Dick Wittenberg leidt de lezer door anderhalve eeuw wereldgeschiedenis aan de hand van een origineel en verbijsterend perspectief: prikkeldraad. Hoe is het mogelijk dat zo’n onooglijk product al zo lang grote invloed heeft op de wereld?

Wittenberg duikt in de menselijke verhalen achter het kille ijzer. Zijn vertelling begint in het Wilde Westen en leidt via loopgraven, ‘Dodendraad’ en IJzeren Gordijn naar het niemandsland tussen India en Bangladesh. Hij reist naar de zwaarbewaakte hekwerkwijken van Johannesburg en richt z’n blik op onze eigen omgeving, want ook hier zie je overal prikkeldraad. Vlijmscherp toont hij hoe prikkeldraad ons verdeelt: in hen die binnen mogen en hen die buiten moeten blijven.

==

‘Prikkeldraad is messcherp, origineel en dwingend. Wittenberg tekent goed en kwaad in puntige, prikkende letters. Een meesterlijk boek over de wereld waarin wij leven.’ – Bert Wagendorp

‘Een cultuurgeschiedenis van onze tijd, verteld aan de hand van een rol ijzer. Wat een geniaal idee! Dit is non-fictie op zijn best – een werk van internationaal niveau.’ – David van Reybrouck

‘Na lezing van dit boek kijk ik nooit meer hetzelfde naar mijn omgeving omdat opeens overal prikkeldraad opduikt. Echt heel knap.’ – Joris Luyendijk

Dick Wittenberg

Prikkeldraad

Een geschiedenis van goed en kwaad

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor dit boek een reisbeurs van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

==

==

© 2015 Dick Wittenberg

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Foto omslag Arjan Zoomers

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 2491 2

NUR 320

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2490 5

Denn die einen sind im Dunkel

Und die anderen sind im Licht

Doch man sieht nur die im Lichte

Die im Dunkel sieht man nicht

==

Uit: Bertolt Brecht, Dreigroschenoper

‘Die Moritat vom Raüber Mackie Messer’

1.
Een wonder van eenvoud

==

Hoe prikkeldraad de moeder van alle moderne omheiningen wordt

Over prikkeldraad valt van alles te zeggen. Dat het schrik aanjaagt. Met die gemene, scherpe punten die de kleding scheuren en de huid tot bloedens toe verwonden. Dat het een lust is voor het oog. Met zijn twee draden die elkaar eindeloos omarmen. Met zijn prikkels die naar hemel en aarde wijzen en elkaar opvolgen in een vast ritme op steeds gelijke afstand van elkaar.

Maar indrukwekkend kun je prikkeldraad moeilijk noemen. Daarvoor is het te simpel, te voor de hand liggend. Moest de mensheid daar tot 1874 op wachten? Waarom is het niet eerder bedacht?

Eenvoud is het kenmerk van alle grote vindingen. Van de eerste stenen werktuigen. Van het wiel. Van de hefboom. Hun primitieve uiterlijk is misleidend. Zonder hen zou de moderne samenleving niet bestaan.

==

Al zolang de mens bestaat, vindt hij uit. Hij bedenkt of ontwerpt of maakt iets wat daarvoor niet bestond. Wij zijn omringd door vernuftige vondsten uit het verleden. Verworvenheden die we als vanzelfsprekend beschouwen, die we voor geen goud willen missen, die bijdragen aan onze kwaliteit van leven, maar die ooit niet hebben bestaan. Riolering, koelkast, lucifer. Paperclip en tampon.

Elk moment van de dag wordt er wel ergens ter wereld iets uitgevonden. Het Europees Octrooibureau, met zijn hoofdkantoor in München, kreeg in 2013 een recordaantal van 266 000 octrooiaanvragen, 725 per dag. De indiener stelt zijn commerciële rechten veilig. Voorwaarde is dat zijn vondst als nieuw en industrieel toepasbaar wordt erkend.

Het overgrote deel van die vindingen is misschien wel nieuw, maar hooguit marginaal nieuw. Een oplossing voor een minuscuul probleem. Uitsluitend bruikbaar op een heel beperkt terrein. Zoals de automatische kersenontpitter. Nuttig, zeker. Niet baanbrekend. Geen reuzensprong voorwaarts voor de mensheid. Zoals prikkeldraad.

Prikkeldraad is een van de ‘1001 uitvindingen die onze wereld veranderd hebben’ in het gelijknamig boek van de Britse wetenschapsjournalist Jack Challoner. Negentig procent van de uitvindingen die Challoner opvoert, drukte nooit een stempel op de wereld. Tussen de uitvindingen die er best mogen wezen en de innovaties die er werkelijk toe doen, gaapt een gigantische kloof.

De ganzenveerpen, uitgevonden in Spanje omstreeks 580 na Christus, schreef ooit geschiedenis. Nu kan hij worden bijgezet in het museum van de achterhaalde innovaties. Daar komen ook de ponskaart, het carbonpapier, de videorecorder en de floppydisk terecht.

Voorbij, hun tijd is voorgoed voorbij. Dat geldt ook voor veel wapens, zoals het zwaard, de lans, het musket.

Er zijn ook hordes overbodige vindingen. Nutteloos of vrijwel nutteloos. Elektrische stoel, ecstasy, jacuzzi, wie zou ze missen als ze er niet waren? Hele volksstammen die het zonder doen en toch niet zielig zijn.

Veel vindingen die als baanbrekend worden bestempeld, behoren tot een en dezelfde familie. Zoals de familie der boren. Of de familie der sloten. De eerste van de reeks, de moeder aller boren, bracht een revolutie teweeg. Nazaten volgden braaf in haar voetspoor. Ze evolueerden van beter via best tot vernieuwd en nu nog beter. Zo ging het bij het slot. Combinatieslot werd via klavierslot en veiligheidsslot tot yaleslot. Dat is vooruitgang. Nieuwe horizonten openden ze niet.

