten dat de vakantie echt voorbij is. Ze wil nog eenmaal de zon zien opkomen boven de kale bergen van het eiland.

‘Goed,’ hoor ik mezelf zeggen, ‘maar dan wil ik wel bij Nikos achterop.’

Annette is even stil. Nikos heeft een gloednieuwe, snelle motor. Hij rijdt hard, daar houdt ze van.

‘Oké, ik ga wel met de Duitse jongens mee,’ zegt ze dan. Vergis ik me, of klinkt ze teleurgesteld?

‘We kunnen toch ook samen bij Nikos achterop,’ zeg ik snel, om het goed te maken. ‘Dat is wel zo handig.’

De motoren van de Duitsers staan op de camping, zeker vijfhonderd meter verderop, terwijl Nikos zijn machine pal voor de discotheek heeft geparkeerd.

‘Ga jij maar vast,’ zegt Annette. ‘Wij komen wel achter jullie aan.’

‘Het kan makkelijk met z’n tweeën,’ probeer ik nog. ‘We zijn er zo.’

‘Nee, joh, ik zie je straks.’

‘Tot zo!’

Dat is het laatste wat ik tegen Annette zeg.

Ik stap bij Nikos achterop. Als we wegscheuren, trekt hij zijn motor op één wiel omhoog. Ik grijp zijn middel vast en kan nog net mijn evenwicht bewaren.

*

De avond van die veertiende augustus 1985 begon met hoop, en een opgewonden gevoel van verwachting. Onze laatste feestnacht moest hoe dan ook geweldig worden. Terwijl de andere vriendinnen souvenirs kochten, zaten Annette en ik op een hooggelegen terras, met ver uitzicht over de witte huizen van het stadje en de baai van Paros. We dronken Irish coffee, dat weet ik nog juist omdat we anders nooit zo’n decadent drankje zouden bestellen. Kennelijk vonden we Irish coffee goed bij onze stemming passen. We voelden ons heel erg vrouw en heel erg volwassen.

Zonsondergang, klassieke muziek, de geur van oleander en bougainville. ‘Elke dag is de eerste dag van de rest van je leven!’ proostten we. Bij het klinken met de belachelijk grote glazen droop de slagroom over onze vingers. Annette zei dat vaak: ‘Every day is the first day of the rest of your life!’ De tekst had op een kademuur gestaan, ik geloof op Santorini, en leek voor ons geschreven. We hadden net eindexamen gedaan. Het leven was één grote belofte.

Als meisjes waren we vertrokken uit het Zaanse dorp Wormer, drie weken eerder. Ik in mijn witte, korte broek met bretels en knalroze basketbalgympen. Annette zag er helemaal niet uit, met haar flodderige badstof broekje, hoog opgetrokken sokken en veel te wijde T-shirt waarop in grote letters OH stond, wat volgens haar – ‘heel toepasselijk’ – ouwehoer betekende. Wél had ze, als enige van ons, een handtas bij zich, een grijs linnen tasje dat al snel door iedereen ‘Annie d’r tassie’ werd genoemd en waarin we als we uitgingen zes paspoorten, de huishoudpot, onze blauw-oranje girocheques en ten minste drie lipsticks propten.

Er is een foto van ons vertrek op Schiphol. We staan met z’n zessen op een rij voor de ingang. De zussen Yvonne en Ellen, hun gezamenlijke vriendin Joyce, de Amsterdamse Paulien, Annette en ik. Het is vroeg in de ochtend en nog donker. Yvonne, Joyce en Ellen dragen dikke joggingbroeken en sweaters. Aan onze rugzakken zijn tenten en slaapmatten vastgemaakt. Ik kan het gegiechel van opwinding bijna horen. Wie zou ook alweer de pannen meenemen?! Ik geloof niet dat we enig idee hadden wat we van een vakantie op de Griekse eilanden konden verwachten. Reisbureau Ernsting in Wormer had ons een klein kaartje van de Cycladen gegeven. Een verzameling witte stipjes in de Egeïsche Zee, met dromerige namen als Fole-gandros en Santorini. Meer reisinformatie hadden we niet. Annette dacht dat we met vissersboten van het ene naar het andere eiland zouden gaan.

