Steffie van den oord

Vonk

Een noodlottige liefde

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Steffie van den Oord

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagbeeld: Carel Fabritius, Zelfportret 1654 (fragment)

==

ISBN 978 90 450 2479 0

NUR 301

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

==

www.atlascontact.nl

You can’t start a fire without a spark

Bruce Springsteen

I

==

28 maart 1713

Vonk

==

Ze zocht hun kleine gestalten, onder haar in het gewoel, en ze hoopte hen toch niet te zien. Het licht was te fel en niet fel genoeg. Omdat ze het maandenlang niet had gezien, omdat het niet op haar kinderen scheen. Waar waren ze? Thuis, met de luiken dicht tegen het geschreeuw, ‘Moordenares!’, of toch in dit geweld van lijven, waartussen ze geplet konden worden, tussen stadgenoten en honderden onbekenden die van ver waren gekomen – voor haar. ‘Hoer!’ Met geheven hoofd bleef ze zoeken naar hun gestalten, die gegroeid konden zijn in de maanden van kou.

Even maar liet ze haar hoofd zakken en keek omlaag, tussen de vers gezaagde, kierende planken van de verhoging die was opgesteld voor haar – en voor haar luitenant.

Een kind! Onder het schavot.

Het werd weggejaagd, zag ze, het was er geen van haar. Als vanzelf was haar lijf al in beweging gekomen, touw sneed in haar polsen, maar ze voelde alleen de pijn in haar borst, die hen gevoed had, en zelfs dat voelde ze amper. Want ze zocht.

De zon liefkoosde haar wonden; zachter dan luitenant Behr. Hel of hemel – voor háár? – leken verder weg dan ooit. Zij stond op het schavot en leefde.

Met een stok duwde de zoon van de beul de kinderen weg die ondanks de afzetting met militairen te ver naar voren drongen: niet de hare helaas en godzijdank. Zolang zij hoopte hen niet en toch wel te zien, was het niet afgelopen. Voor zover het kon, aan de paal, rechtte ze haar rug. Daar stond een buurjongen te grijnzen; tussen vreemden en bekenden dook hij weg, door haar blik.

Ze wilde hen bij zich roepen en nooit meer zien – niet hier, zo niet.

Marieke!

Johanna!

Teuntje!

En haar Hendrik, in schone doeken of in vuile, op wier arm? Ze wilde sterven om het nooit te hoeven weten, om alles goed te maken wilde ze langer leven dan zevenentwintig jaar. Onmogelijk was het niet.

Ze nog één keer te zien – en niet aan te kunnen raken? Even maar sloot ze haar ogen.

Ze zag een beschaamd wegkijkende vriendin van Marieke, maar nergens Marieke, rossig en blozend, die de jongsten bezighield in de nog altijd van brood en vis voorziene keuken achter gesloten luiken, waar zij weer gewoon achterom en met rein geweten terug zou keren, rechtop in haar grauw geworden jurk, in plakkerig hemd. Door niemand bespuugd.

Ze was de ongelukkigste vrouw van Nijmegen en nu zou het tij keren; twee doodsvonnissen, maar het waren er drie geweest: gratie was uitgesproken, net, buiten het stadhuis, voor de knecht van Behr. Ook zij kon nog gratie krijgen, al leek het moment voorbij. En ze zocht.

Daar! Dat meisje, op de schouders? Net Teuntje.

Waar bleef het teken?

Haar blik gleed van de menigte af op zoek naar een gebaar van verlossing, wat voor teken ook, en juist toen zij achterom probeerde te kijken naar haar beul en een glimp van Behr opving, meende zij hun stemmen te horen: ‘Mama...!’

Alles werd zwart.

Omdat ze waren gekomen.

Haar beul kende hen.

Daarom werd ze geblinddoekt.

En deze strak vastgebonden, stinkende doek – mededogen – duidde op een goede afloop.

Om tussen al die stemmen die van hen te horen, moest ze zich inspannen; al had ze er geen recht op, al had ze hen verraden. Al zou het beter zijn van niet.

Het werd stil, en stiller nog. Wat gebeurde er?

De Grote Markt zweeg en Hendrik huilde; hij krijste de longen uit zijn lijf, het kon geen andere zuigeling zijn die iedereen het zwijgen oplegde: was dit het teken?

==

==

Van Anhout

==

Het was een prachtige dag voor een executie, en toch voelde Andries van Anhout niet de voldoening die zich meestal aandiende als hij op het punt stond het schepengericht te dienen. Als jongen was hij al gewend zijn vader op het schavot te assisteren, maar zojuist, toen hij haar kinderen had opgemerkt, kon hij, scherprechter op leeftijd, maar één ding doen, in een niet bij zijn ambt passende opwelling: grijpen naar zijn zwarte lap, voortijdig, zodat ze haar niet zouden herkennen en de illusie konden koesteren dat hier een andere vrouw stond, niet hun moeder. Ook had hij het gedaan voor haar. Vonk, zo was hij haar kortweg gaan noemen.

De stilte die altijd kwam maar die nu volkomen leek, was met het blinddoeken ingetreden. Een zuigeling krijste: een stem die scherper was dan zijn gewette zwaard. ‘Mama...!’: hij hoorde het opnieuw. Kon dan niemand haar kinderen weghalen, ontsnapten ze nu al aan hun voorlopige voogd? Als ze die hadden. Zo kon hij zijn werk niet doen. Hij vloekte onhoorbaar, alweer onprofessioneel, hij keek naar de heren schepenen die – nogal ongebruikelijk – met elkaar in discussie waren gegaan. Hij wachtte op een teken dat hij verder kon, of niet; al zou dat raar zijn, zelden vertoond.