Echt grote uitvindingen doen dat wel. Ze voorzien in een prangende behoefte. Ze zorgen voor een technische of maatschappelijke doorbraak. Ze zijn breed en universeel toepasbaar. Ze hebben enorme sociale en economische gevolgen. Ze leggen het fundament voor een reeks andere vindingen. Ze bewijzen nog elke dag hun nut. Prikkeldraad doet dat allemaal.

Prikkeldraad is een van de belangrijkste uitvindingen van de laatste honderdvijftig jaar. Dat zie je er niet meteen aan af.

Dat zag ik er ook nooit aan af. Tot me op een dag opviel hoe vaak prikkeldraad voorbijkwam in televisiebeelden uit crisisgebieden. Geen rel en oorlog of dat ijzerwaar dook op. Waar migranten en vermeende terroristen verschenen, verdwenen ze achter hekken behangen met prikkeldraad. Overal waar mensenmassa’s botsten, hielden vlijmscherpe versperringen ze uit elkaar.

En toen ik me in de geschiedenis van prikkeldraad verdiepte, kwam ik erachter dat het vanaf het begin zo was geweest. Dat die simpele uitvinding zich in de moderne historie keer op keer manifesteert als hulpje van de scherprechter en werktuig van de macht. Die rol van gewillige handlanger heeft prikkeldraad nog steeds.

Prikkeldraad maakte een einde aan het Wilde Westen. Het stelde landverhuizers in staat om hun grond te begrenzen. Het verdreef zowel cowboys als indianen en effende het pad voor de intensieve veehouderij.

Binnen een kwarteeuw vond prikkeldraad zijn weg naar andere continenten, naar al die andere streken die afrastering nodig hadden om tot ontwikkeling te komen. Naar de pampa’s in Argentinië, naar de velden in Zuid-Afrika, naar de steppen van Australië. Prikkeldraad was zo makkelijk aan te brengen en te onderhouden. En het was licht en goedkoop.

Ook legerleiders ontdekten de voordelen van prikkeldraad. Je kon er de opmars van de vijand mee stremmen. Je kon er de vijandige bevolking mee omheinen op een kleine lap grond. Ook nu nog trekt geen leger ten strijde zonder de agressievere variant van prikkeldraad: scheermesdraad.

Even leek de zegetocht van prikkeldaad gestuit. Dat was bij de val van het IJzeren Gordijn in 1989, dat voor een groot deel uit prikkeldraad bestond. Waren muren en hekken en al die andere afscheidingen in een globaliserende wereld niet potsierlijk en volstrekt achterhaald?

Sinds de terroristische aanslagen op de Verenigde Staten van 11 september 2001 rukt prikkeldraad weer op. Het schittert vervaarlijk op grenshekken en grensmuren die rijke landen moeten beschermen tegen armere buren. Het siert de hekwerkwijken waar welgestelden zich verschansen in landen waar ongelijkheid het grootst is. Het voorziet in een groeiende behoefte aan veiligheid in een chaotische wereld.

Prikkeldraad is overal. Een wereldwijd web van prikkeldraad verstrikt ons. Toepassing beperkt zich niet meer tot landbouwgebieden en het slagveld. Afrasteringen dringen woonbuurten en industrieterreinen binnen als onderdeel van geavanceerde beveiligingssystemen.

Prikkeldraad is hét symbool van de verdeelde wereldmaatschappij. Het scheidt de mensheid in zij die binnen mogen en zij die buiten staan.

Om dat verhaal van ongelijkheid te kunnen vertellen en om te achterhalen wat prikkeldraad met mensen doet, trok ik van België naar Bangladesh, van de Verenigde Staten naar Marokko, van Zuid-Afrika naar Westerbork. Ik fietste ook door Nederland. Waar ik maar kwam, waar ik ook keek, altijd stuitte mijn blik op prikkeldraad.

Lezer, wees gewaarschuwd. Wie mij volgt op deze verkenningstocht door de tijd en over de wereld, ziet voortaan overal prikkeldraad. Onze reis op het scherpst van de snede start hier.

2.
Een schijn van veiligheid

==

Waar scheermesdraad schittert en schrikdraad dreigt

Johannesburg is de rijkste en minst Afrikaanse van alle grote steden op het armste continent. Contouren en straatpatronen doen eerder denken aan Las Vegas dan aan Lagos of Nairobi. Als hier in 1886 geen goud was gevonden, had Johannesburg nooit bestaan. Wie vestigt zich op een kale hoogvlakte zonder rivier van betekenis? Jozi of Jo’burg is een tegennatuurlijke stad. Hopen mijnafval vermommen zich hier als heuvels onder een dunne laag groen.

Kom gerust naast me in de auto zitten. Stap maar in. We rijden vanuit het centrum van Johannesburg over de William Nicol Highway naar het noorden. Nieuwerwetse woonwijken, bedrijventerreinen en winkelcentra wisselen elkaar in eindeloze combinaties af. Veel buurten met vrijstaande huizen in nep-Toscaanse stijl. Veel buurten waar appartementen fantasieloos op elkaar zijn gepropt.

Langzaam dringt door wat al die wijken gemeen hebben. We zien geen voordeuren, geen tuinen, geen auto’s voor de woning. Geen spoor van bewoners. Als ze er al zijn, gaan ze verborgen achter muren. Al die groepjes huizen zijn omheind.

We rijden door een stad van blinde muren, door één lange goot van baksteen en beton. Als we de Highway verlaten, links of rechts maakt geen verschil, rijden we ons vast in een wirwar van doodlopende straten. We stuiten op nog veel meer van die buurten. Ze hebben klinkende namen die visioenen oproepen van luxe en een onbezorgd bestaan. Ze heten Douglasgate, Northcliff en Bordeaux. Fairland, Bridle Park en Beaulieu. Wilgeheuvel, The Gardens en Morningside.

