Rimmer Mulder

SEKS

EN

DE KERK

Hoe Nederland zijn kuisheid verloor

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

1

EEN BOEK MET VEEL SEKS

Eind 2011 werd de 81-jarige priester Jan Peijnenburg uit Eindhoven even een bekende Nederlander. Hij woonde, tegen de regels van de rooms-katholieke kerk in, al 46 jaar samen met zijn vriendin Threes van Dijck. De kerk wist er van en had hem en zijn partner al die tijd met rust gelaten, maar in 2011 vond de leiding van het bisdom ’s-Hertogenbosch dat er een eind moest komen aan deze flagrante schending van de celibaatsplicht. Priester Peijnenburg moest de gezamenlijke huishouding opbreken, want anders werd hij geschorst. De bejaarde prelaat peinsde er niet over Threes, inmiddels ook in de tachtig, na al die jaren de deur te wijzen, negeerde de opdracht van hulpbisschop Rob Mutsaerts en protesteerde openlijk tegen deze inbreuk op zijn privéleven. Hij dreigde zelfs naar de burgerlijke rechter te stappen en verzekerde zich daarmee van ruime aandacht van regionale en nationale media.

Het voorval is kenmerkend voor de plaats die de kerken in hedendaags Nederland krijgen toebedeeld. Ze zijn een curiositeit uit het verleden waarmee de media zich regelmatig vermaken. Meestal zijn het zedelijkheidskwesties waarmee christelijk Nederland het grote nieuws haalt, zoals de afwijzing van homoseksualiteit en het verbod op het gebruik van voorbehoedmiddelen. Het verlichte deel van de natie barst dan vaak los in superieure verbazing en heilige verontwaardiging over zoveel achterlijkheid. Als de paus weer eens tegen het homohuwelijk blijkt te zijn, golft de afkeer dagenlang door de kranten en op de sociale media. Hoe kan een mens in onze eeuw zoiets nog geloven! De sympathie ging in de kwestie-Peijnenburg direct uit naar de belaagde priester en zijn vriendin, de rooms-katholieke kerk stond weer te kijk als een verkalkt instituut met wereldvreemde opvattingen.

Bij dit soort incidenten besef ik weer dat ik van zo ongeveer de laatste generatie ben die opgroeide in de tijd dat Nederland nog een christelijk land was. Tot in de jaren zestig was de samenleving nog gemodelleerd naar Bijbelse waarden en normen. Het gezag van de kerken was overal voelbaar, de meerderheid van de bevolking was godvrezend en kende nog zoiets als zondebesef. Het celibaat, de ‘belofte van kuisheid’ van priesters, is specifiek katholiek maar heeft zijn wortels in de algemene benauwende christelijke visie op seksualiteit die heel lang bepalend was voor de zeden in Nederland. Die op de Bijbel gefundeerde moraal lag als een zware deken over de samenleving, totdat ze zo’n vijftig jaar geleden ineens werd afgegooid. Het eigen geweten verving het stel ijzeren kerkelijke regels als kompas. Over het tempo en de radicaliteit van die omwenteling kunnen we ons nog steeds verwonderen.

Wat kwam er over Nederland waardoor de kerken in praktisch één generatie hun greep op de seksuele moraal verloren? Als journalist, maar ook als kind van de gereformeerde zuil, raakte ik steeds meer geboeid door die vraag. Zodra er tijd voor was, heb ik me daarom de opdracht gegeven nog eens terug te gaan naar dat Nederland van voor en tijdens de seksuele revolutie. Wat was ook al weer dat geloof waaraan de meerderheid van de Nederlanders zich zo trouw onderwierp en waarom stopte ze daar zo abrupt mee?

Bij publicitaire opwinding zoals in het geval van priester Peijnenburg valt op hoe groot de kloof is tussen het verlichte Nederland en die malle gelovigen. Het besef dat Nederland heel lang werd bestuurd door zulke gelovigen en helemaal is gevormd en gekneed naar het Woord van God zinkt langzaam weg, de kennis van wat de Bijbel over seksualiteit voorschrijft verwatert snel. Bij de politieke woelingen begin deze eeuw ontstond de behoefte de Nederlandse identiteit weer eens flink op te poetsen. Pim Fortuyn keerde zich in zijn spectaculaire verkiezingscampagne in 2002 onverbloemd tegen de opkomst van de islam in Nederland en raakte daarmee een gevoelige snaar bij kiezers en politici. Het drong door dat de islam de snelst groeiende godsdienst in Nederland was en grote groepen Nederlanders zagen dat kennelijk als een bedreiging. De Nederlandse identiteit was ineens onderwerp van een breed politiek en maatschappelijk debat. Wie waren wij Nederlanders ook al weer, waar kwamen we vandaan en wat was er over van ons historisch besef? En als het over de Nederlandse identiteit gaat worden steevast de joods-christelijke tradities genoemd als fundament voor onze normen en waarden.

