Michel Krielaars

Het brilletje van Tsjechov

Reizen door Rusland

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Michel Krielaars

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Kaart G-O-Graphics, Wijk bij Duurstede

Verzorging e-book: Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 2487 5

NUR 508

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

==

www.atlascontact.nl

Het hondje van Tsjechov

Als een briesje kwam Rusland mijn leven binnenwaaien. Het was begin jaren zeventig en de VPRO zond De dame met het hondje uit, een zwart-witspeelfilm uit 1960 van de Russische regisseur Iosif Chejfits, gebaseerd op het gelijknamige verhaal van Anton Pavlovitsj Tsjechov.

Dat er een Russische speelfilm op televisie werd uitgezonden, was iets bijzonders. Zeker voor een jongen van twaalf.

Een jaar eerder had ik de BBC-serie over Tolstojs Oorlog en vrede gezien. Het was mijn eerste serieuze kennismaking met een Russische schrijver en met een van de belangrijkste periodes uit de Russische geschiedenis, die van de Vaderlandse Oorlog, zoals de strijd tegen Napoleon werd genoemd. De serie was zo goed dat ik meteen het ‘boek van de film’ kocht en het binnen twee weken verslond.

Maar van Rusland en de gewone Russen kreeg ik uit Oorlog en vrede vrijwel geen indruk. Tolstojs personages waren voor het overgrote deel schatrijke aristocraten, die permanent feest leken te vieren in weelderige paleizen en bij wijze van afwisseling met evenveel plezier ten oorlog trokken. Ze verschilden daarin niet van hun standgenoten uit Frankrijk, Pruisen of Engeland, die het leven net zo licht namen.

Hoe anders was dat alles bij Tsjechov, de schrijvende arts die leefde tussen 1860 en 1904. Ik merkte het meteen toen in de krakende stilte waarmee Sovjetfilms uit de jaren zestig altijd beginnen, het logo van studio Lenfilm op het televisiescherm verscheen en de filmmuziek aanzwol. Als knisperend omgeslagen velletjes oud papier verschenen de namen van de acteurs, de regisseur, de scenarioschrijver en de componist in beeld. En ineens was daar Jalta, een sprookjesachtig kuuroord aan de Zwarte Zee, aan het einde van die vermoeide en vooral lome negentiende eeuw, toen niemand zich nog kon voorstellen dat er ooit een revolutie in Rusland zou uitbreken.

In een cafeetje op de boulevard, waar hoofdrolspelers Ija Savvina en Aleksej Batalov voor het eerst met elkaar aan de praat raken, lieten regisseur Chejfits en Tsjechov me op een windstille, warme zomerdag kennismaken met een tragiek van het leven die alleen in Rusland lijkt te bestaan en in een wervelwind alles en iedereen met zich meesleurt.

De dame met het hondje is het relaas van de plotseling opwellende verliefdheid tussen de naïeve Anna Sergejevna von Diderits en de bankier Dmitri Goerov, een cynische veertiger. De ongelukkig getrouwde Goerov versiert de tweeëntwintigjarige Anna, zoals hij waarschijnlijk al heel wat andere onschuldige vrouwen heeft verleid tijdens zijn eenmansvakanties.

Pas nadat Anna is teruggekeerd naar haar man in Saratov, een stad aan de Wolga, en Goerov opnieuw in de sleur van zijn gezinsleven in Moskou is beland, beseft hij op een avond, verveeld op de piano spelend, dat hij echt van Anna houdt. Hij heeft zoiets nog nooit eerder meegemaakt. Goerov reist naar Saratov, waar hij Anna opspoort. Bij de première van de Engelse musical De Geisha in het plaatselijk theater stapt hij tijdens de pauze op haar af. De geschrokken Anna, die haar slippertje wil vergeten, smeekt hem weg te gaan, maar Goerov gehoorzaamt pas nadat ze heeft beloofd hem in Moskou op te komen zoeken. In een afgelegen hotelkamer begint het echte drama, dat bij Tsjechov een gruwelijk open einde heeft.

==

Dankzij Chejfits’ film ontdekte ik een schrijver met een scherpzinnig psychologisch inzicht, maximalisme, ongebreidelde hartstocht én een subtiele pen. Zijn personages waren gewone mensen, die zich vaak van hun kwetsbaarste kant lieten zien, vaak in de meest idiote situaties. Zo moest het er in het leven werkelijk aan toegaan, dacht ik.

En tegelijkertijd trok dat heftige van die personages me, alsof ik me in Tsjechovs wereld en in zijn eeuw meer op mijn plaats voelde dan elders. Ik begon daarom al zijn verhalen te lezen en liet me geleidelijk aan het Russische leven van alledag binnenvoeren, van winkeliers, boeren, kleine landheren met hun verwende vrouwen, lieftallige dochters en lanterfantende zoons. Permanent waren ze op zoek naar een levensvervulling, die ze nooit zouden vinden. Het was het begin van mijn liefde voor alles wat Russisch was.

Tsjechov liet me het Rusland zien van straatschoffies, boze veldwachters, bekrompen provinciale rechters, aan lagerwal geraakte professoren, melancholieke plattelandsdokters, en vooral dat van de vele kleine ambtenaren, die tot op de dag van vandaag het symbool zijn van de verlammende Russische bureaucratie en als een zwerm vliegen iedere vooruitgang tegenhouden. Zo opende hij honderden deuren voor me en ontdekte ik wat er achter de schijnwerkelijkheid lag, die me door de autoriteiten werd gepresenteerd.

==

Toen ik in 2007 voor een periode van vijf jaar als correspondent voor NRC Handelsblad in Moskou werd gestationeerd, kon ik me in dat chaotische en voor een westerling moeilijk te doorgronden land geen betere gids wensen dan Tsjechov met zijn heldere en scherpe blik.

Tsjechov was zijn tijd ver vooruit. Hij leek geen last te hebben van al die vooroordelen die in de negentiende eeuw voor anderen heel gewoon waren. Ook had hij als geen ander oog voor de grote maatschappelijke problemen waarmee zijn land kampte. Door zijn brilletje, een pince-nez, hoopte ik de vreemde wereld waarin ik terecht was gekomen beter te kunnen doorgronden. Was het niet mijn hoogleraar Ruslandkunde J.W. Bezemer geweest die had gezegd dat je om Rusland, zowel dat van vroeger als dat van nu, echt te begrijpen nog maar het best zijn grote schrijvers kon lezen?

==

Rusland werd in 2007 geleid door president Vladimir Poetin, die zeven jaar daarvoor aan de macht was gekomen. In de eerste jaren van zijn bewind had hij met veel daadkracht een einde gemaakt aan de chaos die onder zijn voorganger Boris Jeltsin was ontstaan. De dynamische ex-KGB-officier leek vastbesloten zijn land te moderniseren.

Maar toen in 2003 oliemagnaat Michaïl Chodorkovski politieke ambities kreeg en een serieuze tegenstander van de heersende machtselite werd, ontpopte Poetin zich als een autocratische tsaar die geen tegenspraak duldde en met harde hand regeerde. Chodorkovski werd gearresteerd en op grond van valse beschuldigingen veroordeeld tot een lange gevangenisstraf. De grootse belofte van modernisering bleek algauw een lege huls te zijn. Ik merkte dat Rusland nog altijd vastzat in dezelfde modder waarin het al eeuwen eerder was vastgelopen.

In de jaren waarin ik verslag deed van Poetins Rusland trok ik in Tsjechovs sporen van Moskou naar Sint-Petersburg, naar Jalta en het Tataarse kustplaatsje Goerzoef op de Krim, naar Odessa, en van zijn landgoed Melichovo naar Nice, waar hij in het zachte klimaat probeerde te herstellen van zijn tbc. In Perm in de Oeral zocht ik naar de mistroostige provinciale omgeving waar zijn toneelstuk Drie zusters zich afspeelt. Het Siberische Tomsk deed hij aan op weg naar het eiland Sachalin, waar hij onderzoek deed naar het lot van de gevangenen, die er in mensonwaardige omstandigheden leefden. In Vladivostok nam hij de boot terug naar Europa. Ik ging naar Taganrog aan de Zee van Azov, waar Tsjechov in 1860 werd geboren en waar de basis voor zijn kunstenaarschap werd gelegd, en naar het kuuroord Badenweiler in het Zwarte Woud, waar hij in 1904 aan de tering overleed. Overal waar ik kwam, zag ik Tsjechovs helden. Alsof Rusland en zijn archaïsche rariteitenkabinet in al de jaren niet waren veranderd.

==

Het viel me op dat Tsjechovs eerste verhalen geestig van aard waren. Naarmate hij ouder werd, werden ze uitzichtlozer, waardoor je ze eigenlijk niet achter elkaar kunt lezen zonder er ellendig van te worden. Steeds wranger was ook het Rusland dat hij liet zien, steeds krachtiger zijn overtuiging dat het bestaande maatschappelijk systeem net als hijzelf aan een ongeneeslijke ziekte leed.

Zo dacht de liberale intelligentsia er ook over. Maar Tsjechov wilde aanvankelijk niets met die soms heftig debatterende groep te maken hebben, om de eenvoudige reden dat hij niet van intellectuelen hield en politiek hem weinig interesseerde.

De politiek-filosofische discussies van de intelligentsia stelden inderdaad weinig voor. Na hun studietijd schoven de meesten hun intellectuele idealen aan de kant in ruil voor een goedbetaalde baan in de ambtenarij. Ambtenaren krijgen er in Tsjechovs verhalen daarom vaak van langs.