We komen nergens binnen. Overal stranden we op hekken, het ene nog hoger dan het andere. We kunnen er niet door. Bij sommige zou de juiste afstandsbediening ons toegang verschaffen. Alleen bevoegde personen beschikken over zo’n apparaatje. Mensen die daar wonen.

Bij andere poorten staan bewakers, zeven dagen in de week, vierentwintig uur per dag. Om binnen te mogen in deze buurten, moeten we ons legitimeren. De bewaker van dienst in de wijk Bright Eye heet Mbata. Dat staat op het naamkaartje op zijn borst. Mbata is zijn achternaam. Zijn voornaam hoeft niemand te weten. De blanke bewoners in dit complex van vijfentwintig woningen breken daarover toch maar hun tong.

Of we een afspraak hebben? Of iemand ons verwacht? Mbata verifieert dat telefonisch. Straatverkopers, Jehova’s getuigen, ongenode gasten, ze komen er niet in. Ook niet als ze moeilijk doen. En al helemaal niet als ze een verdachte indruk maken. Mbata hoeft maar op een knop te drukken. Dan komen zijn collega’s van de armed response, van de gewapende reaksie in het Afrikaans. In een paar minuten rijdt hun patrouillewagen voor.

Dit is geen buurt, dit is een vesting. We zien het pas goed als we uit de auto stappen: niet alleen een muur en een poort schermen bewoners af van de boze buitenwereld. Scheermesdraad kronkelt in sierlijke krullen over de volle lengte van het complex heen. Boven op de muur zijn zes lijntjes schrikdraad gespannen langs stangen als speren. Aanraking geeft een oplawaai van 4000 volt en activeert een sirene. Tien videocamera’s registreren elke beweging. In de bewakersruimte ziet Mbata alle beelden op zijn monitor. De boodschap is wel duidelijk. We zijn hier niet gewenst.

==

Prikkeldraad werd anderhalve eeuw geleden uitgevonden om dieren binnen of juist buiten te houden. Prikkeldraad was de eerste niet-natuurlijke afrastering.

Tegenwoordig, aan het begin van de eenentwintigste eeuw, dienen afrasteringen vooral om mensen buiten of juist binnen te houden. Ze worden altijd versterkt met scheermesdraad of schrikdraad, de agressievere afstammelingen van prikkeldraad.

In Engelstalige landen staan ze bekend als gated communities. In Spaanssprekende streken heten ze barrios privados of barrios cerrados. In Nederland en België hebben we er geen term voor die algemeen aanvaard is, omdat ze hier zo schaars zijn. We behelpen ons onwennig met ‘hekwerkwijk’. Zo omschrijven we een omheinde groep huizen, alleen toegankelijk voor een select gezelschap. Of iemand naar binnen mag, wordt bij een of meer toegangspoorten bepaald.

Hoeveel van de tweeënvijftig miljoen Zuid-Afrikanen in hekwerkwijken wonen, weet niemand. Lokale overheden houden dat niet bij, al zijn ze wel verantwoordelijk voor stadsplanning. De nationale volkstelling maakt geen onderscheid tussen vogelvrije huizen en woningen die in afgesloten buurten staan.

Wie een idee wil krijgen van de wijdverbreidheid van hekwerkwijken in Johannesburg, heeft geen andere keuze dan bij projectontwikkelaars en hun adviesbureaus te rade te gaan. Zij verzamelen dat soort informatie om ontwikkelingen in de onroerendgoedmarkt op de voet te volgen en verkopen die informatie aan branchegenoten voor forse prijzen. Als ze in een goede bui zijn, gunnen ze een buitenstaander een korte inkijk in het laatste rapport.

Eén blik op hun kaart van Johannesburg volstaat. Het noorden is een grote kluwen van hekwerkwijken. Al die vlekjes vormen samen een reusachtige klodder van forten. Straten die nog niet zijn afgesloten, zijn doorgaande wegen of achtergebleven stegen. Het noorden is het rijkere, meest blanke deel van de stad.

Het armere zuiden laat een schaduwbeeld zien. Hekwerkwijken zien we ook hier, zelfs in Soweto, de South Western Townships. Maar minder. Alsof ze hier niet passen. Vreemde eenden in de bijt.

De onroerendgoedkaart van Johannesburg onderscheidt drie soorten hekwerkwijken. Je hebt secured neighbourhoods, townhouse clusters en security estates. Secured neighbourhoods vind je vooral in oudere buurten noordelijk van het centrum. De overwegend blanke bewoners voelden zich daar niet meer veilig na de eerste democratische verkiezingen van 1994. De lokale overheid gaf hun toestemming om toegangswegen met slagbomen af te sluiten. Ze huurden beveiligingsbedrijven om toezicht te houden. Formeel bleven de straten openbare weg.

Dat is anders bij de townhouse clusters en security estates, waar de grond particulier eigendom is. Daar kan iedereen de toegang worden geweigerd. Townhouse clusters zie je vooral in de binnenstad en in het rijkere noorden langs grote wegen. Het zijn omheinde, beveiligde woning- of appartementencomplexen voor de minder vermogende middenklasse. Het rijkste deel van de middenklasse en de echte welgestelden zoeken hun toevlucht in de security estates langs de randen van de stad. Dat zijn hekwerkwijken met vrijstaande huizen in een vaak parkachtige omgeving. Goed beveiligd en zwaar bewaakt.

Is het in de overige wijken van Johannesburg wezenlijk anders? We wandelen door Melville, een van de weinige middenstandsbuurten vlak bij het centrum die niet zijn afgesloten. Vroeger woonden hier de stafleden van de mijnbouwbedrijven. Nu staat het bekend als trendy buurt, tamelijk multicultureel, tamelijk multiraciaal, bijna Europees met terrassen op straat.