Nog herinner ik me onze verbazing toen we die eerste avond na een lange reis op Paros aankwamen. We hadden ons voorbereid op duisternis, olijfbomen, stofwegen en ezelkarren. Yvonne had haar zaklamp al tevoorschijn gehaald. Ze kon ‘m meteen weer opbergen. De boulevard van Parikia baadde in het licht. Een feestelijk lint van cafés, restaurants, winkeltjes en discotheken. Heel dunne Italiaanse meisjes in minirok wiegden op hoge hakken voorbij. Onwennig streken we neer op een terras; een nog veel te witte, noordelijke vrouwtjessoort met Adidas-sport-sokken aan de voeten en Hollandse zakjes aardappelpuree in de rugzak.

De mannen kwamen evengoed; voor het eerst woelden mijn vingers door echt borsthaar.

Ben ik het die hier zit, of al een ander? Zoiets moet ik hebben gedacht toen ik die laatste avond met Annette Irish coffee dronk. In drie weken tijd had ik het meisje dat ik was van me afgeschud, als een reptiel dat zijn oude en te krappe huid achter zich laat.

Ik ging gekleed in de zwarte jurk met de lage, open rug die ik op Ios had gekocht en waarin ik me jaren ouder voelde. Annette had mijn felroze tuinbroek van T-shirt-stof ingepikt. Ze was al dagen van plan haar kleren te wassen, maar inmiddels had dat geen zin meer, ze was toch bijna thuis. We hadden ons korte, punky haar met veel Fa-zeep opgetist en donkere lijnen om onze ogen getrokken met een half gesmolten kohlpotlood. Het was heet in die augustusdagen op Paros, bloedheet. Ook in de vroege avond liep het zweet in straaltjes langs je neer; mijn jurk plakte aan mijn borsten. Dat we geen bh droegen, beschouwden we toen als een teken van vrijheid.

Annette zag er mooi uit die avond. In die tijd lette ik nogal op uiterlijkheden, ongetwijfeld omdat ik zo onzeker was over mijn eigen voorkomen. Ik bestudeerde gezichten alsof het landkaarten waren. Vaak had ik niet door dat ik mensen lang aanstaarde. Nogal gênant, nu ik eraan terugdenk. Annette had zwarte wenkbrauwen, helgroene ogen dus, en een smalle neus, bezaaid met zomersproeten. In Griekenland had ze vaak knaloranje lipstick op. Ze was tenger, op het magere af, maar ze had perfect lange benen en fraai gevormde, volle borsten waar ik met enige jaloezie naar keek. Wat niet wil zeggen dat ze ook bevallig oogde; haar motoriek was nogal onhandig en ze struikelde vaak over haar eigen benen. Een echte spring-in-’t-veld was ze; met handen die druk fladderend meepraatten en een brede lach die haar hele gezicht opentrok. Mijn tuinbroek stond haar goed, vond ik, de bijna fluorescerende roze stof stak scherp af tegen haar inmiddels donkerbruin gekleurde huid.

Het was die avond enorm druk in Parikia. Op 15 augustus vieren de Grieken Maria-Hemelvaart en juist op Paros, waar een belangrijke, aan Maria gewijde, orthodoxe kerk staat, verzamelen zich elk jaar hordes Griekse bedevaartgangers. ‘Santa Maria,’ zei Annette – dat klonk ook goed. Pas veel later zou ik leren dat je eigenlijk helemaal niet kan spreken van ‘Maria-Hemelvaart’; Maria werd op 15 augustus door God in de hemel opgenomen, en voer er niet zelf naartoe, zoals Jezus had gedaan. ‘Maria-Tenhemelopneming’ heet het officieel. Wij hadden het toen, net als hele volksstammen trouwens, uitsluitend over ‘Maria-Hemelvaart’.