Dat Tsjechov in zijn werk zelf geen politieke en maatschappelijke kwesties behandelde, kwam misschien wel door de strenge censuur die na de moord op tsaar Alexander II werd ingevoerd. Die censuur verbood de spot te drijven met hoge ambtenaren en de adel. Kritiek op de liberale intelligentsia was wel toegestaan, omdat die door het regime als potentiële tegenstander werd beschouwd. Dat is onder Poetin hetzelfde: het Kremlin probeert in tijden van verkiezingen de liberale oppositie tegen te werken door haar websites lam te leggen.

==

Als Tsjechov door zijn vrienden werd gevraagd of hij met het ontzien van de conservatieven en zijn kritiek op de intelligentsia wilde aantonen absoluut geen liberaal te zijn, antwoordde hij dat het hem er alleen maar om ging de leugens van die zogenaamde helden aan de kaak te stellen. Valse profeten als journalisten, literatuurcritici (die Tsjechov nog het minst kon luchten) konden bij hem altijd op een stevig literair pak ransel rekenen. Hij had een hekel aan de valse ijdelheid van quasiliberale geesten, die ter meerdere glorie van zichzelf vooral uit waren op de gunst van het grote publiek. Tsjechov was een echte Russische liberaal: iemand die opkomt voor een rechtsstaat, voor respect voor de grondwet, voor de vrijheid van meningsuiting, voor een democratisch staatsbestel.

En al zou hij zichzelf aanvankelijk nooit als liberaal hebben gekarakteriseerd, de maatschappelijke ontwikkelingen in de wereld duwden hem uiteindelijk toch in liberale richting. Toen hij in 1898 in het openbaar partij koos voor Alfred Dreyfus, de Franse officier van Joodse afkomst die vier jaar eerder tot levenslang werd veroordeeld wegens spionage voor Duitsland, veranderde hij zelfs van een apolitieke kunstenaar in een fanatieke activist. De affaire deelde Frankrijk in tweeën, maar deed ook bij de intelligentsia in Rusland heel wat stof opwaaien. Verontwaardigd over het lot van Dreyfus en overtuigd van zijn onschuld, schaarde Tsjechov zich aan de kant van zijn Franse collega Émile Zola, wiens pamflet J’Accuse diepe indruk op hem maakte. Door die stap te zetten werd hij in Rusland de beroemdste aanhanger van de strijd voor fatsoen en rechtvaardigheid die eind negentiende eeuw in West-Europa woedde.

Voorzichtige kennismaking

Voor ik als correspondent naar Rusland vertrok, was ik al drie keer eerder in Moskou geweest. Begin 1989 verbleef ik er zelfs een paar maanden achtereen. De geest van Tsjechov waarde overal rond in de Russische hoofdstad. Niet alleen in het huis aan de Tuinring, waar hij op het hoogtepunt van zijn roem met zijn veeleisende en vooral lastige familieleden woonde, maar ook in de zijstraatjes van die boulevard, die nu een overvolle achtbaansweg is. In de stoffige en smerige staatswinkeltjes waar ik toen mijn vieze eten kocht, bij de bierstalletjes op straat waar dronkenlappen dag en nacht rondhingen, in de naar pis stinkende trappenhuizen van de arbeidersflats in de eenvormige, grauwe buitenwijken waar ik bij mijn nieuwe vrienden op bezoek ging. En natuurlijk op het vervallen platteland rondom de hoofdstad, waar het leven al eeuwenlang stil leek te staan.

Ik logeerde bij mijn vriend Marten Levendig, een slavist die er als correspondent voor De Telegraaf en Veronica Nieuwsradio werkte. In de eerste dagen van maart 1989, de Berlijnse Muur leek nog stevig overeind te staan, reden we vanuit Amsterdam naar de Sovjet-Unie, om er samen zijn korpoenkt – het correspondentenkantoor – in te richten. Met zijn gloednieuwe, met huishoudelijke apparatuur volgeladen witte Volvo-stationcar namen we in Hamburg de veerboot naar Helsinki en reden vandaar in drie dagen naar de Russische hoofdstad.

Een moderne Finse snelweg voerde ons door een Europees ogend sneeuwlandschap naar de grens met de Sovjet-Unie. In de verte doemde de eerste Russische grenspost op, die eruitzag als een zwaarbewaakte legerbasis: barakken, wachthuisjes, antennes, legertrucks, een enkele pantserwagen en vooral veel militairen van de grensbewakingstroepen van de KGB. Dit was ‘The Evil Empire’, zoals de Amerikaanse president Ronald Reagan het land in 1983 had genoemd. En zo kwaadaardig en dreigend zag het er inderdaad uit.

Onze paspoorten en visa werden uitgebreid gecontroleerd. Streng kijkende grenswachters doorzochten de Volvo van onder tot boven. Vooral de nieuwe Electrolux-stofzuiger en de draagbare Philips-kleurentelevisie wekten hun interesse.

Na afloop van de inspectie werden we naar een kleine parkeerplaats geloodst, waar we twee uur in de auto moesten wachten. Toen ze ons eindelijk door lieten rijden hadden ze nog altijd geen vriendelijk woord met ons gewisseld. Wel knepen ze hun ogen samen tot spleetjes van afgunst over alles wat Marten en ik invoerden in hun arbeidersparadijs van de grote schaarste.

Over een weg vol kuilen en gaten reden we het land binnen, op enige afstand begeleid door wit gecamoufleerde grenssoldaten, die als lenige dansers op ski’s over de besneeuwde heuvels langs ons gleden. Ze waren waarschijnlijk op weg naar de prikkeldraadversperringen en wachttorens, die het overgangsgebied op een groot winters gevangenenkamp deden lijken waaruit niemand mocht ontsnappen. Jaren later, op reis langs de periferie van dit immense land, ontdekte ik op een schiereiland boven Moermansk dat dit prikkeldraad en die wachttorens heel de Sovjet-Unie hadden omringd, alsof daarmee alle Sovjetburgers werden gewaarschuwd dat ze het niet in hun hoofd moesten halen het land te verlaten.

De weg voerde ons in één rechte lijn naar Moskou. Een dik pak sneeuw maakte ons uitzicht eentonig wit en vlak, en versterkte de monotonie van onze tocht. Aan het einde van de middag – het was al donker – kwamen we aan in Leningrad, de voormalige tsarenhoofdstad. Het vroor tien graden.

We logeerden in hotel Pribaltiiskaja, een reusachtige nieuwbouwkolos met uitzicht op de Finse Golf. De kamers waren comfortabel en modern ingericht op een vergulde Ikea-manier, maar uit de douchekraan stroomde alleen ijskoud water en in het restaurant was niets te krijgen behalve borsjtsj, gehaktballen, wodka en bier. ‘We wachten op nieuwe leveranties uit de Oeral,’ zei de mollige, geblondeerde serveerster beschaamd.

Terug op mijn kamer ging ik een onrustige nacht tegemoet. Regelmatig werd er op de deur geklopt of ging de telefoon over. ‘Roomservice,’ zuchtte een verveelde meisjesstem. Of ze naar mijn kamer mocht komen voor een massage. Ik hield het aanbod geschrokken maar beleefd af.

Eenmaal in bed onder de gesteven en naar chloor ruikende lakens, merkte ik dat de verwarming stond te loeien, op een zomerse temperatuur van zo’n vierentwintig graden. Een thermostaat was er niet, een knop om de radiator uit te zetten evenmin. Ik zou alleen kunnen slapen als ik het raam openzette om de vrieskou binnen te laten. Algauw zou ik erachter komen dat dit in de hele Sovjet-Unie de gebruikelijke methode was.

==

De volgende dag vervolgden we onze tocht, via praktisch dezelfde route die Aleksandr Radisjtsjev in 1790 uitvoerig beschreef in zijn Reis van Sint-Petersburg naar Moskou, de eerste openbare tirade tegen de lijfeigenschap en het onmenselijke bestuur in Rusland. In huilerige bespiegelingen over die misstanden vroeg deze hoge edelman zich af hoe daar een einde aan kon worden gemaakt. Zijn voor de hand liggende conclusie luidde dat dit alleen mogelijk was door de lijfeigenschap af te schaffen en beschaafdere bestuurders aan te stellen.

Met zijn geschrift, dat Radisjtsjev in zijn eigen drukkerij liet drukken, haalde hij zich de woede van Catharina de Grote op de hals. Ze noemde hem een rebel en liet hem arresteren. De tsarina was het in principe gloeiend met hem eens, maar de dreiging van de Franse Revolutie deed haar terugschrikken voor wezenlijke hervormingen. Radisjtsjev werd ter dood veroordeeld, maar Catharina schonk hem genade en zette het vonnis om in tien jaar verbanning naar Siberië. Hij ging te voet, een tocht die één jaar en vier maanden duurde.

Onder Catharina’s opvolger Paul I kwam Radisjtsjev in 1801 vrij en kreeg hij rechtsherstel. Paul werd snel omgelegd en zijn opvolger Alexander I benoemde de denker tot lid van een commissie die nieuwe wetten moest opstellen. Nadat een collega had opgemerkt dat zijn wetsvoorstellen zo radicaal waren dat ze hem opnieuw op verbanning in Siberië konden komen te staan, pleegde Radisjtsjev zelfmoord.