Wat onmiddellijk opvalt, is dat hier zomaar mensen lopen. In de noordelijke wijken van Johannesburg wandelt vrijwel niemand, niet vrijwillig. Iedereen beweegt zich daar voort per auto of in een van de tienduizenden minibusjes die het openbaar vervoer verzorgen. Wie loopt is een loser, een mens zonder papieren, iemand die niks te verliezen heeft.

Elke woning in Melville is omheind met beton, met steen of staal. Op muren en hekken schittert scheermesdraad of is schrikdraad gespannen. Een geel bordje waarschuwt: ELECTRIC FENCE – BEWARE – GEVAAR – INGOZI. Het aantal draden varieert van zes tot twaalf.

==

Het wemelt van de bordjes van beveiligingsbedrijven. SABERTACTICAL: DETECT, DETER, DETAIN. CHUBB: ARMED RESPONSE. STALLION: CREATING CONFIDENCE. Voor de ramen hangt solide hekwerk. Achter het venster knippert een rood lampje van het inbraakalarm. Boven de stalen voordeur loert een videocamera.

Nog voelden de bewoners van de Zesde Laan in Melville zich niet veilig in hun huizen. Daarom trokken ze een eigen dag- en nachtwacht aan: Mbuyiseni Motha, 32 jaar oud. Hij werkt voor het Amerikaanse ADT, het grootste beveiligingsbedrijf ter wereld. ADT begon als telegraafmaatschappij American District Telegraph in 1874, het jaar waarin prikkeldraad uitgevonden werd.

In het begin waakte Motha alleen ’s nachts: van zes tot zes. Hij kreeg versterking van een collega, nadat begin dit jaar op klaarlichte dag drie inbraken werden gepleegd in de straat. Om beurten patrouilleren ze nu vierentwintig uur per dag, zeven dagen in de week. Voor een maandsalaris van 2900 rand, ruim tweehonderd euro, waken ze over leven en goed.

Waar Motha woont – in het zuiden van Johannesburg op twee uur reizen – is het pas echt onveilig, zegt Motha. Daar ben je je leven niet zeker. De meeste mensen hebben geen werk of zijn verslaafd aan drank of drugs. Voor een kleine som geld of een stapel tweedehands kleren steken ze een mes in je donder. Daarom zit er een goed slot op de deur van zijn kamer. Met veiligheidsketting. Zijn raam heeft hij met golfplaat gebarricadeerd.

Elk huis in Johannesburg is een fort. Van de villa’s in de hekwerkwijken tot de krotten in de sloppenwijken. Alleen de mate en middelen verschillen; scheermesdraad en schrikdraad voor de hekwerkwijken, Soweto behelpt zich met het goeie, oude prikkeldraad.

Elk stadsdeel heeft zijn eigen inwisselbare winkelcentrum met zijn eigen security shop, een winkel vol beveiligingsartikelen. Daar is voor elke beurs wat te vinden, voor elke smaak. Eén hoek wordt in beslag genomen door brandkasten, kluizen en sloten in alle formaten. In een andere hoek staan de alarmsystemen, elektrische garageopeners, videocamera’s en intercoms.

Achter de toonbank bevinden zich de kleine wapens die ze hier ‘verdedigingstuig’ noemen: luchtbuksen, gaspistolen, katapulten met zwarte rubberen ballen en witte knikkers, pepperspray. Daar liggen ook werktuigen waar een inbreker wel raad mee weet: guerrillamessen met bloedgleuf, geavanceerde draad- en gaasknippers, met ledverlichting. Speciale aanbieding vandaag.

==

Hekwerkwijken zijn van alle continenten en zo oud als de stad. Elk kasteel was een hekwerkwijk. Elke ommuurde stad was een hekwerkwijk. Toen het Derde Lateraanse Concilie in 1179 verordonneerde dat christenen en Joden voortaan gescheiden moesten wonen, ontstonden in veel Europese landen speciale wijken voor Joden, die afgesloten konden worden. Zo nodig. Getto is een oude naam voor zo’n hekwerkwijk. De Purperen Verboden Stad die Chinese keizers in de veertiende eeuw in Beijing lieten bouwen, was ook een hekwerkwijk.

Na de Verlichting en de industriële revolutie leek de hekwerkwijk een zachte dood te sterven. Waar deze buurt haar ondergang rekte, was dat een kwestie van tijd. Halverwege de negentiende eeuw bezat de Engelse adel nog hele wijken in de binnenstad van Londen. De graaf van Bedford heerste over Covent Garden. De graaf van Westminster controleerde heel noordelijk Mayfair, Belgravia en Pimlico. Veel van de mooiste pleinen waren gesloten voor het volk. Hekken en bewakers beletten hun de weg.

Het Britse parlement maakte daar een einde aan na parlementaire onderzoeken in 1864 en 1865. Ruim tweehonderdvijftig kilometer van die particuliere straten werden openbare wegen. De stad was van iedereen.

Dat paste bij de tijdgeest. De Britse premier Benjamin Disraeli, een van de grondleggers van de Conservatieve Partij, had twintig jaar daarvoor in een toespraak gewaarschuwd voor het ontstaan van ‘twee naties’ met ‘bewoners van verschillende planeten’. Groeiende ongelijkheid en slechte leefomstandigheden van de arbeiders, zei Disraeli, ondermijnden de democratie en vergrootten de verdeeldheid in de maatschappij.