Terwijl de mensen in de smalle straten van het stadje samendromden, op zoek naar souvlaki en souvenirs, was het op ons hoog gelegen terras opmerkelijk stil. In mijn herinnering waren Annette en ik er zelfs de enigen. Maar het zou ook kunnen dat ik simpelweg niemand anders opmerkte. Ik weet nog dat ik op goed moment een briefje over mijn schouder kreeg geworpen, klein opgevouwen. ‘Hello, my name is Vangelis’ stond erop. Vangelis speelde in een bouzoukitent en wilde voor me zingen. ‘Come and I’ll pay you the drinks.’ Annette brieste van verontwaardiging. Hoe haalde die Vangelis het in z’n hoofd! Alsof een vrouw te koop was! Waren ze hier áchterlijk of zo?

Nadat de zon in zee was verdwenen, werd het snel donker om ons heen. Een ferry voer de haven binnen, badend in slingers van licht, alsof het op alle dekken feest was. We bestelden nog een Irish coffee of een wodka-jus of iets anders dat ‘onwíjs duur’ was; we gingen toch naar huis en de drachmes moesten op.

‘Simera na pioume kai avrio na dhoume!’ zei Annette. Dat had ze van een Griek geleerd. Het betekende zoiets als ‘vandaag drinken we en morgen zien we wel weer’.

Ik wist dat de nacht lang zou gaan duren. Als Annette in feeststemming was, wilde ze nooit naar huis, dat had ik al vaak genoeg meegemaakt. Er ging op zulke avonden een enorme aantrekkingskracht van haar uit, waar niet alleen mannen op reageerden. Niets, maar dan ook niets was haar te gek.

Pas veel later zou ik begrijpen dat deze uitbarstingen van levenslust steevast gevolgd werden door periodes van inkeer. Dan zat ze urenlang te breien op de bank in haar ouderlijk huis in West-Knollendam, of haalde ze in de tuin met engelengeduld het onkruid tussen de stenen uit. Wat er dan in haar omging kon ik niet goed bevroeden en heb ik misschien wel nooit helemaal doorgrond.

*

Achter op de motor van Nikos. Mijn jurk wappert om-hoog en de wind heeft vrij spel rond m’n dijen. We laten de boulevard achter ons en rijden door de straten van Parikia. Witte poppenhuisjes, de blauwe luiken gesloten; niemand te zien buiten. Mijn hart klopt in mijn keel. Ik vind het eng om zo hard te rijden, maar het is ook een kick. ‘I am going to like it more and more!’ schreeuw ik in Nikos’ oor.

Ik leg mijn hoofd tegen zijn harde, magere rug. In de discotheek hebben we dicht tegen elkaar aan gedanst. Chris Rea, ‘Josephine, I’ll send you all my love…’ Nikos is een echte kamaki, zoals de Grieken zeggen. Een versierder. Hij is stoer, met z’n cowboylaarzen en z’n lange haar. Maar ik wil niets met hem, geloof ik. Hij heeft iets ruigs. Sporen op zijn gezicht, littekens, ik weet niet waarvan. Een ongeluk, een mes? Hij is me vreemd. Ik ga naar huis. Naar Roel, uit Wormerveer. Zijn brief zit in m’n rugzak, één kantje, op dun luchtpostpapier. ‘Hunkering naar jou, je lijf, je woorden.’ Roel zwerft al weken met z’n vrienden door Turkije. Ik weet niet wat híj daar ‘s nachts doet. Zijn zachte, gladde huid, zo jongensachtig nog. Ik lag in de behaarde armen van Lefteris, van de Beach Bar. Hij had ogen en lippen om in te verzuipen. Het lampje viel van het nachtkastje. Ik voelde me anders toen ik wakker werd, vrouwelijker, ouder. Het eerste wat hij deed, was een sigaret opsteken, ‘hai Djoedieth,’ zei hij met die doorrookte stem van hem…

Zo gaan mijn gedachten, achter op de motor. We rijden over een bergweg. Het is nieuwe maan en aardedonker; lantaarnpalen zijn er niet. Ver onder ons ligt het stadje. De zwarte zee daarachter, aan de horizon de lichtjes van een schip. Het barst van de sterren. Dan remt Nikos af. Een bocht naar links, een onverhard pad op. Het is ineens erg stil als hij de motor heeft afgezet.