==

Onderweg naar onze volgende halteplaats, de oude Hanzestad Novgorod, voelden Marten en ik ons permanent ongemakkelijk. Het was alsof in de bossen aan weerszijden van de weg nog altijd boze lijfeigenen rondhingen, vervuld van wraakzucht en in staat om iedereen die het beter had dan zij de keel door te snijden. Vóór ons vertrek publiceerden de kranten talloze berichten over de toenemende anarchie op het Russische platteland. Sinds partijleider Michaïl Gorbatsjov in 1985 de perestrojka had ingevoerd, een hervormingspolitiek die bedoeld was om de vastgelopen planeconomie vlot te trekken, had die anarchie zich als een olievlek over het hele land verspreid. Op de Russische staatstelevisie werd daarover niets vermeld.

Vooral de corruptie en het alcoholmisbruik moesten drastisch worden aangepakt om de economie een oppepper te kunnen geven. Regelmatig was er dan ook een met een verborgen camera gefilmde omkooptransactie op het televisienieuws te zien, waarbij een hoge ambtenaar werd gearresteerd die al te opzichtig een attachékoffertje met dollars in ontvangst had genomen.

Maar in werkelijkheid zorgden Gorbatsjovs maatregelen voor nog meer chaos; in plaats van alcohol gingen Russen eau de cologne en antivries drinken, verse levensmiddelen waren in de staatswinkels nergens meer te krijgen, en in de fabrieken werd meer gestolen dan ooit tevoren. Tegelijkertijd was het gezag van de overheid tanende. Reizigers werden met regelmaat door rondzwervende bendes beroofd van hun bezittingen, soms met medewerking van corrupte lokale politieagenten. En daar reden Marten en ik, in een gloednieuwe Volvo-stationcar, de droom van menig Sovjetburger die het jarenlang had moeten doen met – maar meestal zonder – een gammele Lada. Om over onze Electrolux, draagbare televisie en videorecorder nog maar te zwijgen.

We keken daarom reikhalzend uit naar de controleposten op onze route. Bij zo’n post was een slagboom over de weg neergelaten. Zodra we die naderden verscheen uit een wachthuisje een politieagent, die onze papieren uitvoerig inspecteerde en onze auto monsterde. Na ons te hebben afgeblaft telefoneerde hij met zijn bazen om te melden dat we bij controlepost nummer zoveel waren gearriveerd en te vragen of hij ons door mocht laten rijden. Steeds opnieuw kregen we de waarschuwing dat we moesten oppassen voor struikrovers, die het op onze Volvo zouden kunnen hebben gemunt.

==

In het middeleeuwse centrum van Novgorod met zijn kerken en kloosters baarden we opzien bij de opgeschoten jeugd. Twee buitenlanders met een peperdure auto, zoiets zagen ze niet vaak.

De imposante Wolga die de wit besneeuwde stad doorsneed was bevroren. Op sommige plekken dreven dikke ijsschotsen. Kinderen sprongen onbevreesd van schots naar schots. Uit een paleisachtig gebouw op de hoge oever, het conservatorium, klonk een vioolpartita van Bach. De ijle, kermende tonen gaven het stadsgezicht met zijn kerken en hun uivormige koepels iets filmisch en vreemds: de rationele Bach hoorde voor mijn gevoel niet thuis in dit irrationele land, waar alles anders leek te zijn dan ik was gewend. Als het niet zo koud was geweest, had ik urenlang naar dit wintertafereel kunnen kijken en luisteren. Het was alsof op die botsende ijsschotsen het cerebrale Westen het onvoorspelbare Oosten ontmoette.

Toen we weer bij onze Volvo kwamen, had iemand ‘pederasten, rot op’ in de verse sneeuw op de voorruit geschreven. Pederast is in het Russisch het scheldwoord voor ‘homo’. Verbaasd keken we om ons heen en zagen de jongelui schaapachtig lachen. Maar de boodschap was duidelijk: ‘Vreemdelingen niet gewenst.’

==

De volgende ochtend reden we nog voor zonsopgang verder. Opnieuw was daar de sneeuw op die monotone weg, opnieuw werden we om de zoveel kilometer door de politie aangehouden.

Ook bij de stadsgrens van Moskou moesten we ons legitimeren. Dit keer deed Marten voor het eerst iets om de controle te bespoedigen: hij legde een dollar in zijn paspoort. ‘Zo gaat het in de grote stad,’ zei hij toen we door mochten rijden. ‘En in Moskou kun je met een dollar ook nog iets kopen.’ Het was mijn eerste ervaring met vzjatki, steekpenningen, ook toen al het belangrijkste smeermiddel van de Russische samenleving.

==

De brede Moskouse toegangswegen met hun imposante neoclassicistische gebouwen benadrukten de statuur van een wereldmacht. Direct na de Tweede Wereldoorlog had Stalin die gebouwen laten neerzetten om de hoofdstad een dreigende gewichtigheid te geven. Vooral de Zeven Zusters, de stalinistische wolkenkrabbers die in een grote cirkel om het stadscentrum stonden, maakten diepe indruk op me.

Veel personenauto’s reden er toen niet op de brede wegen. Soms was het alsof de droschken en fiakers van de negentiende eeuw nog maar net waren verdwenen. De Lada’s, Zjigoeli’s, Wolga’s en Pobeda’s die we zagen, werden vaak voorbijgereden door talloze blauwe vrachtwagentjes, die hun goederen in de hele stad moesten afzetten. Een enkele keer rolde er een wiel over het asfalt, losgeraakt van een chassis, dat blijkbaar ook op drie wielen verder kon. Het deed me denken aan het begin van Gogols roman Dode zielen, waarin twee boeren voor de ingang van een logement in de gouvernementsstad NN een rijtuig monsteren: ‘Moet je dat wiel es zien, zei de een tegen de ander, wat denk je, gaat dat wiel nog tot Moskou mee, als het moet, of niet?’

Niet dus, zoals ik bij herhaling heb kunnen vaststellen. Zo zou wel meer in dit eigenaardige land absurd blijken.

Dolen door ruïnes

Het Moskou van 1989 was een ineengezegen stad. De prerevolutionaire wijken in het centrum waren halve ruïnes, een gevolg van decennialang achterstallig onderhoud, zoals we dat kennen uit communistische landen. Straatverlichting was schaars.

In de Ostozjenka en de Pretsjistenka, vóór de revolutie van 1917 met hun art nouveau de twee mooiste en duurste straten van Moskou, kon je ’s avonds alleen op de tast je weg vinden, zo weinig lantaarnpalen stonden er. Soms struikelde je over een oud vrouwtje, dat op een krukje voor een koffer zat en probeerde wat gehakt en groente aan voorbijgangers te verkopen. De statige huizen van weleer in die straten waren sinds de revolutie van 1917 opgesplitst in kommoenalka’s, gemeenschappelijke woningen, waar meerdere gezinnen de keuken en de badkamer met elkaar deelden, wat leidde tot permanente ergernissen.

De correspondent van De Telegraaf woonde veel comfortabeler. Het korpoenkt van de krant lag een behoorlijk eind buiten het centrum, in een nieuwe wijk voor buitenlandse diplomaten, journalisten en hoge Russische apparatsjiks. Vanuit het raam op de achtste verdieping van Martens appartement aan de chique Roebljovskoje sjossè kon je iedere ochtend stipt om halftien het konvooi van secretaris-generaal Michaïl Gorbatsjov langs zien rijden. Het had iets vertrouwds, ‘vadertje waakt over u en zorgt dat alles goed komt’. Als die limousines niet voorbijkwamen was er iets aan de hand en kon ineens een storm opsteken.

Bij de bakkerij tegenover Martens flat verkochten ze lekker brood, maar om het te bemachtigen moest ik ’s ochtends wel eerst een uur in een lange rij in de kou staan. Was je aan de beurt, dan kreeg je meestal te horen dat alles op was. Soms lag in de etalage van supermarkt Groente op de Koetoezovskiprospekt een banaan te pronken als was hij van goud. Dat kon ik pas echt op waarde schatten tijdens een receptie op de Nederlandse ambassade, waar de toenmalige ambassadeur Piet Buwalda geheel van slag was toen een van zijn gasten de wekelijks bezorgde banaan uit de fruitmand op zijn studeerkamer had gestolen. Jaren later ontdekte ik dat de dief een Leidse student Slavische talen was, die op die receptie zijn honger stilde met alles wat hij maar te pakken kon krijgen.

==

In de volgende twee maanden reisde ik vrijwel dagelijks met de metro van onze chique buitenwijk naar het centrum van de stad om in de Leninbibliotheek en het Marx-Engels Instituut onderzoek te doen naar de rol van de bourgeoisie tijdens de revolutie van 1917. Bij metrohalte Barrikade stapte ik uit en bestudeerde op de roltrap omhoog de sombere gezichten van de afdalende Moskovieten, die de dikke sneeuwvlokken nog op hun jas droegen.

Onderweg naar de Leninbibliotheek verkende ik de buurt binnen de Tuinring, waar neoclassicistische flats, houten huizen en adellijke stadspaleizen elkaar afwisselden. De Russen die ik tijdens die wandelingen tegenkwam waren afhoudend, wantrouwend en vooral onbeschoft. Zodra ze doorkregen dat ik een buitenlander was, keken ze me met nog meer minachting aan. Meer dan eens werd ik voor ‘Amerikaan’ uitgemaakt. Het leek me het ergste dat je in Rusland kon overkomen. Sommigen wendden hun blik schichtig af, alsof ze vreesden ieder moment gestraft te kunnen worden door de geest van Stalin, die contact met buitenlanders had verboden. Maar zoals wel vaker in de Sovjet-Unie was ook dit maar de halve werkelijkheid.