Honderd jaar later, in de jaren zestig van de vorige eeuw, herrees de hekwerkwijk in de Verenigde Staten als een duvel uit een doos. Aanvankelijk ging het om welgestelde burgers met een gemeenschappelijke hobby, eenzelfde levensstijl, die bij elkaar in de buurt wilden wonen, bijvoorbeeld bij een golfbaan. Later volgden vermogende ouderen die het liefst in gezelschap verkeerden van leeftijdsgenoten, bij voorkeur in een aangenaam klimaat. Zo ontstonden in staten als Florida, Californië en Arizona hele buurten, hele dorpen, hele steden van burgers die veel op elkaar leken. Gated communities. Omheinde enclaves. Dat voelde veilig en vertrouwd.

Pas later, vanaf de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw, nam de hekwerkwijk in de VS een hoge vlucht. Groeiende misdaad in de steden joeg burgers die het konden betalen naar veiliger oorden. Hekwerkwijken waren de ideale toevluchtplaatsen, bezwoeren projectontwikkelaars en beveiligingsbedrijven. My home is my castle. Mijn huis is mijn burcht.

Hekwerkwijken verhoogden het prestige van de bewoners. Alleen de welgestelden konden een woning in zo’n buurt betalen. Ze werden een statussymbool. Lang golden ze als een uitstekende belegging. Tot de Verenigde Staten in 2007 door een kredietcrisis werden getroffen en ook de waarde van huizen in veel hekwerkwijken daalde tot onder de aankoopprijs.

Hoeveel Amerikanen tegenwoordig in hekwerkwijken wonen, kan niemand met zekerheid zeggen. De betrouwbaarste ramingen schommelen rond de twintig miljoen mensen, pakweg 6 procent van de bevolking. In de eerste acht jaar na de terreuraanslagen op de VS van 9 september 2001 groeide het aantal hekwerkwijken met 53 procent.

Hekwerkwijken in de VS zijn allang niet meer het exclusieve privilege van de rijken. Meer dan een derde van de bewoners hoort tot de middenklasse. Er komen steeds meer hekwerkwijken met ook huurhuizen. Vooral bij zwarte Amerikanen en latino’s zijn ze in trek.

Overal ter wereld waar angst bewoners naar de keel vliegt, steekt de hekwerkwijk de kop op. Een woonvorm uit voorbije tijden keert in eigentijdse varianten massaler terug dan ooit. Ze duikt op in alle Afrikaanse metropolen, in alle Chinese miljoenensteden, in alle grote agglomeraties in het Midden-Oosten. Het meest wijdverbreid zijn ze in Midden- en Zuid-Amerika. Ze floreren waar de kloof tussen arm en rijk het grootst is en geweld alledaags. Wie geld heeft, trekt zich terug in zijn schijnbaar veilige bastion.

In Buenos Aires wonen naar schatting meer dan driehonderdduizend mensen in hekwerkwijken, in São Paulo zeker een half miljoen. In grote Mexicaanse steden leeft gemiddeld 15 procent van de bevolking achter hekken. In Guatemala en Honduras, twee door drugsgeweld verscheurde landen, verrijzen complete hekwerksteden, met eigen water- en energievoorziening, eigen winkelcentra, eigen scholen, eigen ziekenhuizen, eigen sportfaciliteiten. Een Hof van Eden in de hel. Bewoners hoeven de stad nooit meer uit.

‘Met groeiende bezorgdheid en droefenis zien we hoe hekwerkwijken zich over de hele aardbol verspreiden,’ verklaarde Joan Clos, baas van UN-Habitat, het programma van de Verenigde Naties voor sociale en duurzame stedenbouw. ‘Ze zijn een teken van groeiende ongelijkheid en toenemende moeite met de acceptatie van verscheidenheid.’

==

In regio’s waar recht en orde heersen en ongelijkheid minder groot is, krijgen hekwerkwijken geen poot aan de grond. Voorlopig. Dat geldt voor Canada, Australië, Japan en West-Europa.

Nederlanders houden niet van hekken en poorten. Die vinden ze al gauw afstotend en hooghartig. Voel jij je verheven boven ons? Waarom mogen wij dan niet naar binnen? Waarom belemmer je ons zicht?

Die hang naar openheid en gelijkheid staat wel onder druk. Gordijnen blijven ’s avonds niet meer open. De achterdeur is altijd op slot. Ook Nederlanders willen zich veilig en geborgen voelen. Ook Nederlanders houden ongewenste vreemdelingen graag op veilige afstand.

Daarom hebben zoveel nieuwbouwwijken maar één toegangsweg. Sloten, beplanting en waterpartijen dekken die buurten in de rug. Dat past bij een natie die zich al eeuwen achter waterlinies verschanst. Een groep huizen kun je ook met landschappelijke middelen afschermen. Poorten en hekken maken Nederlanders maar nerveus.

De aankondiging in het tv-programma De Wereld Draait Door van eind 2011 dat het kunst- en designcollectief Studio Job een bijzonder hek had ontworpen voor het landgoed Groot Bentveld in Zandvoort, veroorzaakte een lawine van verontwaardigde reacties. Hoe de bedenkers het in hun hoofd hadden gehaald: een hek met uitvergroot prikkeldraadmotief. Een hek dat aan concentratiekamp Buchenwald deed denken. Met twee rokende schoorstenen waarvan de pluimen een gele boog vormden, en daaronder een zwarte bel met het Duitse opschrift: JEDEM DAS SEINE.

Dat Studio Job altijd iconografische beelden gebruikt om de discussie op scherp te zetten, ging aan veel kijkers voorbij. Ze luisterden kennelijk niet naar de uitleg van kunstenaar Job Smeets. Het ontwerp was in feite kritiek op het hek, ‘omdat een hekwerk niet iets is om trots op te zijn, in ons leven, in onze maatschappij’.

In de zomer van 2014 staakte het gemeentebestuur van Zandvoort zijn verzet tegen plaatsing van het hekwerk. Onder druk van de maatschappelijke onrust waren schoorstenen en bel geschrapt. Wie het kunstwerk met eigen ogen wil zien, loopt tot aan het eind van de doodlopende Taxuslaan in Zandvoort en baant zich een weg door een cordon van coniferen. Daarachter verbergt zich het stalen hekwerk. Menierood. Met prikkeldraadmotief.