De hele stad wachtte. Langer dan anders wachtte hij. De eerste zonnige dag was het, de laatste dinsdag van maart, 1713 alweer.

Andries van Anhout had zijn eerste lijfstraf, twee harige rechtervingers, al dertig jaar achter zich – in één slag –; talloze keren had hij in deze stad en elders de doodstraf voltrokken, met het zwaard, met het koord; zelden tot nooit had hij zich ergens iets van aangetrokken, vakkundig roofde hij vet op misdadige lijken voor zijn heilzame smeersels; maar deze vrouw, Vonk, om wie een moord was gepleegd – en terecht! dacht hij in een opwelling –, deze vrouw beroerde hem. En dat mocht niet. Het kon niet: ze beroerde hem. Niet eens omdat ze rossig was en met duizend sproeten bedekt en zelfs halfnaakt toch waardig, nee, dat was het niet; het was omdat ze anders was dan wie ook met wie hij te maken kreeg.

In haar diepste nood had hij haar gezien en misschien wel beter gekend dan haar man ooit, misschien zelfs beter dan haar minnaar: ook haar geest werd opgelicht door iets mysterieus, een inwendig soort sproeten, iets dat hij nog niet eerder was tegengekomen en waarover hij in het boek dat sinds generaties in de familie was, bondig alle geheimen bevattend, een losse aantekening had gemaakt: Standvastig, doch niet van godsvr. of devote aard. Op een los blad. Niet bedoeld om te bewaren voor toekomstige generaties scherprechters, laat staan voor zijn zoon, die stevig optrad met de stok.

De heren schepenen beraadslaagden nog, enigszins nerveus, goed gekleed en op afstand. Van Anhout nam zijn kalme pose aan, zijn armen losjes in de pezige, smalle zij, om de massa onder hem rustig te houden. Overal stond hij als scherprechter boven, en buiten; zelfs buiten de liefde, die hij zichzelf niet toestond en zichzelf nooit had toegestaan – een scherprechterszoon huwde een scherprechtersdochter. Nog net binnen de muren woonde hij, maar in deze stad – waar hij niet toe behoorde – had hij Vonk zien lopen; als meisje al, met korte krullen, maar nooit had hij die alles te weten kwam – tot op het bot, tot in de laatste minuut kende hij de criminele mens, en wie had er niets op zijn kerfstok? –, nooit had hij haar kern kunnen vatten. Zelfs niet na het laatste scherpe verhoor. Was dat haar man ooit gelukt? Of die andere kerel? Een luitenant die zijn dood stond af te wachten; geestelijk allang gestorven.

Niet langer gemijmerd nu! De menigte werd ongeduldig en kwam in beweging. Als één organisme; een ongeschonden, opgewonden lichaam, op zoek naar voldoening – een vorm van liefde? Gemarteld door eigen ongeduld: verlangen, dat viel te onderdrukken. Voor hun kreten hield hij zich doof.

De vrouw, Vonk, fluisterde hem iets toe. En nog eens: ‘... losmaken.’

Losmaken? Hij had het goed gehoord. Die blinddoek was zwakheid geweest. Hij vroeg zich af wat hem bezield had haar – in dit stadium! ongevraagd! – te blinddoeken, hij beroerde haar krullen en trok hem los, net ruw genoeg; en ze zocht, zag hij, ze wilde de dood – die uit zijn handen kwam en die haar kinderen tot wees zou maken – recht in het gezicht zien, zelfs in hun ogen weerspiegeld, want ze stonden te snotteren, al probeerde hij er niet op te letten. Hij zag het toch, de hele stad zag het of voelde het; niets laten merken! Waren het de jaren die hem zwakker maakten?

Zij leek nog sterker dan hij. Daarom had hij zich in haar verdiept. En in haar geval. Een ‘liefdesmoord’, zoals de sentimentele volksmond wilde. Moord, de dood, kende hij, al kreeg hij niet vaak een moordenaar of moordenares in handen, maar liefde fascineerde hem, altijd nog, al had hij nog tot afschrik en exempel met overspelige mannen en vrouwen door de straten gelopen. Liefde en wat daarvoor doorging was gecompliceerder. Goddank waren de zware schandstenen die hij om halzen had moeten hangen op zolder opgeborgen.

Zelfs op de daken zaten mensen te kijken. Nooit eerder kreeg hij twee geliefden op zijn schavot. Als het liefde was. Was liefde dan destructief? Door zijn hoofd schoot de oude spreuk: Hangen en huwen wordt door het lot bepaald. Het lot? Dat was maar een woord. Mooiigheid! Hij moest het uitvoeren: bij de les blijven.

Heremijntijd...! Niet op haar kinderen letten. Hij gebaarde gauw en onopvallend naar de stockmeestersvrouw dat ze weg moesten.

Zijn laatste executie viel samen met het begin van de zaak rond Vonk: destijds, pas een halfjaar terug, had hij er opluchting bij gevoeld een leven te beëindigen, uitzonderlijk genoeg toen ook dat van een vrouw – maar een krankzinnige. En nu kwam alles in hem, die overal buiten stond, in opstand.

Denk daaraan, vermaande hij zichzelf. Denk aan die vorige executie; die viel zo licht, zo gemakkelijk.

Waren de heren er nou nog niet uit? Het vonnis was toch geschreven? Al hadden de schepenen niet eensgezind geleken – en terecht.

Heremijntijd...! Gerrit kwam aanvliegen met zijn poten naar voren en landde al op zijn schouder; alsof hij niet aan de slag hoefde. Voorzichtig duwde hij de krassende kauw van zich af, zijn geduld kende grenzen. Weer maakte hij het gebaar: haal die kinderen daar weg!