De toevoeging joods is op zichzelf al een teken van gebrek aan historisch besef. Zij verwijst alleen maar naar de oorsprong van het Nederlands christendom. Als kleine religieuze en etnische minderheid kregen de Joden nooit de ruimte een zwaar stempel op de Nederlandse samenleving te drukken. Ze werden bij hun beroeps- en partnerkeuze juist gehinderd door allerlei beperkende bepalingen in stedelijke verordeningen. Het is ‘joods-christelijk’ omdat de God van Nederland dezelfde is als de God van het volk van Israël, de God van Abraham, Isaak en Jacob uit het Oude Testament, de stamvaders van het Joodse volk. Op de school voor ‘christelijk- nationaal onderwijs’ waar de gereformeerden in Drachten (mijn geboorteplaats) hun kinderen naartoe stuurden, was het drievoudig snoer van God, Nederland en Oranje de basis voor het historisch besef. Bijbelse geschiedenis was even belangrijk als de vaderlandse. We leerden daarom veel over de lotgevallen van de Israëlieten. Jozua, Simson (of Samson) en David uit het Oude Testament, spraken net zo tot de verbeelding als Willem van Oranje en prins Maurits. Helden waren het, mannen naar Gods hart. De één versloeg de heidense Filistijnen, de ander verdreef de Spaanse tiran.

Zulk vormend onderwijs, dat generaties Nederlanders met elkaar verbond, is al vele jaren uit de gratie. Saai was het beslist niet want de eerste Bijbelboeken bieden genoeg stof voor boeiende verhalen. Zelf heb ik mooie herinneringen aan juffrouw Smit die ons in de eerste klas van de lagere school muisstil kreeg met de vertellingen over de huiveringwekkende wereld van het Oude Testament. Bij het verhaal over het einde van de krachtmens Simson strekte ze haar handen uit naar de spijlen van het bord om te demonstreren hoe hij, nog eenmaal door God voorzien van bovenmenselijke krachten, twee pilaren van een heidense tempel omvertrok en zo zichzelf en tientallen feestende Filistijnen de dood injoeg. Zelfmoordaanslagen hebben een lange traditie in het Midden-Oosten.

Juffrouw Smit liet onderbelicht dat Simson zichzelf voortdurend in de nesten werkte doordat hij te veel achter de meiden aan zat. Dat kwam op het terrein van de seksualiteit en dat was geen leerstof voor zesjarigen. Pas veel later ontdekten we hoe vaak het in de Bijbel over seks gaat. Dat kregen we van school en huis uit niet mee. Thuis werd voor de dagelijkse Bijbellezing het rooster van de scheurkalender ‘Kruimkens van ’s Heeren Tafel’ gevolgd met elk jaar een ander fraai getekend tafereel, altijd met Jezus als stralend middelpunt, afgebeeld als een knappe jongeman in een licht gewaad, met halflang donker haar en een keurig verzorgde baard. De teksten waren vast geselecteerd op geschiktheid voor kinderoren. Pas als nieuwsgierige pubers lazen we bepaalde passages in de Bijbel waarvan werd gezegd dat ze pikant waren. Maar seks was iets van een totaal andere wereld zodat de teksten vooral vreemd en duister bleven. Nou ja, het Hooglied was helder genoeg met zinnen als ‘Je borsten zijn als kalfjes’ en ‘Als een palm is je gestalte, je borsten zijn als druiventrossen’. Maar daarvan zei de dominee bij catechisatie nu juist dat het niets met seks te maken had: allemaal beeldspraak dat Hooglied, één grote metafoor voor de overweldigende liefdesband tussen God en de mensheid.

Wie afstand doet van de Bijbel als het normerend Woord van God, kan het Oude Testament lezen als een heel oud journalistiek product. Na het wonderbaarlijke en originele scheppingsverhaal gaat het al snel over de zaken die we zo goed kennen uit de media van alle tijden: bedrog, oplichting, mishandeling, geweld, moord en doodslag, oorlogen en ook seks, heel veel seks. Allerlei uitwassen en excessen komen voorbij, van hoererij en incest tot groepsverkrachting en moord uit eerwraak. Als we de vergelijking met de moderne massamedia doortrekken dan is het Nieuwe Testament de zaterdagse bijlage met duidende en beschouwende verhalen, analyses en als uitsmijter de Openbaringen, een kort literair verhaal in het genre sciencefiction.

Vóór de komst van het christendom werden er in de lage landen aan de Noordzee heel andere en veel meer goden geëerd. De opperwezens van de Germanen vormden een levendig gezelschap, dat de fantasie kan prikkelen. Mensen gebruikten goden vooral om een verklaring te vinden voor de wereld om hen heen. Ze zagen van alles wat hun verstand en begrip ver te boven ging en dus wel het werk van bovenmenselijke wezens moest zijn. De lage-landsgoden waren in de verbeelding van gelovigen van die tijd net mensen, met heel menselijke eigenschappen maar wonderbaarlijke krachten. Ze vierden daarboven feesten, maakten ruzies, vochten vetes uit en deden ook aan seks. Ze waren ongeveer net zo georganiseerd als de Germanen zelf, met een duidelijke hiërarchie van opper- en mindere goden, vrouwen en kinderen. Niets moet voor de eerste bewoners van dit land zo raadselachtig zijn geweest als het ontstaan van nieuw leven bij mens en dier. Als de mysterieuze goddelijke krachten zich ergens deden gelden, dan daar wel. Vruchtbaarheidsrituelen en -symbolen speelden een hoofdrol in de eerste religies. Het verband met seks werd direct begrepen, de goden voor deze tak van dienst werden vaak afgebeeld met opvallend grote geslachtsdelen.