In het Verenigd Koninkrijk schamen ze zich niet voor hekken. De criminaliteit is er relatief laag, net zoals in de rest van West-Europa. Maar anders dan op het vasteland bloeien in Groot-Brittannië de hekwerkwijken. Journalist Anna Minton ontleedt dit ongerijmde verschijnsel in haar boek Ground Control, Fear and Happiness in the Twenty-First-Century City.

Ze beschrijft hoe in Engeland de eerste hekwerkwijken opdoken in de jaren tachtig. De conservatieve regering prees ze als symbolen van ambitie en particulier initiatief. Premier Margareth Thatcher kocht in 1985 zelf een huis in zo’n hekwerkwijk in Dulwich. Het liberaal-democratische parlementslid Simon Hughes noemde die keuze destijds ‘symbolisch voor de twee naties die deze verdeeldheid zaaiende regering heeft geschapen’. Met die woorden verwees hij naar de historische toespraak van de conservatieve voorman Disraeli.

De grote doorbraak van de hekwerkwijken in Engeland kwam pas in de jaren negentig tijdens de regering van New Labour. De Docklands, het oude, verloederde havengebied van Londen, moest een economische impuls krijgen. Het toverwoord was ‘regeneratie’.

Projectontwikkelaars bouwden dure kantoren en hekwerkwijken. Als vanzelf zou die welvaart doordruppelen naar de arme volksbuurten in de directe omgeving; het tij tilt alle boten op.

Maar dat gebeurde niet. Er ontstonden omheinde mekka’s van puissante rijkdom naast enclaves van barre armoede. Toch werd deze aanpak het model voor vernieuwing van alle Britse steden, en van andere delen van Londen, zoals Olympic Park.

De hekwerkwijk werd hét speerpunt van een nationale campagne om misdaad terug te dringen. Dat was een initiatief van de politie, breed gesteund door banken, verzekeringsmaatschappijen en onroerendgoedbedrijven.

Onderzoek wijst uit dat criminaliteit niet daalt door het omheinen van Britse buurten. Intussen zijn steeds grotere delen van de steden niet meer vrij toegankelijk. Afgesloten, onttrokken aan de openbare ruimte, geprivatiseerd. Lokale overheden hebben over steeds grotere delen van de stad niks meer te zeggen. Een terugkeer naar de victoriaanse tijd.

==

Als er één land is waar de hekwerkwijk thuishoort, is dat Zuid-Afrika. Het land heeft een lange traditie van forten bouwen en bevolkingsgroepen scheiden, van ongelijkheid en geweld.

Toen Jan van Riebeeck – geboren in de ommuurde stad Culemborg – in 1652 bij Kaap de Goede Hoop de eerste Europese handelspost in Zuid-Afrika vestigde, kreeg hij van de Verenigde Oost-Indische Compagnie als eerste opdracht om een ‘fort ende tuyn’ te bouwen. Die burcht moest de ‘uitlanders’ buitensluiten, zoals Van Riebeeck de oorspronkelijke bewoners omschreef.

Eeuwen later formeerden de nazaten van Hollandse, Duitse en Zweedse kolonisten mobiele forten. Afrikaanders noemden ze zichzelf. De Britten hadden het in de Kaapkolonie inmiddels voor het zeggen. De Afrikaander boeren trokken vanaf 1830 het binnenland in om zich aan dat juk te onttrekken. Onderweg verdedigden ze zich tegen de inheemse bevolking door laagers te vormen: wagenburchten. Ze zetten hun ossenwagens in een kring, zoals landverhuizers aan de andere kant van de Grote Oceaan dat in die tijd ook deden bij aanvallen van indianen. Mede door het gebruik van laagers versloegen de Boeren eind 1838 een overmacht aan Zoeloes in de Slag bij Bloedrivier.

Dat ze tijdens de Boerenoorlog ruim een halve eeuw later van hun land en uit hun huizen werden verdreven, tekende voorgoed de Afrikaander geest. Een Afrikaander kent geen grotere angst dan voor de vreemdeling die zijn huis binnendringt. Alles is gerechtvaardigd om dat te voorkomen. Elke vorm van geweld geldt als zelfverdediging.

In het Zuid-Afrikaanse apartheidssysteem van de twintigste eeuw kende iedereen zijn plaats. De blanke minderheid maakte de dienst uit. Zij bewoonde de binnensteden. Zij bezat het land. Andere bevolkingsgroepen moesten afstand houden, minimaal vijfhonderd meter volgens de Group Areas Act uit 1950. Iedere groep een eigen wijk, eigen winkels, een eigen bioscoop, een eigen strand. Elk vleselijk contact tussen de groepen was verboden, inclusief zoenen. Apartheid was een systeem van gereglementeerd geweld om de angst voor het ‘zwarte gevaar’ te bezweren. De minderheid was alleen veilig zolang die grote meerderheid geknecht bleef.

Naarmate het blanke minderheidsregime sterker onder druk kwam te staan, gebruikte het meer geweld tegen demonstranten én meer prikkeldraad. Strijders tegen apartheid reageerden al even gewelddadig. Steeds vaker braken ze door versperringen heen.

Agressie werkte als verslavend middel. Het gif sijpelde door tot in de haarvaten van de maatschappij. Afschaffing van de apartheid door president F.W. de Klerk in 1990 maakte aan de geweldsspiraal geen einde. Geweld is volgens politiek commentator Eusebius McKaiser de twaalfde officiële taal van Zuid-Afrika, naast talen als Engels, Xhosa, Zoeloe, Tswana en Afrikaans.

