Alexander Reeuwijk

Reizen tussen de lijnen

Dwars door Indonesië met Alfred Russel Wallace

Met tekeningen van Ria Winters

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De reis door Indonesië werd financieel mogelijk gemaakt door beurzen van het Nederlands Letterenfonds en het Fonds Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, waarvoor mijn dank.

==

© 2013 Alexander Reeuwijk

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld, illustraties binnenwerk en kaart Ria Winters

==

ISBN 978 90 450 2180 5

NUR 302

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013

==

www.atlascontact.nl

Voor Annette.

==

Eindelijk...

‘Ik ben heel erg blij te horen dat je je in overeenstemming met theoretische gedachten richt op de verspreiding van soorten. Ik ben er stellig van overtuigd dat zonder concept geen goede & zuivere observaties mogelijk zijn.’

==

C. Darwin aan A.R. Wallace 22 december 1857

1
Inleiding

Op de tafel naast mijn computer staat een wereldbol. Ik kreeg hem ooit van mijn ouders en gebruik hem regelmatig om rivieren, landen en plaatsen op te zoeken. Sinds twee jaar kijk ik echter heel anders naar de globe. Dat komt door Alfred Russel Wallace, een Britse natuuronderzoeker met wie ik voor het eerst in aanraking kwam tijdens het onderzoek naar de geschiedenis van de evolutietheorie voor mijn boek Darwin, Wallace en de anderen. Voor velen is Wallace een onbekende. Als mensen al van zijn naam hebben gehoord is het meestal als medeontdekker van de evolutie op basis van natuurlijke selectie. Wallace ontrafelde het mechanisme onafhankelijk van Charles Darwin, in dezelfde tijd. Een prestatie die op zich al een standbeeld in Londen en een staatsbegrafenis in Westminster Abbey rechtvaardigt.

De reden dat ik door Wallace op een andere manier naar de wereldkaart ben gaan kijken heeft echter te maken met een andere belangrijke bijdrage die hij aan de biologie heeft geleverd. Wallace was een van de eersten die de verspreiding van diersoorten over de wereld op systematische wijze onderzochten en voorzagen van een wetenschappelijk fundament. ‘De verspreiding van soorten’, met een wetenschappelijke naam biogeografie genoemd, klinkt abstract. Het werd concreet toen ik op een brief stuitte die Wallace op 4 januari 1858 aan zijn vriend en voormalig reisgenoot Henry Walter Bates stuurde. Hierin beschreef Wallace de observaties die hij had gedaan terwijl hij door het Maleise eilandenrijk reisde, zoals het huidige Indonesië, Singapore, Maleisië en Brunei destijds werden genoemd:

==

In deze archipel zijn twee dierenrijken scherp omschreven, die zoveel van elkaar verschillen als die van Zuid-Amerika en Afrika, en meer nog dan die van Europa en Noord-Amerika: toch is er niets op de landkaart of op het aardoppervlak van de eilanden dat hun grenzen markeert. De scheidslijn loopt vaak tussen eilanden die dichter bij elkaar liggen dan andere uit dezelfde groep. Ik geloof dat het westelijk deel [van de archipel] een afgescheiden gedeelte is van continentaal Azië, het oostelijke een afgebrokkelde voortzetting van een voormalig Pacifisch continent.

==

Wallace reisde sinds 1854 door het gebied in Zuidoost-Azië en stuurde deze brief vanuit Ambon, het centraal gelegen eiland in de Molukken. Toen ik de brief las was ik direct gefascineerd door de idee dat het mogelijk is om in Indonesië twee biogeografische zones te zien, met duidelijk van elkaar te onderscheiden dierenrijken. Ik zocht verder op Wallace en biogeografie en kwam tot de ontdekking dat de brief aan Bates de basis vormde voor nadere bestudering van de verspreiding van diersoorten in Indonesië door Wallace. In de maanden na de brief aan Bates werkte hij zijn gedachten over de opdeling in twee gebieden verder uit en onderbouwde ze met observaties. Een kleine twee jaar later, op 3 november 1859, maakte hij zijn ideeën over de verspreiding van dieren in het Maleise eilandenrijk voor een breder publiek toegankelijk in een essay dat werd voorgelezen voor de leden van de Linnean Society of London, het meest vooraanstaande natuurhistorisch genootschap uit de negentiende eeuw. Het was uitgerekend Charles Darwin die zo genereus was om de tekst van zijn jonge collega in te brengen.

In het artikel stelde Wallace dat er duidelijke verschillen in fauna zijn tussen het oosten en het westen van de archipel. Ten westen van een denkbeeldige lijn komen onder andere verschillende soorten apen, katachtigen en knaagdieren voor, terwijl die ten oosten van de lijn nagenoeg afwezig zijn. Daartegenover staat dat er ten oosten van de denkbeeldige lijn buideldieren voorkomen, die weer niet in het westen leven. Maar Wallace had niet alleen verschillen in landzoogdieren opgemerkt. Ook in de avifauna waren verschillen waar te nemen, zelfs tussen eilanden die hemelsbreed slechts enkele tientallen kilometers van elkaar waren gescheiden door een smalle zeestraat:

==

Om de grenzen van de twee regio’s te bepalen waar ze elkaar (geografisch) het dichtst benaderen, kan ik vermelden dat ik gedurende een verblijf van enkele dagen op het eiland Bali vogels vond van de geslachten Copsychus, Megalaima, Tiga, Plocius en Sturnopastor, die allen karakteristiek zijn voor de Indiase regio en in overvloed aanwezig in Malakka, Java en Borneo; toen ik naar Lombok was overgestoken, heb ik gedurende drie maanden verzamelen niet één daarvan gezien; ze werden evenmin aangetroffen in Celebes, noch in een van de meer oostelijk gelegen eilanden die ik heb bezocht. Dit gecombineerd met het feit dat de kaketoe, de Tropidorhynchus en de Megapodius hun westelijke begrenzing in Lombok hebben, zou je kunnen zeggen dat hiermee is vastgesteld dat de Straat van Lombok (die slechts 15 mijl breed is) de grenzen markeert en de twee grote zoölogische regio’s van de wereld abrupt scheidt.

==

Toen Wallace na acht jaar reizen in Groot-Brittannië terugkeerde, definieerde hij de scheidslijn tussen de twee gebieden definitief, en maakte hem in 1863 wereldkundig tijdens een voordracht voor de Geographical Society in Londen. Sindsdien staat de Wallacelijn, net als de evenaar, op de meeste landkaarten van Indonesië. Al is de naam ‘Wallacelijn’ niet door Alfred Russel Wallace zelf bedacht. Daar was hij ongetwijfeld te bescheiden voor. Thomas Henry Huxley, een van de eminentste biologen van de negentiende eeuw en vertrouweling van Charles Darwin, gebruikte de naam in 1868 voor het eerst in een artikel in de Proceedings of the Zoological Society.

Het feit dat de Wallacelijn op veel landkaarten staat en dat veel bezoekers aan Indonesië van die virtuele scheidslijn hebben gehoord, betekent niet dat men weet waar die lijn voor staat. Ik vind het ook moeilijk voor te stellen, maar de idee van de gescheiden dierenrijken laat mij niet meer los. Ik lees en herlees de essays, brieven en artikelen van Wallace over biogeografie (de studie naar de verspreiding van organismen). Daarnaast kijk ik bijna dagelijks op de wereldbol op de tafel naast mijn computer, naar de ketting van ongeveer 17 000 eilanden tussen het Aziatische vasteland en Australië, en vraag me af hoe ze zijn ontstaan en hoe ze door dieren zijn bevolkt.

==

***

==

Wallace begreep dat er een koppeling moest zijn tussen de geologische geschiedenis en de verspreiding van soorten. Om zijn ideeën verder te onderbouwen correspondeerde hij onder anderen met de beroemde en invloedrijke geoloog Sir Charles Lyell, die Wallace in een brief in 1867 van nuttig advies voorzag in een prachtige beeldspraak:

==

Als we Bali beschouwen als een buitenpost van de fauna van de Oude Wereld, dan moet het Lombok verslaan, aangezien dat een minder rijke en uitgebreide fauna vertegenwoordigt, namelijk de Australische. [...]

