-

Aukje Holtrop

Nynke van Hichtum

Leven en wereld van Sjoukje Troelstra-Bokma de Boer (1860-1939)

-

Deze digitale versie is gemaakt naar de tweede druk 2008

Dit boek kwam tot stand met subsidies van het Fonds voor de Letteren en van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

De auteur werkte in 2002 vijf maanden in het Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS) in Wassenaar.

De illustraties aan dit boek zijn geleverd door Tresoar (het Fries Historisch en Letterkundig Museum) en het Instituut voor Sociale Geschiedenis. Tevens zijn enkele illustraties afkomstig uit persoonlijke collecties. Wie meent rechten te kunnen doen gelden op afbeeldingen in dit boek, wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

© 2005, 2008 Aukje Holtrop

Verzorging e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 254 1807 6

e-ISBN 978 90 450 2492 9

NUR 321

www.atlascontact.nl

-

Enkele aantekeningen bij de tweede druk

Eigenlijk zouden deze aantekeningen pas bekeken moeten worden, na lezing van hoofdstuk V: Het einde van het huwelijk en daarna. Over die periode zijn brieven beschikbaar gekomen, die het beeld zoals ik in dit boek heb geschetst soms iets bijstellen, maar vooral aanvullen.

Het mooie van het schrijven van een biografie is, dat er na verschijning altijd nieuwe gegevens boven tafel komen. Briefjes in oude boeken teruggevonden, verhalen van vroegere vrienden en kennissen van de gebiografeerde.

De mooiste vondst was een groot aantal brieven uit het Zwitserse archief van Paul Geheeb, leraar en later directeur van enkele Landerziehungsheime (LEH) in Duitsland en Zwitserland. De kinderen Troelstra bezochten enkele jaren deze kostscholen die voor die tijd moderne pedagogische opvattingen in praktijk brachten.

Via Piet Hagen, de biograaf van Pieter Jelles Troelstra, kon ik deze brieven inzien en met hem vaststellen hoe mooi dit materiaal was, voor de biografie van Troelstra én voor die van zijn (ex)vrouw.

De Troelstra’s onderhielden warme contacten met Paul Geheeb en met name Sjoukje Troelstra heeft jarenlang een hartelijke correspondentie met Geheeb onderhouden. Van Geëhrter Herr Dr Geheeb transformeerde hij binnen korte tijd via Lieber Paul tot Mein lieber Sohn.

De briefwisseling begon in 1904, toen Jelle Troelstra in Haubinda (Thüringen) op kostschool zat. Zijn vader had hem daar bezocht en schreef een waarderende brief aan Geheeb, van wiens pedagogische kwaliteiten hij duidelijk onder de indruk was. Later toonde Troelstra zich minder tevreden over de school en hij vroeg zich af of Jelle er wel op zijn plaats was. De jongen was onrustig en ongeconcentreerd, er was te weinig toezicht op de leerlingen en Geheeb was duidelijk overbelast.

Naar buiten toe heeft Sjoukje altijd vastgehouden aan het idee dat deze kostscholen het mooiste waren dat ouders hun kinderen konden aanbieden. Waarom Sjoukje zo enthousiast bleef, is eigenlijk raadselachtig. Beide kinderen – dochter Dieuwke bezocht een LEH aan het Bodenmeer – waren maar zeer beperkt gelukkig op hun scholen. Ze hadden heimwee, Dieuwke raakte zelfs volkomen in de war, en brak voortijdig de school af. Ook Jelle kwam veel eerder dan gepland naar huis terug. Voortdurende gezondheidsklachten, onrust, zenuwachtig gedrag, ruzies en een merkwaardig schietincident op school: na de kerstvakantie van 1905/6 wilden zijn ouders hem niet meer terug laten gaan naar Haubinda.

In de vele brieven van Sjoukje aan Geheeb (er zijn ongeveer honderddertig brieven en briefkaarten bewaard) kwamen naast haar eigen zwakke gezondheid, hoofdpijnen, hartklachten en hartklachten, ook Jelles geestelijke en lichamelijke toestand voortdurend aan de orde. Ze gaf dringende aanwijzingen en tips voor de behandeling van zijn klachten en vroeg speciale aandacht voor zijn nagelbijten, zwellingen in zijn lies, adenoïdengroei in zijn neus, beenwonden en onanie. Net als haar man maakte ze zich daar grote zorgen over. Kon Jelles onaniebehoefte misschien een erfenis van Piet zijn die in zijn studententijd tamelijk veel wijn had gedronken, schreef ze. Maar ze voegde eraan toe dat haar man nooit neiging tot onaneren had gehad.

Daarnaast schreef ze uitgebreide psychologische rapporten over Jelle, over zijn geslotenheid, zijn beïnvloedbaarheid door slechte vrienden. Jelle had rust nodig, stilte, hij moest kunnen lezen. Was hij evenwichtig, dan was dat te zien aan zijn heldere ronde ogen. Anders had hij kleine oogjes. Ze was moederlijk bezorgd en licht tot zeer dwingend ten opzichte van Jelles tijdelijke opvoeders. Als hij niet vaak genoeg naar huis schreef lieten zijn vader en vooral zijn moeder onmiddellijk aan Geheeb weten dat Jelle moest schrijven, omdat zijn moeder anders ziek werd. En dan kon ze geen boeken schrijven en geld verdienen voor Jelles school. Uit eigenbelang moest Jelle dus nu direct schrijven!

De toon van de correspondentie tussen Sjoukje en Geheeb werd al snel vertrouwelijk. Sjoukje was een geboren briefschrijfster en in lange brieven die vaak meer dan tien kantjes besloegen, maakte ze Geheeb langzamerhand deelgenoot van al haar opvattingen en gevoelens. Haar verhouding met Troelstra kwam vaak ter sprake, en dan benadrukte ze hoe goed ze wist wat een man als Troelstra nodig had. Geen gewillige, gehoorzame, alles aan hem bewonderende vrouw, hij moest naast zich een zelfstandige, kritische natuur hebben op wie hij kon vertrouwen en in noodgevallen kon terugvallen. Ze legde uit dat ze een andere weg had ingeslagen naast die van haar man om te voorkomen dat ze op het terrein van de sociaal-democratie misschien teveel samen zouden smelten. Zo was ze jeugdboeken gaan schrijven en ze geloofde dat haar grote liefde voor hem haar uiteindelijk de moed tot zo’n zelfstandig optreden had gegeven.

Hoe ideaal ze haar huwelijk ook voorstelde, ze begreep wel hoe zwaar haar slechte gezondheid op Troelstra drukte. Toen hij haar als een patient begon te behandelen en haar ellende een obsessie voor hem werd, besloten ze tot een proefscheiding. Maar na een paar maanden was het plan voor een proefscheiding weer van de baan. Troelstra en zij hadden ingezien dat hun verhouding een ‘Verhängnis’ was, een noodlot waaraan ze niet konden ontsnappen.

Nadat Sjoukje in de zomer van 1905 in Haubinda had gelogeerd, werd de verhouding met Paul bijzonder innig en vertrouwelijk. Een oppervlakkige lezer zou zich kunnen afvragen of er verliefdheid in het spel was. Geheebs brieven zijn niet bewaard gebleven en hij had de naam een womanizer te zijn. Van Sjoukjes kant werden de liefdesbetuigingen steeds gevoelvoller en intenser, en ze wilde ook voortdurend de verzekering dat niemand anders haar brieven aan hem kon lezen. Maar wie meer brieven van Sjoukje Troelstra heeft gelezen, weet dat ze zich vaker hoogdravend en geëxalteerd uitte over en tegen mensen die ze bewonderde. En ze liet er tegenover Paul geen misverstand over bestaan, dat het bij haar om moedergevoelens ging, diepe moedergevoelens. Ze verbaasde zich er zelf ook over dat er naast de grote liefde voor haar man en kinderen nog zo’n machtig gevoel van vriendschap in haar kon leven. De buitenwereld moest goed weten hoe diepgeworteld en alle stormen trotserend de trouw tussen haar en haar man was. Ze stelde plagerig koket voor om Paul voortaan ‘zoon’ te noemen en ondertekende met ‘je mem’. Geheeb noemde haar vanaf toen ook ‘Memke’, net als Dieuwke en Jelle deden.

Vanuit die optiek schreef ze ook over de verhouding tussen Paul en Helene Merck met wie hij kort tevoren getrouwd was. Het paar maakte een diepe crisis door in de winter en het voorjaar van 1907. Ze gaf adviezen, nam het op voor de overwerkte Helene en berispte Paul over zijn geprikkelde optreden tegen zijn vrouw. Hij zou met Helene moeten praten, open en eerlijk, zonder bitterheid.

In datzelfde voorjaar werd Sjoukje ernstig ziek en ze vertrok opnieuw naar Dresden om een kuur te volgen. Op de valreep van haar vertrek, in mei, schreef ze nog bezorgd over een zelfmoordpoging van Helene.

De brief die na deze brief in Geheebs archief te vinden is, is een paar maanden later, 4 augustus, gedateerd. Troelstra is dan inmiddels in Wickersdorf geweest, de plaats waar Paul na Haubinda een nieuw LEH had opgezet, en Sjoukje en hij hebben samen hun scheiding besproken. Als er iets duidelijk wordt uit deze brievenverzameling, dan is het hoe volkomen onverwacht de breuk met Troelstra voor Sjoukje is gekomen. Terwijl zij zich intensief en meelevend bezighield met de huwelijksproblemen van Paul en Helene, stortte haar eigen huwelijk in elkaar.

De brieven die nu volgden laten alle treurige stadia zien van een scheiding en hoe een hoffelijke omgang snel veranderde in vijandigheden. Naar buiten toe hield Sjoukje zich groot, maar tegen Paul durfde ze wel schrijven over haar teleurstelling en woede. Ze wist zeker dat het niets kon worden tussen Troelstra en zijn nieuwe vrouw, zo’n onbeduidend, onsubtiel, minderwaardig mensenkind, dat hem nooit gelukkig zou kunnen maken. Ze had Troelstra haar moederlijke hulp aangeboden als vriendin en raadgeefster – ze voelde zich elke dag meer moeder worden – en wilde proberen hem van zijn dwaalwegen terug te laten keren. Hij was daar niet op ingegaan.

In die eerste weken schreef ze nog over ‘onze lieve strijder’, ‘mijn arme jongen’, maar dat veranderde snel. Ze was geschokt over de onfatsoenlijke gesprekken die Troelstra met Jelle had gevoerd over de zinnelijke aantrekkingskracht van zijn nieuwe vrouw. Ze was razend over het optreden van Piets nieuwe liefde, ‘de huishoudster’, die liefdesbrieven liet slingeren, die in haar, Sjoukjes’ bed, had geslapen toen ze die zomer alleen met Dieuwke in huis was geweest, die overal met Troelstra in het openbaar verscheen, op straat, in restaurants, in het parlement.

Ze ergerde zich ook over de druk van Troelstra om zo snel mogelijk te scheiden om te kunnen hertrouwen. Terwijl hij in Wickersdorf nog had gesproken van een jaar proeftijd, schreef ze schamper. Zijn liefde was toen zo rein van zinnelijke begeerte dat hij heel makkelijk lang kon wachten, had hij toen gezegd.

Na de zomer werd Dieuwke zenuwziek. Troelstra dacht dat Dieuwkes ziekte veroorzaakt was door een griepaanval en het vroegere, ongelukkige verblijf in het Landerziehungsheim, maar Sjoukje zag de oorzaak in spiritistische seances waartoe haar vader haar had overgehaald. Hij wilde dat Dieuwke meedeed om nadere adviezen te krijgen over zijn nieuwe liefde te krijgen. Troelstra deed een paar merkwaardige dingen om zijn kinderen voor zich te behouden. Dieuwke werd met haar vaders nieuwe geliefde naar Duitsland gestuurd voor vakantie, met het verbod contact met vrienden te zoeken. Jelle mocht met hem mee naar balletuitvoeringen met mooie vrouwen, en Troelstra praatte met hem over verliefdheid en seksualiteit. Hij poseerde nu graag als specialist in liefdesaangelegenheden. Degeneratie, vond Sjoukje dat.

Op de trouwdag van Troelstra met zijn tweede vrouw, 15 januari 1908, schreef ze aan Geheeb: ‘Ik ben de dag van vandaag doorgekomen, maar alles bloedt aan me. Vandaag wordt om half twaalf het huwelijk gesloten. En ik zal leven en zal moeten leven en – ik geloof het nu ook – kúnnen leven.’

Langzamerhand kwam de stroom brieven aan Paul Geheeb tot een einde. Sjoukje schreef nog een aantal keer over hoe het haar kinderen ging. Over de halsoverkop verloving van Dieuwke met de zanger Rudolf van Schaik, over haar korte huwelijk met de kunstschilder Anton van der Stok met wie ze aan een LEH van Paul Geheeb werk vond. En over Jelles carrière als kunstschilder.

De laatste brief van Sjoukje dateert van eind 1936. Ze was ziek, maar tevreden: bijna iedere dag brieven van bewonderaars, goede recensies, een kamer vol bloemen en planten en Jelle in de buurt.

De laatste brief uit het Geheeb-Archiv is van 11 januari 1939, van Dieuwke . Haar moeder is gestorven, Dieuwke en haar man Paul Bay waren vanaf kerst tot een paar dagen voor haar dood bij Memke geweest en hadden nog een paar mooie, heldere momenten met haar meegemaakt.. Ze waren dankbaar dat ze had kunnen sterven, schreef Dieuwke, want het lijden was vreselijk geweest. En met het stralend-heldere van haar wezen zouden ze verder verbonden blijven.

Aukje Holtrop

Amsterdam, januari 2008

-

Voorwoord

Verzen maken kan ik niet, artistieke romans schrijven evenmin. Het kinderboek is de eenige vorm waarin het mij gegeven is mijn denken en gevoelen te uiten.

Sjoukje Troelstra in Het Volk, 13 september 1903

Kinderboeken, Afke’s Tiental en Jelle van Sipke-Froukjes, dat zijn de titels die bij de gemiddelde, wat oudere Nederlander opkomen als de naam Nynke van Hichtum valt. Sinds de film Nynke (2001) van Pieter Verhoeff is daar de naam van Pieter Jelles Troelstra bij gekomen, wiens huwelijk met de kinderboekenschrijfster romantisch begon en ongelukkig eindigde. Maar daar blijft het dan meestal ook bij: kinderboeken en een liefdesverhaal.

Dit boek is voortgekomen [1] uit een artikel in Vrij Nederland in 1986. Toen ik aan het onderzoek voor dat artikel begon wist ik ook niet veel meer dan dat Nynke van Hichtum kinderboeken had geschreven en erg Fries was. Beide elementen spraken me aan, maar het was een magere basis voor een artikel. Dat veranderde snel. Het archief van het Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum in Leeuwarden bleek zoveel materiaal over de schrijfster te bevatten, dat de rijkdom van het onderzoek groeide met de rijkdom van het materiaal. Nynke van Hichtum was niet alleen de auteur van een paar indertijd populaire kinderboeken, maar bleek een veel breder oeuvre te hebben geschreven. Bovendien ging de tijd waarin ze geleefd had me steeds meer fascineren toen ik merkte hoeveel invloed die had gehad op haar leven en werk.

Nynke van Hichtum – haar echte naam was Sjoukje Bokma de Boer – werd in 1860 geboren en is getrouwd geweest met Pieter Jelles Troelstra, lange tijd leider van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij. Ze leefde daardoor een aantal jaren in het centrum van de arbeidersbeweging en was een nabije getuige van de strijd voor meer rechten en een beter leven voor de arbeiders.

De maatschappij veranderde vooral aan het eind van de negentiende eeuw snel en Sjoukje Bokma de Boer was getuige van veel van die veranderingen. Door de industrialisatie, door de snelle verbetering van communicatiemiddelen, door de grote vooruitgang op het gebied van wetenschap en techniek, kwam een mens bij wijze van spreken elke tien jaar in een nieuwe wereld terecht. Het meisje dat als domineesdochter werd geboren op het Friese platteland, kon zien hoe haar geboortedorp aansluiting vond bij de rest van Friesland, van Nederland zelfs. Ze maakte mee hoe het geloof ontdaan werd van romantiek en het bovennatuurlijke. Ze zag om zich heen hoeveel mensen op zoek waren naar nieuwe waarheden.

Wat Sjoukje betreft: ze liet de Kerk achter zich, maar verloor niet de behoefte aan geloof. Zoals veel mensen uit haar tijd voelde ze zich aangesproken door de ‘kleine geloven’ (zoals Jan Romein ze heeft genoemd) zoals spiritisme, antroposofie en natuurgeneeskunde. [2]

Haar leven was niet zonder drama. Na de geboorte van haar tweede kind werd ze psychisch en lichamelijk ziek en ondanks ziekenhuisopnames en kuren is ze haar leven lang niet meer gezond geweest. Ze was altijd kwakkelend en vaak bedlegerig. Het tweede drama was het einde van haar huwelijk. In 1907 moest ze toestemmen in een scheiding, omdat Troelstra verliefd was geworden op een jongere, gezondere vrouw.

Wat haar na de scheiding overbleef, was het werk: schrijven. Ze bouwde een groot oeuvre op. Naast een aantal oorspronkelijke kinderboeken schreef en bewerkte ze meer dan twintig bundels sprookjes en volksverhalen, en vertaalde (of bewerkte) ze boeken van onder anderen A.A. Milne (Winnie de Poeh), Rudyard Kipling, Ethel Turner en Eduard Möricke. Daarnaast schreef ze honderden recensies van kinderboeken en publiceerde ze enkele essays over jeugdliteratuur waarin ze niet alleen haar geloof in het belang van goede kinderboeken beleed, maar ook telkens de kenmerken vermeldde waaraan zulke boeken moesten voldoen.

Haar werk werd zeer populair en mede door haar recensies en essays bereikte Nynke van Hichtum in de eerste helft van de twintigste eeuw een positie die – hoe groot het verschil ook is tussen beider werk – te vergelijken is met die van Annie M.G. Schmidt in de tweede helft van deze eeuw. Nynke van Hichtum was geliefd bij kinderen en werd bewonderd door volwassenen die zich het plezier en de warmte bleven herinneren die haar boeken hun in hun jeugd hadden gegeven.

De combinatie van het schrijfwerk van Nynke van Hichtum met haar leven als Sjoukje Troelstra-Bokma de Boer leek me de moeite van een biografie meer dan waard. Het leven van een vrouw op het breukvlak van twee eeuwen was interessant, maar ook de thema’s die dit leven bepaalden waren dat. Ik wilde te weten komen waar Sjoukje Troelstra zich mee bezighield in haar leven, hoe ze reageerde op de wereld om haar heen; wat het socialisme voor haar betekende en waarin ze geloofde; hoe ze haar ziekelijkheden beleefde en interpreteerde; hoe ze dacht over het huwelijk en het moederschap. Daarnaast was ik nieuwsgierig naar haar houding ten opzichte van het feminisme en de vrouwenbeweging van haar tijd, en naar haar ideeën over opvoeding en onderwijs. Kortom: waar draaide het om in haar leven?

Wat voor een soort biografie het zou moeten worden, of de nadruk op haar werk moest komen te liggen, op haar persoon of vooral op de tijd waarin ze opgroeide en leefde, kon ik niet beslissen zonder eerst zoveel mogelijk materiaal te verzamelen.

Zo ben ik begonnen met onderzoek naar brieven, documenten en stukken in archieven, het lezen van memoires en interviews waarin Nynke van Hichtum een rol speelde, en een speurtocht naar mensen die haar nog hebben gekend. Ze is in 1939 overleden, er waren (en zijn) nog een paar mensen die haar in haar nadagen meer of minder intensief hebben meegemaakt. Met hen heb ik gesproken.

Na Leeuwarden breidde ik het onderzoek uit tot de archieven van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) en het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging (IIAV). Ik wilde meer te weten komen over de contacten die Sjoukje met vrienden had onderhouden; daarnaast zocht ik naar uitlatingen over Sjoukje van de kant van Piet Troelstra tegenover vrienden en kennissen. Gemeentearchieven in Leeuwarden, Utrecht, Amstelveen en Amsterdam, Haarlem, Den Haag en Hilversum leverden adressen waar het gezin Troelstra had gewoond en de namen van dienst- en kindermeisjes en medebewoners in de vele huizen die ze vanaf het begin van hun huwelijk hebben bewoond.

In Dokkum vond ik in het streekarchief gegevens over Nes en Dokkum, waar Sjoukje Bokma de Boer haar jeugd doorbracht en schoolging. Hoe belangrijk de jeugdjaren van Sjoukje geweest waren, realiseerde ik me toen ik notulen van de kerkenraad vond en artikelen in streekblaadjes las over de kerkstrijd in Noord-Friesland en over de dorpscultuur in het oude Nes en in Moddergat en Wierum bij de Waddenzee, die ook bij de kerkgemeente van haar vader, de hervormde dominee Bokma de Boer, hoorden.