==

De andere helft kreeg ik te zien toen Zjenja, een Russische vriend van Marten, ons uitnodigde om naar de banja, het Russische badhuis, te gaan. De monotone Sovjetsamenleving en het verbod om een stad in de omgeving te bezoeken hadden me na een paar weken op de rand van een depressie gebracht. Martens verzameling videobanden van de Britse comedyserie Fawlty Towers behoedde me voor de ondergang. John Cleese bleek het beste alternatief voor de wodkafles. De uitnodiging voor een bezoek aan het badhuis was dan ook een welkom geschenk uit de witte hemel.

Twee dagen later reden Marten en ik naar een afgelegen fabrieksterrein waar in een loods een bedrijfsbanja was gevestigd. In de kleedruimte stuitten we op een boomlange Nederlander, die in een witte badhanddoek was gehuld en oogde als een Romeinse senator.

‘Wat een geluk dat jullie er zijn,’ zei hij, toen hij ons Nederlands hoorde spreken. ‘Ik begon al een beetje in paniek te raken. Ik zou het liefst nú naar mijn hotel gaan, maar ik weet niet waar ik ben. En ik kan die mensen niet verstaan. Er is er maar één die een soort brabbel-Engels spreekt.’

Henk was hoogleraar informatica aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Als rechtschapen gereformeerde schaamde hij zich voor zijn half blote verschijning en hij probeerde zijn lichaam met een handdoek te bedekken. De tegenstelling tussen Nederlanders en Russen kon niet groter zijn.

Henk sprak geen woord Russisch. Een paar maanden eerder was hij ingegaan op een schriftelijk verzoek van een Russische collega om een joint venture op informaticagebied op te zetten, wat door het liberale beleid van Gorbatsjov net was toegestaan. Die ochtend was hij op vliegveld Sjeremetjevo geland en meteen door Zjenja naar de banja gebracht. Daar zou de nadere kennismaking met de Russische informatici plaatsvinden.

Om halftien ’s ochtends waren er in het badhuis al vier flessen wodka soldaat gemaakt en twee vette karpers verorberd. Daarna hadden Zjenja en zijn vrienden zich naar het stookhok begeven, naakt en vol onbegrip dat hun Nederlandse gast hen niet volgde.

In een banja was de broodnuchtere Henk nog nooit van zijn leven geweest. Groot moet de schok zijn geweest, toen hij niet op een zakelijke bespreking belandde, maar op een saunafeestje in een verlaten fabriek, waar een groep onbekende, naakte informatici hem opwachtte aan een tafel vol verse vis en wodka. Ze vroegen hem tot overmaat van ramp ook nog of ze hem met berkentakken mochten afrossen in een donker en snikheet houten zweethok.

Om Henk bij te staan kleedden wij ons snel uit, sloegen een handdoek om ons middel, namen een slok wodka en legden ons geschenk, een halve Goudse kaas, op de tafel tussen twee borden met visgraten. Henk leek ineens te beseffen dat hij niet achter kon blijven. Hij nam een slok en volgde ons het zweethok in.

Gezeten op de banken vertelden de Russische informatici ons onder het afranselen over hun leven – hoe hun ouders onder Stalin waren vervolgd, hoe zij zelf onder Brezjnev gehinderd werden in hun carrières omdat ze Joods waren, hoe het hun ook nu nog onmogelijk werd gemaakt om hoogleraar te worden. ‘We hopen een dezer jaren naar Israël of Amerika te emigreren,’ zei een van hen opgewekt. ‘Je moet ons daar zeker komen opzoeken. En als Henk zin heeft, is hij ook welkom. Maar eerst moet hij een beetje leren genieten van het leven.’

Tragiek vermengd met ironie. Dat herkende ik uit Tsjechovs verhalen. Eindelijk was ik aangekomen in het echte Rusland.

Henk ging na afloop met zijn nieuwe vrienden naar het instituut voor informatica om zijn knowhow te delen en plannen te maken voor verdere, aangeklede, samenwerking. Hij bedankte ons voor onze hulp. We hebben nooit meer iets van hem gehoord.

==

Zjenja stelde voor om naar zijn maîtresse te gaan, een schuwe blonde schone. In haar krappe flatje zetten we ons feestje tot diep in de nacht voort, met een krat bier om het verloren zweet mee aan te vullen en met gesprekken over de toekomst van Rusland, die toen nog veel duisterder en uitzichtlozer leek dan nu. Toen Marten en ik tegen het ochtendgloren naar huis reden, zei mijn vriend: ‘Dit is Rusland. Als je ’s ochtends opstaat weet je nooit hoe de dag zal eindigen. Daarom is dit een land van de literatuur. De werkelijkheid laat zich hier alleen op literaire wijze verwoorden.’

Op de thee bij de adel

Dat er in de nadagen van de Sovjet-Unie ook nog een ander Moskou bestond dan dat van Joodse geleerden die op het punt stonden hun land te verlaten, ontdekte ik een paar weken na mijn bezoek aan de banja op de Froenzekade, in een geel bakstenen appartementencomplex naast het imposante gebouw van de militaire academie. Kort voor mijn vertrek naar Moskou had ik in Amsterdam een jonge taalwetenschapper ontmoet, Andrej, die voor langere tijd in Nederland verbleef om onderzoek te doen. Hij vroeg me een brief voor zijn moeder mee te nemen en een zakje tulpenbollen voor haar te kopen dat ik bij haar thuis zou kunnen afleveren.

Toen ik wat zekerder van mijn Russisch was, vatte ik de moed om naar haar toe te gaan. Op een aprilmiddag baggerde ik door de nog altijd dikke sneeuw naar de Froenzekade. Het kostte me grote moeite om het juiste adres te vinden. Het complex bleek te worden bewoond door officieren van het Rode Leger, die me beleefd en geduldig van het ene portiek naar het andere stuurden, tot ik huisnummer 51 had gevonden.

Ik belde aan. Na enige tijd verscheen in de opening van een gecapitonneerde deur een oudere, strenge vrouw met opgestoken grijs haar. Natalia Kljoetsjevskaja liet me binnen.

De appartementen van mijn Russische vrienden en kennissen getuigden van de gebruikelijke, door jaren van algemene schaarste ontstane Sovjetwansmaak. De eenkamerwoning die ik nu betrad was stijlvol ingericht met antieke tafels en stoelen. Aan de muur boven de divan hingen een tapijt en een paar ingelijste foto’s.

Mevrouw Kljoetsjevskaja schonk thee in en vroeg voorzichtig naar haar zoon Andrej. Met tranen in haar ogen las ze de brief van haar zoon.

We spraken over gewone dingen, maar het klikte snel. Ze was verslaafd aan het werk van Dostojevski, een schrijver die in de Sovjet-Unie op de zwarte lijst stond. Van mijn favoriet Tsjechov wilde ze niets weten. ‘Die is niet Russisch genoeg en hoort meer bij de goddeloze wereld waar u vandaan komt,’ zei ze. Ik ging er maar niet op in.

Toen ik haar over mijn moeder vertelde, die net als zij in 1924 was geboren en al sinds haar eenenveertigste weduwe was, begon zij over haar eigen leven. Ze wees op een foto van een groepje jagers, waarop ik meteen tsaar Nicolaas II herkende. ‘Ziet u de man rechts van hem?’ vroeg ze. Een jonge, bebaarde jager leunde op zijn geweer. ‘Dat is mijn vader. Hij was een van de belangrijkste edelen aan het hof in Sint-Petersburg. Mijn familie behoorde sowieso tot de elite van Rusland, ook op cultureel gebied. Zo was een van mijn ooms directeur van het Moskouse conservatorium.’

De Kljoetsjevski’s ondergingen het lot van zoveel adellijke families in de Sovjet-Unie. Revolutie, burgeroorlog, moord en doodslag, vernedering, verlies van alle bezit, emigratie naar Berlijn of Parijs, prinsen en graven die uit armoede als taxichauffeur, fabrieksarbeider of conciërge aan de slag gingen. De oude dame vertelde het alsof het de gewoonste zaak ter wereld was. ‘Zo heeft God het nu eenmaal beschikt,’ zei ze.

Zelf was ze in Berlijn geboren, waar haar vader als conciërge werkte, haar moeder was naaister. In de Tweede Wereldoorlog werd ze als dwangarbeidster in een munitiefabriek tewerkgesteld. Na de Duitse nederlaag ontmoette ze haar man, een officier van het Rode Leger. Met hem woonde ze vele jaren in Dresden, op een Sovjetlegerbasis. Haar zoon Andrej werd in Duitsland geboren.

Toen na de dood van Stalin het politieke tij keerde, ging ze met man en kind terug naar Moskou, waar ze als officiersvrouw een onopvallend leven leidde. ‘Met een adellijke afkomst zoals ik, moest je in de Sovjet-Unie oppassen,’ vertelde ze. ‘Mijn enige garantie was dat ik de Oost-Duitse nationaliteit bezat, waarachter ik me kon verschuilen.’ Dat haar man inmiddels was opgeklommen tot kolonel hielp ook. ‘Hij is nu zo’n twintig jaar dood, maar ik heb alles aan hem te danken, onder andere dat ik in dit huis mocht blijven wonen.’