U kunt misschien stellen dat Lombok een buitenpost is van een leger dat eens zo talrijk was als dat van het oude continent, maar dat het grootste deel daarvan verzwolgen is door de Stille Oceaan.

==

Deze opmerking van Lyell, dat Bali en Lombok op gescheiden continenten liggen, waarbij Bali het Aziatische en Lombok het Australische deel begrenst, is belangrijk. Lyell bevestigde de gedachte van Wallace dat de verspreiding van organismen een relatie heeft met de geologie. In hun boek Biogeography veralgemeniseren Brown en Lomolino deze opmerking van Lyell door te stellen dat de koppeling tussen biogeografie en geologie onontbeerlijk is: ‘Welke verklaring voor de verspreiding van dieren biogeografen ook aanhielden, zij moest overeenkomen met de geologische geschiedenis van het aardoppervlak.’

==

Vanwege het kennelijk nauwe onderlinge verband wil ik me, om meer inzicht te krijgen in de biogeografie, verdiepen in de geologie. Simon Troelstra, geoloog en paleontoloog aan de Amsterdamse Vrije Universiteit met specialisatie in Groenland en Indonesië, wil me er graag bij helpen. Hij kan me een uitleg geven, zowel over de basisprincipes van de geologie in het algemeen, als over de aardkundige situatie van Indonesië in het bijzonder.

Hij wacht me op in de faculteit aard- en levenswetenschappen. Met zijn bergschoenen, verwassen spijkerbroek en fleecetrui ziet hij eruit alsof hij zo uit het veld de academie is binnengestapt. Zijn leesbril hangt aan een koord om zijn nek.

‘Ik zal je er stap voor stap doorheen loodsen, hoor,’ zegt Troelstra als hij ziet dat ik met enige afschuw naar een kaart van Indonesië vol lijnen, getallen en driehoekjes op zijn bureau kijk. Hij schuift een tweede bureaustoel bij de tafel.

‘We beginnen met algemene geologie in relatie tot de verspreiding van dieren. Essentieel in de bestudering van biogeografische patronen is het bewegen van aardplaten, tektoniek. En de eerste geoloog die hierover een hypothese vormde was de Fransman Antonio Snider-Pellegrini, die in 1859 het boek La création et ses mystères dévoilés publiceerde. Volgens hem vormde het land op aarde ooit één massa, die door de zondvloed uiteen werd geslagen in de continenten zoals we ze nu kennen. Hij baseerde zijn denkbeelden op congruentie van het land. Met een beetje fantasie is het mogelijk om de werelddelen als puzzelstukjes aan elkaar te leggen.’

Troelstra laat me twee afbeeldingen van de wereldbol zien zoals Snider-Pellegrini ze in zijn boek opnam. Op de eerste afbeelding is één grote landmassa getekend, met in het noordelijke deel de continenten Noord-Amerika, Europa en grote delen van Azië. In het zuiden tekende de Franse geoloog de contouren van Zuid-Amerika, Afrika en Australië.

==

==

‘Die Snider-Pellegrini baseerde zijn idee overigens niet alleen op de congruentie van de werelddelen. Zijn revolutionaire gedachte werd ondersteund door de vondst van overeenkomstige fossiele resten van dieren en planten op verschillende continenten, bijvoorbeeld zowel in Zuid-Amerika als in Afrika,’ zegt Troelstra enthousiast.

‘Toch werden zijn ideeën, ondanks de Bijbelse verklaring die Snider-Pellegrini voor het scheiden van de continenten had gegeven, nagenoeg door iedereen in de prullenbak gegooid. Dus toen Sir Charles Lyell in die brief aan Wallace schreef over de twee biogeografische zones waar Bali en Lombok de sluitposten van zijn, deed hij dat waarschijnlijk met de gedachte aan rigide continenten. De veronderstelling dat continenten bewegen was in ieder geval in de gehele negentiende eeuw een niet geaccepteerde hypothese. Totdat de Duitse meteoroloog Alfred Wegener in 1912 de wereldkaart nogmaals goed bestudeerde en de landmassa in twee oercontinenten indeelde die qua vorm bij elkaar leken te horen. Het noordelijke continent noemde hij Laurazië en het zuidelijke Gondwana. Uiteraard kreeg ook zijn theorie over tektoniek felle kritiek. Het beeld van drijvende werelddelen was voor velen nog een brug te ver. “Het is makkelijker om dieren te verplaatsen dan hele continenten”, was de opmerking van een eminent biogeograaf. Objectief gezien had de criticus natuurlijk gelijk, maar geleidelijk kwam er meer bewijs voor de continentale drift, zoals Wegener het noemde. Het definitieve bewijs werd in 1962 geleverd door de Amerikaanse geoloog Harry Hammond Hess, die met zijn ideeën over “mid-oceanische ruggen”, gebergten op de bodem van de oceaan, een sluitende theorie had geformuleerd. Hess stelde dat rond die oceanische ruggen de aardplaten continu van elkaar vandaan drijven, waardoor er een ruimte in het aardoppervlak ontstaat, die nagenoeg gelijktijdig met magma wordt gevuld. Hierdoor is er een continue aanwas van nieuw gesteente.’

Troelstra wijst met een potlood op een landkaart, op plaatsen waar oceanische platen onder continentale platen schuiven.

‘Het is een logische consequentie dat als er plaatsen zijn waar de platen uit elkaar bewegen, ze elders naar elkaar toe komen. Ook dit gebeurt, bij de oceanische troggen, waar de ene aardplaat onder de andere schuift. Doordat het soortelijk gewicht van het oceanische gesteente hoger is dan dat van het continentale steen, schuift hij eronder, waardoor er een diepe trog ontstaat. Daarnaast zal de aardlaag die dieper komt te liggen tot hoge temperaturen worden verhit en smelten. Om de opgebouwde druk te ontlasten ontstaan er op de bovenliggende aardplaat vulkanen. Je kunt dus stellen dat, door dit constante proces van opbouw en afbraak van aardplaten, de aarde zich letterlijk voortdurend binnenstebuiten keert. Met deze theorie van Hess was de continentale drift bewezen en kreeg Wegener zijn gelijk. Al maakte hij het zelf allemaal niet meer mee. Hij stierf in 1930 op vijftigjarige leeftijd, in het harnas, vermoedelijk door een hartstilstand tijdens een expeditie op Groenland. Hij werd pas een halfjaar na zijn vermeende overlijdensdatum in het poolijs gevonden en ter plekke begraven.’

==

Tot zover begrijp ik het (vereenvoudigde) systeem van mid-oceanische ruggen, bewegende aardplaten, troggen en vulkanen, kortom: tektoniek. Nu pakt Troelstra de kaart van Indonesië vol lijnen en legt hem voor me neer.

‘De Indonesische eilanden liggen grofweg op twee grote tektonische platen, omgeven door ondiepe zeeën. In het westen van de archipel liggen Sumatra, Java, Borneo en Bali op de Sundaplaat. De eilanden in het oosten, Australië, Nieuw-Guinea, de Raja Ampateilanden en de Aru-eilanden, liggen op de Arafuraplaat. Een aantal van de Indonesische eilanden, zoals Sulawesi, Lombok en Flores, ligt niet op een van de tektonische platen, maar in de diepe zeeën ertussen, zoals in het Weberdiep, vernoemd naar de zoöloog Max Weber, dat zo’n zeven kilometer diep is. Dit is essentieel om de verspreiding van dieren in Indonesië te begrijpen,’ zegt Troelstra, terwijl hij me een nieuwe afbeelding van de archipel laat zien. Hierop zijn de eilanden op de Sundaplaat verdwenen, evenals de eilanden op de Arafuraplaat. Slechts de eilanden die niet op de grote aardplaten liggen zijn door water omgeven.