Eindelijk trok de stockmeestersvrouw hen weg. De oudste van een jaar of acht, ook rossig, met een zuigeling op de arm, sputterde het langst tegen.

II

==

Een halfjaar eerder, september 1712

Vonk

==

‘Marieke!’ Nog gauw drukte Anna Maria Vonk, de vrouw van Cock, haar dochter een munt in handen. ‘Alleen de mooiste appels.’ Haar mand zou ze zelf nodig hebben. ‘Eén schort vol.’

‘Maar er zijn jongleurs! En marskramers,’ sputterde Marieke.

‘Vooruit.’ Nog maar een muntje dan. Marieke griste het al uit haar hand. ‘Maar niet te dichtbij gaan staan straks. Anders komt het ’s nachts terug.’

Johanna trok aan haar arm. ‘Ik wil met Marieke mee.’

‘Als je maar bij je zus blijft!’ riep ze Johanna na, die al weghuppelde.

Ze trok haar kraag op, behaaglijk, even alleen de drukte in; daar kwam de trieste, korte stoet al aan, een pater openlijk voorop, geen dominee zo te zien, dan de beul, dan tussen gerechtsdienaren Sofie van Bemmel, aan kettingen; voor een onthoofding viel de drukte mee, misschien omdat Sofie krankzinnig was; makkelijk kon ze erdoor, nog gauw even, bekenden toeknikkend: zij, de vrouw van procureur Cock, waardig dus en hopelijk elegant, al had de procureur nauwelijks nog een cent.

Vlug langs knolraap, kool, een lamsbout met vliegen; haar blik bleef kleven aan een onwerkelijk glanzende, groenige vlieg. Een gewone vlieg, maar niet in dit licht; even bleef ze staan. Zelfs in een vleesvlieg kon ze een aanwijzing zien dat het goed was geld uit te gaan geven.

In dit nuchtere en toch zachte licht van september was alles zo eenvoudig en helder als glas en ze kocht er twee: een smal schortje van neteldoek en toch ook maar het evaatje, een sierschort van zwarte zijde met de vliegenglans, afgezet met kant, had ze al gezien in de dure uitstalling achteraf. Ze had niet kunnen kiezen, kiezen was verliezen en ze wilde winnen, aan glans. IJdelheid was het niet alleen. ‘Die. En die daar,’ wees ze.

‘Beide... voor u?’ De koopvrouw keek verbaasd op.

‘Allebei ja.’ Glans mocht nooit verloren gaan, maar het leek de laatste tijd wel te gebeuren, langere tijd al. Cock zou het waarderen, uiteindelijk, vooral als hij beschonken was; lichtelijk, niet te. Dan juist niet. Hun huurder, luitenant Behr, zou zijn ogen langs haar heupen laten glijden. Maar die mochten er nu eenmaal zijn.

Met bijeengeschraapte munten betaalde ze, met nonchalance; de koopvrouw hoefde niet te weten dat het haar laatste geld was; en gauw terug, langs nieuwsgierigen en mensen die zich afzijdig hielden, een enkeling stond stil te bidden, langs marskramers met hoge, lege korven en jongleurs met hun handen op de rug.

Om nachtmerries te voorkomen had ze Marieke op het hart gedrukt niet te ver vooraan te gaan staan; maar met één hand haar schort met appels omhooghoudend en met de andere een appel etend, met een jongensachtig nieuw hoedje op en met dicht naast zich Johanna, die kersen at, haar rok zat al vol vlekken, stond ze toch vlak voor een klein, geïmproviseerd schavot: ‘Marieke!’ Er was geen doorkomen aan. ‘Johanna!’

Ze wilde nog harder roepen, maar werd op haar schouder getikt. Ze kleurde, al verdoezelden haar sproeten veel, veronderstelde ze, terwijl ze koelbloedig – daar was ze sterk in – haar wenkbrauwen optrok: ‘Luitenant?’

Te lang lagen zijn vingers op haar schouder. Met zwarte ogen die verre landen hadden gezien, veldslagen, en waarin verveling lag, een leegte, keek Behr haar te lang al aan, maar ze weigerde haar ogen neer te slaan; en met een bezorgdheid in zijn stem die misschien maar gespeeld was, en half in zijn taal, het Hoogduits, half in de hare zei hij: ‘Ik haal ze wel even. Moment mal!’ Te arrogant verdween hij in het gedrang, naar het schavot van gekke Sofie, en hij kwam al – iets te paraderend – terug met Marieke en Johanna.

Johanna leek zich ongemakkelijk te voelen bij hem. Nog geen week woonde hij in de kamer boven: voor goed geld, vond Cock.

Uit zijn ransel stak de lamsbout: ‘Ik zag u kijken eerder, bij de vleesbanken,’ zei Behr, ‘en kreeg ook Lust.’

Ze keek hem strak aan, hij keek eerder weg. ‘Dan had u me wel even mogen groeten.’ Ze kon moeilijk zeggen dat ze naar een vleesvlieg had staan staren.

Sofie van Bemmel, zagen ze, trad al naar voren, niet langer aan kettingen. Alleen haar polsen waren met touw vastgebonden; ze glimlachte vreemd. Sereen.

‘Duiken jullie maar achter mij weg,’ zei Behr joviaal tegen haar dochters, maar hij keek alleen haar aan, ‘als het te bloederig wordt.’

‘Of u achter mij,’ lachte ze.

‘Moordenares!’ riep iemand. ‘Duivelin!’

‘Wat is de geschiedenis van deze vrouw? Ze lijkt te willen sterven,’ zei Behr oprecht geboeid, en ineens ernstig.