Nikos vindt ons naïef, zegt hij, terwijl we koffie met prut drinken uit kleine witte kopjes. In de bouzoukitent is niemand meer. We zitten buiten, op twee gammele houten stoelen aan de rand van de tuin. Nikos verbaast zich nog het meest over Annette. Hoe ze zomaar bij hem achterop stapte, was dat nog maar twee dagen geleden? ‘Ze had geen flauw idee wie ik was!’

Ik weet hoe het is gegaan. Annette ging ‘s avonds uit met Ellen en de andere jongen van de Beach Bar, Petros. Met z’n drieën zaten ze op de oude scooter van Petros. Dat schoot niet op. Toen scheurde Nikos voorbij op z’n snelle motor. ‘Hé,’ riep Annette hem na, ‘kan ik niet met jou mee?’ Nikos stopte, hij dacht dat het een geintje was, maar voor hij het wist, zat ze bij hem achterop.

‘En dan afgelopen nacht,’ gaat Nikos bijna verontwaardigd verder. ‘Annette bleef zomaar slapen! Ze liet me de ring zien van een of ander Grieks vriendje, heet hij niet Jorgos? Zó verliefd was ze, zei ze. Ik snapte dat toch wel? Toen wenste ze me welterusten en draaide ze zich om!’ Nikos kan er niet over uit. ‘Ik had haar wel kunnen verkrachten!’

Nikos komt niet van het eiland, maar hij heeft wel een appartement in Parikia. Het is me niet duidelijk wat hij op Paros doet. Hij rijdt rond op zijn motor of drinkt een frappé op het terras. Annette en ik zijn de vorige nacht bij hem thuis doorgezakt, samen met een van de Duitsers. Om een uur of vier ging ik terug naar de camping, ik zou de volgende dag met de andere vriendinnen op excursie gaan naar Antiparos, een eiland vlak bij Paros. Annette had besloten dat ze ‘moest besparen op het culturele vlak’ en bleef dus bij Nikos slapen. Hij wist van Jorgos, had ze verteld, en vond dat no problem. ‘Alleen maar maffen. Het is zo’n goed gevoel, dat dat kan!’ Maar kennelijk had Nikos het veel minder vanzelfsprekend gevonden.

‘We weten echt wel wat we doen,’ zeg ik.

Het ergert me dat Nikos ons de les wil lezen. Hij kent ons net twee dagen! Ik kan heus wel inschatten wie er deugt en wie niet. Er is mij nog nooit iets vervelends overkomen met jongens. Nou ja, bijna nooit. Eén duw tegen een hand of een heup en ze snappen het. Zelfs Lefteris drong niet aan, al zag ik de verbazing in z’n ogen. Ik heb het nog maar één keer echt gedaan. Met Marco, uit Utrecht. Heel voorzichtig. Alsof je met je tenen voelt hoe koud het zeewater is. Nu verlang ik naar meer. In één duik helemaal kopje-onder, spartelend, naar lucht happend. Maar niet met iedereen.

‘We are not stupid, Nikos.’

Het gesprek valt even stil. Ik vraag me af waar Annette blijft. Geen geronk van motoren. Geen koplampen op het pad. Alleen het zingen van krekels en het zacht ritselen van bladeren in de wind. Het duurt te lang voordat ze komt. Ik snap het niet. Annette wilde zo graag doorzakken, en nu zit ik hier alleen met Nikos. Waar hangt ze uit? Misschien is ze met die Duitsers nog een ander café binnengegaan, op weg naar de camping. Typisch Annette, met haar wist je nooit precies waar je aan toe was. Ze deed vooral waar ze zelf zin in had.