De volgende dag nam mevrouw Kljoetsjevskaja me in haar oranje Lada mee naar het schrijversdorp Peredelkino, even buiten Moskou. Ik wilde zo graag het graf van Boris Pasternak zien. ‘Een goed plan,’ zei ze meteen. ‘Ik kom er regelmatig om familieleden te bezoeken.’

In Peredelkino parkeerden we de auto bij het stationnetje. Door een sneeuwbui liepen we langs fraaie houten datsja’s, die met hun blauwe, rode en groene kleuren het donkere landschap een vrolijke toets gaven.

Bij de kapel van de begraafplaats stonden enkele oude vrouwtjes gehuld in versleten kapokjassen en dikke sjaals. Hun gezichten kon ik nauwelijks ontwaren. Toen mevrouw Kljoetsjevskaja langs hen liep, vielen ze op hun knieën. Ze prevelden gebeden en kropen een eindje met ons mee door de sneeuw. Mevrouw Kljoetsjevskaja gaf ze wat kopeken. De vrouwen sloegen ijverig kruisen.

In de kapel ging mevrouw Kljoetsjevskaja in gebed. Ik staarde naar de iconen en de brandende kaarsjes. Toen ik opzijkeek, zag ik dat ze haar ogen gesloten hield en rilde. Door de kou kon het niet komen, want ze had een dikke bontjas aan. Waarschijnlijk was het de geschiedenis die voorbijkwam.

We liepen door de sneeuw naar de graven die kriskras door elkaar heen lagen. Ze wees me op het graf van een familielid en leidde me naar de eenvoudige steen van Pasternak. Ze liet me alleen, waardoor mijn korte wake iets plechtigs kreeg. Mevrouw Kljoetsjevskaja werd even een personage uit Pasternaks Dokter Zjivago.

Teckels aan zee

Drieëntwintig jaar later, in het voorjaar van 2012, dribbelen in de hoofdstraten van Taganrog overal teckels rond, alsof er geen andere honden bestaan. Ik vraag me af of al die deftige hondjes een postuum eerbetoon zijn aan Anton Pavlovitsj Tsjechov, die hier in 1860 werd geboren en gek was op teckels. Waarom ook niet? Het zuidelijke stadje aan de Zee van Azov betoont alom postuum eer aan de schrijver: een eigen straat, een literair museum in het voormalig jongensgymnasium waar hij naar school ging, een theater waar zijn toneelstukken regelmatig worden opgevoerd, een standbeeld op het mooie halfronde plein tegenover een van zijn vaders winkels, de als monument ingerichte huizen waar hij met zijn ouders, broers en zusters heeft gewoond, straatnaamborden die over hem en zijn tijd vertellen, gedenkstenen op de gevels van de houten huizen van familieleden en personages uit zijn verhalen, zoals de neurotische leraar Latijn uit ‘De man in het etui’. Als het op een landelijke vergelijking aankomt, wint alleen Lenin het van hem, die in iedere Russische stad nog altijd wel ergens op een plein staat. Een klein leger aan moedwillig gefokte en aangelijnde teckels kan er dus ook nog wel bij.

‘Dankzij Anton Pavlovitsj zijn we nog een beetje een stad,’ zegt de bejaarde Olga Vasiljevna, die haar langlijvige hondje uitlaat langs de slingerende rails van de Karl Liebknechtstraat, waarover wrakkige trams door de stad hobbelen. ‘Verder is het hier net zo’n puinhoop als in de rest van Rusland.’

Olga steekt haar neus in de wind en loopt door. Ze is niet de enige die er zo over denkt. In Taganrog is iedereen die ik op deze frisse aprilmorgen naar Tsjechov vraag, hem dankbaar, zoals het hoort in een land waar dode schrijvers als heiligen worden vereerd.

Zijn populariteit blijkt niet alleen gebaseerd te zijn op zijn verhalen, maar ook op zijn gulheid. Want Tsjechov is tot aan zijn dood altijd voor zijn geboorteplaats blijven zorgen door boeken en schilderijen naar Taganrog te sturen, als een rijke oom die zich ontfermt over een lastig neefje dat wees is geworden. Het was alsof hij wist hoeveel hij, ondanks zijn rotjeugd in een arm, bekrompen milieu, te danken had aan die kosmopolitische, maar saaie handelsstad met zijn verveelde, benepen en toch schilderachtige inwoners. Tegelijkertijd hoopte hij zijn hele leven dat de lokale bevolking zich zou verheffen om zo aan haar deprimerende lot te ontsnappen.

==

Taganrog was in de negentiende eeuw een van de belangrijkste handelssteden van het tsaristische rijk. Toen Tsjechov er opgroeide telde het zo’n vijftigduizend inwoners, Grieken, Duitsers, Turken, Joden, Italianen, Armeniërs en Georgiërs. De rijke Armeense en Georgische kooplieden waren de oligarchen van toen. Ze verschilden alleen van de huidige magnaten van Rusland in hun verfijnde smaak, die tot uiting kwam in de elegante stadspaleizen die ze in de hoofdstraten van Taganrog lieten bouwen. Op een huisconcert bij een welgesteld schoolvriendje hoorde Tsjechov zijn eerste klassieke muziek. Ook voorzagen die lokale rijken hun stad van een operatheater, waar wereldsterren optraden die ervoor zorgden dat iedereen in West-Europa wist waar Taganrog lag.

Meyers Neues Konversations Lexikon uit 1867 geeft bij het lemma ‘Taganrog’ een indruk van die tijd: ‘Versterkte zee- en havenstad in het Europees-Russische gouvernement Jekaterinoslav, zeer hoog en gezond gelegen op een landtong aan de Zee van Azov in een vruchtbare omgeving, vier mijl ten westen van de monding van de Don, is na Odessa de bloeiendste handelsstad in het zuiden van Rusland en de voornaamste stapelplaats voor de Don, de Donets en de Wolga, en tevens voor Siberische producten. De stad heeft een citadel, tien kerken, een Grieks klooster (het Jeruzalem-klooster), veel prachtige huizen, een mooie kade, een handelsgymnasium, een districtsschool, meerdere privéonderwijsinstellingen, een theater, een zeehospitaal, een beurs, een handelsgerecht, een admiraliteit, scheepswerven, fabrieken voor de productie van leer, wasdoek, kaarsen, zeep, scheepskabeltouw, macaroni, etc., een brandewijnstokerij, een omvangrijke visserij en 13 958 inwoners, onder wie veel Grieken en Armeniërs.’

==

Maar de werkelijkheid was anders: het Taganrog van Tsjechov was vervallen en armoedig, zoals veel steden in Rusland. In 1877, na terugkeer van een kort paasbezoek aan zijn familie in Moskou, viel hem dat nog meer op, zoals blijkt uit een brief aan zijn naasten:

==

Het doet hier denken aan een Herculaneum of een Pompeji. [...] Alle huizen zien er verschaald uit en zijn in geen jaren gestuukt; de daken zijn verveloos, de luiken gesloten... Vanaf de Politiestraat ligt de weg vol modder, die opdroogt en dan kleverig wordt en verbrokkelt. [...] Als ik me een weg door de Nieuwe Bazaar probeer te banen besef ik hoe smerig, leeg, lui, ongeletterd en saai Taganrog werkelijk is. Geen uithangbord is zonder spelfouten – ik zag zelfs een Russche Taverne. De straten zijn verlaten op een paar zelfvoldane stuwadoors en fatjes met petten en lange jassen na.

==

Toen Tsjechov in 1887 voor het eerst sinds zijn vertrek naar Moskou weer een bezoek aan Taganrog bracht, schreef hij aan de journalist en schrijver Nikolaj Lejkin, de hoofdredacteur van het Sint-Petersburgse tijdschrift Oskolki (Scherven), waarin sinds eind 1882 zijn eerste volwassen verhalen waren verschenen:

==

Je reinste Azië! Overal om me heen is het zozeer Azië, dat ik mijn ogen bijna niet kan geloven. Zestigduizend inwoners en het enige wat ze doen is eten, drinken, zich voortplanten; ze hebben geen andere interesses... Waar je ook gaat, overal zijn er paasbroden, eieren, santoriniwijn, zuigelingen, maar nergens vind je kranten of boeken... De stad is in alle opzichten mooi gelegen, het klimaat heerlijk, vruchten der aarde bij de vleet, maar de inwoners zijn traag, traag... Allen zijn muzikaal, hebben fantasie, verstand, zijn nerveus, sensitief, maar alles gaat zinloos ten onder. Er zijn geen patriotten, geen zakenlieden, geen dichters, er zijn zelfs geen behoorlijke bakkers...

==

Toen Tsjechov, onder het hem door zijn lievelingsoom Mitrofan aangereikte pseudoniem Antosja Tsjechonte, zijn eerste, komische stukjes begon te publiceren in de handgeschreven schoolkrant Zajka, was Taganrog op sterven na dood. Zo schrijft Meyers Konversations Lexikon in zijn editie van 1878 over de stad: ‘Ontwikkelde zich in de moderne tijd, begunstigd door zijn ligging aan zee, de nabijheid van de vruchtbaarste landschappen van Zuidoost-Rusland en de spoorweg Taganrog-Charkov, tot een van de belangrijkste handelsplaatsen in Zuid-Rusland. T. heeft nu (1875) 48 186 inwoners (zeer veel Grieken en Joden, maar ook Armeniërs, Italianen en Duitsers). De rede is vlak en door zandbanken gevaarlijk. Er voeren in 1874 in T. binnen: 961 zeeschepen met 175 544 last en 1749 kustvaarders met 125 535 last. En er voeren af: 972 zeeschepen met 183 995 last en 2056 kustvaarders met 139 862 last. De export wordt op 25 miljoen en de import op 5 miljoen roebel geschat. Beoefenaars van zelfstandige beroepen zijn gering in aantal.’