Uiteraard moest de kinderliteratuur een grote plaats krijgen in een levensbeschrijving van Nynke van Hichtum. In de eerste plaats vanwege het sterk biografische en autobiografische karakter van enkele van haar bekendste boeken. Maar vooral omdat kinderliteratuur zo belangrijk voor haar was. Als Sjoukje Troelstra enkele liefdes in haar leven had: de liefde voor haar man Piet, voor haar twee kinderen Dieuwke en Jelle, en voor het schrijven, dan zou het een Salomonsoordeel vergen om uit te maken welke liefde de belangrijkste is geweest. Het schrijven was voor haar essentieel. Niet alleen omdat ze op die manier thema’s aan de orde kon stellen die haar leven lang belangrijk voor haar waren, maar ook omdat ze van het vak van schrijven hield en uitgesproken opvattingen had over hoe er geschreven diende te worden. Omdat ze zelf vaak en in scherpe bewoordingen heeft geoordeeld over andermans boeken, is het mogelijk die normen en eisen ook toe te passen op haar eigen werk.

Er is een aantal mensen dat herinneringen aan Sjoukje (en aan Piet) heeft nagelaten. In de eerste plaats Troelstra zelf, die aan het eind van zijn leven zijn memoires, Gedenkschriften, heeft geschreven die in vier delen van 1927 tot 1931 zijn gepubliceerd. Hun zoon Jelle heeft in 1952 in Mijn vader Pieter Jelles een beeld van het huiselijk leven van het gezin Troelstra geschetst, waarin zijn moeder een grote rol speelde. Daarnaast heeft een jeugdvriendin van Sjoukje, Clara van Loon, na Sjoukjes dood in 1939 in een aantal brieven en (ongepubliceerde) verhalen herinneringen aan Sjoukje opgehaald.

NOTEN

[1] - Holtrop, ‘Allereerst voele men het warme, liefdevolle hart kloppen’.

[2] - Romein, Op het breukvlak, 631 evv. De term ‘kleine geloven’ ontleende Romein aan Jules Bois, die in Petites religions de Paris (1894) een aantal van deze ‘kleine geloven’ beschreef.

-

Verantwoording

Het lastigste probleem voor een biograaf is de waardering van het materiaal waarover zij/hij kan beschikken. Niet alleen is het altijd onvolledig, het inschatten van de waarde ervan is vaak bijzonder moeilijk.

De onvolledigheid van nagelaten brieven en archiefstukken is een gegeven en er is nauwelijks een schatting te maken van wat verloren is gegaan. Sjoukje Troelstra was een brievenschrijfster. Maar er zijn maar enkele tientallen brieven van haar hand aan haar zusters, haar ouders, vriendinnen, vrienden en partijgenoten bewaard gebleven. Ook de correspondentie die zij ontving is grotendeels verdwenen.

Het is dus riskant ferme uitspraken te doen over Sjoukjes reacties op gevoelige onderwerpen of over het feit dat ze zich bijna nooit heeft geuit over belangrijke feiten in haar leven: haar psychische instorting na Jelles geboorte, haar agitaties, de scheiding, de nieuwe vrouw van Piet, haar verdriet en eenzaamheid. Ze was een bijzonder goed opgevoede vrouw en het is mogelijk dat ze het not done vond om over deze persoonlijke onderwerpen te praten. Maar het is ook mogelijk dat ze tegenover intimi getierd heeft over Piets ontrouw, en over haar psychische kwalen zorgelijke brieven heeft gewisseld met haar ouders.

Het ontbreken van materiaal leidt er ook toe dat er niets bekend is van Sjoukjes opvattingen over kwesties die de SDAP beroerden in de periode rond de Eerste Wereldoorlog, zoals de verkiezingen van 1913 en vooral de mislukte revolutieoproep van Troelstra in november 1918. Ook over de oorlog zelf is geen woord of gedachte van en over Sjoukje bewaard gebleven. Conclusies trekken zou onzinnig zijn.

Moeilijkheden doen zich eveneens voor bij het gebruik van herinneringen en memoires. De Gedenkschriften van Troelstra mogen een indrukwekkend monument van een leven zijn, ze zijn op veel punten ook aantoonbaar onjuist. Wie een aantal versies van cruciale gebeurtenissen binnen de sociaal-democratie – de oprichting van de SDAP, de spoorwegstaking van 1903, het conflict met de marxisten in de partij – naast elkaar legt, ziet meteen hoe iedere betrokkene zijn eigen verhaal vertelt en hoe Troelstra altijd – en heel begrijpelijk – de neiging had het morele gelijk naar zich toe te trekken. Daar kwam bij dat hij gebeurtenissen beschreef die vaak tientallen jaren eerder hadden plaatsgevonden. Geen wonder dat zijn visie door de jaren was gekleurd en verkleurd. Onaardig is het – maar wel begrijpelijk – dat hij uitsluitend zeer gereserveerd kon schrijven over zijn eerste vrouw en over haar werk.

Ook de herinneringen van Jelle Troelstra moeten met een korrel zout worden genomen: hij beschreef het zoet van zijn jeugd, en vergoelijkte het zuur uit die tijd. Het was een optimistische man die dol was op zijn vader en moeder en geen kritiek op hen had, of dat voor de buitenwereld verzweeg. Ten slotte zijn er nog de geschreven interviews met Sjoukje en de verhalen van mensen die Sjoukje en Piet jaren eerder hadden gekend: ook die moeten kritisch worden bekeken. Niet alleen zijn herinneringen na tientallen jaren gestold en statisch geworden, de interpretaties van zulke verhalen door een interviewer zijn ook lang niet altijd betrouwbaar.

Kortom: welk materiaal de biograaf ook gebruikt, het is allemaal onvolledig, gekleurd, onkritisch of te kritisch. Is het dan principieel onmogelijk een betrouwbare levensbeschrijving te maken van iemand die we niet meer zelf kunnen raadplegen? Ik denk dat het inderdaad principieel onmogelijk is, ook als de gebiografeerde nog leeft. Misschien zou het mogelijk zijn een bijna compleet, tot in alle uithoeken grondig gedocumenteerd boek over een mensenleven te schrijven. Zou dat een betrouwbaar boek zijn? Niet alleen is het helemaal niet nastrevenswaardig om een absoluut compleet boek te schrijven, het is bovendien een pretentie die nergens toe dient. Een ‘compleet’ boek zou het onderwerp van de biografie geen centimeter dichterbij brengen.

De vraag hoeveel basismateriaal er minimaal nodig is om een goede biografie te schrijven, is niet te beantwoorden. Er zijn prachtige en geloofwaardige levensbeschrijvingen verschenen die gebaseerd zijn op enkele documenten en handschriften en gebrekkige gegevens over tijd en leven van de gebiografeerde. Geloofwaardigheid hangt vooral af van de manier waarop een biograaf het materiaal gebruikt.

Afgezien van de bronnen is de blik van de biograaf bepalend voor het uiteindelijke biografische portret. Ik heb zo ruim mogelijk gekeken in en gelezen over de wereld waarin Nynke van Hichtum leefde. Maar het blijven de blik en het voorstellingsvermogen van iemand die honderd jaar later leeft. Iemand die veel meer weet dan Sjoukje Troelstra kon weten, bijvoorbeeld over de diagnose en behandeling van bepaalde psychische ziekten; maar ook iemand die nooit echt kan navoelen en begrijpen hoe het toen was. De buitenstaander kan wel vragen stellen, maar hoe terecht en precies zijn die?

Mijn nieuwsgierigheid naar Sjoukje Troelstra is bijna vanaf het begin van mijn onderzoek bepaald geweest door de vraag of en hoe een intelligente vrouw aan het eind van de negentiende eeuw, die afhankelijk was van haar man en hem op een voetstuk plaatste, een eigen leven kon leiden en een eigen carrière kon opbouwen. Sjoukje kon dat niet. Pas toen haar huwelijk mislukte, was ze in staat haar talenten en haar persoonlijkheid ten volle te ontplooien.

Met alle voorgaande beperkingen heb ik dit portret van het leven en werk van Nynke van Hichtum gemaakt. Ik heb geprobeerd met behulp van zoveel mogelijk gegevens een beeld te schetsen van de wereld waarin Sjoukje leefde. Niet alleen de wereld van hard materiaal, van huizen, spoorlijnen, krantenartikelen, van politieke acties en behandelende geneesheren, maar ook de wereld in haar hoofd en haar fantasie. De wereld van liefdesverdriet, van sprookjesverhalen, toekomstverwachtingen, van dromen over het perfecte gezin en de ideale moeder. Om die twee werelden te beschrijven heb ik me verdiept in de denkwereld van Sjoukjes tijdgenoten en plaatsen bezocht waar zij heeft gewoond en geleefd. Daarnaast waren er een paar terreinen waar ik speciaal meer van wilde weten, omdat Sjoukje er mee in aanraking kwam: de vrouwenemancipatie, de gezondheidszorg (met name de psychiatrie), de reformbeweging en het onderwijs.

Het beeld dat ik hier schets is een combinatie en een schifting van die gegevens, door mij in een patroon geschikt. Die schikking is een interpretatie, ik heb accenten gelegd en conclusies getrokken. Het is een portret geworden van iemand die ik nooit gezien of gesproken heb en ik heb me vaak afgevraagd of Sjoukje in werkelijkheid zo was als ik had opgeschreven. Hoe zou het nu echt zijn gegaan? Hoe was haar huwelijk en hoe verwerkte ze de scheiding? Voelde ze zich thuis in de maatschappij waarin ze leefde? Was ze vrolijk, geestig? Was het interessant met haar over literatuur en over het leven te praten? Was het prettig met haar om te gaan? Zinloze vragen omdat er nooit een antwoord kan komen en omdat de antwoorden altijd afhangen van het moment en van de persoon. Maar ze kwamen bij me op omdat ik Sjoukje Troelstra als een levend mens wilde zien.

Ik heb de illusie dat ik de persoon van Sjoukje Troelstra redelijk dicht ben genaderd, maar moet daar meteen aan toevoegen dat het wezen van deze vrouw me raadselachtig is gebleven. Ze was een vrouw die zich letterlijk en figuurlijk niet liet kennen. Ik was gedwongen de privacy van het onderwerp van mijn biografie te respecteren en daar heb ik vrede mee.

Dit is mijn Sjoukje Bokma de Boer, alias Sjoukje Troelstra, alias Nynke van Hichtum. Alle mededelingen die ik over haar doe, kan ik verantwoorden en zijn gebaseerd op verifieerbare bronnen. Ik heb losse einden niet aan elkaar geknoopt. Sommige gegevens uit Sjoukjes leven zijn onbekend, sommige bekende gegevens zijn onbetrouwbaar en sommige gegevens zijn tegenstrijdig. De open plekken heb ik voor lief genomen. Een levensbeschrijving met losse eindjes, rafels en tegenstrijdigheden hoeft niet minder levensecht te zijn dan een met waarschijnlijkheden dichtgeplamuurd levensverhaal. Daardoor komt er uit deze biografie een andere Nynke van Hichtum naar voren dan de Nynkes die mijn voorgangers Tineke Steenmeijer-Wielenga en Pieter Verhoeff in het leven hebben geroepen. Tineke Steenmeijer heeft met De oare helte. Nynke fan Hichtum, de frou fan Piter Jelles (1997) (in 2000 in het Nederlands uitgekomen als Eigen waarde. Herinneringen van Nynke van Hichtum) een roman geschreven over het leven van Nynke van Hichtum, Pieter Verhoeff maakte in 2001 een film over de liefde tussen Sjoukje Bokma de Boer en Pieter Jelles Troelstra, vanaf het romantische begin tot het bittere einde.

Hun doel was een ander dan dat van mij, zij maakten een lezenswaardig boek en een mooie film. Het zou een aardig onderwerp voor een apart artikel zijn de beelden van Nynke van Hichtum uit deze drie biografische ‘schetsen’ met elkaar te vergelijken.

Deze biografie is een chronologische vertelling geworden. Het verhaal begint in 1860, als Sjoukje wordt geboren, en eindigt met haar dood in 1939. Bij elke fase in haar leven, haar vroege jeugd, haar schooltijd, de kennismaking met Pieter Jelles Troelstra, haar huwelijk, heb ik een tijdsbeeld proberen te geven. Op die manier komen onderwerpen aan de orde als het leven in een dorp op het Friese platteland halverwege de negentiende eeuw, de lagere school en de onderwijsmogelijkheden voor meisjes. De plaatsen waar Sjoukje heeft gewoond, Nes, Dokkum, Leeuwarden, worden getypeerd, en op grond van krantenartikelen en boeken van tijdgenoten laat ik een aantal keren zien wat de mensen in die tijd bezighield, hoe ver hun belangstelling reikte en welke mogelijkheden er voor Friezen waren hun horizon te verbreden. Bij elkaar kunnen deze beschrijvingen en citaten een beeld geven van de wereld waarin Sjoukje opgroeide en later als volwassene leefde. Later komen onderwerpen als de reformbeweging en, voor wat haar werk betreft, de grote aandacht uit die tijd voor sprookjes ter sprake.

Uiteraard heb ik zoveel mogelijk mensen aan het woord gelaten die Sjoukje in haar jeugd hebben meegemaakt en die bekend waren met haar ouders en zusjes. Ook vrienden die ze tijdens haar huwelijk leerde kennen, partijgenoten die haar in het dagelijks leven meemaakten, haar schoonfamilie en haar kinderen spreken zich uit over Sjoukje tijdens en na haar huwelijk, evenals vrienden, collega-schrijvers en hun kinderen met wie ze na haar scheiding contacten onderhield.

Troelstra komt veel voor in dit levensverhaal, omdat hij een sleutelrol in Sjoukjes leven speelde en omdat hun verhouding gecompliceerd was. Ik stel niet alleen zijn gedrag binnenshuis, zijn omgang met Sjoukje en zijn reacties op haar doen en laten aan de orde, ook zijn persoon, zijn opvattingen en zijn optreden buitenshuis komen ter sprake. Hun scheiding was voor Sjoukje een klap. Had ze eerder in haar huwelijk, toen Piet koos voor het socialisme, haar positie als vrouw van een veelbelovende advocaat al moeten opgeven, bij de scheiding verloor ze nog meer: ze was niet langer de vrouw van de partijleider en ze viel buiten de ‘openbare’ sociaal-democratie. Pas na de dood van Piet Troelstra kreeg ze opnieuw intensief contact met partijleden, met leden van de jeugdbeweging, de Arbeiders Jeugd Centrale.

In de jaren die Sjoukje met Piet Troelstra deelde, ervoer ze, met en door hem, hoogte- en dieptepunten die haar leven tekenden en veranderden: grote liefde, kinderen, ziekten, idealisme, verdriet, gebrek, toekomstverwachtingen, vriendschap en verlating.

Het boek heeft door de beschrijving van die gedeelde ervaringen en emoties bijna het karakter gekregen van een dubbelportret, in de zin van ‘parallelle levens’, een begrip dat met name door genderhistorici en biografen wordt gebruikt. [3] Het portret van hun huwelijk laat zien hoe het dagelijks leven van de Troelstra’s invloed had op hun leven buitenshuis, en ook hoe het politieke werk van Piet Troelstra en het schrijven van Sjoukje hun huiselijk leven bepaalden.

Nynke van Hichtum debuteerde op haar zevenentwintigste, maar het duurde nog ten minste tien jaar voor de stroom kinderboeken op gang kwam. Toen had ze al enkele dramatische gebeurtenissen achter de rug, zoals de ernstige ziekte na de geboorte van haar zoon en de periode van grote sociale actie, onrust en armoede toen ze in Utrecht woonde. Omdat die periode chronologisch eerder kwam dan haar leven als schrijfster, wordt het schrijverschap van Nynke van Hichtum in deze biografie betrekkelijk laat naar voren gebracht. Het is dan ook een biografie waarin de persoon en niet speciaal het werk centraal staat. Overigens krijgen haar boeken en literaire opvattingen zeker veel aandacht en wordt haar werk in de tijd geplaatst. Daarbij valt op dat ze zich hoogst zelden heeft uitgelaten over de literatuur voor volwassenen van haar tijd en over de grote literaire thema’s. Ze heeft contact gehad met enkele toonaangevende auteurs en literatuurkenners, mensen als Herman Gorter, Henriette Roland Holst, Frank van der Goes en Albert Verwey, maar op een paar opmerkingen na over het werk van Roland Holst, heeft ze nooit laten merken van welke contemporaine literatuur ze hield. Of bleef ze haar leven lang de romantische en klassieke boeken en poëzie uit haar jeugd lezen? Ze heeft – voor zover bekend – zich niet uitgesproken over de politieke poëzie van Gorter en Roland Holst, ze koos geen partij in discussies rond kunst voor het volk of kunst om de kunst. Er zijn meer opvallende omissies. Sjoukje hield zich afzijdig van de grote politieke kwesties van haar tijd. Ze heeft nooit iets geschreven over de vrouwenbeweging en de acties voor vrouwenkiesrecht, mengde zich niet in partijdiscussies en maakte nooit opmerkingen over programmapunten van de partij waarvan haar man de leider was. Later in haar leven liet ze zich evenmin uit over bijvoorbeeld de opkomst van het fascisme en Hitler-Duitsland. Het leek er op dat ze tijdens haar huwelijk haar rol als vrouw zo interpreteerde dat ze niets anders wilde zeggen dan haar man en dat ze zich na haar huwelijk kennelijk evenmin geroepen voelde om uitspraken te doen over politieke en sociale onderwerpen. Jeugdliteratuur was haar onderwerp en daar bleef het bij. Met de passie waarmee ze die literatuur benaderde en beoefende, was haar leven vol genoeg.

Ten slotte nog enkele praktische opmerkingen voor de lezer. Uit dit voorwoord blijkt dat ik de namen Sjoukje Bokma de Boer, Sjoukje Troelstra en Nynke van Hichtum door elkaar gebruik. Alle drie de namen hebben hun eigen betekenis en functie, maar het is niet altijd mogelijk de juiste naam te plaatsen bij een gebeurtenis of uitspraak. Sjoukje Troelstra is de naam die zij zelf het meest gebruikte, ook na haar scheiding, Sjoukje Bokma de Boer is het meisje uit het Friese Nes en de kostschool in Dokkum en Nynke van Hichtum is de schrijfster.

Iets vergelijkbaars doet zich voor bij de namen van Pieter Jelles Troelstra. Voor intimi was hij Piet, voor partijgenoten Troelstra of Pieter Jelles. En als Fries en Fries dichter Piter Jelles. Omdat hij hier meestal als intimus optreedt, gebruik ik de naam Piet Troelstra het meest. Maar ook hierbij weet ik niet zeker of ik altijd de juiste naam in de juiste context hanteer.

Friese namen, woorden en zinnen zijn in dit boek onvermijdelijk. Ik heb de gedragslijn gekozen woorden en korte zinnen in vertaling direct achter het Friese woordje of zinnetje te zetten. Langere citaten zijn in noten vertaald en een enkele keer heb ik de Friese tekst alleen in vertaling gepresenteerd. Het was lastig dat ik te maken had met verschillende Friese spellingen. De spelling uit Sjoukjes jeugd verschilt nogal van die van vlak na de Tweede Wereldoorlog en ook die spelling is inmiddels gewijzigd.

De naam Nynke heb ik meestal als Nynke gespeld, en niet als Nienke. Sjoukje debuteerde als Nynke fen Hichtum, in het Fries. Ze was gesteld op de Friese spelling van haar naam en ondertekende veel van haar brieven met ‘Nynke’. Uit een brief aan de Haagse gemeentearchivaris W. Moll uit 1924 blijkt dat Sjoukje haar pseudoniem veranderde sinds ze ‘in het Hollandsch’ schreef: ‘“N. van Hichtum” wat voor niet-Friezen beter uit te spreken is dan het eerste!’ [4] Desondanks verschenen enkele van haar laatste boeken onder het pseudoniem ‘Nienke van Hichtum’. Misschien op verzoek van de uitgever, die de naam waaronder Sjoukje in het hele land bekendstond, gewoon in het Nederlands op de kaft wilde zien staan.

Ten slotte: opmerkingen en cesuren van mijzelf binnen citaten staan tussen vierkante haken; onderstrepingen in geschreven brieven zijn overgezet in cursieve druktekst, behalve wanneer de briefschrijver uitdrukkelijk over onderstrepingen spreekt.

NOTEN

[3] - Ik ontleen de term aan Barbara Henkes, Parallelle levens.

[4] - Sj. Troelstra aan W. Moll, 28 december 1924, LM Den Haag.

-

1 SJOUKJE BOKMA DE BOER: De jonge jaren

De pastorie in Nes

De kindertijd van Sjoukje Bokma de Boer was een gelukkige periode die ze bij het ouder worden koesterde als een kostbaar bezit en voorzag van steeds zilverder randjes. Ze koesterde haar Friese jeugd niet alleen, haar kindertijd bleek ook een rijke bron te zijn voor haar werk. Vanaf haar literaire debuut in 1887, de verhalenbundel Teltsjes yn skimerjoun (Verhalen in de schemering), putte Sjoukje haar leven lang uit herinneringen aan haar jeugdland en gebruikte ze die om haar literaire talent vorm te geven. Het dorpje Nes vlak bij de Waddenzee, waar ze in 1860 werd geboren, stond model voor de dorpen in de jeugdboeken die ze aan het eind van haar leven schreef, Jelle van Sipke-Froukjes in 1932 en Schimmels voor de koets in 1936. De hoofdpersonen waren gemodelleerd naar kinderen die ze op school en in haar geboortedorp had leren kennen, in Nes, waar iedere jongen op straat leerde kaatsen, met de herbergen waar de dorpsfeesten werden gevierd en de grote boerderijen waar de boerenarbeiders hun schrale loon verdienden.