Nikos’ vriend veegt binnen de scherven van de avond op. Als Grieken feestvieren, gooien ze bordjes op de grond. Vreemd is dat eigenlijk, dat juist als je blij bent alles kapot moet. De vloer is bezaaid met de witte brokstukken van de kleibordjes. In de verte, ergens boven zee, zie ik een eerste streep licht; een donkerblauwe ader in de zwarte nacht.

We bestellen nog een koffie. De deining in m’n hoofd komt tot stilstand. We praten over niks eigenlijk. Ik weet niet hoe lang we hier al zitten. Nikos rookt de ene sigaret na de andere. Hij lijkt nerveus te worden, haalt steeds sigaretten uit z’n pakje Marlboro en stopt ze dan weer terug.

‘Waar blijven je Duitse vrienden?’ vraag ik ten slotte.

Nikos begrijpt het ook niet. ‘Wilde Annette misschien iets met een van die jongens?’ vraagt hij.

‘Nee, helemaal niet.’

Ik kan het me niet voorstellen, Annette met een van de Duitsers. Het zijn echte motortypes, ze hebben matjes in hun nek en laten hun snor staan. Bovendien is Annette verliefd. Of heb ik iets gemist? Heeft ze Jorgos alweer ingeruild?

‘Misschien kunnen ze het niet vinden,’ zeg ik.

Nikos stelt voor te gaan zoeken. Maar ik wil liever wachten. Het ruikt lekker in de heuvels, naar wilde kruiden, bloemen die ik niet kende. Het is er ook koeler dan beneden in het stadje, waar de hitte blijft hangen in de smalle straten tussen de wit en blauw geschilderde huizen. Ik zit hier goed. Ik zie er ook tegen op om weer op de motor te stappen.

‘Something is strange,’ zegt Nikos dan. ‘Let’s go.’

Weer wind, blubberwangen, tranen in m’n ogen. Ik doe de bochten steeds beter. Het helpt om over Nikos’ schouder te kijken. Rechts bij bochten naar rechts, links bij bochten naar links. Nikos lijkt nog harder te rijden dan zo-even.

Ik begrijp niet wat er gebeurd kan zijn, waar de Duitsers zijn gebleven. Het is donker in de heuvels, veel te donker. Ik verwijt mezelf dat ik Annette heb laten gaan. We hadden samen bij Nikos achterop moeten stappen. Nu zijn we elkaar kwijt.

De weg slingert met scherpe bochten naar beneden. Dan trapt Nikos ineens hard op zijn rem. Mijn kin slaat tegen zijn rug.

Ik zie twee van de Duitse jongens in de berm zitten. Ze hebben hun benen opgetrokken, hun armen om hun knieën geslagen, en staren wezenloos voor zich uit. De motoren liggen op de weg, slordig neergekwakt. Het glimmende staal weerspiegelt in het licht van Nikos’ koplamp.

Annette is er niet.

‘Wat is er godverdomme gebeurd?’ roept Nikos naar de jongens.

Ik luister naar hun stemmen. Het lijkt of ze van ver komen, uit een andere wereld. Er is een ongeluk gebeurd, zeggen de stemmen. The girl. Ze is gevallen, op haar hoofd.

Pas nu zie ik de plas bloed op het asfalt.