‘Sofie van Bemmel, de arme ziel, heeft met een bijl haar moeders schedel ingeslagen.’

‘En dat noemt u een arme ziel?’

‘Drie keer. Tot de meid haar de bijl afnam, op een gewone maandagmorgen. Ze gaf zichzelf aan met bijl en al.’ Dat er een geschiedenis met een soldaat aan vooraf was gegaan, vertelde ze er maar niet bij.

Stiller nog werd het: Sofie van Bemmel werd geblinddoekt. Onbewogen stond ze op het bescheiden schavotje, als een van de standbeelden op het stadhuis, onder de medaillons met deugden; grauw als de lucht boven de Sint Steven, grauwer was ze dan het water van de Waal.

‘Ze had zich nog willen verdrinken,’ hoorde ze zichzelf zeggen.

‘Dat was beter geweest,’ fluisterde Behr. ‘Viel besser.’

‘Nee,’ zei ze – golden voor een luitenant soms andere regels? Zondig was het en strafbaar, zelfs als het was gelukt werd je nog achteruit de stad uit gesleept en ondersteboven opgehangen. ‘De Waal is geen oplossing.’

Behr leek het niet te horen en nam haar mand over. De pater die Sofie werd toegestaan, sloeg nog snel een kruis. De beul, een bekende verschijning, zette zijn hoed af en trad aan met het zwaard; lang, flinterdun was het, onbegrijpelijk scherp en met een inkerving voor elke executie, wist ze van Cock: Van Anhout heette hij en zoals altijd als hij een vonnis voltrok – niet eens zo vaak –, was hij niet langer de vertrouwde verschijning op de achtergrond, maar werd een vreemde, niet vergezeld van de tamme kauw die vergroeid was met zijn hoge, smalle schouders en de last die hij daarop droeg.

‘Arme vrouw!’ riep iemand en een ander ging ertegen in: ‘Hoer!’ Maar hij die het riep, zweeg toen de beul iets onhoorbaars zei en Sofie op haar knieën ging zitten.

‘Hij doet het zonder blok. Ik hoop dat jullie Scharfrichter zijn vak verstaat,’ fluisterde Behr, ‘en kan mikken.’

Nu Sofie knielde, was ze niet goed meer te zien. Maar Behr duwde iemand opzij, zakte iets, zodat zijn been een opstapje werd voor een stel biervaten waarop iemand voor de gelegenheid een plank had gelegd, en ze kreeg een duwtje; alles zag ze hier. Al te goed: het gebogen hoofd van Sofie, haar nek die ze aanbood. Visachtig wit, maagdelijk bijna. Alsof ze toch in de Waal hoorde.

Marieke probeerde ook op de vaten te klimmen, maar ze duwde haar omlaag. ‘Blijf bij Johanna.’

Luitenant Behr stond dicht naast haar toen het zwaard geheven werd, iemand gilde – gekke Sofie? – en toen het vliesdunne zwaard dat ze door de lucht hoorde suizen – of was dat inbeelding? –, toen dat zwaard viel, in één snelle beweging, en ook de menigte plechtig stilviel en zich voor even haar eigen dood kon voorstellen, greep Behr haar hand; niet meteen liet ze zijn vingers los.

‘Gruwelijk.’ Ze sprong van de biervaten af, duizelig. Johanna was gillend weggedoken achter Marieke.

Ze trok haar dochters mee: ‘Het is genoeg geweest.’

‘Heel even nog,’ Marieke sprong op om meer te kunnen zien, ‘nu komt het hoofd.’

‘Vakkundig,’ zei Behr, ‘ganz professionell.’

Het lag op een bergje zand dat bloed opnam: het hoofd van Sofie. De beul pakte Sofie bij haar grijze haren om het te tonen: wasachtig en onwerkelijk met de weggedraaide ogen, zoals bij vissen op de markt. Zonder ziel.

Marieke moest en zou nog zien hoe het in een korf werd gezet. Johanna dook weg achter haar mand, want de klicksteen, die het laagste van het laagste was, legde het ontzielde lichaam op een draagbed van leer en balken; daarop zou het, met de korf, de stad doorgaan.

‘Meekomen!’ Ze duwde Marieke voor zich uit. En terwijl ze met Johanna’s klamme hand in de hare naar huis liep, achter Behr aan met de lamsbout – met vliegen – die ze nauwelijks verdroeg, de massa door, de opgewonden stilte in die nooit lang aanhield, hoorde ze Marieke al te druk tegen Behr praten: ‘Ze heeft ooit een kindje gekregen, gekke Sofie. Maar dat mocht niet. En dat heeft ze toen doodgemaakt, daar komt het allemaal door. Dat kind zou nu even oud zijn geweest als ik,’ ging Marieke verder. ‘Mijn vader hoort altijd alles.’

‘In Het Swarte Schaep zeker.’ Ze hoorde Behr lachen.

‘Een meisje was het, niemand weet haar naam. Gekke Sofie liet het eerst dopen en toen heeft ze het gedood. Van de duivel bezeten. En misschien ook van haar ouwe moeder. Die zat erachter, volgens papa dan. Die ouwe moeder, zegt papa, die verdroeg de schande niet.’

‘Aha, en daarom doodde ze die uiteindelijk ook maar?’ Behr keek om of ze volgde, hij lachte, met goeie tanden, stralend lachte hij – ze kreeg er buikpijn van.