‘Zo zag Indonesië eruit tijdens de laatste ijstijd, in het geologische tijdvak het Quartair. Tot ongeveer 15 000 jaar geleden was het noordelijk halfrond bedekt met ijskappen, waardoor de zeespiegel zo’n honderdtwintig meter lager lag. Het gevolg hiervan was dat beide aardplaten boven de zeespiegel kwamen te liggen. Zo werden de eilanden op de Sundaplaat verbonden met het Aziatische vasteland. Er waren weinig fysieke barrières die dieren beperkten. Zo konden bijvoorbeeld grote landzoogdieren als olifanten, neushoorns en tijgers helemaal vanuit India en het Maleise vasteland tot aan Bali en Borneo lopen, die op de rand van de Sundaplaat liggen. In het oosten van Indonesië kwam de Arafuraplaat volledig droog te liggen, waardoor er tussen Nieuw-Guinea, Australië en de tussenliggende eilandjes een landbrug ontstond, waarover dieren zoals kangoeroes en koeskoezen zich vrijelijk konden bewegen. Toen de aarde weer opwarmde en de ijskap smolt, steeg de zeespiegel, waardoor de Sunda- en Arafuraplaat weer onder water kwamen te staan en de eilanden weer ontstonden.

De twee grote aardplaten die tijdens de ijstijd twee grote landmassa’s vormden, raakten elkaar overigens niet. Daar is de zeebodem tussen de tektonische platen te diep voor. Om die reden bleven eilanden als Sulawesi, Lombok en Flores altijd door water omgeven, ook tijdens de ijstijden. Het gevolg hiervan was dat dieren die in staat waren vrij over de aardplaten te lopen, aan de randen ervan door het water werden tegengehouden, waardoor ze niet op de tussenliggende eilanden konden komen.’

==

Tot slot van zijn uitleg wil Troelstra de vulkanen op Indonesië behandelen, op de geologische kaart aangegeven door een hele rij rode driehoekjes.

‘De vulkanen op de Indonesische eilanden maken deel uit van de Ring van Vuur: een mondiale keten van vulkanen langs de grote breukvlakken van de aardplaten. Deze vulkanenketen is essentieel voor het ontstaan van de meeste Indonesische eilanden. Vulkanen ontstaan als de oceanische plaat onder de aardmantel schuift. Door de druk zal het gesteente worden verhit, waardoor het smelt. Het vloeibare gesteente, magma, wordt vervolgens naar boven gestuwd, waardoor er een vulkaan ontstaat. De lava zorgt zo voor nieuwe eilanden of uitbereiding van bestaande.’

Het vulkanensnoer begint in Noord-Sumatra en volgt de westkust naar het zuiden van het eiland en loopt vervolgens via Java, Bali, Lombok en Sumbawa tot aan Flores. Vervolgens buigt de vulkanenrij via de Banda-eilanden naar het noorden af. Na de vulkaaneilanden Ternate, Tidore en Halmahera in de Noord-Molukken verlaat de vulkanenrij Indonesië en vervolgt zijn weg naar de Filipijnen en Japan.

De drie beroemdste Indonesische vulkanen, de Krakatau, de Tambora en de Toba, staan in rode letters in het kaartje geschreven. Robert Hall, de Britse geoloog die het artikel schreef waarin de geologische kaart staat afgebeeld, geeft er fascinerende informatie bij. Bijvoorbeeld over de Tambora, de vulkaan op het eiland Sumbawa, die in 1815 uitbarstte. Bij die eruptie stootte hij zoveel as de atmosfeer in dat het in het daaropvolgende jaar geen zomer was in het noordelijk halfrond, doordat asdeeltjes het zonlicht tegenhielden. De gevolgen waren groot: oogsten gingen verloren, mensen leden honger, wat tot een kleine volksverhuizing leidde.

‘De drie erupties die Hall in zijn artikel beschrijft zijn absolute hoogtepunten uit de vulkanische geschiedenis, met desastreuze gevolgen,’ zegt Troelstra. ‘Maar in Indonesië zijn echt voortdurend uitbarstingen en hangen de rookpluimen bijna continu boven de kraters.’

Troelstra kijkt me aan. Tevreden. Zijn uitleg zit erop.

==

***

==

Doordat de wetenschappelijke publicaties en boeken van Alfred Russel Wallace, onder andere over evolutie op basis van natuurlijke selectie en de gescheiden dierenwerelden in Indonesië, de tand des tijds hebben overleefd, lijkt het alsof Wallace primair in Zuidoost-Azië verbleef met het doel om wetenschappelijk onderzoek te verrichten. Dit was niet het geval. Wallace heeft zelfs nooit aan een universiteit gestudeerd. Een traditionele academische carrière was al vroeg in Wallace’ jeugd verkeken, toen zijn vader het bescheiden familiekapitaal had verspeeld met enkele ongelukkige speculaties op de beurs. Wallace moest noodgedwongen op zijn veertiende van school en had verschillende baantjes. Eerst werkte hij als landmeter binnen het bedrijf van zijn broer, totdat het bedrijf bijna failliet ging en Wallace werd ontslagen. Vervolgens vond hij werk als leraar op een school in Leicester. De periode in Leicester zou vormend worden voor de rest van zijn carrière. Hij ontmoette amateurentomoloog Henry Walter Bates, de zoon van de directeur van een kousenfabriek, naar alle waarschijnlijkheid in de lokale bibliotheek. Wallace en Bates kwamen er al snel achter dat ze dezelfde interesses hadden: ze lazen dezelfde natuurwetenschappelijke boeken, discussieerden over natuurhistorische onderwerpen en trokken samen de velden rond de stad in op zoek naar insecten (met een voorkeur voor kevers). Tijdens deze verzameltochten ontstond het idee om elders op de wereld te verzamelen. De voornaamste gedachte hierachter was commercieel. Exotische insecten, huiden van vogels en zoogdieren en reptielen konden ze voor veel geld aan musea, universiteiten en privékabinetten verkopen. In de negentiende eeuw was er in Europa een levendige handel in opgezette dieren op gang gekomen, waarvan het motief voor een belangrijk deel religieus was. God had immers alle beesten geschapen om de mens te plezieren, en die dienden allemaal te worden verzameld uit eerbetoon. Nadat de natuurwetenschappelijke kabinetten waren gevuld met specimina uit Groot-Brittannië en het vasteland van Europa, ontstond de vraag naar exemplaren uit de tropen. Wallace en Bates wilden deze markt bedienen. Naar aanleiding van de reisverhalen van William Henry Edwards (Voyage up the River Amazon, with a Residency at Pará) en Charles Darwin (The Voyage of the Beagle) besloten ze om naar Zuid-Amerika af te reizen, en in het Amazonegebied dieren te verzamelen. Voor Wallace had de reis naar Zuid-Amerika behalve een commerciële nog een andere doelstelling, zoals blijkt uit een brief die hij in 1847 aan Bates stuurde, nog voordat ze samen naar Zuid-Amerika afreisden:

==

Een louter lokale collectie kan mij steeds minder bevredigen; er is maar weinig van te leren. Ik zou eigenlijk één dierenfamilie willen nemen en grondig bestuderen vanuit het oogpunt van ‘het ontstaan van soorten’. Ik ben ervan overtuigd dat we op die manier tot definitieve resultaten komen.

==

Uit het citaat blijkt dat Wallace, ondanks het feit dat hij niet academisch was geschoold, zeer wetenschappelijk was ingesteld.

Ze vertrokken in 1848, reisden een aantal maanden samen door het Zuid-Amerikaanse oerwoud en besloten om onbekende redenen om onafhankelijk van elkaar door te reizen en te verzamelen. Bates zou pas na elf jaar in Engeland terugkeren. Wallace hield het na vier jaar voor gezien en keerde, met zijn complete Zuid-Amerikaanse insecten- en vogelverzameling, terug naar huis. Midden op de Atlantische Oceaan sloeg het noodlot echter toe. Het schip, de brik Helen, vatte vlam en zonk. Wallace kon ternauwernood enkele persoonlijke bezittingen, zoals zijn horloge, een paar shirts, enkele aantekenboeken en een blikje met tekeningen, uit zijn hut grissen voor hij in de reddingssloep sprong. In een brief die hij in de boot schreef aan de Britse botanicus Richard Spruce, die eveneens in Zuid-Amerika op expeditie was, merkte Wallace op dat de in potentie grootste collectie Amerikaanse dieren die in Engeland te zien zou zijn, inclusief tientallen nieuwe soorten, voor zijn ogen werd vernietigd.