==

Ik proef in dit lemma de onheilsbode in de zin ‘De rede is vlak en door zandbanken gevaarlijk.’ Verzanding dus. Het is nog altijd de grootste bedreiging voor havensteden, waarvan er vele op die manier hun functie als overslagplaats hebben verloren. Vijfentwintig jaar later luidt de Brockhaus van 1903 de doodsklok over de stad: ‘Was vroeger de hoofdstapelplaats voor de Don, de Donets en de Wolga, loopt echter terug als gevolg van de verzanding van de haven en de concurrentie van Rostov.’

==

Tsjechov groeide dus op in een aan lagerwal rakend en ingeslapen stadje met een nog ingeslapener bevolking. De buitenlandse kooplieden in ruste waren dankzij hun rijkdom de enigen die de stad nog enige allure gaven. De Russische bevolking was arm, lui en bekrompen. Slechts de twee hoofdstraten waren spaarzaam verlicht. Als voetganger liep je ’s avonds met een lantaarn over straat om je te kunnen oriënteren. Het drinkwater was verontreinigd. Op zaterdag trok een stadsomroeper door de smerige straten om de bevolking op te roepen naar het badhuis te gaan en op die manier besmettelijke ziektes en epidemieën te voorkomen.

Tsjechov voelde dan ook een mengeling van afkeer en affectie voor zijn stad, die hij vooral zag als een benepen gemeenschap van elkaar permanent beglurende armoedzaaiers. In de rommelige winkel van zijn vader, die van vijf uur ’s ochtends tot elf uur ’s avonds geopend was en waar hij in zijn schoolvrije uren werkte, stapten de buurtbewoners dagelijks naar binnen en moest hij hun geklets en geklaag aanhoren. De gedachte dat ze hun lot zouden kunnen verbeteren, kwam niet in hen op, tot Tsjechovs levenslange ergernis. Zelf was hij een man van de daad. Werken was zijn voornaamste credo, vooral omdat hij bij zijn luie vader zag wat ervan kwam als je dat niet deed. Alleen door hard te werken kon je ontsnappen aan je lot, en niet door je alsmaar voor je lamlendigheid te verontschuldigen en je te beroepen op je ‘Russische ziel’.

Het keert vaak terug bij Tsjechov: als de drie zusters uit zijn toneelstuk hun hoop op een ander leven eenmaal hebben opgegeven spreken ze nog slechts over ‘hard werken’, zoals de eeuwige student Trofimov uit De kersentuin dat doet. Maar geen van allen brengt ooit iets tot stand.

Irina, een van de drie zusters, zegt het als volgt:

==

Toen ik vanmorgen wakker werd, opstond en me waste, had ik opeens het gevoel dat alles op deze wereld me duidelijk was, dat ik precies wist hoe we moesten leven. Lieve Ivan Romanytsj, ik weet alles. Een mens moet werken, zwoegen in het zweet zijns aanschijns, wie hij ook is, en alleen daarin ligt de zin en het doel van zijn leven, zijn geluk, zijn bezieling. Wat moet het heerlijk zijn een arbeider te zijn, die in alle vroegte opstaat om stenen te gaan kloppen, of een herder, of een onderwijzer, die kinderen lesgeeft, of een machinist bij de spoorwegen... Mijn God, nee, het is niet alles om een mens te zijn, je kunt beter een os, een gewoon paard zijn, als je maar werkt, alles beter dan een jonge vrouw die om twaalf uur ’s middags opstaat, dan op bed koffie drinkt, en daarna twee uur bezig is met haar toilet... O, dat is vreselijk! Zoals je bij warm weer naar iets te drinken kunt snakken, zo snak ik nu naar werk. En als ik van nu af aan niet vroeg opsta en aan de slag ga, dan mag u een einde aan onze vriendschap maken, Ivan Romanytsj.

==

En baron Toezenbach, een officier, even later:

==

Dat verlangen naar werk, mijn God, ik begrijp het zo goed! Ik heb nog nooit van mijn leven gewerkt. Ik ben geboren in Sint-Petersburg, een kille, suffe stad, in een gezin dat werk noch zorgen kende. Ik weet nog dat wanneer ik van de militaire academie thuiskwam, een huisknecht mijn laarzen moest uittrekken, ik was een vervelend ventje in die tijd, maar mijn moeder keek vol ontzag tegen mij op en was verbaasd als andere mensen dat niet deden. Ik werd tegen alle werk beschermd. Maar of dat helemaal is gelukt? Er breekt een nieuwe tijd aan, er komt iets enorms op ons af, er is een krachtige, gezonde storm opgestoken, die is al dichtbij en zal binnenkort alle luiheid en onverschilligheid, alle vooroordelen tegenwerken en die verrotte verveling uit onze samenleving wegblazen. Ik ga werken en over zo’n vijfentwintig, dertig jaar zal iedereen werken. Iedereen!

==

Laat de ‘Russische ziel’ zich hier zien, die met veel mythes omgeven dooddoener, die moet verontschuldigen dat je niets concreets van de grond krijgt?

Dat die ‘Russische ziel’ honderd jaar na Tsjechovs dood nog altijd als excuus wordt aangevoerd, bleek toen Nina Chroesjtsjova, de in New York wonende kleindochter van Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov, voor de promotie van haar boek Imagining Nabokov (2007) een lezing in Sint-Petersburg hield. Zodra ze vertelde dat Nabokov zichzelf in ballingschap opnieuw had uitgevonden door in het Engels te gaan schrijven, reageerde het publiek als door een wesp gestoken. Toen ze ook nog eens de ‘Russische ziel’ de bron van Ruslands achterlijkheid noemde, werd ze uitgejouwd.

Toen ik het nieuws over Chroesjtsjova’s ‘steniging’ in de Russische pers las, moest ik meteen aan de zwoeger Lopachin denken, die in De kersentuin zegt: ‘Weet u, ik sta ’s ochtends voor vijven op, ik werk van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat, enne, ik heb voortdurend met mijn eigen en met andermans geld te maken, en dan krijg je kijk op de mensen om je heen. Je hoeft maar iets te ondernemen om in te zien hoe weinig eerlijke, fatsoenlijke mensen er zijn.’

Met de ‘Russische ziel’ wil Lopachin dus niets te maken hebben. Voor hem is hard werken het enige middel om vooruit te komen en zijn doel te bereiken. De beloning die hij uiteindelijk van Tsjechov krijgt, is het landgoed van de adellijke weduwe Ranevskaja. Anders dan Lopachin heeft zij haar hele leven door de ‘Russische ziel’ laten bepalen.

==

In het verhaal ‘Mijn leven’ uit 1896 verbeeldt Tsjechov de ‘Russische ziel’ van zijn geboortestad. Nadat de verteller eerst zegt dat hij van zijn stad houdt, omdat hij die zo mooi en warm vindt, spuit hij zijn kritiek op de mensen die er wonen:

==

En hoe de mensen leefden – het was beschamend! Er was geen park, geen schouwburg, geen behoorlijk orkest; de stadsbibliotheek en die van de sociëteit werden uitsluitend bezocht door Joodse jongeren, zodat de tijdschriften en nieuwe boeken maandenlang onopengesneden bleven liggen; rijke en onderlegde mensen sliepen in bedompte, krappe slaapkamers in houten bedden vol wantsen, hun kinderen hielden ze gevangen in afschuwelijk vuile ruimten die ‘kinderkamers’ genoemd werden, en hun bedienden, zelfs de oude en eerbiedwaardige, sliepen in de keuken op de vloer onder een stapel vodden. Op vleesdagen rook het in die huizen naar bietensoep, op vastendagen naar steur, gebakken in zonnebloemolie. Ze aten onsmakelijk, dronken ongezond water. In de gemeenteraad, bij de gouverneur, bij de bisschop en in al die huizen had men er jaar in jaar uit de mond van vol dat het in onze stad ontbrak aan goed en goedkoop water en dat er uit de staatskas 200 000 roebel geleend moest worden voor een waterleiding; de zeer rijke mensen, waarvan er in de stad een stuk of dertig waren en die met kaarten soms complete landgoederen verspeelden, dronken ook dat slechte water en praatten hun hele leven geestdriftig over die lening – en daar kon ik met mijn verstand niet bij: het leek me veel eenvoudiger om die 200 000 roebel uit eigen zak neer te tellen.

==

Hoe vaak heb ik ze in Rusland zelf niet ontmoet: hoge ambtenaren die de hele dag aan het duimendraaien waren, omdat ze absoluut niet wisten wat ze anders moesten doen, boeren en fabrieksarbeiders die zo snel als hun werk het toeliet de wodkafles opentrokken, de ingeslapen winkelbedienden en obers die hun klanten negeerden omdat ze niet beseften dat er geld aan hen te verdienen viel.