Nes is een klein dorp dat met flink doorstappen in een kwartier is te doorkruisen. De wandelaar loopt vanaf het plantsoentje aan de westkant, De Kamp, waar een kunstwerk gewijd aan Nynke van Hichtum staat, door de Haedstrjitte (Hoofdstraat) – hier worden Friese namen gebruikt –, langs de middeleeuwse zadeldakkerk en het kerkhof met graven die tot de zeventiende eeuw teruggaan. De weg gaat vervolgens langs de Keatsbuorren (Kaatsstraat) en rechtsaf de Foarstrjitte (Voorstraat) in, de doorgaande weg van Dokkum naar Wierum. De straten zijn kort, er staan boerderijen, een paar mooie oude huizen met voortuintjes en een enkele winkel. Tussen de oudere huizen staat wat nieuwbouw en haaks op de Foarstrjitte, aan de oostkant van het dorp, bevindt zich de enige nieuwbouwstraat die Nes rijk is, de Nynke fan Hichtumstrjitte. Hier vlakbij is ook de pastorie, het huis van de dominee.

Hier, Nijtsjerksterwei 9 (Nijkerkerweg 9), werd Sjoukje Maria Diderika Bokma de Boer op 13 februari 1860 ’s avonds om 11 uur geboren. [1] Het huis staat er nog, imposant en witgepleisterd, iets van de weg af gelegen. De dorpspastorie was een notabel huis en heeft nog steeds een voorname uitstraling, al woont er al lang geen dominee meer. Van het tuinhek aan de straat loopt een recht pad naar de voordeur in het midden van de voorgevel. De tuin omringt het hele huis, met aan de voorkant een grasveld met planten en struikgewas, en aan de zijkant en achter het huis bomen en struiken.

In Sjoukjes tijd stond er een rij leilinden aan de voorkant, waarin voor het raam van de kamer éénhoog een vierkant gat in het gebladerte was gehakt voor het uitzicht. Ook achter het huis [2] stonden leilinden die de moestuin tegen de zeewind moesten beschermen. Maar de opvallendste boom bij de pastorie was de grote bruine beuk midden voor het huis, die in Sjoukjes jeugd ‘dûmnys thébeam’ (dominees theeboom) werd genoemd.

Vroeger was de grote en weelderige pastorietuin opgesplitst in een ‘binnentuin’ en een ‘bloementuin’. De binnentuin was een moestuin, met broeibakken waarin blauwe druiven, potbloemen en groenten gekweekt werden en allerlei vruchten: rode, witte, zwarte bessen en kruisbessen, aardbeien, frambozen, kersen en pruimen. Er stonden bovendien zeker honderd appel- en perenbomen in de boomgaard. Van die prachtige, grote tuin is op een klein lapje na met een paar vruchtbomen, niets meer over. Ervoor in de plaats ligt nu de nieuwbouwstraat die Sjoukjes schrijfstersnaam draagt. Ook de leilinden achter het huis zijn op vijf na allemaal weg, en de beuk voor het huis is gekapt. Het schelpenpad rond de beukenboom is ook verdwenen: het tuinpad is nu geplaveid met omgekeerde grafstenen.

De pastorie dateert van 1742. In de zijgevel is een gevelsteen aangebracht met het jaartal en een tekst: ‘Men siet in ’tgeen men prijst geen quaed/ Maar ook geen goed/ in ’tgeen men haat.’ Een waarschuwing tegen zwart-witdenken en een aansporing om de nuance in het oog te houden. Het huis is breed, maar niet hoog: boven de begane grond is alleen een zolderverdieping. Eén raam boven de voordeur en één aan de achterkant. Daar was de dienstbodenkamer waarvandaan je vroeger de dorpen Moddergat en Wierum aan de Waddenzee kon zien liggen. Door de dijk is die zee onzichtbaar, maar overal in Nes is over de weilanden heen de zee te ruiken.

Hier woonde Sjoukje met haar ouders en drie oudere zusters. Een mooi, ruim huis. De studeerkamer van haar vader was links naast de voordeur. De huidige bewoners hebben de kamer gewijd aan het werk van zijn dochter: overal hangen en staan foto’s, knipsels en boeken, en boven de kamerdeur hangt een opschrift met ‘Nynke-kamer’. Vlak achter de Nynke-kamer, langs de trap naar boven, is een uitzonderlijk hoge kast waar vroeger plaats was voor de lange domineestoga. Nu is dat een gewone opbergkast geworden.

De pastorie in Nes, waar Sjoukje Bokma de Boer werd geboren en haar jeugd doorbracht: ‘Er waren gewone schuiframen, en vóór het huis was een rij ineengegroeide lindeboomen, met voor het raam van ’t bovenkamertje een vierkant gat er ingehakt voor het uitzicht. De groote bruine beuk is hierop niet te zien.’

De sfeer van het huis waar Sjoukje opgroeide is waarschijnlijk het best bewaard gebleven in de woonkamer, aan de rechterkant van de gang. Een grote kamer met aan de voor- en zijkant hoge ramen met brede vensterbanken. Als Sjoukje in zo’n vensterbank zat, kon ze uitkijken over de tuin met de monumentale beuk, en naar de overkant waar iets naar links een paar vriendinnetjes woonden in een grote boerderij.

Elke ochtend na het ontbijt wandelde Sjoukje als klein meisje met haar vader door de pastorietuin. Met zijn lange pijp wees hij elk bloemknopje en ‘spruitje’ aan en leerde haar de Latijnse namen van bloemen, planten, vlinders en insecten. ‘Zelfs van die afgrijselijke, harige huisspinnen, die op de meest onverwachte ogenblikken uit allerlei hoeken van onze oude pastorie te voorschijn kropen, niettegenstaande de frissche zindelijkheid van mijn lieve moeder,’ schreef Sjoukje in een korte autobiografie ter gelegenheid van haar vijfenzeventigste verjaardag. [3] De enige insectennaam die ze kon onthouden was dan ook de Tegenaria domestica. In een ongepubliceerd verhaal ‘Het ongeluk’ komt een tuin voor die sprekend lijkt op de pastorietuin uit haar jeugd:

Vlak voor het huis was een groot grasperk waarover een zeldzaam grote bruine beuk zijn brede takken uitspreidde en waarop in ’t voorjaar allerlei vroegbloeiende bolplantjes weelderig bloeiden; eerst sneeuwklokjes en speenkruid, dan krokussen in alle kleuren, blauwe ‘druifjes’, ‘kievietseieren’, en scylla’s, en later ook laag groeiende hyacinthen, die de buitensten rand vormden. Want al deze soorten waren in kringen rondom de boom geplant – ’t was een lust om te zien! […] Elken morgen kon je dominee, met zijn lange pijp in de mouw, daartussen zien rondgaan, elk plantje met aandacht bestuderend, of ’t wel genoeg groeide en, zo neen, overdenkend wat er dan gedaan kon worden om het te helpen. Meestal liep kleine Anke dan aan zijn hand mee, vol belangstelling luisterend naar wat vader haar te vertellen had van alles wat daar groeide en van de insekten, die daar rondfladderden. In de tuin op zij van ’t huis, waar de tuinspiegel stond, liet ze zijn hand gewoonlijk een poosje los, om bewonderend te kijken naar het beeld van al die bloeiende bomen en struiken dat daarin weerkaatst werd. ’t Was haar dan, of ze in een sprookjestuin keek, waarin elk oogenblik feeën of kabouters van achter de struiken te voorschijn konden komen. Dat waren heerlijke ogenblikken! Maar gewoonlijk duurde ’t niet lang, of vader riep haar om een zich openend bloempje te bewonderen, of te kijken naar een voorbijzwevende vlinder. ‘Anke, kom eens gauw hier! Daar heb je nu een dagpauwoog, die je al zo vaak op een plaatje gezien hebt – kijk, daar boven die tulpen!’ [4]

Met haar vader had Sjoukje een speciale band. Zijn ‘tuinlessen’ waren niet alleen een genot vanwege de verhalen die hij zo mooi kon vertellen, ze waren ook een uiting van de aandachtige, warme sfeer waarin ze opgroeide. Ook die jeugdherinnering kleurde haar verdere leven: liefde en betrokkenheid tussen vaders, moeders en kinderen beschouwde ze als een basisvoorwaarde voor een goed en gelukkig bestaan. Ze was niet een schrijfster met uitgesproken moralistische boodschappen, maar het grote belang van liefdevolle familieverhoudingen was het uitgangspunt in veel van haar boeken, van Oehoehoe uit 1899 en Afke’s Tiental uit 1903 tot en met Drie van de Oude Plaats uit 1937.

Sjoukjes vader was een geboren verteller, verzon verhalen waar geen eind aan kwam en had een onuitputtelijke fantasie. Of hij als dominee ook zo levendig en fantasievol het evangelie verkondigde, valt te betwijfelen. Hij had de reputatie een serieuze, wat saaie predikant te zijn. Er is een foto van dominee Bokma de Boer bewaard, waarop hij met de armen over elkaar de toeschouwer doordringend en zelfs streng aankijkt. Hij is kalend, heeft een ovaal gezicht en diepliggende ogen. Sjoukje leek op hem: ook haar gezicht was ovaal en ook zij had diepliggende, scherpe ogen.

Albertus Minderts Bokma de Boer stamde niet uit een predikantenfamilie, maar was de zoon van een fabrikant. [5] De Bokma de Boers waren fabrikanten van cichorei, het vervangingsmiddel voor koffie dat in de Franse tijd populair was geworden. Een van de eerste cichoreifabrieken in Nederland werd in 1797 door zijn grootvader Gerrit Bokma aan de Dokkumertrekweg bij Leeuwarden gebouwd. [6]

Albertus werd in 1816 in Leeuwarden geboren, ging theologie studeren in Groningen en werd in 1842 dominee in Foudgum, een terpdorp in het noorden van Friesland. Drie jaar later werd hij dominee in Langweer midden in Friesland; in 1856 verhuisde hij opnieuw naar het noorden. Hij werd dominee van Nes, Wierum en Moddergat en bleef er tot zijn emeritaat in 1882. In 1847 – hij was toen eenendertig jaar – trouwde hij met Dieuwke Klaasesz, die elf jaar jonger was. [7]

Er is wel eens gezegd dat Sjoukje van haar vader de ‘Lust zum Fabulieren’ had geërfd, en van haar moeder ‘die Statur’. [8] Sjoukje was als volwassene een rijzige vrouw, haar moeder imponeerde kennelijk ook met haar gestalte en houding. Ook van Dieuwke Klaasesz bestaat een portretfoto. Ze heeft een vriendelijk gezicht, aardige ogen en een verlegen glimlach. Op de foto draagt ze een hooggesloten glanzende jurk en op haar grijze haar heeft ze een zwart kanten kapje met witte toefjes. Dieuwke werd in 1827 geboren in Ternaard, de hoofdplaats van Westdongeradeel in Noord-Friesland, de gemeente waartoe ook Nes behoorde. [9] Net als haar man kwam zij uit een groot gezin: zij was het tiende van de elf kinderen van Jan Klaasesz en Renske Boekhout. Jan Klaasesz was notaris en gemeentesecretaris van Westdongeradeel. De Klaasesz’ waren doopsgezind, ook wel menisten of mennonieten genoemd naar de zestiende-eeuwse Fries Menno Simons, die tegen de kinderdoop was (omdat een kind niet zelf kon kiezen voor het christendom) en een ondogmatisch christendom predikte. Menisten legden geen geloofsbelijdenis af, waren principieel pacifistisch en stonden uiterst kritisch tegenover de autoriteiten en het gezag. Ze weigerden in overheidsdienst te treden, maar kónden tot de Bataafse omwenteling in 1795 ook geen overheidsbanen krijgen, omdat daarvoor officieel alleen gereformeerden in aanmerking kwamen.

De ouders van Sjoukje: dominee Albertus Bokma de Boer en Dieuwke Klaasesz.

Toen in 1795 alle geloofsovertuigingen voor de wet werden gelijkgesteld, verviel kennelijk het doopsgezinde bezwaar tegen overheidsfuncties, want Dieuwkes grootvader Klaas Igles werd binnen een jaar lid van het provinciale bestuur van Friesland. Klaas Igles Klaasesz had politiek bloed, hij was een vooraanstaand patriot – de meeste doopsgezinden kozen in de achttiende eeuw de kant van de patriotten –, en ook zijn zoons, kleinkinderen en achterkleinkinderen kregen belangrijke bestuursfuncties als burgemeester, gemeentesecretaris en provinciaal bestuurder.

De kinderen van zijn zoon Jan werden notaris, apotheker, burgemeester en dominee. Twee van Jans dochters trouwden met een dominee en één van hen was Dieuwke. Zij was door haar opvoeding en achtergrond een ideale domineesvrouw. Niet alleen was ze opgegroeid in een milieu van notabelen – waartoe ook dominees gerekend werden –, ze had ook van huis uit belangstelling meegekregen voor politiek en godsdienst. Ze was net als Albertus intens geïnteresseerd in de sociale en theologische kwesties die rond het midden van de negentiende eeuw in heel Europa – en ook in Friesland – speelden en onderwerp waren van vurige discussies.

Sjoukjes moeder was een stille vrouw die niet erg sterk was, maar ze was taai en had een grote wilskracht. Haar schoonzoon Pieter Jelles Troelstra noemde haar in zijn Gedenkschriften ‘een lieve vrouw’, ‘naief en moederlijk’, ‘een ‘fijne figuur’ die ondanks haar zwakheid grote invloed op haar omgeving had. [10] Troelstra had zijn eigen moeder jong verloren, hield heel veel van zijn schoonmoeder en respecteerde haar vanwege haar ‘beschavende’ invloed op hem.

Van de vijf dochters die Albertus en Dieuwke kregen, werden er drie volwassen. Toen Sjoukje Maria Diderika [11] op 13 februari 1860 geboren werd, had ze drie oudere zusjes: Jetske (die Jette genoemd werd) uit 1848, Rensia (Renske) uit 1850 en Catharina Gerardina uit 1854. Er was nog een Catharina geweest, maar die werd maar een paar weken oud. En dan was er in 1858 een kindje doodgeboren. Na Sjoukje kwamen er geen kinderen meer. De kinderen werden vernoemd: Jette naar Albertus’ moeder, Jetske Bokma, Rensia naar haar grootmoeder van moeders kant, Renske Boekhout. Sjoukje heette naar de jongste zuster van haar moeder die in 1855, vijfentwintig jaar oud, was overleden. [12]

Bij haar geboorte in 1860 was haar moeder drieëndertig jaar en haar vader vierenveertig. Niet bijzonder oud, zeker niet voor die tijd. Maar doordat Sjoukje een nakomertje was – toen ze geboren werd waren haar zusjes vijf, tien en twaalf jaar oud – moet de wereld om haar heen er een van oudere mensen zijn geweest. Het kleintje, dat ‘Pop’ genoemd werd, was thuis een gewichtig, ietwat gefêteerd persoontje, schreef Sjoukjes boezemvriendin Clara van Loon jaren later. [13]

Haar zusjes vertrokken na de lagere school in Nes alle drie naar een kostschool (in Dokkum of Sneek), zodat ze alleen in de vakanties nog thuis waren. Jette en Renske, haar twee oudste zusjes, heeft ze in haar jeugd nauwelijks meegemaakt en toen ook Catharina naar kostschool was vertrokken, was Sjoukje feitelijk het grootste deel van de tijd enig kind. Pas veel later, na haar eigen kostschooljaren in Dokkum, leerde ze Jette en Renske beter kennen. Haar zusje Catharina Gerardina was in 1870, zestien jaar oud, gestorven. Sjoukje was toen tien jaar; over dit zusje en haar overlijden heeft ze, voorzover bekend, nooit iets geschreven.

NOTEN

[1] - In de geboorteakte van Westdongeradeel wordt haar derde voornaam zo, in het Fries, geschreven. Later wordt de naam vaak als Diederika gespeld. Die spelling wordt in dit boek gevolgd.

[2] - Kalma, Nynke en Afke, 15.

[3] - Het Kind, 9 februari 1935.

[4] - N. van Hichtum, ‘Het ongeluk’.

[5] - Genealogysk Jierboekje 393 (Leeuwarden 1970).

[6] - Cichorei is verwant aan witlof. In de fabriek werden de lange plantenwortels gedroogd, gebrand en met fijne handmolens vermalen tot koffiesurrogaat dat ook wel ‘peekoffie’ genoemd werd. Met name rond Dokkum en in de Friese Wouden werd het verbouwd en in de loop van de negentiende eeuw kwamen daar tientallen fabrieken te staan. De N.V. Cichorei- en Peekoffiefabriek M.A. Bokma de Boer, aan de rand van Leeuwarden, werd in 1854 verkocht. Onder de oude firmanaam draaide de fabriek nog een eeuw heel voorspoedig, maar na de Tweede Wereldoorlog ging het mis met de cichoreibewerking. De omzet daalde, fabrieken werden gesloten. De fabriek van Bokma de Boer werd in 1961 door een Frans bedrijf overgenomen dat al na een jaar met de surrogaatfabricage stopte. Zes jaar later was het met de cichoreiverwerking in Nederland gedaan. De peekoffie die de firma Bokma de Boer jarenlang in kleurige blikjes met een plaatje van de fabriek erop verkocht had met de aanbeveling: ‘Een paar lepeltjes van onze prima “Peekoffie” aan een kan koffie toe te voegen, om de koffie een aangenamer smaak en een heerlijk aroma te bezorgen’ en die ook nog een ‘groote bezuiniging’ betekende, bestaat niet meer.

[7] - Op haar doopakte is het Friese ‘Dieuke’ ingevuld; in het Nederlands is dat ‘Dieuwke’. In dit boek zal de Nederlandse naam gebruikt worden.

[8] - Met een verwijzing naar een opmerking van Goethe over zijn ouders. Kalma, Nynke fan Hichtum, 15.

[9] - Genealogysk Jierboekje (Leeuwarden 1974).

[10] - Troelstra, Gedenkschriften I, 246; II, 291.

[11] - De ambtenaar van de burgerlijke stand bij de geboorteaangifte was gemeentesecretaris Jilles Klaasesz, een oom van het nieuwe kindje. Hij was van 1862 tot 1892 burgemeester van Westdongeradeel, een groot voorstander van de Friese taal en cultuur, en schreef gedichten die voor een deel op muziek zijn gezet en opgenomen werden in het Frysk Lieteboek.

[12] - Sjoukje M.D. Klaasesz was getrouwd met de doopsgezinde dominee Adrianus Bartholomeus van Kuyk, die in 1863 met zijn dochter van tien in Oosternijkerk, vlak bij Nes, kwam wonen.

[13] - Clara de Jong-van Loon in een ongedateerd manuscript en in een brief aan D.J. Kamminga, 9 november 1939, Tresoar Leeuwarden.

-

De kinderen in het dorp

Toen ze nog heel jong was, zag de wereld er voor Sjoukje Bokma de Boer vriendelijk uit; tenminste, zo herinnerde ze het zich later. Schuin aan de overkant woonden een paar vriendinnen, Nynke Bonga (eigenlijk heette ze Trijntje, maar in Friesland is Nynke daar de koosnaam van) en haar zusje Sieuwke. Ze waren ouder dan Sjoukje, Nynke zes jaar en Sieuwke twee jaar, maar Sjoukje ging veel met hen om en speelde vaak in hun ‘frisch, gezellig huis’, dat It Slotsje genoemd werd. [14] Samen zaten ze in de vensterbank voor het raam uit te kijken over de velden en de grindweg, en zagen tegen de avond Doeke met zijn boodschappenkar ‘zoo gezellig’ komen ‘aanschuiven’ over de weg. Doeke liep helemaal voorover, zo spande hij zich in bij het voortduwen, en iemand in de kamer zei: ‘Dêr komt Doeke oanskouwen [aanschuiven], ’t gat is noch to Nytsjerk.’ Doekes achterste was nog in Oosternijkerk als de Bonga’s hem in Nes al konden zien. ‘Weet je nog,’ schreef Sjoukje later aan haar jeugdvriendin Nynke, ‘hoe we in die dagen hebben gelachen?’ Als het regende speelden de meisjes op zolder, daar konden ze hinkelen en ze maakten zo veel herrie dat Doetsje Terpstra, een oude vrouw die bij de Bonga’s inwoonde, hen eens onder aan de trap tot de orde riep met de raadselachtige uitdrukking: ‘Hwet ha jimm’ altiten in spil en soasjeteit!’ (Wat hebben jullie altijd een drukte en sociëteit), en daar moesten de meisjes dan zo hard om lachen dat ze bijna omvielen.