Ik heb de originele brief (geadresseerd aan Richard Spruce, Rio Negro) in mijn handen gehad, in het Natural History Museum in Londen, waar de grootste collectie brieven, manuscripten en specimina van Wallace wordt beheerd. Het is een ontroerende brief omdat de wanhoop van de vermoeide onderzoeker die ruim vier jaar werk op radicale wijze voor zijn ogen ziet verdwijnen van het papier afspat. Op het briefpapier met het gelijkmatige handschrift zijn grote vlekken zichtbaar, veroorzaakt door het zoute water. Het vergt niet veel fantasie om de schrijvende Wallace in een reddingssloep dansend op de golven voor je te zien.

Lang heeft Wallace niet bij de pakken neergezeten. Na zijn terugkeer in Engeland (op een schip dat ook nog bijna zonk in de monding van de Theems), schreef hij in korte tijd een reisverslag over zijn expeditie naar Zuid-Amerika en een boek over palmbomen, en hij zocht een nieuwe locatie om naartoe te reizen. Eerst richtte hij zich op Oost-Afrika, totdat hij zich realiseerde dat de Maleise archipel natuurwetenschappelijk nog nauwelijks ontsloten was. Althans, dat gold voor het Engelse taalgebied. Nederlandse en Duitse natuuronderzoekers waren er al vele jaren actief, maar door de taalbarrière bereikten hun verhandelingen en boeken Groot-Brittannië niet of nauwelijks. Wallace vertrok in 1854 naar de Maleise archipel, slechts anderhalf jaar na zijn terugkeer uit Zuid-Amerika.

==

***

==

Een interessante vraag is hoe Wallace tot zijn wetenschappelijke inzichten kwam, terwijl hij voornamelijk dieren voor de handel verzamelde. Om hier een antwoord op te krijgen heb ik afgesproken met Menno Schilthuizen, onderzoeker van het Nederlands Centrum voor Biodiversiteit Naturalis, en hoogleraar biodiversiteit aan de Leidse universiteit. Hij heeft me uitgenodigd in zijn werkkamer, die, behalve door tientallen potten met slakkenhuizen, wordt gedomineerd door een donker impressionistisch schilderij in een dikke lijst met een portret van meneer Bosma, voormalig directeur van Naturalis. Zijn hoofd is en face afgebeeld, met de ogen een beetje naar beneden gericht, alsof hij op Schilthuizens laptop mee wil kijken.

==

Het antwoord op de vraag hoe Wallace tot zijn inzichten over de gescheiden biogeografische zones is gekomen, is volgens Schilthuizen eenvoudig te geven en heeft te maken met het verzamelen: ‘Wallace was een professionele, vakkundige verzamelaar, die met een specifiek doel naar de Maleise archipel was afgereisd. Hij wilde een natuurhistorische collectie aanleggen. Aangezien hij goed observeerde, viel het hem ongetwijfeld op dat de fauna in het oosten erg verschilde van die in het westen van de archipel. Waarbij moet worden opgemerkt dat de verschillen in het Maleise eilandenrijk ook erg groot zijn. Want, laten we wel wezen, handelsreizigers uit de zestiende en zeventiende eeuw hadden ook al opgemerkt dat het dierenrijk ingrijpend veranderde als ze van oost naar west reisden. Wallace was niet eens de eerste die de archipel in twee gebieden opdeelde. Die eer gaat naar de Duitse zoöloog en taxidermist in Nederlandse dienst Salomon Müller, die al in 1846 een lijn door de archipel trok, acht jaar voordat Wallace richting Azië afreisde. Het boeiende aan Wallace is echter dat hij niet alleen de observaties deed, maar ze wist te plaatsen in een conceptueel kader. Hij liet al in een vroeg stadium van zijn Maleise reis zien dat hij het systeem van verspreiding van soorten doorzag toen hij in 1855 het artikel: ‘On the Law Which Has Regulated the Introduction of New Species’ schreef. Dit stuk is, in mijn ogen, essentieel omdat het een tussenstap vormt tussen het heersende religieuze gedachtegoed, gebaseerd op het scheppingsverhaal, en de evolutieleer. Wallace stelde, in wat later de “Sarawak law” werd genoemd, dat “elke soort zowel in tijd als ruimte naast een al bestaande nauw verwante soort bestaat”. Eigenlijk zou je dus kunnen zeggen dat de evolutietheorie is voortgevloeid uit de biogeografie.’

Schilthuizens ogen twinkelen.

‘Ik denk trouwens dat Wallace in dit artikel, dat filosofisch van aard was, nog nauwelijks observaties uit Indonesië heeft verwerkt. Hij was slechts een jaar onderweg en had alleen nog maar in Singapore en Maleisië verzameld. Pas in die brief aan Bates en later in het artikel voor de Linnean Society schreef hij expliciet over de Maleise Archipel, en dan zie je dus ook dat zijn abstracte ideeën veel concreter worden.’

==

Wallace was dus niet de eerste die de Maleise archipel in twee biogeografische regio’s opdeelde, en hij zou ook niet de laatste zijn. Nadat Salomon Müller zijn ideeën in het midden van de negentiende eeuw had ontvouwd, ontstond er een ware explosie aan biogeografische scheidslijnen in Indonesië, waarvan de laatste in 1944 werd getrokken. Ernst Mayr, door velen de Darwin van de twintigste eeuw genoemd, modificeerde de Weberlijn uit 1902, die oostelijker in de archipel lag dan de Wallacelijn.

Na een eeuw biogeografisch onderzoek waren er zoveel lijnen dat de Amerikaanse paleontoloog George Gaylord Simpson het tijd vond voor een verhelderend en relativerend overzichtsartikel met de prikkelende titel: ‘Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions’. In het in 1977 gepubliceerde artikel in The Proceedings of American Philosophical Society stelde hij dat Indonesië biogeografisch gezien de meest besproken regio ter wereld is en beschreef hij uiteindelijk een totaal van zeven lijnen, plus een aantal variaties en modificaties per lijn.

Voor het gesprek met Schilthuizen had ik thuis de kaart van Indonesië op tafel gelegd en alle zeven lijnen met variaties en modificaties die Simpson in zijn artikel opsomde met een viltstift tussen de eilanden getrokken. Het resultaat is een spaghetti van imaginaire scheidslijnen. De meeste eilanden van de archipel grenzen wel aan één van de lijnen. Dit leidt onmiddellijk tot de vraag of er wel een juiste lijn tussen de eilanden door loopt en de biogeografische zones scheidt. En als er al één lijn is, is dat dan de lijn die Wallace trok, tussen Borneo en Sulawesi en Bali en Lombok? Volgens Simpson kwam de Weberlijn met de modificaties van Ernst Mayr het meest in de buurt. Mayr had namelijk aangetoond dat ten westen van zijn lijn het percentage Aziatische dieren meer dan 50 procent is, terwijl aan de oostelijke zijde de Australische fauna in de meerderheid is.

==

Ik leg Schilthuizen de kwestie voor en vraag hem welke van de zeven lijnen volgens hem het meest representatief is als scheiding van biogeografische zones.