Ze concentreerde zich op de kasseien, uit Luik; een en al steen moest Luik zijn. Wat kon gekke Sofie eraan doen? Sofie was niet verblind door de duivel en aanvankelijk ook niet gek, maar gepakt door een soldaat. De garnizoensstad zat er vol mee, sinds de wapenstilstand zeker: goed voor de centen, zei Cock altijd. Sofie was dikker geworden terwijl ze het thuis niet breed had en toen iedereen het wist en haar soldaat verdwenen was, een veldslag in, was Sofie de Waal in gewandeld.

Maar ze was gered: opgevist.

Misschien was ze net pas gered. Zoals haar moeder was gered door de bijl; gered van haar eigen gezeur, van het kleineren van haar grijs geworden, gek geworden dochter die in het blote hemd over straat was gegaan, op klaarlichte dag, haar schande tonend; om ervan verlost te worden?

Behr hield de deur al voor hen open, vrijpostig weer. Alsof hij hier woonde en zij, haar kinderen en haar man zijn gasten waren.

Cock, die executies verafschuwde, had zitten slapen bij het uitgedoofde vuur en rekte zich slaapdronken uit.

En Behr – het wit van zijn ogen stak af tegen zijn donkere huid – gaf de lamsbout aan de meid. Zijn haar, dik eigen haar, droeg hij in een met zorg gecreëerde, achteloze staart.

==

==

Cock

==

Het kwam niet alleen door zijn lome houding, zijn ogen nog half dicht, het zat ’m ook in zijn karakter en in zijn situatie van de laatste tijd, dat procureur Huibert Cock eerst de lamsbout zag binnenkomen en daarna pas zijn nieuwe huurder, een luitenant, geen slechte vangst, wel wat drammerig, die het lam al aan de meid gaf met de opdracht het onmiddellijk te bereiden; met munt, vooral veel munt: ‘Sofort aan het spit!’

Het water liep hem in de mond. Dat drammerige ‘meteen aan het spit’ was dus wel in orde.

Hij zat in de weg bij het uitdovend vuur, dat al werd opgepord. Marieke duwde hem van zijn stoel, gewillig liet hij zich vallen en ze begon hem gejaagd te kietelen; het bijwonen van terechtstellingen was niet goed voor haar. Zelf ging hij allang niet meer.

Verwijtend keek hij op naar Anna Maria, die wat nerveus leek, ongetwijfeld had ze weer te veel geld uitgegeven; en hij gaf zich over aan de kieteldood. Woedend worden kon straks ook nog wel. Hij spaarde het op.

Pas toen hij de altijd al wat bleke Johanna wel erg beteuterd zag zitten bij het spit waaraan de lamsbout werd geregen, riep hij: ‘Heb genade met een ouwe man...!’ en met gespeelde moeite kwam hij overeind, duwde zijn stoel achteruit en trok Johanna op schoot, Teuntje klom er ook bij.

De huurder bleef.

‘We eten pas over een uur of anderhalf,’ zei Cock. Was dat niet duidelijk?

De huurder keek, hij zag het, naar de borst waaraan Hendrik zich te goed deed. De huurder voelde zich hier wel erg op zijn gemak.

Zonder de huurder iets aan te bieden, stak hij zijn pijp op – was het nu dan duidelijk?

De lamsbout geurde, legde over alles een laagje; een deken waarmee hij werd toegedekt.

Hij lurkte aan zijn pijp, hoestte; maar hij had het voor elkaar. In de Hollandse loterij en in de herbergen had hij weer kansen, niet langer al te krap bij kas. Dankzij de huurder, Behr.

Zijn vrouw staarde stug – gespannen? – in de vlammen. Marieke zwaaide met een mes en riep: ‘Dit is scherp genoeg voor het hoofd van Johanna!’

‘Leg neer dat mes!’ Hij hoestte weer onbeholpen. ‘Anna Maria,’ zei hij, weer tot zichzelf komend, ‘naar executies gaan ze nooit meer.’

Zelfs als hij zijn vrouw een verwijt maakte bleef de huurder zitten. Dan ging hij zelf maar. Hij klemde de pijp tussen de brokkelige, maar aanwezige tanden. Pakte zijn grijze geitenharenpruik, plantte hem op goed geluk – slechts ietsje scheef – op zijn platgedrukte, maar nog altijd blonde haar. Het bloederige deel was nu wel voorbij.

De kinderen hingen hinderlijk aan zijn benen, maar hij stapte onder zijn wolk rook vandaan, smeet de deur al dicht.

De schepenen en de beul deden zich te goed aan hun gebruikelijke maaltijd na de executie, zag hij en hij groette, en toen Mijntje hem zonder dat hij iets had hoeven vragen zijn bier toestak en hem een blik gunde in het graanschovenlandschap van haar spitse boezem, was bijna alles goed, bestonden moeilijkheden nauwelijks en hij zette zijn – te dure – schoenen met de flinke hakken wijd uiteen zoals hij na een gewonnen zaak in de schepenhal zou doen; nu was hij nog bijna blut, des te beter; des te rijker zou hij zich voelen wanneer hij weer zou winnen. Iemand pakte de draailier van de muur, kaarten werden geschud, een dronken deuntje deed de rest.

En slechts een flintertje irritatie bleef er steken, als de hinderlijke splinter die hij opliep aan de ruwhouten tafel.

==

Een week later zat hij er opnieuw, zoals elke namiddag, te kaarten; daar hielp geen lievemoederen aan, en meestal ook geen echtgenote die hem haar vrouwelijke plicht weigerde. Maar nu liet hij zijn pijp zomaar op tafel liggen, sprong ineens op zonder te betalen, zoals meestal, maar hij liep sneller dan anders naar huis, ging zachter dan anders – hij merkte nu pas dat hij sloop – naar binnen, via de voordeur, niet gewoon achterom. De splinter was gaan irriteren.