Zo ben ik in al die jaren in Rusland in menig stadhuis rondgeleid door een perswoordvoerder, die blij was dat hij eindelijk iets te doen had. Door lange, kronkelende gangen bracht hij me meestal naar de vertrekken van de burgemeester voor een interview. In alle kamertjes die we passeerden zaten jonge, mooie vrouwen half verscholen achter stapels dossiermappen. Computers waren nergens te bekennen. Geen van die vrouwen had een opengeslagen dossier voor zich. Wel zat er een haar nagels te vijlen, was een ander druk bezig met het bewerken van haar lokken met een krultang of het lezen van een glossy, leunde een derde half bewusteloos van de gloeiende verwarming met haar hoofd op haar armen en zat het merendeel met elkaar thee te leuten. ‘Vindt u onze meisjes niet mooi?’ vroeg de woordvoerder trots.

Die arme Sovjet-Unie

Net als in de rest van Rusland is ook in het Taganrog van vandaag het economisch verval groot. Het komt vooral door de ineenstorting van de communistische planeconomie na 1991. De meeste fabrieken in de Sovjet-Unie gingen failliet, omdat ze na het invoeren van de markteconomie al jaren niet rendabel bleken. Ook voerde vrijwel niemand iets uit, omdat er niet genoeg grondstoffen waren en de arbeiders amper salaris kregen. ‘Zij doen alsof ze ons betalen, wij doen alsof we werken’ was een gevleugelde uitdrukking als je een gewone Sovjetburger naar zijn mening over het Kremlin vroeg.

Na 1991 moesten de fabrieken dan ook worden gesaneerd. In Taganrog ontkwam ook de vliegtuigindustrie, die veel monden te voeden had, niet aan dat genadeloze lot. En dan was Taganrog er nog goed vanaf gekomen, want in steden met één fabriek verpauperde vaak de hele lokale bevolking.

Ook in de handelshaven van het stadje heeft de sanering toegeslagen. Op de overslag van kolen en wat dokwerk na gebeurt er weinig. Zelfs de veerboot naar de Krim is uit de vaart genomen. De enige scheepjes op het water zijn de tientallen piraatjes van de plaatselijke jachtclub, een plek waar Tsjechov als kind vaak met zijn vriendjes ging vissen. ‘De kinderen van de Moskouse nieuwe rijken komen hierheen om te leren zeilen,’ zegt de bejaarde portier, die een bevel heeft gekregen om vreemdelingen van het clubterrein te weren. Als ik hem vraag waarom hij zo streng is en me niet even, voor het historische gevoel, op het terrein wil toelaten, zegt hij dat hij zich aan zijn bevelen moet houden. ‘Sinds het verdwijnen van de Sovjet-Unie is er geen orde meer. Als ik u toelaat, betekent dat dat ik het eens ben met die anarchie.’

==

Ondanks alle tegenslag van de jaren negentig doet het gemeentebestuur van Taganrog zijn best om het historische stadscentrum zo goed mogelijk te restaureren. Op een Russische manier is dat redelijk gelukt. Zeker in de huidige Tsjechovstraat, waar op nummer 69 het perfect onderhouden geboortehuis van de schrijver te vinden is. Je komt er via een keienpad van zo’n vijftig meter lang.

Het wit stenen huis met zijn groene ijzeren dak en groene luiken is zo’n vijfendertig vierkante meter groot. Via een halletje bereik je de huiskamer, waar een Stehpult verraadt dat hier gewerkt werd. De lessenaar was van Tsjechovs vader, Pavel, die in 1844, als zoon van een lijfeigene die zich had vrijgekocht, in Taganrog bij een koopman in de leer was gegaan. In 1857, twee jaar na de geboorte van zijn eerste zoon, Aleksandr, kocht Pavel van zijn spaargeld zijn eerste eigen winkel in koloniale waren. De goederen haalde hij per ossenwagen uit het Oekraïense Charkov, een afstand van 470 werst, zo’n 503 kilometer. Op die route door de steppe lag geen enkele andere stad.

Pavel Tsjechov moet een theatrale man zijn geweest. De Italiaanse schrijfster Natalia Ginzburg zegt in haar Tsjechov-biografie: ‘Zijn hele gedachtewereld en dagelijks leven werden beheerst door geldzucht en door religieuze handelingen.’

Zijn jongste zoon, Michaïl, heeft die religieuze dweepzucht raak getypeerd in zijn vermakelijke herinneringen:

==

Hij hield van kerkdiensten, woonde ze van begin tot eind bij, maar de Kerk diende voor hem vooral als een club, om zo te zeggen, waar hij kennissen kon ontmoeten en waar hij wist dat op een bepaalde plaats de icoon van die-en-die heilige hing en geen ander. Hij organiseerde thuis huisdiensten, waarbij wij, de kinderen, het koor vormden en hij de rol van priester speelde. Maar voor het overige was hij net zo’n twijfelaar als wij, zondaars, en werd hij volledig in beslag genomen door wereldse zaken. Hij zong, speelde viool, liep met een hoge hoed op, legde met Pasen en Kerstmis de hele dag visites af en was verzot op kranten. [...] Zingen en vioolspelen, en altijd van blad, met inachtneming van alle adagio’s en moderato’s, was zijn lust en zijn leven. Ter bevrediging van die hartstocht stelde hij koren samen waarin wij, zijn kinderen, en anderen zongen. Hij trad daarmee thuis en in het openbaar op, en vaak vergat hij door die hartstocht zijn broodwinning. Het schijnt dat dit ook de reden was dat hij later failliet ging.

==

In werkelijkheid was Pavel Tsjechov een bekrompen, autoritaire, vrekkige en grillige man, een despoot die zijn kinderen om het minste of geringste een pak slaag gaf om te voorkomen dat ze ‘verwend’ zouden raken. Zijn onderdanige vrouw probeerde hem daar weliswaar van te weerhouden, maar slaagde daar zelden in. Tsjechov en zijn broers mochten naar het gymnasium, maar moesten voor en na school hun vader in zijn winkel helpen en in het kerkkoor zingen. In een brief waarin Tsjechov zijn twijfels uit over het nut van een religieuze opvoeding, schrijft hij later: ‘Als mijn broers en ik in de kerk het trio “Mijn gebed worde gesteld” of “De stem des Aartsengels” zongen, dan keek men vertederd naar ons en benijdde men onze ouders, maar wij voelden ons kleine dwangarbeiders.’

Vanwege die lijfstraffen zou Tsjechov zijn vader nooit echt mogen, zelfs niet toen Pavel een vriendelijke oude baas was geworden, die zijn dagen sleet met bidden en het lezen van religieuze geschriften. Tsjechov vertelde hoe hij als kind gedwongen werd naar de kerk te gaan en dat hij op een klap kon rekenen als hij te weinig geloofsijver toonde. Dat zijn vader hem op zijn vijftiende in de steek liet en voor zijn schuldeisers naar Moskou vluchtte, zal de verhouding tussen vader en zoon evenmin goed hebben gedaan.

Tsjechovs zuster Masja probeerde het agressieve gedrag van haar vader nog enigszins te nuanceren door in haar memoires te wijzen op Pavels pogingen te stijgen op de sociale ladder. ‘Hoewel hij zich nooit op enige opleiding kon beroemen, deed hij alles om zijn zes kinderen naar het gymnasium te laten gaan. [...] Daarom is het verkeerd om te zeggen dat Pavel Jegorovitsj een “gruwelijke despoot” is geweest. Hij was een rauwe, maar ook een buitengewone en getalenteerde man.’

==

Toch had Pavel Tsjechov het faillissement van zijn winkel in 1876 helemaal aan zichzelf te danken. Hij kletste meer met zijn klanten dan dat hij iets aan ze verkocht. Bovendien was zijn koopwaar van slechte kwaliteit; toen hij eens een dode rat in een vat spijsolie aantrof, gooide hij die olie niet weg, maar liet een priester ‘reinigende’ gebeden over dat vat uitspreken, waarna hij die olie gewoon weer verkocht. Toen dat uitlekte, liep zijn reputatie een behoorlijke deuk op. In het verhaal ‘Passende maatregelen’ voert Tsjechov een kruidenier op, die bezoek krijgt van de keuringsdienst van waren, bestaande uit de gemeentearts, de politie-inspecteur, twee raadsleden en een handelsafgevaardigde:

==

‘Hm... tja,’ zegt de arts, die fraai opgebouwde piramides van Kazanzeep bekijkt. ‘Jij hebt me ook een torens van Babel van zeep geconstrueerd! Kijk toch eens, wat een vindingrijkheid! Maar hé-é-é! Wat is dat nou? Kijk eens hier, heren! Demjan Gavrilytsj veroorlooft zich zeep en brood met hetzelfde mes te snijden!’

‘Daar krijg je de cholera niet van, Anikita Nikolaïtsj!’ merkt de winkelier nuchter op.

‘Dat mag zo zijn, maar het is onsmakelijk! Ik koop ook brood bij jou!’

‘Ja, maar voor de klanten van de betere stand hebben we een apart mes. Weest u dus maar gerust... Wat denkt u wel!’

[...] De handelsafgevaardigde steekt zijn hand in een vaatje met boekweitgrutten en voelt daar iets zachts, fluweligs... Hij kijkt in het vaatje en een blik vol tederheid glijdt over zijn gezicht.

‘Poesjes... poesjes! Lieve diertjes!’ lispelt hij. ‘Die liggen in de grutten en heffen hun kopjes op... Ze liggen zich lekker te koesteren... Demjan Gavrilytsj, kun je me niet een katje sturen?’

[...] De commissieleden snijden ieder een stukje steur af, ruiken eraan en proeven.

‘Ik lust ook eigenlijk wel een hapje...’ zegt de winkelier als het ware in zichzelf. ‘Ik heb daar nog ergens een fles staan. Je moet eigenlijk vóór de steur een borrel drinken... Dan krijgt-ie een andere smaak... Misjka, breng die fles eens.’