‘Daar is toevallig in januari 2013 een artikel over gepubliceerd in Science, getiteld “An Update of Wallace’s Zoogeographic Regions of the World”. Volgens de auteurs, een internationale groep onder leiding van de Deense onderzoeker Ben Holt, hangt de plaats waar de scheidslijn ligt af van welke onderzoeksmethode er wordt gebruikt en welke dierengroep er wordt geanalyseerd. Hun conclusie was overigens wel dat de keuze voornamelijk tussen de Wallacelijn en de Weberlijn gemaakt moet worden. Tja, en als de plaats van de scheidslijn afhangt van de gekozen methode of dierenfamilie,’ merkt Schilthuizen op, ‘dan wordt het wel een heel technische discussie. Volgens mij moeten we accepteren dat er niet één lijn is die een scherpe scheiding tussen de twee zones markeert. Dat is eigenlijk ook heel logisch. Je moet je voorstellen dat de twee aardplaten, waarop en waartussen de Indonesische eilanden liggen, rafelranden hadden. Stukjes van de continentale platen braken af en migreerden, waardoor er vermenging van soorten was. Daarbij gaan de onderzoekers van het artikel in Science alleen uit van de gewervelde dieren, terwijl dat slechts een fractie is van de totale dierenpopulatie. Waar het voornamelijk om gaat is dat we ons realiseren dat er een biogeografische grens door Indonesië loopt. Daar had Wallace volkomen gelijk in. Wat we in ieder geval wel met zekerheid kunnen stellen is dat tussen de Wallace- en de Weberlijn de fauna van de twee gebieden in elkaar overvloeit. Hierdoor wordt Indonesië tegenwoordig opgedeeld in drie regio’s, de gebieden ten westen van de Wallacelijn en ten oosten van de Weberlijn, en het land tussen de lijnen dat Wallacea wordt genoemd, naar – uiteraard – Alfred Russel Wallace.’

==

***

==

De geschiedenis van de biogeografische lijnen in Indonesië past overigens in de bestudering van de mondiale verspreiding van organismen. Ter voorbereiding op onze ontmoeting had Schilthuizen me een overzichtsartikel toegezonden van de Franse ornitholoog François Vuilleumier. Hierin vatte de conservator in ruste van de afdeling ornithologie van het American Museum of Natural History in New York de geschiedenis van de biogeografie samen in een klassiek fin-de-siècleartikel. Vuilleumiers gedachten waren nobel: door het schrijven van een haast filosofisch overzicht kunnen de onderzoekers uit verschillende scholen en stromingen met een schone lei en frisse blik de eenentwintigste eeuw in. Het liefst allemaal met de neuzen in dezelfde richting, in de ijdele hoop om zo tot een gezamenlijke theorie over de verspreiding van soorten te komen.

‘Vuilleumier liet de serieuze geschiedenis van de biogeografie beginnen bij Carolus Linnaeus en de graaf van Buffon, in de tweede helft van de achttiende eeuw, honderd jaar voordat Wallace zijn ideeën ontvouwde,’ zegt Schilthuizen. ‘Wat niet wegneemt dat er al veel langer over de verspreiding van dieren werd gesproken. De Griekse filosoof Aristoteles bijvoorbeeld merkte in de vierde eeuw voor Christus al op dat ogenschijnlijk dezelfde dieren van elkaar verschillen afhankelijk van waar ze leven. In de Middeleeuwen was er voornamelijk een natuurtheologische verklaring die de ronde deed en die is terug te voeren tot één specifiek moment en één geografische locatie: het vastlopen van de ark van Noach zo’n 2400 jaar voor Christus. Volgens de overlevering gaf God Noach de opdracht om de ark te bouwen en zo de dieren te redden van de zondvloed. Noach bouwde het schip, waartoe een aantal paartjes per diersoort toegang kreeg. Alleen de dieren aan boord overleefden de zondvloed, de overige beesten verdronken door het hoge water dat veertig dagen aanhield. Bij het dalen van de waterspiegel liep volgens het Bijbelse verhaal Genesis de dierenboot vast op de flank van de Ararat, de berg op het drielandenpunt van Turkije, Armenië en Iran, waarna de dieren over het land uitwaaierden, en Noach – en passant – stamvader werd van alle mensen op aarde.’

Schilthuizen gaat verder: ‘De Zweedse botanicus Carolus Linnaeus maakte halverwege de achttiende eeuw onderscheid tussen de plaats waar een plant was gevonden en in welke gebieden hij overal voorkomt. Linnaeus richtte zich voornamelijk op de wetenschappelijke wereld, terwijl Buffon met zijn veeldelige encyclopedische werk Histoire naturelle, générale et particulière de “gewone” man bediende. Daarbij schreef hij voornamelijk over het dierenrijk, op enkele filosofische uitspattingen en kritische opmerkingen over Linnaeus na. Bij de bestudering van dieren en hun leefgebied was het Buffon opgevallen dat dieren die in geografisch vergelijkbare gebieden leven toch niet hetzelfde hoefden te zijn, terwijl dat toen wel de geldende opvatting was. Deze gedachte, tegenwoordig bekend als de wet van Buffon, wordt gezien als de eerste wetmatigheid binnen de biogeografie. De religieuze Buffon loste deze vooruitstrevende biogeografische gedachte overigens conventioneel-theologisch op door te stellen dat er verschillende scheppingen waren.’

Schilthuizen kijkt me aan.

‘De geschiedenis is een beetje taai,’ beaamt hij. ‘Maar ze plaatst Wallace in ieder geval in een historisch-wetenschappelijke context. Door toedoen van Wallace werd de bestudering van geografische verspreiding van soorten in de tweede helft van de negentiende eeuw namelijk professioneler, systematischer en losgekoppeld van God. Eigenlijk kun je stellen dat Wallace zijn hele professionele leven met de verspreiding van soorten bezig is geweest. Een van zijn eerste biogeografische publicaties dateert van 1852 en gaat over de verspreiding van apen in het Amazonewoud, waarbij rivieren dikwijls barrières vormen. Dit artikel vormde de opmaat tot een stroom aan wetenschappelijke artikelen en twee theoretische boeken over de verspreiding van soorten: The Geographical Distribution of Animals in 1876 en Island Life in 1880, waarmee hij het wetenschappelijk fundament voor het vakgebied heeft gelegd. Vuilleumier kwam tot de conclusie dat “de breedte en diepte van Wallace’ denken niet genoeg kunnen worden benadrukt”. En ik denk dat Vuilleumier daar helemaal gelijk in heeft.’

==

Als we afscheid van elkaar nemen geeft Schilthuizen me zijn meest recente boek, Waarom zijn er zoveel soorten, cadeau, een populairwetenschappelijk boek over de ecologie van biodiversiteit. ‘Wat we vandaag hebben besproken staat er ook in, hoor,’ verzekert hij me op een bemoedigende toon. ‘En als je vragen hebt kun je gewoon bellen, hoor.’

Schilthuizen schrijft nog een opdracht op de titelpagina: ‘Voor Alexander. Tja, waarom? Maar vooral ook: waar?’

==

***

==

Net als Schilthuizen schreef Wallace niet alleen voor collega-onderzoekers. Nog voordat hij zijn twee wetenschappelijke standaardwerken over mondiale biogeografie publiceerde, schreef hij in 1869 een populair boek voor een bredere laag geïnteresseerden over zijn Maleise reis, zijn dierenverzameling en zijn ideeën over de verspreiding van soorten. Het inmiddels klassieke The Malay Archipelago, in het Nederlands vertaald als Het Maleise eilandenrijk, is in de decennia na publicatie in vele talen vertaald en herdrukt. Vanaf het moment dat ik het boek heb gelezen wil ik maar één ding: naar Indonesië om biogeografische theorieën als de scheiding tussen de twee dierenrijken, de eilandregel van Foster en tal van andere fenomenen met eigen ogen te zien. Hierbij wil ik Het Maleise eilandenrijk als gids gebruiken, omdat het een combinatie vormt tussen een reisboek en een populairwetenschappelijk werk. Ik wil dwars door Indonesië, van west naar oost, van Sumatra naar Papoea en de Aru-eilanden.