==

We rijden naar de North Gate Shopping Mall, een winkelcentrum als een kathedraal, compleet met koepel, in het noorden van Johannesburg. We doen zoals zoveel Zuid-Afrikanen. We verplaatsen ons in een kooi op wielen, alle deuren automatisch gesloten. We racen van de ene beveiligde veste naar de volgende. Van werk naar school naar winkelcentrum. Dat zijn de enige plaatsen waar bevolkingsgroepen mengen. Niet op straat.

Ook deze toevluchtsoorden zijn niet meer veilig. Kranten melden tientallen winkelovervallen per week. Vorige week nog werd de mobieltjeswinkel van Cello in de North Gate Shopping Mall beroofd. Het gebeurde tussen 9.15 en 9.20 uur. Precies op het moment dat in de pijpenla achter de winkel de brandkast met mobieltjes automatisch openging, zoals iedere dag. Dat was geen toeval, zegt manager Devi Moodley, een kleine vrouw van in de vijftig, van Indiase afkomst. Zij zat geld te tellen, juist op het moment dat de overvallers binnenkwamen: een lange en een korte man. ‘Waag het niet een kik te geven,’ zei de korte. Hij lichtte zijn T-shirt op. Achter zijn broekband stak een pistool.

Met het snoer van een oplader bonden ze haar vast aan haar stoel. ‘Ik beefde over mijn hele lichaam,’ vertelt ze, en ze trilt opnieuw. ‘Neem mee wat jullie willen,’ zei ze, ‘maar doe mij geen pijn.’ Ze leest kranten, ze kijkt televisie. Er zijn mensen voor minder dan een mobieltje vermoord.

Dan vertelt ze over haar eerdere ervaringen met misdaad en geweld. Hoe haar gouden ketting van haar hals werd gerukt. Zij laat het litteken zien. Hoe ze in haar woning werd overvallen. Ze vond dat het ergst voor haar kleinkinderen. Die waren net op bezoek. De beelden in haar hoofd keren steeds weer terug. Ze schrikt van het minste of geringste. Maar het leven gaat door.

Ze is hindoe. Elke morgen voordat ze naar haar werk gaat, bidt ze tot God. Alleen hij kan haar beschermen. Dat heeft hij tot nu toe steeds gedaan. ‘Maar,’ zegt ze met een fluisterstem, ‘ik heb het idee dat God de greep op de wereld ook een beetje kwijt is.’

==

Angst hoort bij de regenboognatie als de geur van rode aarde. Mensen die er leven, staan daar niet elk moment bij stil. Het bestaan zou anders niet te harden zijn.

‘Vandaag de dag wordt Zuid-Afrika in het geheel overspoeld door ongebreidelde vormen van geweld,’ noteerde de Zuid-Afrikaanse schrijfster Marlene van Niekerk in nrc Handelsblad. ‘Ik schrijf in een huis gebarricadeerd tegen dieven, voorzien van een alarmstelsel en met regelmatige veiligheidspatrouille. In mijn gang is een ijzeren hek geïnstalleerd dat ik ’s nachts op slot moet doen. Over deze bescherming beschik ik enkel en alleen omdat ik voldoende middelen heb voor de installering en instandhouding van deze beveiligingselementen. De meerderheid in Zuid-Afrika kan dit soort luxe niet betalen, en is machteloos blootgesteld aan criminelen, vaak in bendes georganiseerd, die niet terugschrikken voor het aan de lopende band verkrachten, aanranden en vermoorden van zelfs de meest kwetsbare leden van de samenleving: kinderen en vrouwen.’

Zuid-Afrikanen hebben alle reden bang te zijn. Het aantal moorden steeg in het jaar 2013/2014 met vijf procent tot 17 068. Dat is bijna vijftig per dag. Ter vergelijking: Nederland haalt er nog geen honderdzestig per jaar, een per twee dagen.

Het aantal moorden per honderdduizend inwoners in Zuid-Afrika schoot in 2013-2014 omhoog naar 32,6. Dat is ruim vierenhalve keer het mondiale gemiddelde. Veiligheid is al net zo oneerlijk verdeeld over de wereld als inkomen, vermogen en gezondheid, blijkt uit onderzoek van UNODC, het VN-bureau voor drugs en misdaad. Het grootste risico om vermoord te worden, lopen bewoners van Latijns-Amerika en Afrika. Hoe armer, hoe groter het gevaar.

Dat geldt ook binnen Zuid-Afrika. Verreweg de meeste doden vallen in de sloppenwijken, niet in de hekwerkwijken. Dat stelt de bewoners van de hekwerkwijken niet gerust. Bij ‘de braai’ en op feestjes is het thema misdaad niet te mijden. Iedereen heeft wel een vriend wiens auto gekaapt is. Of een huishoudster die verkracht is. Of een tante die in haar woning bedreigd is en beroofd. De dreiging is reëel.

‘Jij is al hoe minder veilig in jou huis, in jou motor, in die winkels en in jou bank.’ Zo begint het Afrikaanse dagblad Beeld het bericht over de laatste misdaadcijfers. Het Institute for Security Studies noemt de toename van het aantal moorden ‘een alarmsignaal voor heel Zuid-Afrika’. ‘Voor het eerst sinds de invoering van de democratie is het zware geweld voor het tweede achtereenvolgende jaar gestegen. Het dagblad Sowetan concludeert: ‘We zijn in oorlog met onszelf.’

Hoe komt het dat de misdaad in Zuid-Afrika zo gierend uit de hand loopt? Het Zuid-Afrikaanse Centre for the Study of Violence and Reconciliation zocht dat uit voor de nationale overheid. Geweld geldt in Zuid-Afrika als doodnormaal. Dat is een deel van de verklaring. In landen waar kolonisten hun eigen regels stelden omdat er nog geen wetten waren, zoals in de Verenigde Staten en Zuid-Afrika, werden conflicten van oudsher beslecht met geweld. Tijdens de apartheid gold geweld als beleidsinstrument.