Die hele gezellige santenkraam is hier aan de kant geschoven voor de ene God van een nomadenvolk in wat nu het Midden-Oosten is. Met deze nieuwe godsdienst kwam er een heel ander verhaal over het ontstaan van het leven en de voortplanting, met strenge regels en geboden die weinig feestelijk waren. De zestigplussers zijn nog wel vertrouwd met deze voorschriften die het leven tot achter de slaapkamerdeur bepaalden, zeker als ze een christelijke opvoeding hebben genoten. En dat was tot de jaren zestig de meerderheid. Dat veranderde daarna drastisch. De overdracht van de christelijke normen en waarden stokte; wat honderden jaren als een absolute waarheid van generatie op generatie was overgedragen, was de moeite van het doorvertellen kennelijk niet meer waard.

De senioren van nu hebben het allemaal zelf meegemaakt, maar voor de meeste tegenwoordige Nederlanders is de seksuele revolutie alleen maar geschiedenis. Ze weten niet hoe het voelde toen Nederland nog een kuise, kerkelijke natie was. Om het spectaculaire van de veranderingen in de jaren zestig te begrijpen moeten we wel iets weten van de christelijke seksuele moraal die daarvoor zo dominant was geweest en waar katholieke en protestantse christenen zich gehoorzaam aan onderwierpen. Wat werd hun met de Bijbel in de hand geleerd over de omgang tussen de twee geslachten, nodig om de soort in stand te houden? De vraag leidt me langs de wetten en de profeten uit het Oude Testament, de evangelisten en de brieven van de apostel Paulus in het Nieuwe Testament, de teksten van oude en nieuwe kerkvaders, allemaal goed in het uitleggen van de Schrift zodat de leken wisten waar ze zich aan moesten houden. Veel was me nog vertrouwd maar al snel maakte het gevoel van o ja plaats voor verwondering. Wat staan er een wonderlijke, zelfs gruwelijke teksten in de Bijbel en wat hebben de kerken toch allemaal aangericht! Dan gaat het over thema’s die nog altijd actueel zijn: de achterstelling van de vrouw, het strikt monogame huwelijk, het verbod op geboortebeperking en de krachtige afwijzing van homoseksualiteit. De strenge christelijke leer had soms de vreselijkste gevolgen voor bijvoorbeeld vrouwen en homoseksuelen.

De dominees en pastoors mochten lang denken dat deze algemene normen op Bijbelse grondslag altijd wel zouden blijven gelden, maar in de vorige eeuw kwamen er langzamerhand scheurtjes in het stelsel van ijzeren regels. De kerken moesten zich steeds meer wapenen tegen de nieuwe inzichten en opvattingen over de menselijke natuur, de seksuele behoefte inbegrepen. Dat hielden ze wonderbaarlijk lang vol, totdat na de Tweede Wereldoorlog alles in beweging kwam in heel de christelijke wereld en in het bijzonder in Nederland. Het ging eerst nog langzaam en onder hevig verzet van de kerken, maar in de jaren zestig braken de dijken door. Worstelend met de nieuwe tijdgeest werden de kerken zelf het toneel van hevige conflicten. Aanpassen of zich blijven verzetten tegen zedenverval, dat was de kwestie. Bij de grote rooms-katholieke kerk, onderdeel van een strak georganiseerde wereldkerk, verliep de strijd anders dan bij de vanouds sterk versnipperde protestanten. De uitkomst was voor beide gelijk: ze waren hun greep op de seksuele moraal voorgoed kwijt. In één generatie was Nederland van een verkerkelijkte natie in een vrije, libertijnse samenleving veranderd.

Mijn zoektocht werd een expeditie langs oude en nieuwe geschriften, langs mensen die erbij waren, Nederlandse en buitenlandse websites waar eigentijdse exegeten de eeuwenoude opvattingen uitdragen en archieven waar ik me nog even helemaal in de sfeer van voor de seksuele revolutie kon onderdompelen. Waar begon het te kraken en waardoor kwam de revolutie op snelheid? Dit is voor een deel ook het verslag van groeiende verwondering over de hardheid van de leer waaraan de kerken de gelovigen onderwierpen, een leer die hen van hun seksuele identiteit vervreemdde. Verwondering ook over de hardnekkigheid waarmee deze seksuele moraal werd verdedigd. Zo ontketenden de overheid, de kerken en hun verwante organisaties na de Duitse bezetting nog een waar zedelijkheidsoffensief om de Nederlandse kuisheid te redden.

De expeditie bracht me vanzelf bij de christelijke minderheid, waar de oude seksuele moraal nog springlevend is. Ik was nieuwsgierig hoe deze gelovigen zich handhaven in een samenleving die steeds minder weet van het christendom en zijn tradities en er het liefst helemaal vanaf wil, zo lijkt het wel. Ze vormen een soort reservaat waar de oude identiteit van Nederland nog te vinden is. De moderne wereld met haar overvloed aan communicatiemiddelen dringt er natuurlijk wel binnen en dat geeft grote spanningen. Het doet wonderlijk aan te zien hoe de orthodoxie worstelt met de kwesties die de grote kerken en in feite heel Nederland in de tweede helft van de vorige eeuw heftig bezighielden. Weer is de vraag: aanpassen of onversneden vasthouden aan het geloof der vaderen? Met stelligheid worden opvattingen over seks en relaties uitgedragen die teruggaan tot de duisterste hoofdstukken in de geschiedenis van het christendom. Dat blijkt het sterkst bij de discussies over homoseksualiteit, de kwestie waarmee de orthodoxe protestantse kerken het hevigst worstelen. De meeste verwondering wekt de rooms-katholieke kerk. Het was voor mij tenminste wonderlijk te ervaren hoe de katholieke zedenleer van zo’n vijftien eeuwen oud nooit wezenlijk is veranderd en nog altijd als de enig juiste moraal voor alle mensen wordt uitgedragen.