Het wordt stil om me heen. Niets lijk ik nog te horen, te zien. Ik staar naar de weg, de plek waar zich iets onbegrijpelijks heeft voorgedaan. Alsof ik, door mezelf uit te zetten, ook de gebeurtenissen ongedaan kan maken. Stop, terugspoelen. En dat dan de muziek weer begint te spelen en we verder dansen, Annette en ik, heel de nacht, tot het licht wordt en de ferry aanmeert en we met de andere meiden onze ‘snurkhut’ binnenstrompelen, onhandig manoeuvrerend met onze veel te grote rugzakken, de ver uitstekende slaapmatjes die overal achter blijven haken –

De motor brult. Ik klem mijn armen stevig om Nikos heen. Bocht links, bocht rechts. Donkere velden, de zee in de verte; een gladde vlakte onder de sterrenhemel. Nikos roept over z’n schouder iets over een dokter waar we naartoe moeten, dat Annette daar is. Het stadje Parikia, sprookjesachtig verlicht, komt snel dichterbij.

Mijn benen trillen.

Er kruipt een grote, zwarte spin in mijn borst, die langzaam zijn poten uitslaat.

3

Tijdens die laatste vakantiedag schreef Annette uren – lang in een schriftje. Ik heb haar aantekeningen inmiddels talloze malen overgelezen. Het is misschien vreemd, maar ik zoek erin naar een vooruitwijzing, een teken. Wat was haar gemoedstoestand die dag, en kan die specifieke stemming de loop van de gebeurtenissen hebben beïnvloed?

Ik geloof niet in voorbeschikking, en het is al erg lang geleden dat ik goede gesprekken had met God. Maar soms lijkt het te eenvoudig om te spreken van toeval en ‘een ongelukkige samenloop van omstandigheden’. In het geval van Annette zijn er een aantal zaken die ik raadselachtig vind. Wat iets heel anders is dan te beweren dat het ‘allemaal zo heeft moeten zijn’.

Annette zat op het terras van de Beach Bar bij Livadia Beach, vlak buiten het stadje. In 1985 was dat de enige bar bij het strand. Een houten keet met een golfplaten dak, geflankeerd door een paar betonnen tafels en banken, provisorisch overdekt met bamboe. ‘Een puinbak,’ schreef ze, ‘maar ongekend gezellig.’ De populariteit van de bar werd geheel en al bepaald door de charmante eigenaren ervan: Petros en Lefteris. Twee jongens van een jaar of vijfentwintig uit Athene, die besloten hadden dat het nog te vroeg was om te trouwen of anderszins te doen wat hun ouders van hen verwachtten. Ze droegen alleen een zwembroek. Op een stoffige plank achter de bar stond een lange rij cassettebandjes met de beste en nieuwste popmuziek van die tijd.

‘Petros en Lefteris draaien “Psychokiller” van de Talking Heads,’ schreef Annette. ‘Griekenland werkt ook als een soort van psychokiller op mijn gemoed. Wat zal ik alles missen. Alles.’ Ze had ‘een kop als een gympie’ en was ‘uitgeteld’. Pas om drie uur ‘s middags was ze wakker geworden in het huis van Nikos. ‘Wat was dat een rare gewaarwording. Ik liep over de boulevard en dacht nog: die stomme toeristen kruipen steeds vroeger het strand op. Bleek het al ver na drieën te zijn!’ Ze was direct doorgelopen naar de Beach Bar, waar ze ‘bijna laatste dag’ noteerde in het schriftje en vervolgens vierenvijftig bladzijden vol pende. Ze zat ‘boordevol’ met alles, schreef ze, het was ‘prakties onmogelijk om alles op te schrijven’. Want: ‘Drie weken leven voor tien jaar valt niet echt mee.’

Ik kan me gemakkelijk voorstellen hoe ze daar zat, met uitzicht op het langgerekte, toen nog rustige strand en de kalme, ondiepe baai. Pen in de ene hand, sigaret in de andere. Annette had een heel omstandige manier van roken. Steeds wanneer ze uitblies, kneep ze haar rechteroog dicht en trok ze haar rechtermondhoek iets omhoog. Het gaf de handeling iets geposeerds, zoals er wel meer theater aan haar was. Ze gooide regelmatig haar armen in de lucht (en stootte dan iemands glas uit z’n hand bijvoorbeeld, waarna ze uitriep: ‘Heb ík weer!’) en ze kon de dingen met grote nadruk zeggen. ‘Máchtig toch, meiden?’ Dat was echt een woord van haar. Máchtig, met een lange á. Evenals ‘skitterend’ (op z’n Zaans).