De meid was er niet en toch hoorde hij gelach. Achter het tochtgordijn stond hij, procureur Huibert – opgeklommen maar voor iedereen gewoon nog Huib – Cock, in zijn eigen huis, te luistervinken: hij kon niet verder en niet terug, dan zouden ze hem horen. De vreemde, al te aanwezige huurder en zijn vrouw. Wat voerden ze buiten zijn blikveld uit?

Zonder nog een stap te durven zetten, met ingehouden adem, trok hij het tochtgordijn iets opzij. Hij zag de vreemdeling, Behr, op de rug, breed en donker, zijn patserige hoed nog op, en alsof hij haar voor het eerst zag: zijn vrouw, het licht dat op haar wangen viel. Die stralende, goudgroene blik. Verwekt door het laatste invallende licht; en door de huurder, die vreemdeling? Door Behr! Even was het alsof hij met diens ogen keek: voor hem was ze nieuw, al moest hij alle denkbare vrouwen hebben gekend. En gehad.

De slechte kaarten klemde hij nog in zijn hand. Met bovenop een harten drie.

Hij moest hoesten, hield zich in en schaamde zich; was hij in een klucht beland?

Op zijn tenen deed hij een stille stap achteruit, nog een paar stappen en luidruchtig hoestend kwam hij binnen: opnieuw.

Nog vol schaamte, achterdocht was vernederend, riep hij nog jovialer dan anders tegen de meid: ‘Haal maar een kan molbier bij Het Swarte Schaep!’

Wantrouwen! Hoeveel processen, om de kleinste onenigheden, waren daaruit niet geboren? Kostte uiteindelijk alleen maar geld. Nee, schei uit zeg, wantrouwen kon hij zich niet veroorloven. Zeker nu niet, nu hij binnenkort zou winnen.

Diep ademde hij in. De huiselijke, wat muffe lucht, zijn geluk ademde hij in: al moest het nodig gelucht worden. Er was ook benauwdheid, een geur van zweet en zenuwen in aanwezig.

Hij opende een raam, daar kwam de meid al uit de kelder. Met bier? Dat was dus al gehaald?

Ach. Hoe dan ook, de velden – weidsheid – stroomden met het gerstenat zijn verhitte lijf in toen hij, procureur Huibert – altijd Huib – Cock, een koude slok nam. En nog een. Zolang er bier is, zei Mijntje altijd, en Mijntje was zo oud als deze stad, op Romeinse grondvesten; zolang er bier is, is er hoop.

Wanhoop desnoods, dacht hij toch even. Maar verse mol had zuiverende kracht.

De huurder had geweigerd met hem te drinken, stond op. En vertrok, net nu het gezellig begon te worden, naar zijn kamer boven.

==

==

Behr, weken later, oktober 1712

==

Een brief moest hij haar schrijven – ach, nein!

Zinloos.

Gekweld verliet Johann Ligorius Behr het pand vol dronken Duitsers – Brandenburgers, Hannoveranen –, wat Schotten en een handvol Hollandse militairen: een stukje samengeraapt Staatsch Leger zonder oorlog. Zonder handlantaren dook hij het duister en de regen in; de zwartglanzende kasseien leken op zijn afgesleten hart, meende hij, en meteen ook dacht hij: raak getroffen, kan zo in een brief.

Over zijn afgeleefde, zwarte hart doolde hij, of over de harten van gesneuvelden. Ook ik, dacht hij – en van de dichterlijkheid van zijn gedachten kikkerde hij toch iets op –, ik sneuvel nog in deze slaapdronken stad. Niet in de slag bij Oudenaarde, die voor niets gewonnen was, niet bij het beleg van Bouchain, maar hier in Nijmegen. Tijdens laffe vredesonderhandelingen. Van dodelijk verdriet.

Douleur! Alleen dat Franse woord dat hij had opgepikt, de taal van het allegaartje aan geallieerden en ook die van de tegenstander, ja; alleen ‘Douleur!’ – met uitroepteken – dekte de lading.

‘Und es duncket mich schon,’ mompelde hij in zijn moedertaal, ‘dass alles, was ich sehe, schwarz sei, und zur Trauer bereitet...’ Alles was zwart, zonder lantaren zeker. En vol droefenis. De dreigende gevels leken hem te willen verzwelgen, een kerktoren stak als een vermaning boven de zwarte stad uit.

Wie had dat toch ooit bedacht? Dat verliefdheid, of bevlieging, móói was? Hij trapte tegen een kelderdeur, zomaar, wie zou hem wat maken? Hem, luitenant, plaatsvervangend kapitein van zijn compagnie. Koorts! Dat was het. Dolle razernij.

Maar naar oorlog was hij toch niet op zoek? Of toch weer.

Zijn voet deed zeer, maar dat verzachtte de pijn van zijn hart; dat bonkte nog, het zijne wel, als dat van een op hol geslagen paard – hij had ze zien lijden op het slagveld, en vaak uit hun lijden verlost.

Met een benen stokje stak hij nerveus zijn tanden schoon; niemand zag hem zonder lantaren.

Zachte, liefdevolle streling, kon hij die nog opbrengen?

Misschien wel.

Voor haar.

Hij rilde, legde een hand op zijn voorhoofd; koortsig, letterlijk. ‘Snel!’ Hij dacht hardop. ‘Geen domme dingen doen,’ en hij dook een herberg in, gooide zijn mantel van zich af: met alle onrust.

Zum Donnerwetter! Daar zat zijn knecht boven een glas te glunderen – jonge jongen nog, meisje aan de haak, zoals het moest: nog niet eens zwanger, plannen al gesmeed. Werd zijn knecht dan zijn voorbeeld?