2

DE EEUWIGE SCHULD VAN EVA

Anne Zernike deed op 5 november 1911 haar intrede als predikant van de Doopsgezinde Gemeente van Bovenknijpe. Ze was daarmee de eerste vrouwelijke dominee van Nederland. Haar aantreden is honderd jaar later bescheiden herdacht met een tentoonstelling, een toneelvoorstelling en enkele lezingen. De Knipe, zoals het dorpje oostelijk van Heerenveen tegenwoordig heet, had een bedevaartsoord voor de feministische beweging moeten zijn. Met de benoeming van Anne Zernike stelden de doopsgezinde ‘knypsters’ een daad van bijna roekeloze vooruitstrevendheid in christelijk Nederland van begin vorige eeuw. Een vrouw op de preekstoel, dat kon echt niet voor het overgrote deel van het kerkvolk.

Na de seksuele revolutie kwam er een golf van feminisme over Nederland. Rond 1970 meldden vrouwen zich luidruchtig en met blote buik aan het front om een moderne abortuswet te eisen: ‘Baas in eigen buik!’ Hun grieven gingen verder dan geboorteregeling en raakten de hele inrichting van de samenleving. De rolverdeling tussen de geslachten was fundamenteel fout. Aan de hoogopgeleide activisten met een goede baan die politici welbespraakt de maat namen, zag je het niet meteen af maar ze waren allemaal slachtoffer van eeuwenlang volgehouden onderdrukking. Alle mannen waren onderdrukkers. Dat we dat zelf niet direct zo voelden, kwam doordat het ons nooit eerder was verteld en ons zicht in die honderden jaren ernstig was beperkt. Bovendien stonden de heersende mannen onder de verdenking helemaal geen zin in grote veranderingen te hebben omdat ze het stiekem wel mooi vonden de baas te zijn. Kerken waren bij uitstek seksistische bolwerken volgens het feministisch jargon. Mannen maakten er de dienst uit en vrouwen hadden er slechts een dienende functie. Voor de feministen waren de kerken daarom een onvermijdelijk doelwit en hun emancipatiestrijd was een directe aanval op de hoeksteen van de christelijke seksuele moraal: de erfzonde.

De vrouw was in het christendom altijd de mindere van de man en dat is de schuld van Eva. Zij was de hoofdschuldige aan de zondeval waardoor er voor haar en Adam een abrupt en ruw einde kwam aan hun heerlijk zoete leven in het paradijs. Het echtpaar werd veroordeeld tot een bestaan vol zorg en strijd in een boze wereld. Dat lot trof al hun nakomelingen, de vrouwen het ergst. Nog voor de zondeval stond de vrouw trouwens al op achterstand. God schiep eerst de man uit aarde, pas daarna de vrouw uit een rib van de man. Dit was niet zonder reden. Eerst was er de mens Adam, de kroon op Gods schepping en heerser over alle andere schepsels. God bedacht daarna dat het niet goed zou zijn als die man alleen bleef en besloot voor hem ‘een helper te maken die bij hem past’. Dat werd Eva, gemaakt rondom een rib die God uit het lichaam van de slapende Adam haalde. Zo staat het begin van de vrouw in Genesis 2 beschreven: voortgekomen uit de man en bedoeld om hem te helpen. In de Statenvertaling, die zoveel heeft bijgedragen aan de Nederlandse taal en cultuur, heet ze zelfs ‘manninne, omdat zij uit den man genomen is’.

Als ondergeschikte gezelschapsdame was ze kennelijk ook minder weerbaar dan haar man. De duivel kiest haar en niet Adam tenminste uit voor zijn snode plan een einde te maken aan het paradijselijk bestaan en Gods schepping te bederven. Het echtpaar mocht zich vrij bewegen in het paradijs en zich te goed doen aan alle heerlijkheden die het daar aantrof, behalve aan de vruchten van die ene bijzondere boom. Als ze wel van die vruchten aten dan zouden ze ontdekken dat naast het goede het kwade bestaat en niet langer van dat laatste worden afgeschermd. Het leek een kleine opgave voor de zorgeloze mens maar in de gedaante van een slang wist de duivel Eva over te halen toch eens van die verboden vruchten te proeven. Het was het begin van alle ellende voor de mensheid, in het bijzonder de vrouwelijke helft.