Annette was niet van de zware gesprekken, en ook in haar vakantiedagboekje houdt ze het licht. Een keuvelende terrasconversatie met zichzelf. In één adem door schrijft ze over de Griekse levensstijl (‘eerst komt het gevoel en dan het verstand en naar mijn mening is dat zo gek nog niet’); ‘klotevliegen’, grote libellen en sprinkhanen (‘doodeng, ik sla op tilt van die beesten!’); het zand van Ios dat nog in d’r haar zit (‘bah, vies meisje, maar ik voel me schoon van binnen!’); de onderlinge sfeer tussen de vriendinnen (‘machtig toch, zes zulke verschillende meiden en dan zo goed op vakantie gaan’); haar verliefdheid op Jorgos, die twee dagen eerder is vertrokken (‘heb ik nog nooit gehad. In korte tijd zó straalverliefd. Ik mis hem. Klote’), en Griekse ezels (‘’t is wenselijk dat ik in m’n volgende leven niet terugkom als Griekse ezel want dan sjouw je je de beroerte’).

Alsof het allemaal even belangrijk is.

Ook toen al verbaasde ik me vaak over die ogenschijnlijke vluchtigheid van Annette. Ik vroeg me af of ze oppervlakkig was. Waarom ze kennelijk geen zin had om meer over zichzelf te vertellen. Of was ze gewoon veel relaxter dan ik? Ik nam mezelf nogal ernstig in die tijd. Ik had veel grote vragen. Over het Leven. En de Liefde. Maar als ik in een gesprek met Annette zo’n serieuze kwestie probeerde aan te snijden – bijvoorbeeld over de voor mij toen cruciale vraag hoe belangrijk mijn vrijheid voor me was en of ik dus kon zoenen met een ander terwijl ik al verkering had – maakte ze al snel een grap, of begon ze over iets anders. Het duurde lang voordat ik begreep dat er achter die vlinderachtige lichtheid van haar ook een andere kant schuilging.

Ze voelt de zon in haar rug prikken, schrijft ze, de zeewind langs haar benen strijken. Ze ruikt de pijnbomen, krijgt van Petros een glas water in haar nek, bietst bij Lefteris een sigaret, en neemt na enige aarzeling toch maar weer een biertje (‘want van die zoete cola krijg je alleen maar meer dorst’).

Het is een katerige, lome dag, rimpelloos als de zee die voor haar ligt.

Ik denk dat ze gelukkig is. Onthecht, losgezongen, één met het moment. Ze is alle gevoel voor tijd kwijt (‘ik ga zo maar weer eens slapies doen’). Ze heeft ‘geen idee’ waar wij, de ‘andere meiden’ uithangen (‘die zitten nu op Delos, Mykonos, who knows?’). Ze mist ‘echt niks of niemand’ (‘behalve de televisiegids op de wc thuis’). Vrijer kan ze niet zijn. ‘Je hebt hier alleen maar verantwoording tegenover jezelf af te leggen en wanneer je het met jezelf eens bent is het goed.’

Niets lijkt naderend onheil te verraden. Of toch wel?

‘Ik vervloek de dag dat we weer in het koude (op alle fronten) Holland aankomen,’ schrijft ze. ‘Goh, vreemd. Het valt me op dat ik het niet over “thuis” heb, maar over “Holland”, zoals ik Arabië zou kunnen zeggen.’

Alsof ze al zo ver is weggedreven van waar ze vandaan komt dat de weg terug nog moeilijk te vinden is.

Ze wil niet naar huis. Dat schrijft ze meermalen, waarvan één keer met grote letters midden op een pagina:

Ik wil hier blijven
Oud worden, sterven en vooral LEVEN
Ik wil níet naar Holland.