Ook bij andere kinderen kwam Sjoukje thuis, in kleine huizen waar het vooral ’s winters erg benauwd kon zijn omdat er geen turf, maar afval van vlas werd gestookt. [15] De kamer was ‘opgepronkt’ met matten die gemaakt waren van repen gevlochten biezen, voor de ramen hingen katoenen gordijnen met franje met daaronder ondergordijntjes waarachter je ongezien voorbijgangers kon bespieden. In de vensterbank geraniums en ‘foksianen’ (fuchsia’s), een paar ‘overvloedjes’ (potplanten die over de rand van de pot heen groeien) en vetplanten in theepotten zonder tuit en oor. Tussen de ramen aan de voorkant stond een tafel met een bruinachtig ‘zwilk’ (zeiltje) eroverheen en het ‘eeuwige theeblad’ erop. Voor het ene raam troonde op zondag ‘mem’ op een knopstoel, daartegenover zat ‘heit’ met een ‘slap pijpje’ in zijn mondhoek of een pruim tabak, die een dikke knobbel op zijn wang vormde. [16] Een hangklok met gepoetste kettinkjes en gewichten, een kabinet, een spiegel, een ‘letterlap’ die door mem zelf was ‘benaaid’ en soms een getuigschrift achter glas, met krulletters geschreven. Hoe gezellig zag zo’n kamer eruit, hoe netjes en schoon, ‘zonder smakeloosheden, zonder valse pronk en onrustige versierselen!’.

Het was een mooie kindertijd die Sjoukje in Jelle van Sipke-Froukjes in 1932 uit haar herinnering heeft opgehaald. Het dorp Negenhuizen [17] in dat boek was een portret van haar eigen geboortedorp. De kinderen uit het verhaal (en ook die uit Schimmels voor de koets uit 1936) moeten sprekend op die uit haar jeugd hebben geleken: ze kwamen uit grote arbeidersgezinnen en moesten al jong bij de boer gaan werken, ze hoorden thuis hoe slecht hun vaders werden behandeld door de grote boeren bij wie ze in dienst waren en hun moeders wisten vaak niet hoe ze die dag genoeg eten op tafel konden zetten. Want wat was er te eten? De mensen aten aardappelen met vet of met mosterd, en een enkele keer met een stukje spek. Er kwam wel eens ‘sûpengroattenbrij’ (karnemelksepap met gort) op tafel. Als er een tuintje was, leverde dat groente – maar alleen in de zomer: boontjes, kool en soms een krop sla.

Sommige woninkjes hadden een klein hokje achter het huis, een braakhok, waar de vaders iets bijverdienden met het bedienen van de braak, een apparaat dat de houtige stengels van het vlas dat in deze streek van Friesland werd verbouwd, in stukjes brak. Het leverde een ongelooflijke stoftroep op:

De moeder doet het grove werk, zij haalt de vlasstengels, die eenigen tijd in de sloot hebben gelegen om den bast te doen verrotten, en daarna weer opgedroogd zijn, tusschen de twee ijzeren tanden van hare braak door. De verrotte bast schuift af en er blijven lange, glanzige, sterke draden over, – het binnenste van den vlasstengel. Geheel glad en zuiver zijn die draden echter nog niet. Kijk eens, wat een verschil met die anderen, die Sievers zelf daar juist van onder de slijpbraak te voorschijn haalt! Ook deze draden moeten eerst nog geslepen en gepolijst worden. ‘Klik-klak! Klik-klak! Klik-klak!’ gaat de braak en ook deze draden komen te voorschijn, zoo glad als zijden! […] Zoo gaat het den geheelen dag. Men hoort niet veel anders dan dat eeuwige geklik-klak en het hoesten van de beide brakers. Ze zijn te vermoeid om veel te spreken, want braken is zwaar werk, en hunne longen en hun keel doen pijn van het fijne stof der afgevallen bastjes, dat de geheele lucht vervult. Alles ziet er grijs van, tot zelfs de ruitjes van de kleine venstertjes, waar men niets door kan zien. [18]

Het braakafval was nog bruikbaar om te stoken. Het gaf wel wat warmte, maar ook een ‘naare, rookerige brandlucht’. De arbeiders waren eraan gewend en ze waren bovendien blij dat er nog vlas wás om te braken. Aan het eind van de winter raakte dat op. Dan was er geen werk en geen brandstof meer.

In Afke’s Tiental uit 1903 vertelt Sjoukje dat vader Marten regelmatig in het braakhok werkt. Het was een veelzeggend beeld om de ongezonde omstandigheden in een arm gezin op het platteland te beschrijven.

Dat soort zorgen heeft Sjoukje zelf in haar jeugd nooit gekend. Ze woonde in een groot huis, haar ouders hadden geld, er was altijd genoeg te eten, er waren dienstmeisjes in huis en mensen die in de tuin werkten. Sjoukje hoefde niets te doen in huis. Haar vriendinnen van de overkant, de meisjes Bonga, wel. Die werkten ’s morgens in huis en droegen dan een zwarte rok en een kleurig jakje. Dat vond Sjoukje zo fleurig en gezellig, dat had ze zelf in de morgenuren ook wel willen dragen. Maar ze was de dochter van de dominee en de meisjes Bokma de Boer hoefden niet in huis te werken. Ze droegen geen zwarte rokken, maar witte gesteven schorten met stijfomhoogstaande gehaakte schouderstukjes, en rokken die korter waren dan de rokken van de dorpsmeisjes. Kennelijk vond hun moeder donkere kleren te somber voor jonge kinderen en hield ze van kraakheldere witte schorten. Maar het viel op, en zeer tot Sjoukjes verdriet werden de domineesdochters voor ‘spoken’ uitgescholden. Niet alleen door de kinderen van het dorp, ook volwassenen riepen hen na. Dan dook er als ze door het dorp liepen boven een onderdeur plotseling een vrouwenhoofd op, dat ‘spoken, spoken’ riep. [19]

Nes was een ‘zwaar’, conservatief dorp. Lichte kleuren waren taboe, meisjes, ook de allerkleinste, droegen lange donkere jurken. Op gewone dagen golden vrolijke katoentjes als uitermate lichtzinnig. Alleen op speciale dagen trokken ze iets vrolijks aan, en Sjoukje beschreef later hoe ze met Pinksteren de ‘Pinksterpronk’ droegen, een nieuwe jurk, óf ‘een mooi gestreken en flink stijf uitstaande witte schort. Tegen dien dag hadden mijn groote zusters ’t druk – want dan maakten ze met allerlei bloemen en linten, die ze nog hadden, hoeden op voor de allerarmste kindertjes.’ [20]

Als de domineeskinderen voor spoken werden uitgescholden, was dat niet alleen kritiek op hun uiterlijk. In Nes geloofden de mensen aan spoken en ‘plaagbeesten’, en griezelverhalen werden overal verteld. Ouders waarschuwden hun kinderen voor ‘bernedieven’ en ‘tsjelwiven’ (kinderdieven en vrouwen op wieltjes) en ze geloofden er allemaal in, tot diep in de twintigste eeuw. Kinderen moesten uitkijken als ze ’s avonds in de schemering buiten speelden, heksen en spoken lagen overal op de loer. Soms leidde dat geloof in heksen tot rellen. In 1879 werd in Moddergat een onschuldig kind bijna doodgeslagen. Ze zou een heks zijn volgens een duiveluitbanster uit Dokkum die te hulp was geroepen bij een doodziek kind. Dat zieke kind was behekst en nu moest er uitgezocht worden wíé het had behekst. De eerste die het erf op zou komen zou de heks zijn. Een meisje dat kort daarna lege visserskorven kwam bezorgen en het erf op liep, werd vervolgens door de dorpelingen met stokken geslagen en mishandeld. De dorpelingen dachten dat ze de duivel uit dit meisje moesten slaan. [21]

Wie in zo’n context een ‘spook’ werd genoemd, moet een hoogst ongemakkelijk gevoel hebben gekregen. De dochters van de dominee waren buitenbeentjes, ze waren anders en ze zagen er anders uit. Maar ze gedroegen zich niet hooghartig, zeker Sjoukje niet. Ze werd door de mensen van het dorp nooit ‘juffer’ genoemd, zoals haar oudere zusters, maar ‘doomenijs Sjoukje’, of ‘skrale mich’ (magere mug), omdat ze zo tenger was. [22]

Er bestaat een foto van Sjoukje op tienjarige leeftijd met een geruite jurk met korte mouwen en een wijde rok die halverwege haar kuiten komt. Daaronderuit steken witte broekspijpen. Aan haar voeten draagt ze hoge zwarte knooplaarsjes en aan haar gebogen rechterarm hangt elegant een mandje. Ze heeft donker haar, in het midden gescheiden, en ze staat in een onbestemd wolkig decor. Het is een staatsieportret van een ernstige tienjarige met een heldere blik. Niet een vrolijk kind. Niet het kind zoals Sjoukje het zich later herinnerde.

Op school werd ze soms geplaagd. Door de schooljongens bijvoorbeeld die een papiertje met ‘Te Koop’ erop aan de broekspijp speldden die onder haar rok uit kwam. Jaren later herinnerde een ‘oude’ Nessumer Sjoukje aan de geschiedenis van het papiertje met ‘Te Koop’ erop. [23] Hij kende ook het verhaal van een schooljongen die Sjoukje zijn gesloten hand toestak, met de woorden ‘alsjeblieft juffer’. Hij gaf haar een natte pruim tabak. En nog een verhaal: een van de jongens liet in de buurt van Sjoukje zo plotseling een kar met aarde achterover wippen dat de aarde in een grote plas terechtkwam, en Sjoukje helemaal onderspatte. Plagerijen tegenover een ‘juffer’, een meisje van een andere stand.

In ‘Een ouderwetsche dorpsschool’ [24] is het ‘Te Koop’-verhaal beschreven. Dominees Marietje, de hoofdpersoon, wordt geplaagd omdat ze als enig kind op school korte rokjes draagt: de jongens hadden op de lange broekspijpjes eronder het papiertje ‘Te Koop’ gespeld. Wat alles nog erger maakte was dat geen van Marietjes vriendinnen haar hielp. Integendeel, ze begonnen haar ook te plagen met haar ‘licht katoenen jurkje en witte schort’. Zelf droegen ze jurkjes van ‘vijfschacht’, een weefsel van linnen en wol, heel sterk, veel sterker dan de stof van Marietjes jurkje. Om te bewijzen dat de hare ook van sterke stof gemaakt was, trok Marietje er uit alle macht aan en de jurk scheurde doormidden. Nu werd ze helemaal uitgelachen en om zich groot te houden en vooral niet in huilen uit te barsten schreef Marietje heel snel verder aan haar opstel. Maar ze kon de plaaggeesten niet afleiden. Ze begonnen nu over haar lelijke lange haar, dat zo slordig stond. ‘En dan die gekke ronde kam er in, wie draagt nu zoo’n kam? Wij hebben ons haar netjes glad gekamd en haarolie er in en dan een netje er over, dat staat veel mooier.’ Marietje hield zich nog steeds goed en schreef dapper door. Dat irriteerde de andere kinderen en ineens kreeg ze ‘een vuistslag op haar hoofd en de mooie kam die ze pas op haar verjaardag had gekregen sprong in twee stukken’. Marietje werd woedend en ze pakte het meisje dat naast haar zat bij haar hoofd en scheurde het haarnetje aan flarden. Nu gingen ook de jongens zich ermee bemoeien en ze klapten en juichten: ‘Hoera! Toe maar! Dominees Marietje aan het vechten, dat is een mooie grap!’ Op dat moment greep de schoolmeester in met zijn Spaans rietje dat suizend over de ruggen van de meisjes zwiepte. Marietje rende de school uit omdat ze tot geen prijs wilde huilen in het bijzijn van de andere kinderen, maar liever thuis ‘in een eenzaam hoekje van de tuin’. De meester holde achter haar aan: ‘met de panden van zijn witte jas fladderend in den wind, met zijn grijze broek, blauwe sokken en de bonte gekleurde pantoffels met hertekoppen erop’. Het was een raar gezicht, dat meisje met haar gescheurde jurk en kapotte kam in het loshangende haar en die vreemde schoolmeester ‘met zijn kuif strijdlustig rechtop en de blauwe bril op den scherpen neus’. Iedereen in het dorp was zijn huis uit gekomen en stond die wilde jacht schaterlachend te bekijken. Uiteindelijk kreeg de meester Marietje te pakken en bracht haar terug naar school, waar alle kinderen hen bij de deur met gejuich begroetten.

Sjoukje als tienjarige. De broekspijpen steken onder haar rok uit. De oorbellen, het opgestoken haar en het elegante mandje aan de arm wijzen op een feestportret.

Sjoukje was een buitenbeentje, thuis en in het dorp. Toch legde ze later de nadruk op de mooie en vrolijke kanten van haar jeugd. Veel van wat haar en haar vriendinnen op het dorp overkwam heeft later een plaats gevonden in haar boeken. Het verhaal over de ongelukkige, geplaagde Marietje met haar gescheurde jurk heeft ze nooit uitgewerkt en uitgegeven. Maar in haar boek Schimmels voor de koets kwam wel het verhaal terecht van de gehandicapte arbeidersjongen die het zover had gebracht dat hij met zijn familie behaaglijk en zonder zorgen in een vriendelijk eigen huis kon leven, zoals ze in het voorwoord schreef. Die jongen kende ze als kind in Nes.

In het kindertijdschrift Ons Blaadje beschreef Sjoukje in 1900 een wandeltocht waarin een aantal vervelende jongens het op een klein meisje heeft gemunt. [25] Natuurlijk is het een verhaal, maar het is onmogelijk om er, evenals in de geschiedenis van Marietjes vechtpartij op school, geen autobiografie in te lezen. Het gaat over een meisje dat met haar tante, de domineesvrouw, naar Moddergat wandelt, het zeedorpje waarvan Sjoukjes vader ook dominee was. Het was een flinke wandeling: van Nes naar Moddergat is het vijf kwartier stevig doorstappen, dwars door de weilanden – grindwegen waren er rond 1870 nog niet – en langs slootjes waar je tot op de bodem kunt zien. Dan de zeedijk op, en even verderop het dorpje Moddergat in, onder aan de dijk. Op de dijk staat nu een monument met de tekst: As de dea it skip berint/ Dan is der gjin ûntkommen./ O wetter, o wif elemint!/ De sé hat jown, hat nommen (Als de dood het schip bedreigt, dan is er geen ontkomen, o water, o onbestendig element, de zee heeft gegegeven, heeft genomen), voor de drieëntachtig vissers die in 1883 omkwamen bij een stormramp op zee, een van de ergste scheepsrampen uit de Nederlandse geschiedenis. Beneden langs de dijk staan huizen die op een enkel museaal huisje na allemaal van ver na die ramp dateren. Een paar kilometer verderop is de kerk van Wierum – ook een deel van de gemeente van haar vader – te zien. Vanaf de zeedijk is landinwaarts het kerktorentje van Nes zichtbaar, nét uitstekend boven het groen van de bomen die het dorpje omringen.

Lopen was de gebruikelijke manier om zich te verplaatsen en Sjoukje heeft veel gewandeld. Ze hield ervan om in de lente minstens twee uur door de weilanden vol boterbloemen, madeliefjes, rode en witte klaver, donkerrode zuring en een waas van bloeiende grassen naar Dokkum te lopen, het dichtstbijzijnde stadje. In Sjoukjes verhaal ‘Een kijkje in het Moddergat’ gaan de domineesvrouw en haar nichtje op bezoek bij een gezin waar het in de ogen van het kind tamelijk vies toegaat: gasten moeten uit de tuit van de trekpot theedrinken, mensen wassen hun groezelige handen niet en na tafel veegt iedereen aan dezelfde vuile theedoek zijn handen en mond af. Standsverschil zegt niets over karakter, houdt de domineesvrouw haar nichtje voor. ‘Deze mensen zijn hartelijk en opofferend, en ondanks hun armoe bijzonder gul,’ zegt ze, en haar nichtje slikt haar afschuw in.

Ook dit verhaal berustte op werkelijkheid. [26] Er hoorde ook de anekdote bij van een klont boter in de schaal waaruit iedereen pap lepelde. Alle mensen hadden die klont om beurten in hun mond en spuugden hem uit voor de volgende papschepper. Ze was in Moddergat ook wel eens met een vriendin op bezoek geweest bij een oude vrouw die hun een kopje thee aanbood. In dat kopje waren de resten uit gebruikte kopjes bij elkaar gedaan en daaruit kregen Sjoukje en haar vriendin twee kleine volle kopjes thee. En bij die vrouw was het helemaal niet smerig, alles zag er piekfijn en schoon uit, voegde Sjoukje er haast verontschuldigend aan toe.

Maar ook in Moddergat woonden vervelende jongens. Zodra de domineesvrouw en haar nichtje Moddergat binnenwandelden, kwamen er een paar dorpsjongens om hen heen dansen, ze jouwden het meisje uit, trokken aan haar lange haar en pakten haar de muts van het hoofd. Flink doorstappen was het enige wat er voor het kind op zat.

De scheldpartij van de dorpsjongens had te maken met standsverschil maar ook met verschillen in cultuur. Tussen de inwoners van het plattelands-Nes en die van het zeedorp Wierum heerste traditioneel vijandigheid. Dat leidde regelmatig tot vechtpartijen, die meestal in het café begonnen. Nessumers hadden als bijnaam ‘honden’, Wierumers werden ‘katten’ genoemd. Als er in het volle café dan ‘miauw’ klonk, reageerden de Wierumers onmiddellijk: ‘Wie doet dat?’ Er kwamen messen te voorschijn en zo begon het vechten. Het is wel voorgekomen dat twee vechtersbazen in de stinkende sloot voor de herberg terechtkwamen en in de blubber doorvochten. Er werd veel te veel gedronken, [27] door de mannen, maar ook door vrouwen, die de sterkedrank soms zelfs uit de theepot dronken.

Geen wonder dat Sjoukje bang was voor de jongens uit Wierum. Later vertelde ze dat haar zusjes en zij er altijd tegenop zagen om in Wierum naar de kerk te gaan omdat daar ‘hopen wyld folk’ zaten die hen uitscholden en met graspollen smeten.

NOTEN

[14] - Sj. Troelstra aan Nienke Bonga, 1 april 1935, Tresoar Leeuwarden.

[15] - Sjoukje beschreef die huizen op een blaadje van de scheurkalender Naar het licht. Van 1932 tot 1939 schreef ze voor deze weekkalender van De Arbeiderspers artikeltjes over moederschap, over de SDAP, over de noodzaak voor vrouwen om hun man bij het partijwerk te ondersteunen. Ze schreef ook onder het kopje ‘Moederbrieven’ opvoedkundige wenken en ze haalde daarbij regelmatig haar eigen levensgeschiedenis aan. Tresoar Leeuwarden.

[16] - ‘Slap’ of ‘slop’ pijpje was een zogenaamde Duitse pijp die uit verschillende onderdelen bestond, met een buigzaam middenstuk.

[17] - Sj. Troelstra aan Nienke Bonga, 1 april 1935: ‘Als je mijn boek “Jelle van Sipke-Froukjes” gelezen hebt, zal je in dat dorpje Negenhuizen zeker het oude Nes wel hebben herkend.’ Tresoar Leeuwarden.

[18] - N. van Hichtum, ‘Een zondag-namiddag’, Ons Blaadje, 22 januari 1998.

[19] - ‘Nynke van Hichtum vijf-en-zeventig jaar’, Leeuwarder Nieuwsblad, 25 januari 1935.

[20] - Kinderkalender 1918, Nijgh & Van Ditmar.

[21] - Gerrit de Jong uit Nes vertelde me in 1999 deze jeugdherinnering.

[22] - Kalma, Nynke fan Hichtum, 15.

[23] - T. de Jong aan ‘geachte Partijgenoote’, 5 juli 1931, Tresoar Leeuwarden.

[24] - N.van Hichtum, ‘Een ouderwetsche dorpsschool’, Op ’e Hichte, útjefte fan de Stifting ta Stipe fan it FLMD, december 2000, 7-10.

[25] - N. van Hichtum, ‘Een kijkje in het Moddergat’, Ons Blaadje (1900) 290-304.

[26] - Sj. Troelstra aan D. Rienks-Wallinga (in het Fries), 18 april 1938, Tresoar Leeuwarden. Rienks-Wallinga was redacteur van het Friese weekblad Sljucht en Rjucht, waar Sjoukje in de jaren dertig enkele verhalen publiceerde.

[27] - Boelens, Nes, 128 evv.

-

De kerk van haar vader

Het pesten op school en op straat had zeker te maken met Sjoukjes positie als domineesdochter. Domineesgezinnen wonen in een ‘glazen huis’, er werd extra op de meisjes Bokma de Boer gelet. Niet alleen vanwege hun lichte kleren, maar ook omdat die kleding een symbool was. Dominee Bokma de Boer koos in de godsdienstdiscussies van zijn tijd over orthodoxie en moderne gelovigheid de kant van de Modernen, en in plaats van de sombere geloofsovertuiging van zijn orthodoxe gemeenteleden predikte Bokma de Boer een optimistischer, lichter geloof. Over haar godsdienstige opvoeding heeft Sjoukje nooit geschreven, maar ze is door haar vader gedoopt en deed later bij hem belijdenis. Het ligt voor de hand dat ze ook bij hem naar de kerk ging, in Nes of in Wierum, waar haar vader om beurten preekte.