Zodra God de overtreding van zijn gebod ontdekte en het echtpaar daarop aansprak, schoof Adam de verantwoordelijkheid door naar Eva: ‘De vrouw die U hebt gemaakt om mij terzijde te staan heeft mij de vruchten van de boom gegeven en toen heb ik ervan gegeten.’ In de oude vertaling staat nog duidelijker hoe Adam zich eruit probeert te draaien: ‘De vrouw die gij mij hebt gegeven…’ Het baatte hem niet, hij was naar Gods oordeel net zo goed schuldig maar toch wat minder dan ‘die vrouw’. Hij kreeg een mildere straf. Hij zou voortaan tot zijn laatste snik hard moeten werken voor zijn dagelijks brood. ‘Zweten zul je voor je brood.’ Uit stof was hij gemaakt en als stof zou hij eindigen. Pas bij zijn dood zou er een eind komen aan zijn zwoegen. Een soort taakstraf voor het leven. Voor Eva luidde het vonnis: ‘Je zwangerschap maak ik tot een zware last, zwoegen zul je als je baart. Je zult je man begeren en hij zal over je heersen.’ (Genesis 3) Een soort lijfstraf met terbeschikkingstelling aan de man. Zo begon de geschiedenis voor de vrouw volgens de christelijke religie. Ondergeschikt aan haar man, voorbestemd om kinderen te dragen en te baren zonder daar enig plezier aan te zullen beleven. Hiermee was de toon gezet voor de rest van de Bijbel.

De strenge wetten in het Oude Testament zijn voor de moderne lezer vaak moeilijk te doorgronden en niet altijd consequent, maar de achterstelling van de vrouw loopt er als een rode draad doorheen. Haar lot is bijna altijd slechter dan dat van de man. Gruwelijk is bijvoorbeeld het lot van het meisje dat in de eerste huwelijksnacht geen maagd meer blijkt te zijn. Zij moet terug naar haar ouders, die haar uithuwelijkten. Daar, voor de deur van haar ouderlijk huis, moet zij door de inwoners van de stad ‘worden gestenigd tot de dood er op volgt’. Als haar ouders kunnen bewijzen dat hun dochter wel maagd was, wacht de man die haar vals beschuldigde een aanzienlijk mildere straf. Hij hoeft slechts een boete te betalen. (Deuteronomium 22)

De mannen hadden in de tijd van de aartsvaders van de Israëlieten meestal verschillende vrouwen over wie zij konden beschikken alsof het vee was. Vaders huwelijkten hun dochters naar believen uit en bepaalden hun lot zoals het hun uitkwam. Neem het wonderlijke verhaal van de laatste nacht van Lot en zijn gezin in Sodom. Hij verleent gastvrijheid aan twee vreemdelingen die door God zijn gezonden om de vernietiging van de zondige stad te regelen, gelijk met het al even verdorven naburige Gomorra. Maar dat weet Lot dan nog niet, en zijn stadgenoten evenmin. De mannen van Sodom verzamelen zich ’s nachts voor zijn deur en eisen dat hij de vreemdelingen uitlevert. Ze willen seks met hen: ‘Breng hen naar buiten, we willen ze nemen.’ Als goede gastheer weigert Lot op die eis in te gaan. Als de opgewonden meute voor zijn deur blijft aandringen komt hij met een alternatief. Hij biedt de hitsige mannen zijn twee dochters aan ‘die nog nooit me teen man hebben geslapen. Die zal ik bij jullie brengen en doe met hen wat jullie willen.’ De mannen van Sodom hebben toch liever de twee vreemdelingen, die dan besluiten zelf maar in te grijpen. Als engelen hebben ze zo hun eigen manier om hun belagers van het lijf te houden. Ze maken ze blind. (Genesis 19)

Nog verwonderlijker is de sterk verwante casus die in Rechters 19 (Richteren in de oudere vertalingen) is beschreven. Plaats delict is ditmaal de stad Gibea, waar een oudere man gastvrijheid verleent aan een Leviet die zijn weggelopen bijvrouw heeft teruggehaald en met haar op weg is naar huis. Ook hier zijn het de mannen van de stad die de vreemdeling opeisen: ‘Laat die gast van u naar buiten komen, we willen hem nemen.’ Weer tracht de gastheer zijn bezoeker te redden door zijn maagdelijke dochter aan te bieden, samen met de bijvrouw van de Leviet die ook in zijn huis zou overnachten. De reactie van de Gibeanen is dezelfde als die van de Sodomieten: Ze willen de man en niet de vrouwen. Daarop offert de Leviet zijn bijvrouw. Hij duwt haar naar buiten en de mannen verkrachten en misbruiken haar de hele nacht. De man vindt haar ’s ochtends dood voor het huis toen hij, zo staat er, zijn reis wilde vervolgen. Dat getuigt niet van grote bezorgdheid over haar lot. Had hij haar niet voor de deur aangetroffen, dan was hij kennelijk zo weggereden.

Het verhaal kreeg in de Statenvertaling nog het opschrift ‘Gruweldaad in Gibea’. In de nieuwste vertaling (die van 2004) wordt het verteld onder de kop ‘Het gastrecht geschonden in Gibea’. Zo is tenminste duidelijk wat we hier als het echte vergrijp moeten zien. Het voorval kreeg een vervolg met veel strijd en bloedvergieten, maar dat is hier niet relevant. Het gaat om de houding van de mannen. Die zaten genoeglijk te eten, zo staat er, en zagen er kennelijk geen been in vrouwen uit te leveren aan een stel verhitte kerels om van dat gedoe voor de deur af te zijn.