Het is verleidelijk hierin een vooruitwijzing te zien. Al zegt zo’n vaststelling waarschijnlijk meer over mijn verlangen naar duiding dan over de betekenis van de woorden zelf. Hoeveel meisjes verzuchten niet op vakantie dat ze niet naar huis willen?

Steeds komt Annette terug op Jorgos, een jongen uit Thessaloniki die ze heeft leren kennen op Santorini. Ze herinnert zich hoe hij zacht Griekse liedjes in haar oor zong, ‘met die neusstem van ‘m’. Ze schrijft over de ‘verrassing’ die hij voor haar achterliet op de camping; ‘Don’t forget about me’, had hij met gouden letters op een blauw bankje geschreven. En ze neemt zich voor nog een poster van Jim Morrison voor hem te kopen in Parikia. ‘Hij was helemaal gek van The Doors. En onwijs radikaal in zijn gedachten.’

Er staat me vaag bij dat Jorgos dienstweigeraar was en om die reden net twee jaar in een Griekse gevangenis had gezeten, maar zeker weten doe ik dat niet. Hij had wilde krullen, bijeengehouden door een hippiesjaaltje, baardstoppels van een paar dagen, en grote, onschuldige Bambi-ogen die niet leken te stroken met zijn politieke activisme. Op alle foto’s die ik nog heb van Annette en Jorgos zijn ze innig verstrengeld. Annettes korte haar piekt alle kanten op, als bij een stukgeknuffeld, pluchen konijntje. Ik geloof niet dat ik haar ooit zó verliefd had gezien.

Annette was nogal wispelturig als het op gozers aankwam (zo noemden we jongens steevast, ‘gozers’). Ze kon een jongen hoog op een voetstuk zetten als ze hem leuk vond. Maar begon hij haar te vervelen – en dat gebeurde al snel – dan trapte ze hem er net zo makkelijk weer van af. Met Jorgos daarentegen leek het haar menens te zijn. Hij mocht de hele dag aan haar zitten, terwijl ze van dat ‘geplak’ gewoonlijk helemaal niet gediend was. Misschien zal ook die hevige verliefdheid haar stemming de laatste avond hebben bepaald. Amantes amentes, verliefden zijn verdwaasden… Ik kan me indenken dat de verliefdheid haar overmoedig maakte, op het roekeloze af.

Terwijl Annette zit te schrijven, komen de Duitse jongens bij haar aan tafel zitten. Het zijn vrienden van Nikos. Ze kent hen sinds een dag. ‘Te gekke figuren,’ noteert ze. Een van de jongens pakt haar pen af. ‘Much greetings from the German big-bike-riders,’ schrijft hij in Annettes schriftje. De woorden staan schuin over de pagina, in een priegelig, maar gelijkmatig handschrift. Er staan streepjes tussen big-bike-riders – alsof de schrijver van de vriendengroet nog wil benadrukken wat zij zijn: berijders van gróte motoren, geen kinderachtige machines.

‘Zo, dat was dan de boodschap van de motorfreaks,’ vervolgt Annette op de pagina ernaast. ‘Toch zien ze er net zo Duits uit als ik. Niet dus. Maar misschien komt dat wel omdat ik met ze praat. Dat je er dan doorheen kijkt, je vooroordeel verdwijnt. Deze jongens zijn echt heel aardig.’

Ik stel me voor hoe de jongens weglopen, sloffend door het zand op hun motorlaarzen. Annette kijkt ze na. ‘See you later!’ roept ze nog. Dan schrijft ze verder. ‘’t Is heel goed geweest om na Santorini en Ios terug te gaan naar Paros. Het voelde als thuiskomen. Was echt blij om hier weer te zijn. ‘t Zal moeite kosten om weer afscheid te nemen.’

En vervolgens: ‘O o Annetje, wees effe nuchter! Wat zijn drie weken op een mensenleven? Te veel.’

*