De kerk in Wierum rijst vlak achter de zeedijk omhoog, een zeventiende-eeuwse kerk met een hoge toren met zadeldak, donkersteens, afwerend. De hervormde kerk van Nes is lager en sierlijker, ook met een zadeldak, grotendeels in de dertiende eeuw gebouwd en in de zeventiende eeuw voltooid. Van binnen sober met witte muren, koperen kroonluchters en een houten-balkenplafond. Er is geen orgel. De eiken preekstoel bevindt zich aan de zijkant, met rondom een paar rijen kerkbanken. Daar heeft Sjoukje gekerkt met haar moeder en zusjes en ze zaten er ongetwijfeld in de domineesbank recht tegenover de preekstoel.

Preken is de meest zichtbare bezigheid van een dominee, maar niet de belangrijkste. Bezoeken afleggen, catechisatie houden, godsdienstles op school, vergaderingen met de kerkenraad, begrafenissen leiden en natuurlijk op zaterdag de preek voor zondag voorbereiden: het vak van dominee is veelzijdig en veeleisend.

Hoe de dagen van een dorpsdominee als Bokma de Boer op het Friese platteland er in de negentiende eeuw uitzagen, is door een collega-dominee in 1881 treffend beschreven. Die collega was François HaverSchmidt – als Piet Paaltjens bekend als dichter –, die in 1859 dominee werd in Foudgum en er drie sombere jaren doorbracht. Het noordelijke terpdorp Foudgum was een aantal jaren eerder ook de eerste kerkelijke gemeente geweest van Bokma de Boer.

In een voordracht [28] over ‘Mijn eerste gemeente’ voor het departement Schiedam van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, noemde hij Foudgum een onaanzienlijk plaatsje van nog geen honderdvijftig zielen, waarvan de pastorie het ‘nederig middelpunt’ vormde. De pastorie lag naast het kerkhof met het kerkje; het dorp bestond uit niet meer dan een tiental arbeiderswoningen, een huisje waar de oude schoolmeester woonde en waarin ook de school was gevestigd, het winkeltje van de timmermansvrouw en een paar boerenplaatsen verder het land in. Op maandagmiddag gaf de dominee godsdienstles en ’s winters catechisatie; de boerenzoons en de knechten kregen les in het schoollokaal, de grote meisjes, apart, in de kerk. Hij preekte ’s zondags één keer in de kerk van Foudgum en één keer in de kerk van het dorpje Raard, een paar kilometer verderop. Hij leidde begrafenissen, opende de stoet achter de kist en trok dan driemaal het kerkhof rond, gevolgd door de mannen en de in rouwsluiers gehulde vrouwen. Hij bezocht zijn gemeenteleden in hun soms verafgelegen huizen, waar hij ‘met een stevige stok en een paar ferme laarzen’ naartoe ging. Of hij ging op bezoek bij de honderdjarige vrouw die met haar twee ruim zeventigjarige zoons in een hutje woonde met het opschrift ‘De laatste stuiver’.

De pastorie van Foudgum was ongezellig. Het huis stikte van de muizen, er woonde een als een baby huilende uil op zolder en de deftige woonkamer was ’s winters te koud en ’s zomers te warm. HaverSchmidt had een goedhartige huishoudster, hij kon het redelijk goed vinden met de dorpelingen en de schooljeugd, maar hij voelde zich soms ‘zo eenzaam’. De mensen die hij bezocht waren zwijgzaam, er werd over de laatste preek gepraat, maar verder waren er nauwelijks onderwerpen van gesprek. Soms hoorde HaverSchmidt verhalen, oude volksoverleveringen over vreemde gebeurtenissen in de kerstnacht, over mensen die met de helm geboren waren.

Het kwam voor dat hij bij een boer werd uitgenodigd en van ’s middags twee uur tot tegen middernacht in een gezelschap zat waarvan de meesten niets zeiden en de spraakzaamsten zo eens in het kwartier een opmerking maakten die al een paar maal eerder gemaakt was. Erger nog waren de gesprekken over het geloof, over ‘’s mensen ellende’, die volgens sommige gelovigen de ‘enige weg ter behoudenis’ is. Hij werd beroerd van het gekeuvel over te pas en te onpas ingebrachte godgeleerde onderwerpen en hij moest erop letten de juiste toon aan te slaan: niet te opgewekt of toegevend aan ‘vrolijke invallen’, niet kwetsend, maar hij mocht zich ook niet ‘op onzijdig gebied bewegen’. De ‘uitverkorenen’ die zichzelf godzalig vonden waren het onverdraaglijkst. Die maakten de drie jaar Foudgum voor HaverSchmidt tot een straf.

Wat François HaverSchmidt in Foudgum beleefde, moet Bokma de Boer ook hebben meegemaakt, al waren zijn persoonlijke omstandigheden minder eenzaam en ongerieflijk. In Foudgum was Bokma de Boer nog ongetrouwd, maar zijn zuster Catrijne woonde bij hem in en waarschijnlijk kende hij Dieuwke Klaasesz uit Ternaard al. Toen hij later dominee werd in Nes, een dorp dat niet erg verschilde van Foudgum, had hij een gezin. Ook in Nes werden loodzware gesprekken over ‘’s mensen ellende’ gevoerd. Godsdienst werd beschouwd als een serieuze, zware zaak, waarover boeren op zondagmiddag misschien broeierig zwegen, maar waar geletterde mensen verhit over discussieerden.

Binnen de Nederlandse Hervormde Kerk, die sinds 1796 niet langer de heersende Kerk was, kwamen tot dan toe verborgen tegenstellingen aan de oppervlakte, stromingen die elkaar scherp bestreden. In 1834 had een groep orthodoxe gelovigen zich ‘afgescheiden’, uit onvrede over wat zij beschouwden als afwijkingen van de oorspronkelijke gereformeerde beginselen. Het was ook een sociaal conflict: de orthodoxe landarbeiders tegenover de rijke boeren die liberaal waren en vrijzinnig. De Afscheiding begon niet voor niets op het platteland in het noorden: in het Groningse Ulrum.

Maar met de Afscheiding was de strijd om de orthodoxie in de Kerk niet voorbij. In Groningen bestond sinds 1830 een gematigd orthodoxe stroming, de Groninger of Evangelische richting. De Evangelischen reageerden op wat zij het versleten en verstarde wereldbeeld noemden dat in de hervormde Kerk de toon aangaf, en vroegen meer aandacht voor het godsdienstig gevoel. Ze waren beïnvloed door de romantiek en door achttiende-eeuwse filosofen als Johann Gottfried von Herder, die de nadruk legden op verbondenheid van de mens met de natuur, aandacht vroegen voor niet-rationele elementen in het menselijk leven en tolerantie predikten. Het leven was volgens de Evangelischen belangrijker dan de leer, mensen moesten zich spiegelen aan het voorbeeld van Jezus. Vanuit het officiële kerkbestuur bestond nogal wat kritiek op de Groningers, maar onder studenten en dominees was de Groninger richting populair.

Vanaf de jaren zestig van de negentiende eeuw begonnen de populariteit en de invloed van de Groninger richting te tanen, omdat er inmiddels een nieuwe groep was opgekomen die zich, theoretisch scherper onderbouwd, tegen starre orthodoxie verzette. Deze vrijzinnige stroming, de Modernen, stond pal tegenover de orthodoxe confessionele richting, die streng de hand wilde houden aan de kerkelijke belijdenisgeschriften en aan de leertucht: andersdenkenden moesten worden bestraft. De Groningers, met een middenpositie in deze kerkelijke strijd, verdwenen langzamerhand van het toneel en sloten zich voor het merendeel aan bij de Modernen.

In het algemeen hoorden de aanhangers van de moderne richting bij de maatschappelijke en intellectuele bovenlaag, terwijl de minder geletterden en de armere kerkleden, arbeiders, vissers en boeren, voor de orthodoxie kozen. In een boerengemeente als Nes en bij de vissersbevolking van Wierum en Moddergat geloofde men in overgrote meerderheid dat Jezus de zoon van God was en dat de bijbel letterlijk moest worden genomen. Gelovigen die over zulke punten anders dachten, wachtte na hun dood het vuur van de hel.

Friesland, en met name Noordoost-Friesland, was overwegend orthodox. Het was op veel gebieden een achtergebleven gewest, ‘vreemd gebleven aan het leven vol beweging van de tweede helft onzer eeuw’. [29] Maar al voelden de kerkleden in Noordoost-Friesland niet veel voor het modernisme, onder hun dominees was deze nieuwe stroming populair. Deze merkwaardige discrepantie was het directe gevolg van het floreenstelsel, een eeuwenoude instelling die genoemd was naar de Friese gouden munt die rijke boeren als grondbelasting moesten betalen. De floreenplichtigen hadden het recht van collatie, het recht om op hun grondgebied kerkvoogden en dominees te benoemen. Ze konden op die manier dominees beroepen tegen de uitdrukkelijke wens van de kerkenraad in en dat gebeurde nogal eens: in plaatsen waar de bevolking overwegend orthodox was, werd dan door liberale grondbezitters een moderne dominee benoemd. Het floreenstelsel verdween na veel verzet en strijd officieel pas in 1881, maar in de jaren daarvoor was al duidelijk geworden dat mét het verdwijnen ervan de kerken zouden veranderen, en er voortaan veel meer orthodoxe dominees zouden worden beroepen.

Dominee Bokma de Boer, aanhanger van de Groninger richting, was dankzij het floreenstelsel beland in een gemeente met veel vissers en landarbeiders die aan traditie hechtten. Mettertijd schoof Bokma de Boer op in de richting van de vrijzinnigen. Hij was in contact gekomen met een groep predikanten die zeer geïnteresseerd was in het opkomende modernisme in de kerk. [30] Deze groep, die zichzelf ‘Onze Krans’ noemde, kwam bijeen in een boekhandel in Dokkum, waar ‘leergierige mensen op afkwamen als bijen om de korf’. [31] De predikanten werden uitgenodigd om achter in de winkel te komen discussiëren over kerk- en geloofskwesties. Er was een tijdschrift, De Nieuwe Richting, waarin sommige leden van Onze Krans artikelen schreven over sociale onderwerpen, met titels als ‘Idealen’, ‘Godsdienst en School’ en ‘Christendom en Kunst’. Bij deze nieuwe richting voelde Albertus Bokma de Boer zich thuis en in een artikel, ‘Arbeid geen straf’ getiteld, schreef hij: ‘Het is onze plicht hetzij wij rijk zijn in geld en goed, hetzij in wetenschap of in echte-levens-wijsheid wij van onzen geestelijken of stoffelijken overvloed moeten meededeelen aan degenen, die er van verstoken zijn, zooveel wij kunnen en in ons vermogen is.’

Bokma de Boer moest er rekening mee houden dat zijn orthodoxe gemeenteleden bezwaar hadden tegen vrijzinnige opvattingen; hij moest schipperen. Op zijn kerkelijk plichtsbesef was niets aan te merken; hij leidde kerkdiensten, bezocht gemeenteleden en gaf catechisatie, en hij deed dat van harte. Hij beschouwde het als een heilige plicht om ter kerke te gaan. Maar hij ging ook naar Dokkum om er met gelijkgezinden te praten en hij schreef ‘moderne’ artikelen.

Bokma de Boer paste niet helemaal in het beeld van de goede, orthodoxe dominee. Kaartspelen gold in rechtzinnige kringen vanouds als zeer zondig, en het kaartspel met zijn afbeeldingen van heer, dame en boer werd wel ‘het prentenboek van de duivel’ genoemd. Maar als de dominee thuis kaart wilde spelen, trok hij zich van deze opvattingen niets aan en bedacht hij een list om in het bijzijn van de dienstbode, die van huis uit orthodox was, toch te kunnen spelen. Als zij tijdens een kaartspel de kamer binnen kwam, werden kaarten niet ‘heer’, ‘vrouw’ en ‘boer’ genoemd, maar kregen ze andere namen. Het meisje had kennelijk nooit eerder een kaartspel gezien en geloofde de doorzichtige smoes.

Voor Bokma de Boer ging het in de kerk om heel andere zaken dan wel of niet kaartspelen. Het ging hem om een ruimhartige, fatsoenlijke manier van omgaan met andere mensen en van dat gedrag heeft een (andere) dienstbode een paar sprekende voorbeelden gegeven. [32] IJtje Holwerda kwam in 1881 bij de familie Bokma de Boer in dienst. Ze was veel orthodoxer [33] dan de dominee, maar ze werd in het gezin als een eigen kind behandeld. Ze deed bij Bokma de Boer belijdenis, zeer tegen de zin van haar eigen familie. Daarvan raakte IJtje de dag voor de belijdenis over haar toeren, maar de dominee kon haar toen door zijn goede invloed kalmeren. De familie van het meisje kwam die zondag overigens niet naar de kerk om hun dochter belijdenis te zien doen.

Er waren meer van zulke verhalen over het domineesgezin. IJtje wist ook te vertellen over een wees die door de familie Bokma de Boer in huis was genomen en ‘opgeleid was tot dienstbode die later haar weg door ’t leven kon vinden’. En dan is er nog het verhaal van het koffertje. Toen dominee in 1882 met emeritaat ging, verhuisde IJtje met de familie Bokma de Boer mee naar Gelderland. Maar ze kreeg heimwee naar Friesland en ging terug. Ze werd door dominee naar de trein gebracht, en terwijl hij haar koffer pakte, zei hij: ‘IJtje heeft zoo vaak ons koffertje gedragen, laten wij het nu eens voor haar doen.’

Een hoogstaande, wellevende man met een groot hart voor zijn gemeenteleden. Die waardeerden hem ook. ‘Ze zeiden: Och, och, onze dominee, dat is zo’n beste man. In het gewone leven natuurlijk – (maar in het geloof natuurlijk niet).’ [34] En omdat de mensen op dominee gesteld waren, ligt het voor de hand dat Sjoukje in haar vroege jeugd niet veel gemerkt heeft van de godsdienststrijd waarbij ook haar vredelievende vader was betrokken.

NOTEN

[28] - R. Nieuwenhuys, De dominee en zijn worgengel, 64 evv.

[29] - Deenik, Na den storm, 34.

[30] - Ontleend aan ‘Oer Nynke fen Hichtum’, een tekst in twee paarsblauwe schriftjes waarin de Dokkumer boekhandelaar, drukker en uitgever D.J. Kamminga niet alleen schreef over de stad Dokkum en zijn geschiedenis, maar ook over Sjoukje Bokma de Boer en haar familie. Datering ontbreekt, maar de tekst moet op grond van een aanwijzing in de tekst in of vlak na 1944 geschreven zijn. De schriftjes bevinden zich in het Admiraliteitshûs in Dokkum.

[31] - ‘Onze Krans’ werd in 1866 opgericht, kwam één keer per maand bijeen en bestond uit predikanten uit de omgeving van Dokkum. Vanaf 1868 verscheen hun tijdschrift De Nieuwe Richting in het Leven. Bladen ter godsdienstige volks-ontwikkeling, waarvan W. Reilingh (eerst dominee in Metslawier, later leraar, en schoonzoon van Bokma de Boer) redacteur was. Bokma de Boer schreef vijftien artikelen in De Nieuwe Richting, onder andere over de taken die voor kerk en predikant waren weggelegd. Gegevens ontleend aan D. Jansen, ‘Kan er uit Nazareth iets goeds komen?’, Documentatieblad voor de Nederlandse Kerkgeschiedenis na 1800, juni 1996, 1-18.

[32] - Het kan dezelfde dienstbode geweest zijn, jaartal en naam ontbreken bij het kaartspelverhaal.

[33] - D.J. Kamminga schrijft in ‘Oer Nynke fen Hichtum’ dat IJtje van Gelderen-Holwerda dit hem in 1944 vertelde. Ze was toen 82 jaar.

[34] - Sj.Troelstra aan D. Rienks-Wallinga (in het Fries), 18 april 1938, Tresoar Leeuwarden.

-

In Nes

De gemeente waarvan Bokma de Boer dominee was, bestond uit een boerendorp en twee vissersdorpen. Boerenvolk is minder ruw dan vissersvolk en het land waarop koeien grazen is minder onstuimig dan de zee. Zo beschouwd was het een betrekkelijk voordeel voor het niet zo orthodoxe domineesgezin dat de pastorie in Nes stond, minstens een uur gaans vanaf de Waddenzee. Weliswaar overheerste ook in Nes de orthodoxie, maar de sfeer was er milder dan in Wierum en Moddergat.

Nes was halverwege de negentiende eeuw een rustig dorp en is dat nu nog steeds. Er is geen school, er is één winkel; de boeren werken op het land en de Nessumers die niet op het dorp werken, zijn overdag in Dokkum of Leeuwarden. Er is weinig verkeer op de doorgaande weg, zo nu en dan komt er een tractor langs. Over de velden is een enkele auto van ver zichtbaar, schitterend in de zon. In één minuut is hij Nes door en verdwijnt even later blikkerend in de verte. Daarna is het weer stil.

Op het eerste gezicht verschilt het dorp niet veel van wat het vroeger was. Ook toen was er nauwelijks verkeer. De mensen gingen te voet van het ene dorp naar het andere, voor de markt liepen ze door de week naar Dokkum of Leeuwarden, en op zondag soms een paar kilometer om in een ander dorp naar de kerk van hun keuze te gaan. Het was doodgewoon om voor familie- en vriendenbezoek urenlang te lopen, en na het bezoek weer uren terug te wandelen. Er waren zandpaden, er liepen weggetjes door de weilanden, alleen de grotere wegen waren grindpaden. In de herfst en de winter waren de wegen vaak modderig en slecht, en als het erg gesneeuwd en geregend had zelfs onbegaanbaar.

Voor vervoer en oogst werden wagens en karren gebruikt. Er waren diligences, postkoetsen en koetsjes waarmee de dokter en de dominee de afgelegen boerderijen afreisden; rijke boeren gebruikten boerenwagens met één of meer paarden om met hun familie naar de kerk of op visite te gaan. Mooie wagentjes vaak, met glanzend donkerbruine of pikzwarte paarden die ook aan harddraverijen meededen.

De karren waren voor het werk. Er reden mestwagens op de wegen, karren met melkbussen en in de zomer hoog opgetaste schommelende hooiwagens. Ze werden getrokken door paarden, voor bokkenwagens werden bokken gespannen en wie geen geld had voor een paard of een bok, zette een hond voor zijn karretje met hooi, met melkbussen of met handel. En veel mensen trokken of duwden zelf hun volle, zware wagens van het ene dorp naar het andere. Maar meer nog dan over paden en wegen werden mensen en goederen over sloten, meren en kanalen vervoerd. Overal in Friesland was water, en zo reisden de Friezen met boten en trekschuiten van het ene dorp naar het andere, naar de stad, naar de Zuiderzee en nog verder.

Rond 1865 was Nes kleiner dan tegenwoordig, met minder straten, minder huizen en meer groen. Toch was het dichter bevolkt. [35] In 2000 telde Nes 430 inwoners, [36] en met Moddergat aan de Waddenzee erbij 660. In 1869 woonden er in Nes en Moddergat meer dan twee keer zoveel: samen 1423 mensen. De huizen, huisjes en boerderijen werden veel intensiever bewoond.

Voor een kind was Nes groot genoeg. Alles was er te vinden: weilanden, huizen en boerderijen, winkels en bedrijven, en er was meer dan genoeg ruimte op straat om te spelen. De bevolking was gevarieerd: boeren en landarbeiders, maar ook nogal wat mensen die bij de Waddenzee werkten, vaak met beroepen die nu in Nederland niet meer bestaan, zoals een visjager (die vis wegbrengt met paard en wagen), een schelpenvisser en een scholvisser. [37] In Nes woonden en werkten een kleermaker, een timmerman, een bezemmaker, tappers, een paar bakkers en een bakkerse (vrouwelijke bakker). Omdat er twee molens in Nes stonden, woonde er ook een aantal molenaars met hun gezinnen, er waren een koopvrouw, een veldwachter en een goudsmid. In Sjoukjes tijd stonden er drie herbergen in Nes, die door herbergiers en een herbergierske werden gedreven. De grote boeren bewoonden hun boerderijen, soms woonden seizoensarbeiders bij hen in. Landarbeiders hadden hun eigen huisjes en hutjes. Als ze een klein stukje grond konden huren waarop ze groenten konden verbouwen, aardappels, uien, kool, prinsessenboontjes, heetten ze gardeniers.

En ten slotte woonden er ook notabelen in het dorp en de mensen die men de Nessumer intelligentsia zou kunnen noemen: de dokter en de dominee, de hoofdonderwijzer, een onderwijzer en een hulponderwijzer.

De meeste inwoners van Nes waren landarbeiders die in de zomer werk hadden en dan ook uit hun eigen tuintje konden eten. In de winter verdienden boerenknechten in deze streek van Friesland hun geld met het braken van vlas, en voor wie helemaal niets had en niet in staat was iets te verdienen waren er de diaconie en het armenhuis, waar in tijden van hongersnood – zoals in 1845 toen de hele aardappeloogst was mislukt – zeker honderd mensen onderdak vonden. Aan het hoofd van dat huis stonden een binnenvader en binnenmoeder, net als visjagers inmiddels geheel verdwenen beroepen.

Bijna alles was op het dorp verkrijgbaar; wat niet te koop was en niet kon worden vervaardigd, bracht een bode op bestelling mee uit de stad of kon op de wekelijkse Dokkumer markt worden gekocht.