In de achterstelling van de vrouw is de Bijbel consequent tot in het Nieuwe Testament. De plastische beschrijvingen ontbreken maar in zijn stichtelijke brieven aan de eerste christelijke gemeenten verwijst de apostel Paulus de vrouwen keer op keer naar de tweede rang. In zijn eerste brief aan de gelovige Korintiërs schetst hij de hiërarchie: ‘Christus is het hoofd van de man, de man het hoofd van de vrouw en God het hoofd van Christus.’ (Korintiërs 11) In dezelfde passage legt hij uit waarom de vrouw haar hoofd moet bedekken en de man niet. ‘Een man mag zijn hoofd niet bedekken omdat hij Gods beeld en luister is. De vrouw is echter de luister van de man. De man is immers niet uit de vrouw voortgekomen, maar de vrouw uit de man; en de man is niet omwille van de vrouw geschapen, maar de vrouw omwille van de man.’ Daarom dragen vrouwen en meisjes in sommige reformatorische kerken ook tegenwoordig nog een hoed als ze naar de kerk gaan. De apostel Petrus zegt het kort en krachtig: ‘Vrouwen erken het gezag van uw man.’ In de Statenvertaling klink het nog krachtiger: ‘Gij vrouwen zijt uw eigen man onderdanig.’ (1 Petrus 3)

Op dit Bijbelse fundament zijn geestelijke leiders onbeschroomd doorgegaan de vrouwen achter te stellen, te onderdrukken en te vernederen. Zowel in de volgorde bij de schepping als in Eva’s schuld aan de zondeval vonden mannelijke Schriftgeleerden en voorgangers argumenten genoeg om de christenvrouwen naar de achterste rijen te verwijzen.

Als een van de eerste theologen in de prille christelijke traditie wreef Tertullianus (circa 160 tot circa 230) het er stevig in: ‘Beseft u niet dat u allen een Eva bent? U bent de poort van de duivel; u bent de verbreker van het zegel van de verboden boom; u bent de eerste verzaker van de Goddelijke wet; u bent het die de man verleidde, terwijl de duivel niet dapper genoeg was om hem aan te vallen. U vernielde de man, Gods evenbeeld.’

Veel bekender is Aurelius Augustinus, bisschop van de Romeinse kolonie Hippo in Noord-Afrika die zo’n tweehonderd jaar later leefde. Tal van scholen, instellingen en verenigingen dragen nog zijn naam en in Friesland is er zelfs een dorp naar hem genoemd: Augustinusga. Allemaal uit respect en eerbetoon voor deze kerkvader die nog altijd veel gezag geniet, zeker in conservatieve katholieke en protestantse kringen. Van wat hij schreef over de vrouw moeten zelfs bij de gematigde feminist de haren recht overeind gaan staan. Volgens de overlevering werd hij pas na zijn dertigste christen en had hij daarvoor relaties met verschillende vrouwen. Het is gissen naar wat hij met hen deed en beleefde maar na zijn wijding als bisschop was hij een verklaard voorstander van het celibaat. Over seksualiteit en alles wat daarmee te maken heeft, schreef hij alleen nog in de zwartste termen. In zijn Bekentenissen, een soort autobiografie, beschrijft hij hoe hevig de seksuele begeerten ook hem hebben beroerd (Hoofdstuk 10). In De civitate Dei legt hij uit dat de passie waardoor man en vrouw zich tot elkaar voelen aangetrokken niets anders is dan vleselijke lust, een last die God de mens na de zondeval heeft opgelegd. Een last waar zij hun hele volwassen leven mee moesten worstelen als straf voor die ene fatale misstap in het paradijs.

Volledige seksuele onthouding was het hoogste ideaal. Dan stond de mens het dichtst bij God. Daartegenover was de ‘van wellust vervulde geslachtsdaad’ het laagste waar mensen zich aan konden overgeven. Als man en vrouw, door lust bevangen, helemaal in elkaar opgaan, raken ze juist van God los. Het geslachtelijk verkeer is slecht in zichzelf, eerder dierlijk dan goddelijk. In de visie van Augustinus werd de erfzonde bij de wellustige geslachtelijke gemeenschap al doorgegeven aan de nakomelingen, die daardoor weer behept waren met dezelfde wellust. En schuldig aan die oerzonde was de vrouw. ‘Of het nu een echtgenote is of een moeder, het is nog steeds Eva de verleidster waarop we bedacht moeten zijn in elke vrouw,’ waarschuwde Augustinus, de grondlegger van een zedenleer die nog altijd leidend is voor talloze christenen.

Bisschop Augustinus begreep ook niet goed waarom God de vrouwelijke sekse had geschapen. Als het om gezelschap en een goed gesprek ging, zou het toch veel beter zijn geregeld met een tweede man als vriend, niet met een man en een vrouw. Vrouwen hadden in zijn opvatting maar één functie: kinderen dragen en baren en daarmee de erfzonde doorgeven.

Deze opvattingen uit de eerste eeuwen van het christendom hebben diepe sporen getrokken in de Europese cultuur, die langzamerhand een christelijke cultuur werd. De kerkscheuringen van de zestiende eeuw zetten Europa op zijn kop. De ‘Heilige Kerk van Rome’ verloor een groot deel van haar geestelijke en wereldlijke macht, het noorden werd protestants en de jonge Republiek der Verenigde Nederlanden onderwierp zich aan zo ongeveer de strengste variant van de reformatie: de leer van Johannes Calvijn. Voor de vrouwen maakte het weinig verschil. Ze bleven tweederangs schepsels, ondergeschikt aan de man. Hier dachten de grote kerkhervormers niet anders over dan de roomse clerus die ze buiten de deur hadden gezet.