Johann Ligorius Behr knipte met zijn vingers en gebaarde: iedereen kreeg een glas. Zet maar op de rekening. De compagnie mag betalen. Hij had niet voor niets overleefd. Hij hield zich nog in ook, nog wel. ‘Voor de compagnie van kapitein Drost!’ Die er niet was.

Wat hij nog in zich had, moest hij omzetten – hij sloeg zijn bier maar voor de helft achterover – in goud. Van zwart naar goud, als een alchemist. Al werden het maar woorden, in een brief. Hij sloeg een pijp af. Al was het maar een moment – ultiem – met de vrouw van Cock. Hij was nog jong, jong genoeg nog, al was hij ouder dan Methusalem. En zijn vleselijke lusten, die eens zijn raison d’être waren? Sneuvelden die ook; waar precies?

Een restant was hij. Het overblijfsel van een man die zich had onderscheiden; steeds weer, met of zonder erkenning. Vooral zonder. Als een idioot.

Zijn ringkraag, een maanvormig stuk zwart metaal, drukte op zijn borst; een overblijfsel van het ridderkostuum, het ereteken van de officier, al was hij de laagste officier in rang: nog altijd luitenant. En ridderlijk voelde hij zich niet bepaald. Een dolende ridder hooguit. Don Quichot.

Nog altijd luitenant, al verving hij in een beneveld stadje tijdelijk zijn kapitein.

Niet nog een glas!

Hij sloeg zijn nog natte mantel alweer om: de onrust zat er ook nog in. Zijn hoed had hij niet eens afgezet.

Weg! De nacht in, het afgesloten stadje door, op en neer, tussen gesloten poorten. In de val.

De vlasblonde korporaal Kummer zwalkte een stukje met hem op, door regenplassen: ‘Behr, du Lümmel! Tegen tienen al en nog nuchter?’ Alles aan Kummer zwalkte: zijn snor, die in twee lokken tot over zijn kin hing, en zelfs Kummers ogen gingen alweer zonder focus langs hem heen; verdwaasde motten.

‘Ik voel me anders dan ooit,’ biechtte hij Kummer op, die zich dit gesprek morgen niet eens zou herinneren. ‘Ziek. Van alles.’

‘Ich bin an Kummer gewöhnt, ik ben wel erger gewend!’ lalde Kummer zoals zo vaak. ‘Kom mee dan, naar de Grote Straat. Of beter nog: naar het Rozemarijngasje, het langste gasje van deze stad. Daar ga je ’s avonds in en kom je ’s ochtends pas uit.’

‘Nee! Bedankt.’

‘Een meisje of een moederlijke matrone van de lichte cavalerie maakt je beter.’

‘Onmogelijk.’

‘Je bent...’ Even keek Kummer hem gefocust aan. Schoot toen in de lach, sloeg krom voorover van het lachen en zei tegen zwarte luiken – lééfde hier dan niemand? – en tegen een trillende, misselijke maan die werd weerspiegeld in een plas duisternis: ‘... hij is verliefd!’ Kummers snor trilde mee.

‘Ach, nein! En doe het maar niet in je broek als je nog naar de Rozemarijngas gaat.’ Dit was geen verliefdheid, dit was een ziekte: misschien was liefde een longontsteking of een soort griep en dus dodelijk, maar Kummer hoefde het sowieso niet te weten.

Dit was heilig. Dit gevoel. Dit kon hem redden, ziekte of niet; nee, juist als het dat was! Voor een zieke bestond alleen zijn kwaal, al het andere verdween. Alles waaraan hij niet denken wilde, wat hij moest uitbannen.

‘Ik ga plat. Adieu, korporaal!’ Snel sloeg hij af, kauwend op een muntblad. Hij hoorde Kummer nog lachen; maar Kummer was een banjerend vat buskruit, niet bang en nooit nuchter, sprong altijd voor hem in de bres, van jongs af aan, en vergat snel.

Sneller dan ik, dacht Behr. Alleen in het vergeten was Kummer beter.

Over de zwarte kasseien, vergalde harten, verloren levens, zevenentwintig doden bij Oudenaarde, bij Bouchain zeventien van zijn regiment te voet, liep hij duidelijk een richting op: naar de Korte Burchtstraat.

Haar man zat bij Mijntje. Kon hij vergif op innemen.

Hij moest haar zien. Jetzt! Ongebruikelijk en ongemakkelijk tijdstip of niet. Even maar, dan zou de koorts zakken.

Achterom! Via de Gapersgas. Maar alles was donker?

Te laat! Hij tikte al met een Duits muntje dat hij altijd bij zich had op het keukenluik, harder dan in zijn bedoeling lag; iets nam het over, als in het heetst van een gevecht, zoals vroeger, toen hij nog harten brak en brieven schreef, zonder nadenken. Op instinct had hij alles overleefd – zevenenzestig gewonden bij Oudenaarde, negenenzestig bij Bouchain, zelf verloor hij er een vingerkootje.

En op verstand toch ook? Dit werd niets, dit was onmogelijk.

Hij zette zijn hoed af. Om af te koelen. Te verregenen en dan weer op te kunnen warmen, om een reden te hebben ergens naartoe te gaan, naar binnen te willen, íéts te willen.

Maar het zou mooi zijn als zij opendeed. Al had hij een sleutel in zijn zak.

Hij draaide zich om, kon toch maar beter een herberg opzoeken. Hij sloeg een natte sliert haar uit zijn gezicht en keek om: toch nog! Zwavellicht ontbrandde.

Boven een kaars verscheen haar gezicht. Als een devotieprent, waar zijn moeder zo’n hekel aan had, uit Meersburg.