Er was een klein groepje notabelen in Nes en er waren ook rijke boeren met grote boerderijen waar Nessumer arbeiders werkten. De mensen in het dorp gingen op het oog formeel gelijk met elkaar om. Alle kinderen speelden met elkaar. ‘Wanneer een rijkeman’s zoon zich airs jegens het kind van een armen dagloner had gegeven, zouden wij zeker gemeend hebben, dat hij rijp voor het gekkenhuis was,’ schreef een vooraanstaand Fries schrijver uit de negentiende eeuw, Joost Hiddes Halbertsma, in een autobiografietje. [38] En ook als volwassenen gingen de verschillende standen gemakkelijk met elkaar om. De echte Friese landedelman onderhield zich in de oude Friese taal met de boeren, het landvolk en de dorpelingen. Iedereen kende elkaar, de inwoners spraken elkaar op de Friese manier in de derde persoon aan, als ‘de boer’, of ‘Terpstra’ of ‘heit’. Niet: ‘Wilt u me even helpen?’, maar ‘Wol de boer mij wol efkes helpe?’. Pas na de Eerste Wereldoorlog [39] werden de verschillen tussen de bevolkingsgroepen op het platteland groter en scherper. Er heerste lange tijd een beschermende patriarchale democratie, al moet dat vooral niet te idyllisch worden voorgesteld: arbeiders zijn nooit lijfeigenen geweest, het eigendom van de grote Friese boeren, maar ze waren wel totaal afhankelijk van hen. De boeren namen hen al dan niet in dienst, tegen een loon dat ze maar te accepteren hadden en waarvoor hard werken en onderdanigheid geëist werden. In slechte tijden, als de aardappelziekte heerste en bij hongersnoden, misoogsten en ziekte onder het vee, werden veel landarbeiders werkloos en stierven soms letterlijk van honger en armoe. Ze woonden ‘in heidestreken in houten hutten of in aarden holen in den grond en in de Friesche veenen in woonhokken’ en ze voedden zich ‘nu en dan met brood met wortelschraapsel of met bevroren aardappelen met zout’. [40] Hun (voormalige) werkgevers betaalden geen cent als ze ziek werden, de steun die de overheid bood was volstrekt onvoldoende en ook de kerk was zuinig op haar diaconiecenten.

In en om de huizen en bedrijfjes van Nes was het bedrijvig. De gezinnen waren groter en het was heel gewoon dat ouders en kinderen, grootouders en ongetrouwde ooms en tantes onder één dak woonden. In en buitenshuis waren mensen aan het werk, en voor de vele kinderen was overal wat te beleven. Werd het dorp met de bedrijfjes waar iedereen iedereen kende te benauwd, dan konden ze ontsnappen: het dorp uit, de weilanden door, naar de zee; de heggen over, langs sloten en dwars door het land. En kwamen ze weer terug in het dorp dan speelden ze op het erf of op straat: ze knikkerden of ze hoepelden, ze sprongen bokje en ze speelden rovertje. Meisjes hadden hun eigen straatspelletjes: touwtjespringen, klepperen, bikkelen en hinkelen. In huis speelden ze met poppen. Ze konden ook het dorp rondwandelen en vaak liepen er hele rijen meisjes arm in arm het ‘vierkantje’ om, zoals dit ommetje werd genoemd. [41]

Hoe levendig was Nes in Sjoukjes tijd. Er waren drie herbergen, alledrie in de Haedstrjitte. Herberg Van Gelder had een speciale attractie: een biljart. De herberg van De Graaf een paar huizen verderop op de hoek, was tegelijkertijd bakkerij – de combinatie bakker en schenker kwam veel voor. Bij De Graaf vierde men bruiloften en werd na een begrafenis het leedmaal opgediend. De zangvereniging en het toneel oefenden in de herberg en hielden er hun jaarlijkse uitvoeringen. Er waren dansavonden en er werd dansles gegeven. Als er verkiezingen in aantocht waren, kwamen politici langs om propaganda te maken. Bij De Graaf en Van Gelder werden ook verkopingen georganiseerd en boelgoeden, publieke verkopingen van inboedels en vee. Verenigingen hielden er hun vergaderingen en ook de kerkenraad kwam er regelmatig samen. Na de kaatspartijen die op de Keatsebuorren gespeeld werden, was er een feestelijke prijsuitreiking: een tabaksdoos, een zilveren sigarenstel. De herberg was het middelpunt van het plaatselijke vertier, de ontvangstzaal van het hele dorp.

De plaatselijke sport was kaatsen. In de lente en de zomer kaatsten de jongens na schooltijd en de mannen na het werk. Als het begon te vriezen, ging iedereen het ijs op, met houten schaatsen. Kinderen achter een stoel en volwassenen in slierten achter elkaar, aan de stok of naast elkaar met de armen voorlangs gekruist. Er werden hardrijderijen gehouden en lange afstanden naar andere dorpen geschaatst.

Ook binnenshuis konden Nessumers zich vermaken: behalve een toneel- en een zangvereniging bestond er een leesclubje, nadat dominee Bokma de Boer in 1857 met acht andere heren de vereniging Onderling Nut en Genoegen had opgericht. De leesclub bouwde geleidelijk een bibliotheekje op en na vijftig jaar had de ‘volksbibliotheek’ vierhonderd boeken in de kasten staan. [42]

Een enkele keer kwam er amusement van buiten naar het dorp toe. Dat was het ‘winterjûnenocht’, het ‘winteravondgenoegen’. [43] In 1860 begon Waling Dijkstra, vermaard volksschrijver, bakker en boekhandelaar, samen met de schrijvende klokkenmaker annex krantenuitgever en postbeambte Tjibbe Geerts van der Meulen langs de dorpen te reizen met een programma waarin ze verzen voordroegen en samenspraken hielden. Deze avonden waren in de eerste plaats bedoeld als amusement, maar Dijkstra en Van der Meulen wilden behalve ‘genoegen’ hun publiek ook ‘nut’ verschaffen: in hun teksten leverden ze commentaar op de actualiteit. Ze droegen hekeldichten voor en konden, volgens de Leeuwarder Courant in een recensie op 8 november 1860, ‘de geletterde en ongeletterde hoorders van het begin tot het eind boeien en ze nu eens tot een luid gelach op wekken, dan weder tot diepe ernst stemmen’.

Dijkstra en Van der Meulen (later trad Dijkstra met anderen op, zoals Auke Boonemmer, met wie hij ook in Nes is geweest) zongen en speelden teksten als ‘De dochter om in rymwird forlegen’, ‘Jan Krediet’, ‘Gjin ding nei ’t Sin’, ‘Huwlikswille’ en ‘Harmony’. Altijd Friese teksten, want al ging het Dijkstra en de zijnen niet in de eerste plaats om het propageren van het Fries en de Friese cultuur, hun ‘winterjûnenocht’ werd een niet weg te denken onderdeel van de Friese Beweging, de verzamelnaam voor allerlei verenigingen en activiteiten die de nadruk legden op het eigen karakter van Friesland en op de noodzaak om de Friese taal en cultuur in stand te houden en te versterken. Dijkstra, Van der Meulen en de anderen traden vooral op om geld te verdienen – hun gewone dagelijkse werk bracht te weinig op om er een huishouden van te onderhouden –, en pas daarna kwam het idealisme. In oubollige, olijke en zeer moralistische liedjes en sketches verpakten de mannen hun boodschap, vaak verkleed als echtpaar. Het publiek vond het prachtig, duizenden, tienduizenden hebben een winterjûnenocht bijgewoond (die met onderbrekingen tot 1926 zijn doorgegaan). Waling Dijkstra stelde al snel vast dat hij de Friezen kennis had laten maken met een betere en fatsoenlijker vorm van amusement dan waaraan ze gewend waren. De schrijver Theun de Vries, in 1907 in Veenwouden geboren, herinnerde zich dat zijn ouders zulke avonden bijwoonden:

Ze hadden verschrikkelijk veel plezier en als ik erbij was geweest had ik ook geschaterd. Maar het was zo primitief, liedjes zonder clou gezongen door twee mannen of door een man en een vrouw. Het niveau was simpel, niet schuin of zo, het was meestal juist heel moralistisch. [44]

Meestal kregen de avonden lovende recensies in de regionale kranten, Dijkstra’s geestigheid en gezond verstand werden algemeen geprezen, maar de recensent van de Leeuwarder Courant ontried op 10 december 1860 toch ook wel een enkel nummer opnieuw op te voeren, ‘als minder getuigende van eene goede smaak’.

In Nes is Waling Dijkstra met zijn winterjûnenocht negen keer geweest en Sjoukje is ten minste één keer naar zijn voorstelling wezen kijken. Haar vader had haar meegenomen naar de herberg waar Dijkstra toen optrad. Dominee Bokma de Boer was bijzonder te spreken over de teksten van Dijkstra en Van der Meulen, hij was verrast zo veel nuttige lessen in zulk kort bestek gehoord te hebben. ‘U kunt de menschen alzoo in een avond meer leeren dan ik in een maand,’ tekende een toehoorder uit zijn mond op. [45] Meer dan een halve eeuw later, in 1932, schreef Sjoukje aan een zoon van Dijkstra dat de ‘winterjounenochten in ljochtstriel yn ús stille doarpslibben’ waren, – een lichtstraal in het stille Nes. [46]

Of die sketches ook leuk waren voor jonge kinderen is de vraag. Sjoukje zal als kind meer plezier beleefd hebben aan de kermis. Zoals op alle dorpen kwam ook in Nes de kermis, elk jaar rond Sint-Jansdag op 24 juni, drie dagen langs: zaterdag, zondag en maandag. Daar waren grote attracties bij zoals – in zijn eigen woorden en spelling – het ‘Théatre des Varietés’ van J. Calf, die in een advertentie in 1877 de komst aankondigde van een groot gezelschap ‘koorddansers en gymnasiasten’. Er waren een groot ‘ballet-pantomime’, de ‘aap van Brazilië’ en een ‘kunstkabinet’.

In het kinderverhaal ‘Anneke’s Kermisdag’ dat in 1904 in Ons Blaadje verscheen, wordt zo’n dorpskermis beschreven vanuit het gezichtspunt van een klein meisje:

O, wat een heerlijke, heerlijke dag. Daar hoorden ze al het jengelende draaiorgel, daar roken ze al den geur van de oliekoeken die in de kraam daarnaast werden gebakken. […] O, die geur! o, die muziek! En o die droomerige, draaierige kermis-stemming, die hun doodgewone dorpje een paar dagen lang voor hun allen scheen te veranderen in een heerlijk tooverland. En het middelpunt van dat alles – de draaimolens! […] En niet alleen ‘paarden’ en ‘bokken’ had je er in, maar ook ‘leeuwen’ en ‘zeemeerminnen’, wonderlijke wezens met een vischstaart en vreemde starre oogen, waar je akelig van werd als je er in keek! […] En binnen in den draaimolen liep een paard – zoo’n goeiig beest – maar al in ’t rond; en de vrouw van den draaimolenman draaide maar aldoor aan de kruk van ’t prachtige orgel, waarop allerlei mekanieke poppetjes dansten. [47]

Er waren meer wonderlijk mooie attracties en ook een aantal griezelige: de bak met wriemelende slangen onder een glasplaat waar je voor twee cent naar mocht kijken; en het fruittentje waar zoiets exotisch als een banaan te koop was. Kermis was een feest voor iedereen, en toch ook níét voor iedereen. Je moest die paar centen voor de draaimolen, een banaan en een oliekoek (oliebol) wél hebben. Rijke mensen vierden feest terwijl de arme mensen en hun kinderen vaak alleen maar konden toekijken, zoals het huilende jongetje Pieter in het kermisverhaal, voor wie Anneke al haar kermiscenten in oliekoeken omzette. [48]

De Nessumers werkten op het land en in huis, en ’s avonds liepen ze bij elkaar aan. Ze gingen intensief met hun buren om; men wisselde dorpsverhalen uit en nieuwtjes van familieleden, en vertelde nieuws door dat iemand van horen zeggen had, meegenomen van een tochtje naar een ander dorp of via via uit een krant.

Verder was het leven er in wezen eentonig, zoals Sjoukje later ook opmerkte. Maar als kind wist ze niet beter, haar horizon reikte niet verder dan de dorpen aan de zee. Het dorpsleven had een duidelijk ritme, de seizoenen bepaalden het dagelijks bestaan. In de winter leefden de boeren binnen, de koeien stonden op stal, en het was vroeg donker. Dat was het seizoen van gezelligheid, en van het verhalen vertellen bij het licht van olielampen en kaarsen. In de lente gingen mensen en beesten het land weer op, er werd gezaaid, geoogst en gehooid, en als de oogst binnen was, werd er groot feest gevierd. Daarna kwam de herfst, en de winter. Zo ging dat jaar in jaar uit.

NOTEN

[35] - Informatie, foto’s en knipsels uit de collectie van Nes-kenner en sneuper (amateur-onderzoeker) Gerrit de Jong uit Nes.

[36] - Nes en Wierum vormden één gemeente.

[37] - Gegevens uit Streekarchivariaat Noordoost-Friesland in Dokkum.

[38] - Jensma, Het rode tasje van Salverda, 62.

[39] - Gesprek met Theun de Vries, 2 maart 1999.

[40] - P.J. Troelstra, ‘Algemeene geheel-onthouding’ in: De Nieuwe Tijd 1, 39.

[41] - N. van Hichtum, ‘Het ongeluk’.

[42] - Ontleend aan de knipselverzameling over de geschiedenis van Nes van G. de Jong.

[43] - Gegevens ontleend aan Van der Molen, En ús Harke.

[44] - Gesprek met Theun de Vries, 2 maart 1999.

[45] - Y.E. Zylstra: ‘Van meer dan een moderne predikant mogten wij horen in een toost ons gewijd, dat zij bijzonder tevreden, ja verrast waren geworden over zooveel nuttige lessen in zulk een kort bestek te mogen hooren.’ Uit: Van der Molen, En ûs Harke, 55.

[46] - Sj. Troelstra (in het Fries) aan Jan Walings Dijkstra, 6 juli 1932, Tresoar Leeuwarden. De waardering was niet wederzijds: Waling Dijkstra hield niet van Sjoukjes werk. Hij noemde het ‘Poepsk’ (Duits) vanwege het sentiment. Kalma, De Fryske Skriftekennisse, 32.

[47] - Ons Blaadje, 1904, 204-220. Het verhaal is niet ondertekend, en de stijl lijkt op die van Nynke van Hichtum. Maar in de door Sjoukje samengestelde verzamelbundel van Nellie van Kols verhalen, Nellie’s Groote vertelselboek uit 1931, waarin ‘Anneke’s Kermisdag’ is opgenomen, schreef ‘N. van Hichtum’ als nawoord dat ze de auteur van het verhaal niet had kunnen ontdekken. Nellie kon het volgens haar niet zijn, omdat het verhaal ‘zoo echt friesch’ was. Het geeft in ieder geval een mooi beeld van een dorpskermis in de tweede helft van de negentiende eeuw.

[48] - Gesprek met Theun de Vries, 2 maart 1999.

-

De buitenwereld

Het dorp vormde een kleine gesloten gemeenschap en zeker bij kinderen drong de buitenwereld nauwelijks door. En wie las er een krant?

Sjoukjes vader wel. Natuurlijk las hij als breed geïnteresseerde, intellectuele man een krant. We weten ook welke krant: [49] de Leeuwarder Courant, die tweemaal per week verscheen, vanaf 1869 driemaal per week en na 1879 dagelijks. Een serieuze, keurige krant die ‘in het staat- en zedekundige’ geen standpunt innam en tolerantie nastreefde, ook op godsdienstig terrein. Een krant die bij Bokma de Boer paste. Door de Leeuwarder Courant kwam niet alleen Friesland, maar ook wat er in de rest van de wereld gebeurde het gezin Bokma de Boer binnen. Ze hoorden ook in het dorp, bij gemeenteleden en in de winkels wel eens wat, want zo was de nieuwsvoorziening in die tijd voor de meeste mensen. De markt, de kerk, herbergen: dat waren de plaatsen waar iedereen elkaar sprak en ook officieel, via dorpsomroepers en aangeplakte mededelingen, op de hoogte kwam van geboorten en overlijden, van openbare verkopingen en overheidsmaatregelen.

Als klein meisje zal Sjoukje haar ouders natuurlijk wel met elkaar hebben horen praten over de wereld buiten Nes, maar veel idee van die wereld zal ze niet gehad hebben. Uit de Friese kranten [50] uit die periode is de wereld af te leiden waarin Sjoukje als kind opgroeide. De wereld vlak bij huis vooral, Friesland. Naast de talloze recensies van een winterjûnenocht, blijspelopvoeringen en rederijkersschetsen in dorpscafés en logementen, besteedden de kranten ook aandacht aan politieke actualiteiten die voor de Friezen dicht bij huis lagen. Dat kon een bericht zijn over de eigenaar van het eiland Schiermonnikoog die van de Nederlandse regering toestemming kreeg om het eiland over een lengte van vijfduizend el te bedijken, of het verslag van een werkstaking in een klokmakersbedrijf in Joure. Het waren lokale wetenswaardigheden als de aanbesteding van de bouw van een nieuwe kerktorenspits in Beets of het inwijden van de christelijke school in Wommels. Ook grotere provinciale kwesties kwamen in de krant aan de orde, zoals de problemen met onteigening en aanbestedingen rond het aanleggen van grindpaden en spoorlijnen. Terwijl de trein tussen Leeuwarden en Harlingen in aanbouw was, protesteerde Leeuwarden tegen het plan om een spoorweg over Sneek aan te leggen. En dan waren er de nieuwtjes die achteraf curiositeiten kunnen worden genoemd, zoals de Friese vertaling van Shakespeares The Tempest die uit de nalatenschap van de Friese letterkundige Rinse Posthumus te voorschijn kwam. En via een krantenadvertentie schoven enkele liberale kiezers in het district Leeuwarden in 1860 de schrijver Multatuli als kandidaat voor de Kamer naar voren. [51] Er werden berichten opgenomen over jaarmarkten, kermissen, predikanten die een jubileum vierden, het afscheid van een onderwijzer. De kranten voorzagen hun lezers ook van talloze advertenties: van winkeliers en ambachtslieden, voor boeken, voedsel, medicijnen, huisraad, sportwedstrijden, fokberen en genotsmiddelen. Daarnaast kregen de lezers praktische berichten voorgezet, zoals over de boterprijs die in 1862 per kwart vat ƒ 60 kostte, een astronomisch bedrag. Uit Londen kwam een stoomboot terug met 178 vaatjes afgekeurde Friese boter, ‘geheel verschimmeld en bedorven’, met kleurstof en kaarsvet bijgewerkt. Gedeputeerde Staten lieten onderzoeken of de boter echt uit Friesland afkomstig was of uit een andere provincie. Hier stond de goede naam van Friesland op het spel en boter was een belangrijk exportproduct. Zulke zaken kwamen regelmatig voor en ze maakten in Friesland diepe indruk, omdat de klachten vaak gegrond bleken te zijn: er wérd met boter geknoeid.

Het was de tijd dat het Nederlandse spoorwegnet, in 1839 begonnen met een lijntje van Amsterdam naar Haarlem, zich snel uitbreidde. Friese krantenlezers konden de aanleg van de spoorlijn Harlingen-Leeuwarden vanaf de aankoop van het benodigde land volgen tot en met de ingebruikstelling, mét de dienstregeling van drie treinen heen en terug per dag; daarna werd de lijn Leeuwarden-Groningen aangelegd, en de lijn Leeuwarden-Heerenveen. Behalve de uitbreiding van het spoorwegnet werden ook de wegen in Friesland verbeterd. Er werden grindpaden aanbesteed die steeds meer dorpen en steden met elkaar zouden verbinden. Op de route Leeuwarden-Sneek-Lemmer kwam een nieuwe diligence met twaalf zitplaatsen te rijden, die aansloot op de stoomboot van Lemmer naar Amsterdam. Friesland dat altijd geïsoleerd was geweest, kwam open te liggen.

Dat het gezin Bokma de Boer in Sjoukjes jeugd vaak gebruik maakte van die spoorweglijnen en stoomboten, is onwaarschijnlijk. Tot 1882 bleef Albertus Bokma de Boer dominee in Nes en het grootste deel van zijn familie en die van zijn vrouw Dieuwke woonde niet ver van Nes. Veel reden om verre reizen te maken was er niet. Maar ze stonden open voor de veranderingen in de maatschappij en konden via de krant ‘meereizen’ met Friezen die er wel op uit trokken. Met de dominees die naar Zuid-Afrika vertrokken om daar geloofsverwante Boeren geestelijk bij te staan; met boeren en landarbeiders die naar Noord-Amerika emigreerden om daar een beter bestaan op te bouwen dan thuis; of met die Friese mormonenzendeling die vanuit Utah naar Nederland kwam en er al prekend een aantal bekeerlingen maakte. En dan waren er ook nog de Friezen die in Holland werk gingen zoeken, in Amsterdam vooral, waar volgens het verhaal de politieagenten op straat Fries met elkaar spraken. [52]

Naast de krant konden Friezen ook godsdienstige brochures en boeken lezen die aan de lopende band verschenen. Bij de grote discussies en scheuringen in de kerken – de strijd tussen orthodoxie en vrijzinnigheid – hoorden pamfletten, vlugschriften en tijdschriften die de nieuwe moderne richting in de Nederlandse Hervormde Kerk onder het volk wilden brengen of juist bestreden. Natuurlijk las Bokma de Boer, die zelf actief deelnam aan de debatten, boeken, tijdschriften en krantenberichten over de godsdienstkwesties. Hij zal er ongetwijfeld met zijn vrouw over hebben gepraat en wellicht ook met zijn opgroeiende dochters. In het kielzog van de godsdienstige discussies kwam de schoolstrijd op, de strijd voor gelijkberechtiging van bijzonder (godsdienstig) onderwijs náást het algemeen openbaar onderwijs. Rechtzinnige burgers richtten, met koninklijke goedkeuring, een vereniging voor Christelijk Nationaal Schoolonderwijs op, en tegelijkertijd liepen kerkleden die voorstander waren van openbaar onderwijs, boos de kerk uit als de dominee de nieuwe christelijke school aanbeval. De gemoederen liepen bij deze onderwerpen hoog op en de toon van de discussies werd polemisch: ‘Strijd en Verzoening tusschen godsdienst en Wetenschap’ was de titel van een lezing; toen een moderne dominee uit zijn ambt geschorst werd en daar publiekelijk bezwaar tegen maakte, mengden kerkleden en krantenlezers zich onmiddellijk met hartstocht in de discussie. Zo strijdlustig was Bokma de Boer niet, hij hield niet van scheuringen en van godsdiensttwisten.