==

Voordat ik echter kan vertrekken rest mij nog een stap. Ik zal de komende maanden voornamelijk door tropisch regenwoud reizen, waarmee ik volstrekt onbekend ben. Tot nu toe heb ik altijd gereisd in verstedelijkte gebieden met goede hotels, geasfalteerde straten en fatsoenlijk en betrouwbaar openbaar vervoer. Ik heb dringend behoefte aan tips over hoe ik in een jungle moet overleven. Het ligt voor de hand dat ik die vraag aan de Britse reisschrijver en onderzoeker Redmond O’Hanlon. Tijdens het schrijven van Darwin, Wallace en de anderen heb ik negen maanden lang bijna dagelijks met hem gewerkt. We komen elkaar nog geregeld tegen in de Artis Bibliotheek, de natuurhistorische boekerij uit de negentiende eeuw waar hij zich voorbereidt op zijn televisieserie O’Hanlons Helden en ik me inlees in de biogeografie, Wallace en Indonesië. We praten over mijn aanstaande reis, Alfred Russel Wallace en het feit dat hij al te lang in Darwins schaduw heeft gestaan.

‘Hij is onderbelicht,’ roept Redmond uit. ‘Mensen moeten weten wie Wallace was. Alleen al omdat hij leuker, gekker is dan Darwin. Het is goed dat jij hem in de schijnwerpers zet!’

Reistips heeft hij genoeg. Hij geeft me een overzicht van de medicijnen die ik in ieder geval mee moet nemen, voor welke dieren ik het meest op moet passen en hoeveel kleding ik mee moet nemen: twee sets, één set voor overdag en één voor ’s nachts. Alle praktische tips worden geïllustreerd aan de hand van – bij voorkeur – gruwelijke, onwaarschijnlijke en bizarre reiservaringen. Ze zijn voornamelijk bedoeld als waarschuwingen, maar ook omdat hij graag mooie verhalen vertelt.

‘O ja,’ roept Redmond, en trekt de pijpen van zijn eeuwige survivalbroek omhoog en laat zijn sokken zien. ‘De meeste handboeken adviseren om twee paar sokken te dragen, met je broek ertussen. Zo hebben bloedzuigers weinig kans om je leeg te zuigen. Het nadeel is dat de sokken onderling gaan schuren, met blaren tot gevolg. Daarom draag ik altijd drie paar. Daar was jij zelf nooit opgekomen, hè?!’

Vervolgens adviseert hij me om een stapel notitieboekjes mee te nemen en ze zorgvuldig tegen water en vocht te beschermen, door ze in plastic zakjes te bewaren en goed dicht te plakken.

‘En zorg dat je veel aantekeningen maakt; iedere dag én heel gedetailleerd. Beschrijf iedere ruimte die je betreedt, wat er aan de muur hangt, hoe de kopjes eruitzien, alles. Ook al denk je dat het niet nodig is, omdat je het wel onthoudt. Dat is echt niet zo. Het is een oude tip van James Fenton, mijn reisgenoot naar Borneo.’

Ook over de boeken die ik mee moet nemen heeft Redmond nagedacht. Trefzeker trekt hij de banden uit de kast en stapelt ze voor me op tafel: The Mammals of New Guinea en The Mammals of the South-West Pacific & Moluccan Islands, van de paleontoloog en vriend van Redmond, de Australiër Tim Flannery, The Birds of New Guinea en Birds of Paradise and Bower Birds van Tom Iredale, en een serie moderne vogel- en vlinderboeken. Vervolgens pakt hij de reisboeken en expeditieverslagen van zijn favoriete negentiende-eeuwse natuuronderzoekers, onder wie de Britse reizigers Guillemard, Forbes, Whitehead en de Italiaan Beccari, van de planken. De banden vormen inmiddels een muur tussen Redmond en mij, en ik begrijp nu waarom Redmond altijd zo’n grote rugzak meenam op reis.

‘Je moet vooral niet vergeten om ook een leesboek mee te nemen dat niets met je reis te maken heeft,’ zegt hij tot slot. ‘Dan kun je af en toe ontsnappen. Ik denk dat het iets Russisch moet zijn. Ze schrijven zo mooi over generaties.’

We besluiten dat het Anna Karenina van Tolstoj wordt.

Nu kan ik weg. Nu kan ik eindelijk reizen tussen de lijnen.

2
Sumatra: op zoek naar grote landzoogdieren

‘We gaan echt genieten in de jungle,’ zegt Ali Rizqi Arasyi, terwijl hij oogcontact met me zoekt via de achteruitkijkspiegel. De achtentwintigjarige dierenarts uit Bogor, Java, werkt ruim vier jaar voor het Wereld Natuur Fonds als specialist op het gebied van Sumatraanse olifanten.

‘Maar slik je wel malariatabletten?’

Ik antwoord bevestigend en vraag of er malaria heerst in het gebied.

‘Echt heel erg,’ verzucht Ali. ‘Net als dengue. Dat heb ik vorige maand nog gehad. Ik was er goed ziek van. Precies toen ik dacht dat ik naar het ziekenhuis moest, knapte ik gelukkig weer op. Het risico van veldwerk. Maar daar moet jij nu niet aan denken, hoor,’ zegt Ali bemoedigend. ‘Anders kun je niet genieten in de jungle.’

==

Ali, zijn collega Rois Mahmud en een chauffeur hebben me vroeg in de ochtend opgehaald bij mijn hotel in het centrum van Bandar Lampung, de grauwe hoofdstad van de gelijknamige provincie in het uiterste zuiden van Sumatra. In een hemelsblauwe SUV rijden we naar Bukit Barisan Selatan, een nationaal park van ruim 3500 vierkante kilometer in de uitlopers van het Barisangebergte, waar Sumatraanse tijgers, neushoorns, olifanten en andere grote zoogdieren in de jungle leven. Samen met twee noordelijker gelegen nationale parken, Gunung Leuser en Kerinci Seblat, vormt dit natuurgebied de ecologische ruggengraat van het immense eiland. Het is het meest westelijke punt van mijn reis.

==

Tijdens de vlucht van Amsterdam naar Indonesië herlas ik het overzichtsartikel ‘Indonesia, Geology’ van Robert Hall. Hierin schrijft hij dat Sumatra tot het oudste gedeelte van de archipel behoort, met resten uit alle geologische tijdvakken, tot aan het Carboon en Perm, zo’n 250 tot 350 miljoen jaar oud. Dit geldt voornamelijk voor het oostelijke deel van het eiland. De westkust is jonger. Die is ontstaan toen de oceanische plaat onder de Sundaplaat schoof, waardoor de ruim 7500 meter diepe Sundatrog voor de Sumatraanse kust en vulkanen op het land ontstonden. De lava die uit de vuurbergen stroomde zorgde voor nieuw land. Daarnaast werd het eiland in de laatste paar miljoen jaar door de oceanische plaat omhoog gedrukt.

De tektoniek van aardplaten was nog onbekend toen Wallace Het Maleise eilandenrijk schreef, evenals de miljoenen jaren oude geologische geschiedenis van de eilanden. Toch schreef hij in mooi en een beetje omslachtig victoriaans Engels over de verspreiding van soorten op basis van een geologisch fenomeen. Volgens Wallace moesten de eilanden en het Aziatische vasteland middels landbruggen met elkaar in contact hebben gestaan, waardoor grote landzoogdieren in staat waren om van India en Maleisië naar wat wij nu kennen als Sumatra en Borneo te lopen. De gedachte van Wallace klopte. Tijdens de laatste ijstijd, toen grote delen van het noordelijk halfrond onder een ijskap waren bedekt, was de zeespiegel lager, waardoor het gebied tussen Sumatra, Borneo en het Aziatische vasteland droog kwam te liggen en landdieren konden migreren.

Dit was mogelijk tot ongeveer 15 000 jaar geleden. Dat klinkt als een eeuwigheid, maar is, op een geschiedenis van ongeveer 300 miljoen jaar, als gisteren. Toen de aarde weer opwarmde en de ijskap smolt, steeg het water, verdween de landbrug en werden de dieren door het water geïsoleerd. Ik probeerde me voor te stellen hoe de olifanten eerst natte poten kregen door de stijgende zeespiegel, terwijl de kleine zoogdieren als ratten en andere knaagdieren al gevangen zaten op de hernieuwde eilanden. Totdat het water zo was gestegen dat ook de grootste zoogdieren niet meer van eiland naar eiland konden lopen en dat de afstand zwemmend te ver bleek.