De wildgroei van misdaad wordt nog eens aangewakkerd door een inefficiënt, weinig professioneel politieapparaat, dat verrot is door corruptie. En dan is er nog die andere zwaarwegende oorzaak, schrijven de onderzoekers: de gigantische ongelijkheid in het land.

‘A Better Life for All’, ‘Een beter leven voor iedereen’. Zo luidde de belofte van het triomferende African National Congress (ANC) bij de eerste democratische verkiezingen in 1994.

Daar is weinig van terechtgekomen. Op de Human Development Index van de Verenigde Naties, een lijst van landen gerangschikt naar de mate van ontwikkeling, zakte Zuid-Afrika van de 85ste plaats in 1994 naar plaats 118 in 2013. De levensverwachting bij geboorte daalde tot 53 jaar. De werkloosheid nam toe tot een kwart van de bevolking. Het deel dat onder de armoedegrens van 34 euro per maand leeft, steeg naar 47 procent.

Een deel van de zwarte bevolking deelde in de economische groei. De zwarte middenklasse vertienvoudigde tot drie miljoen gelukkigen. Veel van de nieuwe rijken zijn zwart of gekleurd. De overgrote meerderheid van de bevolking bleef intussen achter. De kloof tussen de rijkste 10 procent en de armste 10 procent werd alleen maar groter. De bevoorrechten kregen het beter. Maar iedereen zou het toch beter krijgen? De woede onder het volk over die gebroken belofte van het ANC is groot.

==

Vandaag rijden we over de William Nicol Highway naar het noorden van Johannesburg. We passeren de glimmende winkelcentra van Hyde Park, Sandton en Fourways. We laten het gokcomplex Montecasino rechts liggen. Het grote aantal hekwerkwijken dat we tegenkomen overvalt ons opnieuw.

In de verte ontwaren we de contouren van een ommuurde bouwput waar geen einde aan komt. Daar verrijst Steyn City, de eerste hekwerkstad van Zuid-Afrika. Er staat nu nog alleen de immense villa van zakenman en initiatiefnemer Douwe Steyn. Met een garage voor drieëndertig auto’s. Uiteindelijk komen hier negenduizend woningen en appartementen in een landelijke omgeving. Met winkelcentrum, ziekenhuis, bedrijvenpark en scholen. Bewoners van Steyn City hoeven de buitenwereld niet meer in.

Wij rijden door naar het vlakbij gelegen Dainfern, een van de oudere, bekendste hekwerkwijken van de stad. Wij hebben mazzel. Het is vandaag zondag. Op zondagmiddag is het open huis in alle woningen die in de hele stad te koop staan, ook in Dainfern. We hoeven bij de poort alleen maar met onze Huizenkrant te zwaaien en te zeggen dat we een van de villa’s komen bekijken. We moeten wel onze kofferbak openmaken, zodat bewakers de inhoud kunnen controleren. Het kenteken van onze auto wordt gefotografeerd.

Dan krijgen we een plattegrond van de buurt, zodat we de woning van onze gading kunnen vinden. Met complimenten van de ‘Vereniging van Huiseigenaren in Dainfern’. ‘Happy House Hunting’. Ons wordt een vrolijke huizenjacht toegewenst.

Als we een van de huiseigenaren waren geweest, hadden we niet de ingang voor ‘bezoekers’ hoeven nemen, dan waren we de naast gelegen ingang voor ‘bewoners’ ingedraaid. We hadden zo door mogen rijden. We hadden vriendelijk naar de bewakers gezwaaid.

Het is nog een hele kunst de weg te vinden in deze wirwar van straten waar kluitjes huizen kleine dorpen vormen. Rondom een gemeenschappelijke golfbaan met achttien holes liggen in totaal ruim dertienhonderd woningen gegroepeerd.

Twee vrouwen van middelbare leeftijd draven in sporttenue over het natuurpad. Drie kleuters knikkeren op straat. Wat staan die bloemen in het plantsoen er keurig bij. We kunnen onze ogen niet geloven. Hardlopers op straat? Spelende kinderen? Een goed onderhouden park? Dit zie je nergens in de stadsjungle van Johannesburg. Ondenkbaar. Dat kan alleen in een prijzige hekwerkwijk.

Een makelaar in mantelpak leidt ons rond door het landhuis van onze keuze. Slaapkamers als balzalen, een eetkamer waar je twee voetbalteams kunt laten dineren, een bibliotheek, een garage voor de eigen golfkar, aparte woonruimte voor het personeel. En dan hebben we het nog niet eens over de ruime tuin met karpervijver, die uitkijkt over de rivier de Jukskei. De makelaar noemt het ‘een juweel op een toplocatie’. Het is een van de duurste woningen in deze buurt, maar voor een Europese beurs absoluut een koopje: 9,5 miljoen rand, 630 000 euro.

Hoe staat het met de veiligheid in Dainfern? Nu begint de makelaar te glimmen. Veiligheid is hier de grootste troef. Waarom staat hier geen muur om de tuin? Waarom is er geen inbraakalarm? Waarom blijven de ramen ook ’s nachts gewoon open? Omdat het beveiligingsbedrijf elk gevaar op afstand houdt. De elektronisch beveiligde afrastering met scheermesdraad ligt achter de heuvel en is vanaf hier niet te zien. ‘Dat is het grote verschil tussen de ene en de andere hekwerkwijk,’ legt de makelaar uit. ‘Je hoeft je hier nooit zorgen te maken. Daar betaal je ook voor.’

Vierentwintig uur per dag rijden bewakers in patrouillewagen discreet door de buurt. Om een oogje in het zeil te houden. Voor het ondenkbare geval dat hier toch iemand binnendringt.