==

==

Van Anhout, maanden later, 7 januari 1713

==

Scherprechter Andries van Anhout was al naar binnen geglipt toen hij zag dat zijn laarzen toch niet schoon waren; hij had ze nog wel opgewreven met zijn zwarte lap. Bruinrood staken ze af tegen de heldere, zwart-wit betegelde vloer van de schepenhal, waar alles duidelijk moest worden: schuldig of onschuldig, zwart of wit. Varkensbloed was in het leer gedrongen; misschien zou hij zijn laarzen wel nooit meer schoon krijgen? Weer voelde hij irritatie en ontroering, of iets grijzigs daartussenin dat hem buikpijn bezorgde: het zwaard had hij gescherpt, het varken vastgehouden. In twee snelle halen kreeg Jan, zijn zoon, de varkenskop op een bergje besneeuwd zand. Twee slagen: dat was er één te veel geweest.

Het verhoor begon. Twee buurvrouwen uit de Korte Burchtstraat verklaarden de waarheid te zullen spreken. De ene vrouw nerveus, de andere met ingehouden woede, zo leek het: jegens wie? Met het rekeningenboek dat zijn aanwezigheid in de zaal legitimeerde, mocht iemand hem opmerken, installeerde Van Anhout zich achterin, in een vergeten bank. Niemand zag zijn vieze laarzen hier.

Rommelend door zijn rekeningen hoorde hij hoe een van de oudere schepenen, Singendonck, zijn zinnen deftig afraffelde en – nogal onprofessioneel, vond Van Anhout – doorspekte met zijn persoonlijkheid: ‘Hier volgen enige vragen betreffende de huysvrouw,’ dit sprak hij spottend uit, ‘van wijlen de procureur Cock,’ hier liet hij een stilte vallen, alsof hij hem miste. ‘Om daarop onder ede te verhoren en te examineren,’ streng keek hij over zijn knijpbril, ‘eens zien... ene Marie? Marie de Vriend.’

De vrouw, Marie, wilde op haar nagels bijten, zag Van Anhout, maar schrok er zelf van op toen haar hand haar mond al raakte.

‘En met wie hebben we nog meer de eer? Met, eens even zien...’ Singendonck sprak neerbuigend en met een natuurlijke spot: ‘Met Francijn van Wanray?’

Die niet wist of ze hierop moest antwoorden, maar er zin in leek te hebben iets recht te gaan zetten; en daar was Van Anhout – hij moest toegeven: onprofessioneel – nieuwsgierig naar.

Soepel trok de schepen Singendonck één wenkbrauw op: ‘Ouderdom?’ Zijn borstelige wenkbrauw vormde een vraagteken boven zijn knijpbril, daar moest hij op geoefend hebben. Of hij was werkelijk als schepen geboren? Zoals al die voorvaderen Singendonck. En zoals ikzelf in de wieg lag als meester van het scherpe zwaard, mijmerde Van Anhout. Maar daarvan is toch hopelijk niets te zien?

Niet slecht gedaan: die onverschilligheid. Ook Singendoncks desinteresse hoorde bij het ambt, al was die gespeeld, zag Van Anhout, zeker in deze zaak. En competent? Ha! Dat waren die buurvrouwen op z’n minst: de een al afgeleefd en in haar derde huwelijk, de ander ook al tegen de dertig.

‘Competent,’ meldde een gerechtsdienaar, de buurvrouwen knikten ten overvloede en nog gretig ook.

Op Singendoncks vraag of ze in de Korte Burchtstraat woonden, naast Anna Maria Vonk, ‘de huysvrouw van Cock’, knikten ze al, terwijl Singendonck zijn vraag nog uitbreidde: ‘En u kunt uit een venster in haar huis zien?’

‘Ja,’ verklaarden ze tegelijkertijd. De een ferm, de ander zacht, beschaamd; die heeft staan gluren, dacht Van Anhout.

De schepenhal begon voller te stromen. Van Anhouts niet noodzakelijke aanwezigheid viel al minder op; al was het niet de eerste keer dat hij de zaal in was geglipt bij deze zaak. Stilletjes kneep hij wat slakkenhuizen stuk in de zak van zijn jas: de kalk kon bruikbaar zijn bij botbreuken, voor de bijverdiensten. Aan een nieuw poeder werkte hij, ook van nut voor pijnbankpatiënten na het scherp examen; om aan te sterken dan, nooit brak hij een bot. Heremijntijd! Dat zou zijn eer te na zijn. Mocht het ooit zover komen, dan gaf hij er de brui aan, dan was zijn zoon Jan aan de beurt. Al moest hij dat uitstellen zolang hij kon.

Singendonck was rechter gaan zitten, zag Van Anhout, en vroeg luider: ‘Of de getuigen niet op een avond...’ Maar een jongere schepen fluisterde hem iets toe en met zichtbare tegenzin moest Singendonck zichzelf corrigeren: ‘Of de getuigen niet op een mórgen vrouw Cock op haar stoep zagen staan, en naar haar toe zijn gegaan?’

‘Ja,’ verklaarde Francijn van Wanray al.

Maar Marie de Vriend twijfelde, wilde precies zijn, het ging toch om leven en dood. Zachtjes zwetend en wiebelend zei ze: ‘Nee.’

Onverstoorbaar vroeg Singendonck of de getuigen vervolgens niet aan vrouw Cock vroegen wat zij gisteravond zo laat nog buiten voor de deur deed.

‘Ja, dat heb ik haar gevraagd,’ zei Francijn van Wanray; opwinding klonk in de zaal.

Nauwelijks hoorbaar zei Marie de Vriend: ‘Ik heb het Francijn wel hóren vragen.’