Voor de meeste Nessumer krantenlezers was het Friese nieuws betrekkelijk dichtbij en overzichtelijk. Hun horizon werd verbreed door de berichtgeving over Nederland. Holland, zoals de Friezen de rest van Nederland noemden, was met de boot over de Zuiderzee te bereiken, of over land via Zwolle en de Veluwe – een lange tocht per trekschuit, koets en te voet, die later iets sneller ging toen er treinen op dit traject gingen rijden. Holland was ver weg en werd door de meeste Friezen als een vreemd en in veel opzichten onverschillig en vijandig land beschouwd.

Van de oorlogen die nog verder weg, in Europa, werden uitgevochten, waren de inwoners van Nes waarschijnlijk wel op de hoogte. De kranten publiceerden verhalen van dokters die naar oorlogsgebieden op de Krim reisden en later, tijdens de Frans-Duitse Oorlog, in Frankrijk slachtoffers gingen behandelen. Politieke conflicten verder weg, zoals de burgeroorlog in Noord-Amerika, gevechten in China en aanslagen in Zuid-Amerika, drongen veel minder door tot het Friese platteland, waar de mensen vaak nauwelijks wisten hoe de wereldkaart eruitzag. Hoe konden ze zich dan iets voorstellen bij oorlogen aan de andere kant van de grote oceanen?

NOTEN

[49] - Gegevens ontleend aan Marcel Broersma, Beschaafde vooruitgang.

[50] - Gegevens uit Friese kranten grotendeels ontleend aan Wumkes, Stads- en dorpskroniek.

[51] - Leeuwarder Courant, 26 en 30 oktober 1860. Zij verwachtten dat Multatuli, toen nét bekend als schrijver van Max Havelaar, de Friese belangen beter zou dienen dan de afgevaardigde die had toegelaten dat men voortaan vanuit Leeuwarden over Groningen moest reizen om in Zwolle te komen. Multatuli beschouwden de Leeuwarders als een man ‘die zonder aanziens des persoons regt wil voor “Slaven en Vrijen”; die de belangen des Vaderlands hooger stelt dan partijbelang’. Multatuli was gevleid, maar hij liet duidelijk merken dat hij niet van plan was om voor groepsbelangen op te komen. Al zou hij met algemene stemmen zijn gekozen door het district Schiedam, hij zou nooit een wet ter bescherming van jeneverstokerijen goedkeuren, was zijn reactie. Hij werd overigens niet gekozen: Multatuli kreeg maar tien van de 1635 uitgebrachte stemmen.

[52] - Jensma, Het rode tasje, 175.

-

Vertellen en voorlezen

Sjoukje Bokma de Boer kreeg op den duur wél een idee hoe de wereld buiten Nes eruitzag. Dat kwam door de boeken en tijdschriften in haar ouderlijk huis. Ze moest zich als nakomertje vaak alleen zien te vermaken. Het was dus een zegen dat ze in een huis met boeken opgroeide. Haar vader was geabonneerd op naslagwerken die in afleveringen verschenen zoals De Noordpoolvaarder van de Amerikaanse ontdekkingsreiziger Elisha Kane, en De aarde en haar volkeren. Sjoukje was dol op die boeken met artikelen en vertellingen over exotische plaatsen en andere tijden. Ze kwam daardoor al vroeg in aanraking met verhalen uit de hele wereld en bekeek de landkaarten en de illustraties die erin stonden afgedrukt. Op papier kwam de buitenwereld al vroeg bij Sjoukje binnen.

Ze hield van verhalen, haar jeugd werd erdoor getekend. De mensen in haar omgeving en in het dorp vertelden elkaar verhalen, ouders aan kinderen, grootouders aan kleinkinderen, buren aan buren, kinderen onder elkaar. Ze werden op straat verteld, thuis bij de kachel, in de scheerwinkel op het dorp, en over de onderdeur doorverteld aan de buurvrouw. Het platteland, het Friese platteland vooral, ruiste van de verhalen, overleveringen, spookverhalen, wondervertellingen, sprookjes. Er was geen kind dat die oude verhalen niet te horen kreeg. Ze werden duizenden keren verteld en doorverteld.

Hoe kwamen de mensen aan al die verhalen? [53] Ze hoorden ze van hun ouders en die hadden ze weer van hun ouders gehoord. En zo ging het verhaal generaties lang terug tot een mistige voortijd waarin, schijnbaar uit het niets, oersprookjes en mythen ontstonden. Als iemand in zijn jeugd op school een sprookje had gelezen dat hij doorvertelde aan zijn kinderen, die het ook weer doorvertelden, dan leek het om oeroude verhalen te gaan. Maar zo was het niet helemaal. De verhalen die Sjoukje in het dorp hoorde waren vaak varianten van vertellingen die ook elders werden verteld, soms zelfs in heel andere culturen en in andere werelddelen. Ze waren na vele omzwervingen, varianten en bijkleuringen terechtgekomen in een sketch op een bruiloftsfeest of op een van de vele voordrachtsavonden in een herberg, die in Sjoukjes jeugd in Friesland bijzonder populair waren. Vertellingen en liederen werden opgeschreven door sprookjesverzamelaars, en vervolgens werden die bundels (voor)gelezen en weer doorverteld. En steeds werd een verhaal een beetje anders, met nieuwe details, personages en kleuren. De schrijver of verteller maakte er elke keer een nieuwe vertelling van.

De vertelcultuur uit haar jeugd werd de basis voor Sjoukjes latere werk. In de loop van haar lange leven stelde ze tientallen bundels verhalen samen, ze verzamelde volksverhalen en koos uit de wereldliteratuur sprookjes en vertellingen die ze voor Nederlandse kinderen bewerkte. Ook haar eigen werk, Afke’s Tiental, Jelle van Sipke-Froukjes en Schimmels voor de koets, verwijst naar een rijke voorlees- en verteltraditie. Ze sprak als schrijfster haar lezers direct aan, betrok ze bij het verhaal en gebruikte vaak ‘terzijdes’ waarmee ze haar positie als vertelster benadrukte. Ze nam ook oude en algemeen bekende volksverhalen op in haar boeken: in Afke’s Tiental vertelt vader Marten aan zijn kinderen, als hoogtepunt van huiselijkheid en warmte, een oud Fries verhaal dat al generaties lang werd doorverteld, en dat Sjoukje ongetwijfeld ook zelf ooit van haar vader had gehoord.

Er werd thuis veel gelezen. Dominee Bokma de Boer las in de familiekring dikwijls voor uit de romans van Charles Dickens. Soms mocht Sjoukje meeluisteren [54] – Dickens werd niet zonder meer geschikt geacht voor kinderoren – en uiteindelijk kreeg ze toestemming om zelf David Copperfield te lezen. Nelly mocht ze daarna ook lezen, [55] en vanaf dat moment ging ze voortaan elke avond de dienstmeisjes voorlezen. Een klein meisje in wit schort, dat de dienstmeisjes voorlas uit David Copperfield en Nellie.

Daarnaast las ze ook De Lapekoer fen Gabe Skroar (De lappenmand van Gabe Kleermaker) voor uit de beroemde verhalenverzameling Rimen en Teltsjes van de gebroeders Halbertsma. De Lapekoer was een bundel volksverhalen en gedichten die de dominee-schrijver Joost Hiddes Halbertsma in 1822 had uitgegeven, waarna zijn broers Eeltje (dokter-schrijver) en Tjalling (koopman) er tientallen verhalen en verzen bij verzamelden. [56]

Er woonde in Foudgum, de eerste gemeente van Sjoukjes vader, een oude vrouw die de tuin verzorgde. Tuin was een groot woord voor het lapje grond bij de pastorie van Foudgum, het was meer een moestuin waar wel groenten groeiden, maar bloemen nauwelijks de kans kregen vanwege de ruwe bodem. Maar het stukje land werd nauwgezet verzorgd door een vrouw die klusjes deed voor iedereen in het dorp. Voor de boeren deed ze boodschappen in Dokkum – meer dan een uur heen en meer dan een uur teruglopen – en ze haalde als dat nodig was de dokter en medicijnen uit Dokkum. Voor de dominee stond ze altijd klaar omdat ze een diepe eerbied voor hem had.

François HaverSchmidt, die vijftien jaar later in Foudgum stond, heeft haar beschreven als gedienstig, een beetje onnozel en heel eigenzinnig. [57] Met een haakvormige schoffel, een ‘hank’, bestreed ze fanatiek het onkruid, en ze spietste ‘vinnig en meedogenloos’ rupsen en slakken met een takje aan de grond. Nieuwigheden uit moderne tuinboeken kon ze niet uitstaan, ze deed het werk op haar manier en ze deed het al jaren zo. Een erfstuk van een reeks van vroegere predikanten was ze, dierbaar, toegewijd en trouw, en HaverSchmidt dacht nog jaren later, toen hij al lang uit Foudgum weg was, met ontroering terug aan ‘uw rimpelig gezicht tussen de knoppen van uw Fries gouden oorijzer en aan uw enigszins schuwe en toch zo goedige oogjes’. ‘Brave oude Nienke’ noemde hij haar. Nynke bleef ook trouw aan dominee Bokma de Boer toen hij na Foudgum en na Langweer opnieuw in Noord-Friesland dominee werd. Ze zal de verre tocht naar Nes niet wekelijks hebben gemaakt – de weg van Foudgum naar Nes was meer dan twee keer zo lang als die naar Dok-kum –, maar zeker is dat Sjoukje Nynke van Foudgum heeft gekend.

Er was misschien nog een tweede Nynke die bij de dominee in de tuin werkte: Nynke van Syds. [58] Als er koffie gedronken werd, zat ze op de bank in de tuin en vertelde verhaaltjes aan Sjoukje. Beide Nynkes konden goed vertellen en toen Sjoukje in 1887 een schuilnaam zocht voor haar eerste boek Teltsjes yn skimerjoun (Verhalen in de schemering), koos ze als eerbetoon die voornaam. Wie de echte Nynkes waren, is niet meer na te gaan. In de doopboeken van Foudgum en Raard staan een paar Trijntjes die, wat leeftijd betreft, in aanmerking komen: Trijntje Hellinga (1807), Trijntje Mennold of Mennolts (1809), Trijntje Hoekstra (1813). Nynke van Syds zal uit Nes, Moddergat of Wierum afkomstig zijn geweest, maar in overlijdensaktes zijn wel heel wat Trijntjes te vinden die in Sjoukjes jeugd in de pastorie gewerkt kunnen hebben, maar er is geen verbinding te leggen met ‘Syds’, dat verwijzen kan naar de naam van vader, man en zelfs de moeder. Het enige dienstmeisje met de voornaam Trijntje was Trijntje Jans Oostra, die in 1851 geboren werd. Tamelijk jong voor een sprookjesvertellende Nynke, maar niet uitgesloten. En ten slotte is het ook mogelijk dat er maar één Nynke in Sjoukjes jeugd geweest is, Nynke van Foudgum, die om onnaspeurlijke redenen ook wel ‘van Syds’ genoemd werd.

Sjoukjes ouders waren lezers en hun kinderen leerden al vroeg dat boeken belangrijk waren en met respect moesten worden behandeld. Sjoukje heeft later op een kalenderblad beschreven hoe haar grootmoeder vroeger ’s zondagsmiddags in haar ‘Van der Palm’ las, een door de beroemde redenaar en patriottische theoloog J.H. van der Palm geschreven kinderbijbel die ook door volwassenen veel gelezen werd. [59] Grootmoeder las het boek met een schone zakdoek naast zich. [60] ‘En elken keer, wanneer ze een bladzij omsloeg, streek ze die eerst liefdevol glad met dat zachte linnen doekje.’ [61]

Het kalenderblaadje met het ‘zakdoekjes’-citaat bevat meer herinneringen met een duidelijke boodschap voor haar lezers:

Ook mijn ouders behandelden de boeken steeds met achting. Wee ons,als we de onze lieten slingeren of er vlekken of ‘ezelsooren’ in maakten! Nooit mochten we aan tafel lezen – wat trouwens ook heel onbeleefd is tegenover hen, die met ons aanzitten! – en na den eten of na ’t spelen altijd eerst even de handen wasschen, voordat we een boek mochten aanvatten.

Wat lazen de bevoorrechte kinderen die konden lezen halverwege de negentiende eeuw? Er verschenen heel wat speciaal voor kinderen bedoelde boeken: prentenboeken met korte teksten, boeken met stichtelijke verhalen, versjes voor kleine kinderen, christelijke lessen al dan niet op rijm; opvoedende boeken waarin schrijvers, vaak in de vorm van een dialoog met kinderen, wijze lessen doorgaven en hen waarschuwden voor de gevaren van het leven. Maar er verschenen ook avonturenromans zoals Daniel Defoes Robinson Crusoë, en er waren sprookjes van Hans Christian Andersen – de eerste sprookjes kwamen in 1841 uit, daarna verschenen er steeds nieuwe bundelingen en vertalingen van Andersen –, evenals selecties uit de sprookjes van duizend-en-een-nacht. Er kwamen boeken-in-afleveringen uit, seriewerken met avonturen van ontdekkingsreizigers in verre landen en verhalen over de natuur en over de (vaderlandse) geschiedenis. Boeken met titels als Familie-bibliotheek waren bestemd voor het hele gezin – dus ook voor kinderen. Daarnaast bestonden er speciale kindertijdschriften met feuilletons, geschiedenisverhalen, wetenswaardigheden, wijze raad, veel illustraties, spelletjes en raadsels. Onderhoudend en tegelijkertijd opvoedend.

Sjoukje bezat zelf [62] enkele kinderboeken, waarvan de sprookjes van Andersen, een bloemlezing uit duizend-en-een-nacht en Robinson Crusoë de meeste indruk op haar maakten. Later stelde ze zelf twee bloemlezingen samen uit de sprookjes van duizend-en-een-nacht en ze vertaalde Robinson Crusoë. In het voorwoord daarvan [63] schreef ze met hoeveel genoegen ze het bewerkt had, ‘telkens bij zichzelf denkend: “Hè, ik wist toch niet, dat ’t zoó mooi was!”’.

Die drie boeken noemde ze haar grootste schat, maar ze las veel meer. Een bijzonder boekje [64] was Kappipo, dat door een jongetje van tien jaar was geschreven en getekend. De kleine Kappipo stond afgebeeld op de bladzij tegenover het schutblad: een jongen in een keurig pakje met dasje, met een groot rond hoofd en een peinzende blik. Hij leunt met z’n arm op een tafel waarop een schrift ligt. In zijn hand heeft hij een ganzenveer. Het was een ‘curiositeit’, schreef de dominee en kinderboekenschrijver Rinse Koopmans van Boekeren, die dit geschrift publiceerde, in het voorwoord. Hij suggereerde dat het waargebeurde verhaal door een kleine jongen was geschreven en als bewijs was een deel van het manuscript afgedrukt, compleet met hanenpoten, vlekken en fouten. Natuurlijk was het een mystificatie, maar Koopmans van Boekeren deed zijn werk goed. Kinderen verslonden de wonderlijke avonturen die kinderlijk en houterig waren opgeschreven en getekend.

Ook Sjoukje was gefascineerd. [65] Een verhaal dat echt was en tegelijkertijd niet helemaal echt, over een jongen die thuis graag vertellingen voordroeg en van schrijven hield. Zo’n avontuurlijk vechtlustig jongetje kon ze natuurlijk niet zijn, maar schrijfster worden lag wel binnen haar bereik. Daarom was Kappipo een belangrijk boek: ‘Het fascineerde me verbazend, hoewel ik later vernam, dat het in de pers sterk werd afgekamd.’

Het boek werd inderdaad afgekraakt. Conrad Busken Huet noemde het [66] in 1871 ‘een onbeduidend en zouteloos geschrift, voor tweederde bestaand uit gewone drukletters, afgewisseld door twee misteekende gekleurde lithografietjes, en voor één derde uit de hanepoten en schrapjes van een kind, dat met de pen of het potlood, die het nog niet wist te besturen, zijne eigen vertelling met een dozijn vignetten illustreerde’.

Een andere recensent stelde vast dat de schrijver te veel verderfelijke, avontuurlijke kinderboeken had gelezen: ‘Die oppervlakkige leeslust, die ziekelijke leeswoede reeds bij het kind aan te kweken, mag gevaarlijk geacht worden.’ [67] Het waren precies de argumenten die Sjoukje dertig jaar later zelf zou gebruiken tegen avonturen- en indianenboeken. Maar als kind had ze genoten en haar ouders hadden er kennelijk geen gevaar in gezien haar Kappipo te laten lezen.

Het gezin was geabonneerd op twee kindertijdschriften, Bato en Mentor, en Sjoukje leende boeken als De Kinderen van het Woud van F. Marryat. [68] Ze hoorde haar moeder enthousiast vertellen over De Zwitsersche Robinson van de Zwitserse aalmoezenier J.R. Wijsz – een ‘gezegend’ boek, schreef Sjoukje in Het Kind in 1935. [69] De Zilveren Schaatsen hoorde ook bij haar favorieten, de gekuiste versie die P.J. Andriessen had gemaakt van een in die tijd beroemd Amerikaans boek van Mary Mapes Dodge, Hans Brinker or the silver skates, waarin het verhaal voorkomt over de ‘blondharige knaap, zoon van een sluiswachter’ – niet Hans Brinker, de hoofdpersoon – die met zijn duim een gat in een lekkende dijk dichthield. Daarnaast las ze dus ook boeken voor volwassenen, zoals de maandelijkse afleveringen van De aarde en haar volkeren, boeken van Charles Dickens en De wonderen der voorwereld van W.F.A. Zimmermann, die in haar vaders boekenkast stonden.

Het was niet moeilijk voor Sjoukje om aan boeken te komen. Ongetwijfeld kochten haar ouders boeken, bijvoorbeeld in de boekhandel in Dokkum waar haar vader regelmatig met andere dominees praatte. Sjoukje haalde ze uit de boekenkast thuis en las de boeken van haar oudere zusjes. Daarnaast bestonden er bibliotheken waar soms ook kinderboeken werden uitgeleend. De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, de in 1784 opgerichte vereniging die het volk maatschappelijk, zedelijk en verstandelijk wilde verheffen, had inmiddels al 310 bibliotheken opgericht, waarvan één in Dokkum. En dan was er ook nog de boekenverzameling van Onderling Nut en Genoegen, de leesclub in Nes, waarvan haar vader in 1857 een van de oprichters was geweest. Misschien werd de dominee door zijn leesgrage dochter gestimuleerd om ook kinderboeken op te nemen in die beginnende ‘volksbibliotheek’.

NOTEN

[53] - Gegevens ontleend aan Van der Kooi, Volksverhalen, 221-278; Dekker, ‘150 jaar Nederlands volksverhaalonderzoek’, 1-28; Van der Kooi, ‘Het sprookje’, 238-251.

[54] - N. van Hichtum, ‘Mevrouw van Hichtum 75 jaar! Een korte autobiografie’, Het Kind, 9 februari 1935.

[55] - Charles Dickens, The old curiosityshop (1840-1841) werd ook wel Nelly genoemd naar de hoofdpersoon Nell Trent, een jong weesmeisje, aan de grond geraakt door de goklust van haar goedhartige, maar instabiele grootvader. Ze sterft als ze, op de vlucht voor geldeisers, eindelijk een rustige schuilplek op het platteland heeft gevonden.

[56] - In 1870 verscheen een Nederlandse vertaling van J.J.A. Goeverneur onder de titel De Lappekorf van Gabe Snijer. De Lapekoer was een bundel volksverhalen en gedichten die de dominee-schrijver Joost Hiddes Halbertsma in 1822 uitgaf. In 1871 verscheen de eerste druk van de Friese ‘verhalenbijbel’ Rimen en Teltsjes van de Bruorren (in latere spelling ‘broerren’) Halbertsma, die in de eeuw daarna nog verschillende keren werd aangevuld en uitgebreid. De elfde druk dateert van 1994.

[57] - Nieuwenhuys, De dominee en zijn worgengel, 52 evv.