Terwijl ik fantaseerde over de evolutionaire druk die ontstond toen de eilanden werden gevormd, tuurde ik naar het schermpje in de vliegtuigstoel voor me. Na alle gegevens over vlieghoogte, snelheid, afstand tot de bestemming en de tijd op mijn bestemming zag ik de uitleg van Wallace gevisualiseerd. De wereldkaart waarop onze vliegroute werd geprojecteerd bleek een reliëfkaart van zowel het land als de zeebodem. Zo kon ik duidelijk zien dat Sumatra, Borneo, Java en Bali op hetzelfde plateau liggen als India en Maleisië. Meteen ten oosten van Bali en Borneo verandert de kleur van zandkleurig naar diepblauw, ten teken dat de zee er diep is.

==

Na vijf minuten zoekt Ali weer oogcontact.

‘Die schoenen van jou, hè, is dat het enige paar dat je bij je hebt?’

Wederom antwoord ik bevestigend.

‘Dan gaan we in het volgende dorp een paar laarzen voor je kopen,’ antwoordt Ali gedecideerd. ‘Rond het olifantenpatrouillekamp wemelt het van de schorpioenen en duizendpoten. Daar kun je hele nare beten van krijgen. Maar daar moet je nu niet aan denken, hoor, anders kun je niet genieten in het woud.’

‘Ik ben vorige week nog vlak bij het patrouillekamp door een duizendpoot gebeten,’ roept Ali’s collega, Rois, een dertigjarige cartograaf uit Centraal-Java. ‘Niet te harden, die pijn. Ik heb ongeveer vier dagen mank gelopen. En als ik op die plek duw voel ik het nog steeds. Maar ja, Ali heeft gelijk. Daar moet jij nu niet aan denken. Jij moet genieten.’

Ik kijk Rois aan. Hij heeft een iel postuur en ik zou hem maximaal twintig hebben geschat. Uit zijn jeugdige gezicht priemen zeven baardharen: drie bij zijn linkermondhoek, twee bij zijn rechter en twee centimeterslange onder aan zijn kin, die hij lijkt te koesteren. Hij werkt sinds zes maanden bij het Wereld Natuur Fonds en is belast met animaltrackingsystemen, waarmee het met gps-zenders mogelijk is om de verspreiding van dieren te bestuderen.

In het eerstvolgende plaatsje, een lintdorp met aan beide kanten van de stoffige weg rijen winkeltjes en restaurantjes, stoppen we. We eten bakso, een soort groentesoep met grote gehaktballen. Daarna gaan we naar een van de vele ijzerhandeltjes, waar ik een paar groene rubberen laarzen aanschaf. Blij met de zojuist aangekochte veiligheidsmaatregelen rijden we verder. De bewolking hangt als vitrage hoog boven het land, waar mannen met conische hoeden voorovergebogen rijst planten. Het blauw schijnt door de sluier heen.

==

‘Nu je laarzen hebt betekent het niet dat je niet meer hoeft op te letten rond het patrouillekamp, hè,’ merkt Ali terloops op. ‘Het barst er van de slangen in de bosjes en het hoge gras.’

‘Wat voor?’ vraag ik zo onderkoeld mogelijk.

‘O, pythons en een paar soorten boomslangen, maar die zijn niet zo gevaarlijk,’ zegt Ali op geruststellende toon en laat een pauze vallen.

‘Nee, de cobra’s die ook in de bosjes liggen, dát zijn de gevaarlijke jongens.’

Ik was het even vergeten, maar Redmond O’Hanlon had me er al voor gewaarschuwd. Met veel gevoel voor drama en ellende vertelde hij over de gifslang: ‘Die slang kan zich oprichten en zo het gif van bovenaf over je heen sproeien.’

Ter ondersteuning van zijn betoog maakte hij van zijn hand een kom, zoals de kop van een cobra eruitziet tijdens een aanval.

‘Menig Brits commando heeft zijn schuilplaats in de jungle verraden door zijn magazijn op de slang leeg te schieten, ha!’

==

Ali zoekt weer contact via de spiegel: ‘Probeer er zo min mogelijk aan te denken, hè, aan al die slangen en ander ongedierte. Want je weet, dat staat het genieten alleen maar in de weg. En dat is het enige wat jij moet doen: genieten!’

Vanuit het dorp rijden we over de dunne asfaltstrook door de rijstvelden, eindeloze zeeën groen, waar mannen met karbouwen door het ondiepe water ploegen. Huizen omzomen de weg. Om de paar kilometer rijden we een verkeersfuik in, ter hoogte van een moskee in aanbouw. De versperring is opgezet door de lokale gelovige gemeenschap, die klaarstaat met schepnetten, emmers, bakjes en dozen om donaties van de reizigers in ontvangst te nemen. Scooters scheren ons met hoge snelheid voorbij. Ze spelen met de logge trucks en bestelbusjes door vlak voor ze langs te schieten. Aan de weg staan honderden borden met beeltenissen van vroom ogende lokale politici.

==

Na een paar uur slingeren we het Barisangebergte in. Vanuit de haarspeldbochten vang ik flitsen op van de Indische Oceaan, die de middagzon als een spiegel weerkaatst. Boven op de heuvelrug stoppen we om onze aanwezigheid bij de parkopzichter te melden.

‘De rafflesia’s staan in bloei,’ roept hij vanaf de veranda van het houten kantoortje, zodra hij ons aan ziet komen lopen. Het heeft behoorlijk geregend, waardoor er plassen op de gele zandpaden staan. Het is vroeg in maart en het land zucht onder de moesson. De opzichter schiet zijn laarzen aan en gidst ons naar de grootste bloem ter wereld, aan de rand van een droge rivierbedding enkele honderden meters van het kantoortje.

Vijf dieprode bladeren met witte stippen ontspringen als reusachtige tongen vanuit het midden en raken met hun uiteinden de grond. Met een diameter van ongeveer een meter is de Rafflesia arnoldii ook nog eens de grootste onder de dertien rafflesiasoorten.

De ongeveer tien kilo zware bloem ligt op de grond, zonder stam en bladeren. Met fijne draden heeft hij zich gehecht aan de wortels van de Tetrastigma, een plant uit de wijnstokfamilie, die voor alle voedingsstoffen zorgt.

Het verspreidingsgebied van de bloem is begrensd. Ik had de bloem zelf ooit eenmaal eerder gezien, rond de stad Kuching op Borneo. Verder komen er ook ondersoorten van de parasitaire plant voor op peninsulair Maleisië, Zuid-Thailand en de Filipijnen.

De bloem is beroemd en berucht om de geur van rottend vlees die hij verspreidt. Die trekt aasvliegen aan, die door de rafflesia in de maling worden genomen. Zodra de vliegen in de kelk landen, op zoek naar ontbindend vlees, hechten de kleverige pollen zich aan de poten van de insecten. Als ze vervolgens wegvliegen, nemen ze de pollen mee en verspreiden ze over het bos.

Een andere verspreidingsmogelijkheid is door kleine knaagdieren als de toepaja’s, boomspitsmuizen die net als de rafflesia’s alleen op de westelijke Indonesische eilanden voorkomen. Zij eten de harten van de bloemen, en verspreiden de pollen door ze na de spijsvertering weer uit te poepen.

Toch is de kans op bevruchting in beide gevallen niet erg groot. De bloemen zijn schaars en liggen ver van elkaar vandaan.

==

Rois en ik lopen er dichter naartoe, terwijl Ali op een veilige afstand en met een vies gezicht naar ons kijkt. In de kelk van de bloem ligt een cirkelvormig wit hart met een rode rand, met een diameter van vijftien centimeter. Boven op het hart staan tientallen toefjes, als op een taartje. De zo gevreesde geur valt me mee. Zelfs op minder dan een meter afstand ruik ik nog geen rottend vlees. Pas als ik mijn neus in de kelk steek ontwaar ik vaag een geur die ik herken vanuit mijn eigen koelkast: die van kipfilet van enkele dagen over de datum.