‘Drinken op de nuchtere maag...’ zegt de politie-inspecteur, aarzelend zijn nek krabbend. ‘Nu ja, één glaasje... Alleen, Demjan Gavrilytsj, het moet wel gauw, we hebben geen tijd voor je wodka!’

==

Mocht deze scène geïnspireerd zijn door de winkel van Pavel Tsjechov, dan kun je je voorstellen dat er bij Pavel Tsjechov weinig verkocht werd. Zijn winkel was eerder een soort buurthuis dan een handel in koloniale waren.

==

Ondanks zijn ergernis zou Tsjechov zijn vader altijd met respect behandelen en zorgde hij ervoor dat het hem op zijn oude dag aan niets ontbrak. Tsjechov was altijd bang om iemand te kwetsen of in verlegenheid te brengen. Hoe knap hij ook de gevoelens van anderen in zijn verhalen kon vertolken, als het aankwam op het tonen van zijn eigen emoties maakte hij altijd gauw een grap. Intimiteit had hij behalve met zijn uitgever Aleksej Soevorin vrijwel met niemand. In het zegel dat aan zijn horlogeketting hing stond gegraveerd ‘Voor de eenzame is de wereld een woestijn’.

==

Bij het iconenhoekje in de woonkamer van de familie Tsjechov sta ik even stil. In de negentiende eeuw kwam je het in vrijwel ieder Russisch huishouden tegen. Zelfs nadat de bolsjewieken aan de macht waren gekomen, bleef dat hoekje bij de meeste Russen gehandhaafd. Alleen de heiligen ondergingen een gedaanteverwisseling. Tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 moesten ze wijken voor de verplichte beeltenissen van de nieuwe goden: Lenin en Stalin.

Hoe vaak moet de atheïstische Tsjechov, die in rituelen altijd troost vond, niet in dit bidhoekje hebben gestaan, vatbaar als hij was voor de sfeer van een kerkdienst met zijn mooie gezangen en klokgelui.

Behalve de woonkamer telt het ‘geboortehuisje’, waar Tsjechov nog geen vier jaar heeft gewoond, nog een slaapkamer voor de ouders, een kinderkamer voor de kleine Anton en twee van zijn broers, en een keukentje met een stenen oven. Het is er schoon, fris en opgeruimd, zoals in alle huizen waar Tsjechov heeft gewoond. Die properheid tref je aan in ieder Russisch schrijvershuis dat tot museum is verbouwd. Uitzonderingen zijn de huizen van de dichteres Anna Achmatova en de schrijver Michaïl Zosjtsjenko in Sint-Petersburg, waar de Stalinterreur bijna van de muren druipt en het lijkt alsof de bewoners enkele minuten voor je binnenkomst zijn weggevoerd.

Maar veel Russen weten nog steeds niet wat opruimen is. Mijn oudere Russische vrienden zijn buitengewoon smerig in het huishouden. Van stofzuigen lijken ze nooit te hebben gehoord, evenmin als van opruimen en afwassen. Dat de wc als een varkenskot oogt en ruikt, is eerder regel dan uitzondering. Hun een- of tweekamerflatjes hebben ze volgepropt met alles waar ze ooit de hand op hebben weten te leggen. Meubels van hun grootouders staan zij aan zij met Ikea-stoelen en -banken. Wat niet in de kasten past, wordt erbovenop gestapeld. Weggooien is ondenkbaar in een land waar zeventig jaar lang schaarste heeft geheerst.

De opgeklommen zoon van een lijfeigene

Tsjechovs vader was de zoon van een lijfeigene uit het gouvernement Voronezj, die zich in 1841 met zijn gezin van zeven personen van de grootgrondbezitter Tsjertkov had vrijgekocht voor 875 zilverroebel. Michaïl Tsjechov schrijft in zijn herinneringen dat zijn grootvader dit deed uit een ‘onverzadigbare dorst naar vrijheid’.

Twintig jaar na die vrijkoping werd de lijfeigenschap, het feodale systeem van horigheid dat al sinds de elfde eeuw bestond en dat alle Russen, van hoog tot laag, in een staat van psychologische slavernij had gebracht, door tsaar Alexander II afgeschaft. Die maatregel heeft de Russische samenleving drastisch veranderd. Toch zouden veel trekjes van die slavernij onuitroeibaar blijken.

==

In de zij- en achterafstraatjes van de Tsjechovstraat, de vroegere Politiestraat, kun je zien hoe deze buurt er honderdvijftig jaar geleden moet hebben uitgezien. De houten en bakstenen huizen zonder verdieping zijn bijna overal verzakt. Het wegdek ziet er, zoals zo vaak buiten de grote steden van Rusland, uit alsof er zojuist mollen door het asfalt naar boven zijn gekropen. De armoedige straten worden hoogstens gered door het zachte zuidelijke licht, dat hier van april tot eind oktober schijnt en zelfs het somberste humeur opvrolijkt. Door dat licht zijn Russen in het zuiden anders dan hun landgenoten in het noorden, waar het in diezelfde lange periode donker, nat en koud is.

‘Taganroggers zijn opgewekte mensen, kijk maar naar Tsjechov,’ zegt Tatjana, de receptioniste van mijn hotel, dat Goudkust heet. In de hal en op het terras klinken onafgebroken liedjes van Barry White, een irritant gevolg van het wilde kapitalisme dat Rusland sinds 1991 in zijn greep heeft en alles wat uit het Westen komt als een delicatesse beschouwt.

Hotel Goudkust wordt bevolkt door Russische en westerse zakenlieden. De laatsten zijn als moderne kolonialen naar Taganrog gekomen om te zien wat er in de haven, het vliegveld en de fabrieksgebouwen voor mogelijkheden bestaan onder het lokale bestuur, dat dringend behoefte heeft aan buitenlands kapitaal om de industrie mee vlot te trekken.

Op het terras van het hotel-restaurant zitten die middag zo’n tien bestuurders te lunchen. Politiecommissarissen, hoge ambtenaren van het stadhuis en de douane. Op hun tafel staan alle gerechten die de menukaart die dag te bieden heeft. Dienstmeisjes lopen af en aan met volle borden. De eetlust van de bestuurders is niet te stillen. Behalve champagne en wodka wordt er ook cognac geschonken, in Rusland een drank voor ieder uur van de dag. Maar vooral worden er goede zaken gedaan. De duistere aard daarvan laat zich raden.

‘Die heren daar verdienen het echte geld,’ zegt de serveerster, die me mijn thee brengt. ‘Hoge ambtenaren zijn in onze stad de enige rijken. Niet voor niets is een baan bij de overheid zo geliefd.’

Een school als monument

In het jongensgymnasium, waar sinds 1975 het Tsjechov Literatuurmuseum is gehuisvest, leidt gids Lina Matkovskaja me de volgende ochtend rond. Net zoals haar collega’s is ook zij verliefd op de schrijver wiens nalatenschap ze hoedt. Ze weet alles over zijn leven en werk te vertellen.

In de grote hal bevindt zich het strafhok. Een ongehoorzame leerling kon er een paar uur worden opgesloten, al naargelang het humeur van de leraar. Het hokje heeft één raampje, dat uitkijkt op de voordeur. Er staan een tafel en een stoel. Het lijkt een uitstekende plek om je huiswerk te maken. ‘Ook Tsjechov heeft hier menig uur doorgebracht,’ zegt Lina met een knipoog.

Een groepje pubers op schoolreisje doolt verveeld door de zalen van het museum. Wanneer ik hun vraag wat ze van Tsjechov vinden, klaren hun gezichten op. ‘We hebben zijn verhalen in de klas uitvoerig behandeld,’ zegt de vijftienjarige Aleksandr trots. ‘Hij heeft humor, hè!’

Het is voor een buitenlander zoals ik altijd jaloersmakend hoe goed Russen hun klassiekers kennen. Dat drong voor het eerst goed tot me door toen het zevenjarig dochtertje van mijn Moskouse assistente Joelia op een avond een deel uit Poesjkins Jevgeni Onegin begon te reciteren en een analyse gaf van wat de dichter nu eigenlijk had willen zeggen. Uit het hoofd geleerd of niet, in Nederland moet ik de eerste scholier nog tegenkomen die haar dat nadoet.

==

Lina laat de theateraffiches, de kostuums en schilderijen zien. Ze geven een goed tijdsbeeld van het toenmalige Moskou, waar Tsjechov na zijn eindexamen in 1879 medicijnen ging studeren.

Voor een antiek boekenkastje, dat in een vitrine is gezet, houdt ze stil. En ja hoor, daar zijn de eerste geschenken die Tsjechov voor zijn stad kocht. ‘Hij heeft onze gemeentelijke bibliotheek zeker drieduizend boeken geschonken uit dank,’ zegt ze. ‘Tot twee weken voor zijn dood ging hij daarmee door. En tijdens zijn buitenlandse reizen kocht hij schilderijen voor het museum. Anton Pavlovitsj is zijn geboortestad altijd blijven helpen.’ Ze heeft nog net geen tranen in haar ogen.

We lopen door naar een klaslokaal, dat er nog net zo uitziet als in Tsjechovs schooljaren. Het is er knus en schoon. Twaalf lessenaars met ieder twee plaatsen wijzen op een grote klas. ‘In die tijd telde een klas gemiddeld vijftien leerlingen,’ zegt Lina.

==