[58] - J.J. Kalma noemt in Nynke fan Hichtum en Afke fan Wergea, 15, Nynke van Syds als de tweede Nynke, aan wie Sjoukje Bokma de Boer haar pseudoniem ontleende. Deze tweede Nynke was een Nessumer vrouw die net als Nynke van Foudgum in de tuin meehielp en goed kon vertellen.

[59] - Hij was Agent van Nationale Opvoeding (minister van Onderwijs) van 1798 tot 1805 tijdens de Bataafse Republiek en hij maakte de eerste nationale Onderwijswet in Nederland. Hij werd in de eerste helft van de negentiende eeuw immens populair onder andere door zijn Bijbel voor de jeugd (24 delen, 1811-1824), een bijbelse geschiedenis met veel illustraties, niet alleen voor de jeugd maar voor het hele christelijke huisgezin.

[60] - Naar het licht-kalender, 1932.

[61] - Helemaal autobiografisch kan deze schets niet zijn. Sjoukje heeft haar grootmoeders niet gekend en haar grootvaders evenmin: ze waren alle vier al jaren voor haar geboorte gestorven. Het ging dus om een verhaal dat in de familie circuleerde of er heeft een andere lezende oude vrouw model gestaan.

[62] - Het Kind, 9 februari 1935.

[63] - Later noemde ze in De Amsterdammer, 16 november 1902, Robinson Crusoë het ‘mooiste boek dat er voor de jeugd ooit geschreven is’. Welke bewerking ze van Defoes boek uit 1719 als kind heeft gelezen, is niet na te gaan. Er bestonden in Sjoukjes jeugd al enkele tientallen uitgaven in het Nederlands, variërend van verkorte en aangepaste bewerkingen voor kinderen en prentenboeken tot de bekende bewerking van Joachim Campe (die in het Nederlands vertaald in de negentiende eeuw heel populair is geworden) waarin tussen de tekst vragen van kinderen met de opvoedende antwoorden van de vertellende vader werden opgenomen. Bij Van Hichtums latere bewerking heeft ze zich in ieder geval niet op Campe gebaseerd.

[64] - Koopmans van Boekeren, Kappipo.

[65] - In De jonge priiskeatser, 163, en de Nederlandse bewerking daarvan, Jelle van Sipke-Froukjes, 219, komt Kappipo voor als een boek waarin twee kleine meisjes, domineesdochters, altijd ‘zoo’n schik’ hadden.

[66] - Busken Huet, Litterarische Fantasien, 189-200. Hij had zich ook geërgerd aan de manier waarop de schrijver en de uitgever met ‘humbug-advertentien’ reclame voor het boek gemaakt hadden, en aan de speciale Kappipo-sigaren en het Kappipo-banket. Kappipo werd inderdaad op een agressieve manier aan de lezer verkocht en met redelijk succes: er zijn in ieder geval twee drukken verschenen, er is een Franse vertaling gemaakt die in Zwitserland en Frankrijk werd uitgebracht, en er werd een Kappipo II, Een boekske van een dorpspredikant, aangekondigd, waarvan overigens verder nooit iets is vernomen.

[67] - H. Bouman in De Schoolbode. Gegevens ontleend aan Rob van de Schoor, ‘Kappipo, of eerste proeve van een kinderboekenschrijver’, Literatuur zonder leeftijd (zomer 2002).

[68] - Bato (de naam van de stamvader van de Batavieren) was een maandblad dat in 1864 als jongenstijdschrift werd opgericht, maar in 1868 voor het hele ‘jonge Nederland’ geschreven werd, en dus ook voor meisjes als Sjoukje Bokma de Boer. Het was rijk geïllustreerd en gaf vooral informatie: historische verhalen, reisbeschrijvingen, uitvindingen en ontdekkingen, maatschappelijke ontwikkelingen en zelfs artikelen over staatsrecht. Daarnaast werden boeken en toneelstukken uit de wereldliteratuur bewerkt: Don Quichot, King Lear, sprookjes van Andersen, en Gysbrecht van Aemstel. Bato werd in 1883 opgeheven. Nog korter bestond Mentor: van 1867–1873. Een spaarzaam geillustreerd weekblad dat in de eerste plaats leerzaam en nuttig was en verhalen afdrukte over technische ontwikkelingen, natuurverschijnselen en over goede boeken uit de schoolbibliotheek; er stonden biografieën in van mensen als Jeanne d’Arc, en daarnaast werd aan de hand van een verhaaltje uitleg gegeven van begrippen als ‘zonde’ en ‘berouw’. Gegevens ontleend aan Rietveld-van Wingerden, Jeugdtijdschriften.

[69] - Het Kind, 9 februari 1935. Sjoukje las De Zwitsersche Robinson Crusoë niet als kind. In een recensie in De Amsterdammer in 1903 schreef ze over De Zwitsersche Robinson Crusoë of De met vrouw en kinderen gestrande predikant door J.R. Wijsz: ‘Ik herinner mij nog zoo goed, hoe mijn moeder in vuur raakte, als ze er over sprak. Zelf las ik het nu voor ’t eerst, en ook ik ondervond de wondere bekoring van dit meer dan 100 jaren geleden verschenen boek.’

-

De lagere school

Toen ze zes jaar was, ging Sjoukje naar school bij meester Halbe Roelofs Beetsma. Hij leerde de kinderen lezen, schrijven en rekenen. Als iedereen present was, zaten er meer dan honderd kinderen in het schoolgebouwtje. Maar vaak kwam dat niet voor. Niet alleen ging rond 1860 één op de vijf kinderen helemaal nooit naar school (van de meisjes was zelfs één op de vier niet ingeschreven bij de lagere school), ook de geregistreerde leerlingen verzuimden vaak. Kinderen waren dikwijls ziek, als er mazelen heersten bleven ze bij tientallen weg. Bij slecht weer konden leerlingen die veraf woonden de school niet bereiken door de modderige weilanden en veel kinderen moesten thuis meehelpen of op kleine broertjes en zusjes passen als hun moeder uit werken ging. Vooral in de zomer waren de klassen leeg: iedereen werkte mee op het land. De leerplicht bestond nog niet – die werd pas in 1901 ingevoerd – en ouders konden hun kinderen makkelijk thuishouden. Onderwijzers en schoolopzieners [70] braken zich regelmatig het hoofd over het probleem hoe ‘getrouw schoolbezoek te bevorderen’, en ze stelden voor om elk jaar een getuigschrift uit te reiken aan kinderen die regelmatig de school bezocht hadden. Of was het een beter idee om aan ‘de meer gegoeden een prijs uit te reiken, terwijl aan de behoeftigen de som van een jaarlijkse toelage die voor hen in de spaarbank zou belegd zijn, met de renten zouden uitgekeerd worden’?

De school in Nes stond in een tuin achter de huizen midden in het dorp. De kinderen moesten in de Headstrjitte door een steegje lopen, langs het huis van de meester, om er te komen. Het was een vrij klein gebouw [71] met een vloeroppervlak van zes bij dertien meter. Daar konden meer dan honderd kinderen terecht op lange, donkergroene banken zonder leuning achter zwarte lessenaars. In Sjoukjes tijd waren er vier klassen, elke klas bestond uit vier banken en op elke bank konden zes kinderen zitten. Alle klassen zaten in dezelfde ruimte, zonder afscheidingen. Veel lesmateriaal was er niet: een schoolbord, een paar wandkaarten met natuurkundige en geschiedenisvoorstellingen voor het ‘aanschouwelijk onderwijs’, kaarten met steden en rivieren, en een stel maten en gewichten.

Aan het plafond hingen zes ‘petrolielampen’. De twee ramen hadden geen gordijnen, zodat het in de zomer vaak stikheet was en in de winter ijskoud. Ook in het voorjaar kon het koud zijn met de felle noorden- of oostenwind, want in april ging de kachel uit, weer of geen weer. Boven het klaslokaal was een zoldertje waar turf voor de kachel lag opgeslagen. Een speelplaats was er niet, alleen een stukje tuin rondom de school, met wat struiken en wingerd tegen de muur. [72]

Sjoukje heeft deze school zeker zes jaar bezocht. Uit rapporten van de schoolopzieners [73] die voor de provincie Friesland de kwaliteit van het onderwijs controleerden (ze zijn bewaard gebleven tot 1857, toen er een nieuwe wet op het lager onderwijs kwam), blijkt dat men zeer te spreken was over de ijverige en onvermoeibare Beetsma, die van 1849 tot aan zijn dood in 1879 hoofdonderwijzer in Nes is geweest. De vier klassen werden gelijktijdig en doelmatig aan het werk gehouden en meester Beetsma besteedde bijzondere aandacht aan taal, rekenen en vaderlandse geschiedenis. Over het zingen was de schoolopziener in 1855 iets minder tevreden. ‘Hoewel vrij zuiver in maat en toon, is het wat schreeuwend,’ rapporteerde hij. En een jaar later was daar geen verandering in gekomen: ‘Alle vakken goed, het minste het zingen dat ik nog altijd te schreeuwend vond.’

Toen Sjoukje naar school ging, bestond er voor de lagere school een verplicht vakkenpakket: lezen, schrijven, rekenen, vormleer (verbuigen en vervoegen), Nederlandse taal, aardrijkskunde en geschiedenis, kennis der natuur en zingen. En tekenen, al betekende dat in de praktijk alleen ‘rechtlijnig tekenen’. Bij het vak geschiedenis werden bijbelse en vaderlandse geschiedenis behandeld en de aardrijkskundeles kwam nauwelijks over de grenzen heen. In de eerste lessen werd het stratenplan van Nes behandeld, daarna volgden de dorpen rondom Nes, de hele provincie Friesland, dan de andere provincies en de waterwegen in Nederland. Als er nog tijd over was, kregen de kinderen daarna iets te horen over andere landen. Ze leerden spellen door elkaar bij de hand te houden en zachtjes op de maat heen en weer deinend, woorden op het bord te spellen en zinnen als: Zij tooijen zich op. Dat ging dan zo: Eu-jen. – ooi-jen. – tooi-jen. – Zij – tooi-jen – zich – op. Een lijzige, zangerige manier van spellen, en door het wiegen dommelden heel wat kinderen in, waarna een slag met het rietje ze weer bij de les haalde. [74]

Zo nu en dan kwam dominee, Sjoukjes vader dus, langs voor de godsdienstles en de meester ging hen, zij het schreeuwerig, voor bij het zingen, een vak dat sinds kort werd beschouwd als een belangrijk beschavingsmiddel voor het volk ‘en daardoor van invloed op de verbetering van kerk- en volkszang. Door de inhoud der liederen kon men vaderlandsliefde, liefde tot de natuur en christelijke gevoelens aanwakkeren.’ [75]

Die vaderlandsliefde en het verheerlijken van het roemruchte verleden werd in het negentiende-eeuwse Nederland nogal gestimuleerd, en in haar schooltijd maakte Sjoukje de grootse herdenking van veldslagen uit de Tachtigjarige Oorlog mee: in 1868 de Slag bij Heiligerlee uit 1568, en vier jaar later de inname van Den Briel uit 1572. Dat waren plechtige festiviteiten waarbij het historisch besef van de Nederlander en vooral ook van de Nederlandse jeugd stevig werd bevorderd. Maar het was vooral ook feestelijk en Sjoukje heeft in 1936 in Schimmels voor de koets een hilarisch verslag geschreven van de Den Briel-herdenking van 1872 op een Fries boerendorp.

De kinderen maakten lange dagen op school en moesten alles bij elkaar een zwaar lesprogramma uitvoeren. In de zomer begon de school al om zeven uur. Om acht uur gingen de kinderen naar huis om met hun ouders warm te eten (de boerenarbeiders moesten goed gevoed de lange werkdag doorkomen en aten twee keer warm) en daarna moesten ze weer tot twaalf uur naar school. Tussen de middag kregen ze twee uur vrij en aten ze thuis, waarna ze ’s middags van twee tot vijf opnieuw naar school gingen. De hele dag op school, de hele dag stilzitten. Geen wonder dat boerenkinderen graag hun vader op het land hielpen en na een lange zomer pas in de herfst opnieuw op school kwamen, waar ze dan de grootste moeite hadden om weer met een griffel op hun leitjes te schrijven.

De school in Nes groeide en in 1873 werd een hulponderwijzer aangesteld, meester Wytze de Vries, die de jongste kinderen moest leren lezen. Er werd een schot in de klas geplaatst zodat de twee meesters allebei een eigen ruimte hadden. De Vries kon goed vertellen en schreef zelf Friese gedichten en verhalen. Hij was nieuw en hij werd ook wel geplaagd. Als er turf van de zolder boven het leslokaal gehaald moest worden, hielpen de kinderen mee door de turf boven in een koker naar beneden te storten. Soms gooiden ze zo ruw dat de koker verstopt raakte en de meester met een tang de opening beneden vrij moest maken. Hij kwam dan onder het turfstof te zitten en zag er zo smerig uit dat hij naar huis moest om zich te verkleden.

Op oude schoolfoto’s is te zien hoe de onderwijzers uit die jaren eruitzagen: in lange, hooggesloten jassen, de handen in de zakken. Voor hen zitten en staan de talrijke leerlingen, de jongens met klompen en driekwartbroeken, de meisjes in lange, donkere jurken van een onverslijtbaar weefsel en een donkere boezelaar (schort). Door zo’n foto wordt nog eens duidelijk hoe fel de witte schorten van de meisjes Bokma de Boer afstaken tegen al dat grauwe en ernstige om hen heen. Schoolfeesten bestonden niet, evenmin als schoolreisjes of zelfs maar een sinterklaasfeest. Het allerfeestelijkste was de koek die kleine kinderen na hun eerste schooldag op hun arm gebonden mee naar huis kregen.

Al was de inspectie zeer tevreden over meester Beetsma, hoofdonderwijzer tweede klasse (onderwijzers waren in vier rangen verdeeld al naar gelang leeftijd en bekwaamheden), Sjoukje dacht heel wat minder positief over hem. Tientallen jaren later [76] omschreef ze hem als ‘een ouderwetsche, ongetrouwde schoolmeester, kwasi-geleerd en mál’, een ongeïnspireerde man. In ‘Een ouderwetsche dorpsschool’ [77] portretteerde ze een eigenaardige schoolmeester die veel van Beetsma wegheeft. Laten we even aannemen dat Sjoukje haar eigen onderwijzer beschreven heeft: een man in een wit schooljasje met fladderende panden – zijn daagse jasje, voor de foto trok een meester een net donker pak aan –, die als hij in een goede bui was veel Franse woorden gebruikte ‘om te laten zien hoe geleerd hij was. Dan zei hij bijvoorbeeld tegen een meisje met vettig haar: “Maaike, Maaike, wat riekt gij van daag weêr delicieus! Wie heeft u geparfumeerd?” en Maaike antwoordde dadelijk met een grof stemmetje en heel onbeleefd: “Trien”, haar oudste zusje.’

Het was een vreemde, zenuwachtige man, die regelmatig een bloedneus had die hij dan omslachtig met stukken papier probeerde te stelpen; hij leed aan hoofdpijnen en had driftbuien; kon geen orde houden en vloog van de ene hoek van het schooltje naar de andere, maakte veelvuldig gebruik van een lang Spaans riet en soms zelfs van een zwaar houten turfhamertje. Soms sloeg hij met één slag over zes kinderruggetjes tegelijk, en op een dag sloeg hij mis en smeet een volle inktfles van zijn lessenaar, over zijn eigen kleren. Zo beschreef Sjoukje later de wonderlijke schoolmeester op een ouderwetse dorpsschool.

Misschien had Beetsma het te druk met zoveel leerlingen in dat ene lokaal – al was dat normaal in die tijd – en vond hij het niet nodig om zich voor een betrekkelijk laag loon uit te sloven. [78] Zoals veel onderwijzers in die tijd had hij bijbaantjes om zijn salaris aan te vullen. [79] Beetsma was koster en voorzanger van de kerk (er was geen orgel) en later werd hij ook secretaris-boekhouder van de kerkvoogdij. Bovendien verdiende hij nog wat bij door warme stoven in de kerk neer te zetten voor de kerkenraad en op de preekstoel.

Afgezien van lezen en schrijven leerde Sjoukje niet veel op school. Van haar kinderhandschrift zijn twee voorbeelden bewaard gebleven: de nieuwjaarswensen die ze op 1 januari 1869 en op 1 januari 1872 voor haar ouders schreef. Dat waren gedichten en wensen die de kinderen overschreven uit speciale voorbeeldboekjes, een heilzame prikkel om ‘zich bestendig te beijveren, vooral in het schrijven’, zoals in een van die boekjes stond. [80] Daarnaast was het ook uit zedelijk oogpunt ‘voor het kind heilzaam, nederig eerbied en achting te bewijzen aan hen, wien het zulks verschuldigd is’. En zo bevatten zulke boekjes gedichten opgedragen aan ouders, aan een vader die weduwnaar is, aan een moeder die weduwe is, aan oom en tante met en zonder kinderen, aan oudere en jongere broers, neven en nichten, weldoener, voogd, vriend, onderwijzer en onderwijzeres. En helemaal aan het eind van zo’n lange rij mensen die met een heilwens konden worden vereerd, stond ook een vers van een ‘Dienstbode aan zijnen of haren Heer of Vrouw’. Sommige van deze verzen konden gezongen worden, op de wijs van vaderlandse en godsdienstige liederen, of van liederen als ‘Des morgens lang te slapen’ van Hieronymus van Alphen, of ‘Rustig is de slaap der dooden’, een ander bekend lied.

In een mooi, levendig handschrift met veel krullen aan de hoofdletters schreef Sjoukje aan haar ‘geliefde ouders op het Nieuwjaar van 1869’ een hoogdravend gedicht over de tijd die snel, met Arendsvlerken, vliegt, ‘terwijl wij naauw zijn vaart bemerken’. Het gedicht eindigt met een vrome wens: ‘Dat Die voor eeuwigheid hem [de tijd] teelde/ ook ons dien tijd tot erfdeel geev’,/ opdat men eeuwig bij Hem leev.’ Het exemplaar van drie jaar later is in een netter, maar ook saaier handschrift geschreven – al zijn de krullen aan de hoofdletters nog steeds prachtig. Het is opnieuw een gelegenheidsgedicht:

‘Vol dankbre vreugd, bij ’t morgengloren,/ Voor ’t heil, ons weer op nieuw beschoren/ Rijz’ luide onze juichtoon op!’ En het eindigde in stijl: ‘En daartoe moet ons aller streven/ Aan ieder ook het voorbeeld geven,/ De een den and’re helper zijn,/ Het werken leven, leven werken,/ En het voor andren nuttigst werken/ Ook hier het zaligst leven zijn.’

Ze ondertekende deze heilwens – zoals kinderen van elf jaar dat graag doen – met alle drie haar voornamen voluit: ‘Sjoukje, Maria, Diederika Bokma de Boer.’

NOTEN

[70] - Uit verslagen van schoolopzienersvergaderingen en jaarvergaderingen van onderwijzers in het district Friesland uit de 19de eeuw. Tresoar Leeuwarden.

[71] - Gegevens ontleend aan De âlde skoalle te Nes.

[72] - In 1884 – Sjoukje was toen allang van school af – kwam er een nieuwe school in Nes, gewoon aan de straat en met veel meer ruimte binnen en buiten.

[73] - Verslagen van schoolopzieners van het derde district, tot 1857, Tresoar Leeuwarden.

[74] - N. van Hichtum, ‘Een ouderwetsche dorpsschool’, 7-10.

[75] - Dasberg, Meer kennis meer kans.

[76] - ‘Nynke van Hichtum vijf-en-zeventig jaar’, interview door Clara de Groot, Leeuwarder Nieuwsblad, 25 januari 1935.

[77] - N. van Hichtum, ‘Een ouderwetsche dorpsschool’, 7-10.

[78] - Bij het openbaar onderwijs had een bevoegd onderwijzer rond 1870 ongeveer zeventig leerlingen in de klas. Bij bijzondere scholen was de situatie veel beter: er waren meer onderwijzers per school en het aantal leerlingen per onderwijzer in die periode lag op vijfendertig. Vanaf 1868 kwam het onderwijs in een stroomversnelling: er werd fors minder verzuimd, scholen kregen veel meer geld van de overheid en het bijzonder onderwijs won aan kracht, al ging nog steeds meer dan 75 procent van de kinderen naar een openbare school. Dasberg, Meer kennis, 15 evv.

[79] - Beetsma verdiende in 1869 ƒ 600 per jaar. Omgerekend naar 2004 is dit ongeveer € 5200. Ontleend aan de Index Historische prijzen, IISG Amsterdam.

[80] - Uit het ‘Voorberigt’ van: Brug, Gedichtjes tot Nieuwjaarswenschen. Waaruit Sjoukje haar voorbeelden haalde, is niet te achterhalen.

-

Op kostschool in Dokkum

Voor meisjes uit Sjoukjes milieu was het niet ongebruikelijk – en een uiting van een zekere vooruitstrevendheid – om na de lagere school door te leren, voordat ze als getrouwde vrouw een huishouden zouden gaan voeren. Mocht een meisje onverhoopt ongetrouwd blijven, dan zou ze met een passende opleiding altijd nog onderwijzeres, gouvernante of verpleegster kunnen worden.