Calvijn hield vast aan de man-vrouwverhouding zoals die in Genesis was bepaald: ‘Laten we dus besluiten dat het in de orde van de natuur ligt dat de vrouw de man tot hulp is.’ En die natuur was van God gegeven en dus was elke afwijking zondig. Wel wees hij de opvatting dat de vrouw alleen maar was geschapen om kinderen te krijgen als een dwaling af. Zij was de man niet alleen gegeven voor het kanaliseren van de seksuele begeerten maar ook als een steun bij zijn andere bezigheden. Toch een hele verbetering vergeleken met de strenge leer van Augustinus, maar nog heel ver af van het ideaal van de Dolle Mina’s die eind jaren zestig de vrouwenemancipatie tot een speerpunt van de seksuele revolutie maakten.

De eerste grote hervormer Maarten Luther schreef ronduit minachtend over het ‘zwakke geslacht’. Deze Duitse monnik bracht de kerkhervorming op gang door zijn felle aanklacht tegen Rome samen te vatten in ruim negentig stellingen die hij in 1517 aan de deur van de slotkapel in Wittenberg spijkerde. Hierin hekelde hij allerlei misstanden in de rooms-katholieke kerk, maar de achterstelling van de vrouw vond Luther wel best. Zij was immers onmiskenbaar de mindere van de man. ‘Het ontbreekt de vrouw aan lichaamskracht en verstand. […] Zij zijn meester over het huishouden maar daarbuiten zijn ze nergens geschikt voor.’ Luther vond dat vrouwen veel en onsamenhangend spraken en zag daarin het bewijs dat ze voor de huishouding waren geschapen. Politiek, bestuur, rechtspraak en oorlog waren zaken voor mannen. Met vrouwen erbij werd het alleen maar lastiger, in het paradijs was het al misgegaan. ‘Toen God Adam als heer over alle schepsels aanstelde, ging alles goed, maar toen de vrouw kwam en mee wilde doen, leidde dat tot woeste wanorde.’

Een kleine vier eeuwen later waren dit soort argumenten nog steeds in zwang om vrouwen van de preekstoel te weren. De benoeming van dominee Anne Zernike in 1911 was ook voor de vrijzinnige protestanten allerminst vanzelfsprekend. Was een vrouw wel geschikt om voor te gaan in een gemeente? Daarbij speelden godsdienstige argumenten in deze kleine kring overigens geen hoofdrol, zo ontdekte de theologe Froukje Postma bij het onderzoek voor haar proefschrift over de eerste vrouwelijke predikant van Nederland. Nee, de bezwaren lagen op karakterologisch vlak. Net als Luther vonden de verlichte heren uit de twintigste eeuw dat vrouwen het ambt geestelijk niet aankonden. Ze waren te emotioneel, onevenwichtig en konden niet helder denken. Ook hun stemgeluid hadden ze tegen. Vrouwen zouden gaan krijsen als ze in een tijd zonder microfoon en luidsprekers hun stem in de kerk moesten verheffen.

Veel gruwelijker was wat de geestelijkheid onder vrouwen teweegbracht in de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw. Natuurlijk is er een direct verband tussen al dat mannelijk gepraat over de zwakte en de schuld van Eva en de wrede vervolgingen die in ongeveer driehonderd jaar zoveel vrouwen in heel Europa het leven kostten. De schattingen lopen uiteen van minstens vijfhonderdduizend tot meer dan een miljoen slachtoffers. En dat op een bevolking die een fractie was van wat zij nu is.

Bij de waanideeën over een geheim leger waarmee de duivel de christelijke samenleving infiltreerde en ontregelde, kwam de zwaarste verdenking natuurlijk op de vrouw te liggen. Zij was immers in het paradijs eenvoudig bezweken voor de duivelse verleidingskunsten. Bij zijn eeuwige strijd tegen Gods rijk zocht Satan daarom juist de vrouwen op om hen voor zijn kamp te winnen.

Heksen waren het, vrouwen die in het geheim pacteerden met de duivel tegen God, zijn schepping en zijn kerk. Ze hadden bovenmenselijke krachten en bijzondere eigenschappen. Ze konden door een smalle schoorsteen een huis verlaten en op een bezem door de lucht vliegen. Ze kwamen bijeen op geheime plaatsen waar ze seks hadden met de duivel en zijn helpers. Het was de heilige plicht van de christelijke gemeenschap ze op te sporen en uit te roeien.

De heksenjachten zijn door de kerk ontketend en georganiseerd. Twee dominicaner monniken, Heinrich Kraemer (Institoris) en Jakob Sprenger, zorgden voor de theologische onderbouwing in hun boek Heksenhamer. Het verscheen in 1487 en werd in heel Europa verspreid. Geen bijgelovig relaas dus uit de duistere middeleeuwen maar een geleerd betoog van mannen die de Schrift en de werken van kerkvaders grondig hadden bestudeerd. Ze legden uit waarom en hoe de vrouwen die de mensheid bedreigden, moesten worden opgespoord. Het was de theologische rechtvaardiging voor een wrede praktijk waarbij geen enkele vrouw veilig was. Ze kon van het ene op het andere moment van hekserij worden beschuldigd, wat praktisch gelijkstond aan een doodvonnis.