‘Dan is het nog een jonge bloem,’ analyseert Ali op afstand. ‘De eerste drie tot vier dagen ruikt de rafflesia nauwelijks. Eigenlijk zou je morgen terug moeten komen. Als je dan je neus in de kelk steekt zal je onmiddellijk overgeven en om je moeder roepen.’

==

De schemer valt. Na de controle van de brieven en de stempels en het uitwisselen van de laatste roddels rijden we naar het olifantenpatrouillekamp, bij het dorpje Pemerihan in de zuidwesthoek van het natuurgebied, ongeveer een uur van het opzichterskantoor over de asfaltweg die het woud doorkruist en zo het zuidelijke puntje loskoppelt van de rest van het nationaal park.

Het patrouillekamp bestaat uit drie houten huizen op palen en een toilethok. Ik krijg een van de huisjes toegewezen, met daarin een stalen archiefkast en een matrasje op de grond waar ik provisorisch mijn muskietennet overheen span. In de gemeenschappelijke ruimte, een veranda met aangrenzende keuken, lees ik in Het Maleise eilandenrijk. Wallace bezocht het grote Indonesische eiland (het is een fractie kleiner dan Borneo) helemaal aan het einde van zijn acht jaar durende reis en verbleef er drie maanden rond de stad Palembang in het zuidoosten. Hij ving er vlinders en vogels en kocht er een siamang, de grootste gibbonsoort. Wallace wilde de langarmige mensaap levend meenemen naar Europa, maar het dier overleed al voor vertrek. In zijn boek schreef hij ook over grote landzoogdieren, zoals olifanten en neushoorns, die hij op Sumatra zag:

==

De andere grote Mammalia van Sumatra, de olifant en de neushoorn, hebben een groter verspreidingsgebied [dan de orang-oetan, AR], maar eerstgenoemde is veel schaarser dan enkele jaren geleden en schijnt zich snel terug te trekken voor de oprukkende beschaving.

==

Ik vind beschaving in deze context altijd een zeer betrekkelijk begrip. Maar Wallace zag de bedreiging van de Sumatraanse olifanten honderdvijftig jaar geleden opkomen.

Tijdens het eten, als Ali, Rois en alle mahouts in kleermakerszit in een kring op de veranda zitten, lees ik de passage uit Het Maleise eilandenrijk voor.

Ze knikken instemmend.

Ali: ‘Drie van de vier voorkomende bedreigingen voor de dieren komen van mensen: stropen, illegale houtkap en fragmentatie van de habitat door bijvoorbeeld de aanleg van wegen waar wij vandaag over hebben gereden of illegaal gebouwde dorpjes.’

Op mijn vraag wat die vierde bedreiging is, sleurt Ali me mee van de veranda naar het open veld voor de huisjes.

‘Wat dacht je hiervan?’ Hij trekt aan een klimplant met slappe gele bloemen. ‘Merremia peltata, een windeplant. Deze klimplant zorgt er eigenhandig voor dat een groot deel van het woud wordt verstikt.’

‘Waar komt die plant vandaan?’

‘Madagaskar, Pemba, Seychellen en Mauritius, eilanden aan de oostkust van Afrika, precies aan de andere kant van de Indische Oceaan. Maar ze hebben zich inmiddels verspreid door heel Oceanië.’

==

De vraag die onmiddellijk opkomt is hoe de zaden van Merremia peltata de oceaan zijn overgedreven, van Mauritius naar Sumatra. Charles Darwin was zich al vroeg bewust van verschillende manieren van de verspreiding van plantenzaden, zwevend door de lucht of drijvend op zee. Hij liet in zijn kassen diverse soorten zaden – al dan niet met de vrucht er nog omheen – in potten met zout water drijven, met als doel om te bepalen hoe lang de zaden in zout water kunnen overleven. Door de overlevingstijd te vermenigvuldigen met stromingssnelheden van de zee kon hij een schatting maken van de afgelegde afstand en dus van het verspreidingsgebied. In Het ontstaan van soorten schrijft hij over de resultaten: sommige zaadtypen kunnen wel 900 mijl, ongeveer 1450 kilometer, drijven, en vervolgens, eenmaal aan land, nog uitlopen. Een klassiek voorbeeld van onderzoek naar dispersie of verspreiding.

De afstand tussen Mauritius en Sumatra is in het gunstigste geval 5300 kilometer, de Indische Oceaan over. Het is dus onwaarschijnlijk dat Merremia peltata de oceaan is overgedreven. Ik denk dat de kans het grootst is dat zaden van het plantje aan boord van tankers of vrachtschepen zijn meegekomen. Wallace noemde het in zijn boek de ‘flotsam and jetsam’-theorie, oftewel een theorie die stelt dat dieren of planten op een object of met de stroming een zee of oceaan overgevoerd kunnen worden.

Ik heb de ‘flotsam and jetsam’-theorie wel eens in het echt gezien, tijdens overstromingen in India, ten gevolge van moessonregens. Door de kracht van het kolkende water werden landdelen van enkele vierkante meters groot losgerukt, meegevoerd en tientallen kilometers stroomafwaarts gedeponeerd. Zo kunnen planten en dieren zich verspreiden.

‘Hoe ze hier gekomen zijn, of welke theorie ze ook hebben gevolgd, maakt mij niet zoveel uit,’ merkt Ali pragmatisch op. ‘Maar door de combinatie van een vruchtbare bodem en een niet al te dicht bladerdak door het intensief kappen van bomen is de groei ervan bijna niet te stoppen. Zeker als je bedenkt dat hij geen natuurlijke vijanden heeft; neushoorns, olifanten of apen eten de plant niet. We noemen het mantangan, diarreewortel, en dat is niet voor niks.’

==

We bespreken de plannen voor de komende week. Ali gaat voorlichting geven in een nabijgelegen dorp en cameravallen plaatsen langs de weg waarover we naar het patrouillekamp zijn gereden. Deze weg door de jungle wordt voornamelijk gebruikt door vrachtverkeer, dat er met hoge snelheid overheen jakkert.

‘We willen weten of bijvoorbeeld olifanten, neushoorns en andere grote zoogdieren de weg nog oversteken, of dat de aanwezigheid ervan hun territorium verkleint.’

Rois en ik zullen, samen met de mahouts, de jungle in trekken op zoek naar sporen van grote zoogdieren. Ali vraagt me of ik wel eens op een olifant heb gezeten. Ik mag mee op olifantenpatrouille door de jungle.

‘Het is wel een beetje jammer voor je,’ zegt Ali. ‘We hebben een halfjaar geleden een paar olifanten van een kudde voorzien van een halsband met gps. Dat was nog een hele toer. We moesten met onze olifanten achter de wilde kudde aan. Helaas gaan de batterijen maar zes maanden mee. En sinds vorige week zenden de gps-halsbanden geen signaal meer uit.’

‘Voor mij is het geen probleem,’ stel ik Ali gerust. ‘Ik wil echt wild zien. Geen dieren die we via een zender op kunnen sporen.’

Om negen uur gaat de generator uit en is het aardedonker. Een avond in de jungle eindigt vroeg. Het zangerige geluid van de cicades vult de lucht. Ik loop terug naar mijn huisje, kruip onder mijn muskietennet, spuit een halve fles muskietenspray leeg en krijg een enorme hoestbui. Daarna val ik in slaap.

==

***

==

De dag begint net zo vroeg als hij de vorige avond eindigde. De muezzin van de moskee van Pemerihan roept zijn gelovigen op tot gebed. Het is kwart voor vijf en het schemert nog, maar de hanen nemen de aanhef over en dus is de dag begonnen. Ik sta op, kleed me aan, pak mijn verrekijker en loop het veld voor de huisjes in op zoek naar vogels.