Na de aanklacht volgde een proces waarbij de vrouw kansloos was. De heksenjager onderwierp de verdachte aan een proef waarvan hij de uitkomst zelf kon bepalen. Berucht was de waterproef waarbij de vrouw aan handen en voeten gebonden in het water werd gegooid. Bleef ze drijven dan was ze van de duivel bezeten. Met het touw in zijn handen kon de man er voor zorgen dat ze niet verdronk. Bij de weegproef bleek de vrouw gewichtloos te zijn doordat er eenvoudig met de schaal kon worden gerommeld. Dan was ze heks en kon ze naar de brandstapel. Meestal werd de vrouw na de proef onderworpen aan onvoorstelbaar wrede martelingen om haar tot een bekentenis te dwingen. In de zeldzame gevallen dat het slachtoffer ondanks de helse pijnen bleef ontkennen, was dat juist weer een bewijs van haar bondgenootschap met de duivel. Een normaal mens kon zoveel beproevingen immers nooit doorstaan.

Talloze verslagen bestaan er van zulke heksenprocessen, waarbij soms tientallen vrouwen de dood werden ingejaagd, meestal door verbranding. Dan weer hier dan weer daar was er zo’n door geestelijken aangewakkerde uitbarsting van vrouwenhaat. Mislukte oogsten en epidemieën waren vaak aanleiding.

De oorsprong van de heksenjacht ligt in de rooms-katholieke kerk. De methodes van opsporing en bestraffing waren overgenomen van de kerkelijke rechtspraak met haar wrede inquisitie. De kerkhervormers zetten veel roomse praktijken overboord maar niet de jacht op de geheime helpsters van de duivel. In de protestantse landen ging de moord op onschuldige vrouwen gewoon door. Luther vond de brandstapel de geëigende straf voor tovenaressen. In Genève werden in 1545 op aansporing van Johannes Calvijn meer dan dertig mensen (meest vrouwen) gedood wegens hekserij. Na afschuwelijke martelingen hadden ze bekend schuldig te zijn aan de verspreiding van de pest in de stad.

In de zeventiende en achttiende eeuw werden de rechtspraak en de uitvoering van straffen onder invloed van de verlichting geleidelijk humaner. Het verstand won het steeds vaker van het bijgeloof. De macht van de kerk en de geestelijkheid nam af, het geloof in heksen, vrouwen met duivelse krachten, werd minder sterk. Zo kwam er langzamerhand een einde aan de wrede vrouwenvervolgingen. Het laatste geboekstaafde heksenproces met dodelijke afloop was in 1782 in Zwitserland. In Nederland eindigde deze waanzin veel eerder, begin zeventiende eeuw. De laatste bekende heksenverbranding was in 1613 in Roermond, waarbij overigens wel meteen enkele tientallen vrouwen werden verbrand. De ideologie die de kiem voor deze uitbarstingen van vrouwenhaat had gelegd, houdt echter stand tot in onze eeuw.

In Nederland is de positie van de vrouw formeel goed geregeld. Voor de wet zijn de seksen gelijk, maar zover zijn nog lang niet alle kerken. De rooms-katholieke, op papier nog altijd de grootste, predikt zelfs heel duidelijk het tegenovergestelde. Alleen mannen kunnen als priester worden gewijd, vrouwen niet. De belangrijkste functies blijven voor hen onbereikbaar. Geen vrouwelijke pastoors, bisschoppen en kardinalen.

In de grootste twee protestantse kerken is de strijd in de jaren zestig en zeventig wel beslecht. De Protestantse Kerk in Nederland (PKN), waarin hervormden, gereformeerden en lutheranen fuseerden, kent geen verschil meer tussen man en vrouw en telt duizenden vrouwelijke predikanten, ouderlingen en diakenen. De vrijgemaakt-gereformeerden, met ruim 120 000 leden na de PKN de de grootste protestantse kerk, worstelen nog steeds met ‘de vrouw in het ambt’. De synode, de hoogste kerkelijke vergadering die uiteraard alleen uit mannen bestaat, komt er maar niet uit. De een vindt het de hoogste tijd voor de vrouw in het ambt, voor de ander is het al niet te verteren dat er over gepraat wordt, verzuchtte het Nederlands Dagblad, huisorgaan van de vrijgemaakten, nadat in de zomer van 2011 de heren van een studiecommissie hadden vastgesteld dat ze na zes jaar ploeteren over de materie te verdeeld waren voor een eensluidende uitspraak. Het bleef zoals het was voor de vrouw. Dat wringt in die kringen omdat er wel vrouwen in besturen van vrijgemaakte organisaties zitten. De verwante ChristenUnie heeft vrouwelijke Tweede Kamerleden en had zelfs een vrouwelijke minister (Tineke Huizinga) in het laatste kabinet-Balkenende. Het is weer Paulus die de gelovigen nu voor hoofdbrekens plaatst. ‘Vrouwen moeten gedurende uw samenkomsten zwijgen. Ze mogen niet spreken maar moeten ondergeschikt zijn, zoals ook in de wet staat,’ schrijft hij in zijn eerste brief aan de Korintiërs, hoofdstuk 14. ‘Als ze iets willen leren moeten ze het thuis aan hun man vragen.’ Duidelijk genoeg. Je mag dan burgemeester of minister zijn, in de kerk moet je je mond houden.

Nog iets rechtser, bij de Hersteld Hervormde Kerk (gesticht door orthodoxe hervormden die niet wilden opgaan in de PKN), zijn ze consequent. Ze duldt geen Eva’s in de kerkenraden en de verwante Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) sluit vrouwen uit van functies in het openbaar bestuur. Dat is het domein van de man waar de vrouw niet thuishoort.

Heel lang is de SGP